-
extracted text
-
„Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1
RYSZARD
KANTOR
WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCZNEJ
DZIAŁALNOŚCI
PLACÓWEK ETNOGRAFICZNYCH
1. U W A G I
WSTĘPNE
Rewolucja naukowo-techniczna, którą obecnie przeżywa ludzkość n a
interesującym nas gruncie, t j . w nauczaniu etnografii, powoduje k i l k a
określonych konsekwencji.
Po pierwsze, nastąpił gwałtowny napływ kandydatów n a studia etno
graficzne, co wiąże się ze w z r o s t e m zainteresowania naszą dyscypliną,
a także ze zwiększającym się zapotrzebowaniem n a specjalistów d l a coraz
liczniejszych i n s t y t u c j i n a u k o w y c h i kulturalno-oświatowych. Odegrał t u
niewątpliwą rolę powszechny dostęp d o dóbr k u l t u r y w systemach demo
kratycznych, powodując znaczne zapotrzebowanie n a pracowników oświa
t o w y c h . M a m n a myśli, między i n n y m i , bardzo szerokie dziś zastępy
pracowników muzeów etnograficznych i i n n y c h placówek k u l t u r a l n o -oświatowych, które chętnie zatrudniają etnografów. Można mieć p e w
ność, że zapotrzebowanie t o będzie w dalszym ciągu wzrastało.
Po drugie, zwiększyła się w sposób nieporównywalny ilość i n f o r m a c j i
w każdej n i e o m a l dziedzinie n a u k i , a konsekwencją tego w e t n o g r a f i i
jest fakt, że student naszego k i e r u n k u m u s i obecnie opanować daleko
większy zasób wiadomości niż jego poprzednicy, p r z y założeniu, że okres
nauczania n i e p o w i n i e n się przedłużać.
Po trzecie, co m a w i e l k i e znaczenie, r e w o l u c j a naukowo-techniczna
stawia nowe problemy, ale jednocześnie daje oręż d o przezwyciężania
narastających trudności. Są n i m wszelkiego rodzaju udogodnienia t e c h
niczne. Niestety uczelnie, z m n i e j l u b bardziej uzasadnionych powodów,
n i e z w y k l e ostrożnie traktują wszelkie środki techniczne zmieniające t r a
d y c y j n e m e t o d y nauczania.
„Trzeba stwierdzić, choć b r z m i t o j a k paradoks — pisze J . Szczepań
s k i — że nasze uczelnie wyższe bardzo p o w o l i i z w i e l k i m i o p o r a m i
zaczynają stosować nowe m e t o d y nauczania, j a k n p . nauczanie p r o g r a m o 5 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1
66
R Y S Z A R D
K A N T O R
wane, f i l m , telewizję, maszyny d o uczenia. Ciągle jeszcze d o podstawowych
zabiegów nauczania należą: wykład oraz różne o d m i a n y seminariów i ćwi
czeń"
Trzeba się w t y m miejscu zastrzec, że c y t o w a n e m u a u t o r o w i
b y n a j m n i e j n i e chodzi o ogólne negatywne nastawienie do t r a d y c y j n y c h
sposobów nauczania, lecz j e d y n i e o dostarczenie i m sojuszników, z pomocą
których można b y zintensyfikować proces d y d a k t y c z n y , co w obecnej
sytuacji jest sprawą podstawową.
2. P R O C E S D Y D A K T Y C Z N Y W N A U C Z A N I U E T N O G R A F I I
Niewątpliwie szerokie w środowisku e t n o g r a f i c z n y m dyskusje na t e
m a t p r z e d m i o t u badań, i c h zakresu, powiązań z i n n y m i dyscyplinami: czy
miejsca etnografii w życiu społecznym, j e j p r a k t y c z n y c h zastosowań i t d .
są d l a r o z w o j u naszej d y s c y p l i n y decydujące. N i e należy j e d n a k zapomi
nać o problemie m n i e j eksponowanym, lecz b y n a j m n i e j n i e mało i s t o t n y m .
Problemem t y m jest szeroko pojęty proces d y d a k t y c z n y w nauczaniu
etnografii. Zajmowanie się t y m p r o b l e m e m jest prostą konsekwencją
f a k t u , iż etnografia jest p r z e d m i o t e m nauczania w wyższych szkołach.
2
0 i l e w i e m , n i k t dotąd n i e poruszał p r o b l e m u d y d a k t y k i w etnografii.
Teoretycy d y d a k t y k i na bardzo w y s o k i m szczeblu t e o r i i , zadawali sobie
pytanie, „jak uczyć", w w y n i k u czego jest sporo p u b l i k a c j i ogólnych
dotyczących przebiegu procesu dydaktycznego p r z y równoczesnym b r a k u
rozważań dotyczących k o n k r e t n y c h d y s c y p l i n wykładanych w szkołach
wyższych. Etnografowie, j a k dotąd, n i e w y p o w i a d a l i się n a te t e m a t y .
Nie wchodząc w kompetencje teoretyków nauczania chciałbym w m a
k s y m a l n y m skrócie podkreślić c z y n n i k i determinujące każdy proces d y
daktyczny. Są t o : cel nauczania, treści programowe, zasady, f o r m y , metody
i środki nauczania, przygotowanie do pracy dydaktycznej oraz osobowość
nauczyciela, a także przygotowanie i osobowość u c z n i a . Każdy z t y c h
czynników w y m a g a dokładnego omówienia, każdy b o w i e m — choć w róż
n y m stopniu — wpływa n a przebieg procesu nauczania. Ze względu j e d
n a k na zasadniczy cel artykułu, którym jest próba przedstawienia zagad3
J. Szczepański,
W a r s z a w a 1969, s. 115.
1
Problemy
i perspektywy
szkolnictwa
wyższego
w
Polsce,
„Proces d y d a k t y c z n y j e s t planową pracą n a u c z y c i e l a z u c z n i a m i organizowaną
z a z w y c z a j w s z k o l e , a mająca n a c e l u umożliwienie u c z n i o m o p a n o w a n i a określo
nego z a s o b u w i e d z y i określonych umiejętności. P r z e z n a u c z y c i e l a r o z u m i e m y tutaj
n a u c z y c i e l a n a każdym s z c z e b l u szkoły, p r z e z u c z n i a — u c z n i a n a każdym s z c z e b l u
szkoły, p r z e z szkołę — zarówno szkołę podstawową, j a k średnią i wyższą". W g
S. W o ł o s z y n , Ogólne zasady, formy
i metody
procesu
dydaktyczno-wychowaw
czego, [w:] Zagadnienia
dydaktyki szkoły wyższej, W a r s z a w a 1968, s. 32.
2
3
Tamże, s. 35.
67
WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ
nień w y k o r z y s t a n i a f i l m u w pracy dydaktycznej placówek etnograficznych,
przejdę od r a z u d o m e t o d realizacji procesu dydaktycznego, w których
f i l m znajduje niepoślednie miejsce.
3. M E T O D Y R E A L I Z A C J I P R O C E S U . D Y D A K T Y C Z N E G O
Cel n a u c z a n i a osiąga się przekazując treści programowe za pomocą
metod, które można nazwać w skrócie m e t o d a m i realizacji procesu d y d a k
tycznego.
M e t o d y realizacji procesu dydaktycznego, c z y l i „sposób l u b zespół spo
sobów osiągania celów d y d a k t y c z n y c h " , omówię w poważnym skrócie.
Podstawą m o i c h rozważań n i e c h będzie fakt, że metody wprowadzania
w umysł studenta czy ucznia n o w y c h treści dzieli się zazwyczaj na d w i e
podstawowe g r u p y : n a metody podające i metody poszukujące .
Istotą i wspólną cechą m e t o d podających jest czynne stanowisko n a u
czyciela, który podaje w gotowej postaci gotowe wiadomości. P r z y m e t o
dach poszukujących widoczna jest natomiast większa aktywność ucznia,
który sam zdobywa wiadomości, o d k r y w a zjawiska i związki między n i m i .
Nauczyciel znajduje się j a k b y w cieniu, naprowadza ucznia, wskazuje m u
drogę, a jednocześnie pozwala m u na dużą samodzielność i aktywność.
4
5
6
Nie wdając się w dłuższe analizy można stwierdzić, że grupa pierwsza
metod ma przede w s z y s t k i m postać wykładu, druga zaś t o ćwiczenia
i wszelkie zajęcia pracowniane i laboratoryjne.
P r z y j r z y j m y się wykładowi ze względu chociażby na fakt, iż coraz
częściej jego f o r m a i skuteczność budzą poważne wątpliwości i przez w i e l u
teoretyków skazywany jest — j a k o nieekonomiczny i charakteryzujący się
słabą recepcją — n a szybki zanik w obliczu i n t e n s y f i k a c j i m e t o d n a u
czania.
„Istotą wykładu uniwersyteckiego jest systematyczne przekazywanie
względnie stałej grupie słuchaczy określonego f r a g m e n t u poznania rzeczy
wistości w postaci rozłożonych w czasie p o r c j i zagadnieniowych" .
7
w
szerokim
sensie c e l e m n a u c z a n i a , o z n a c z a n i e t y l k o znajomość treści p r o g r a m o w y c h ,
a l e także
4
Na
terenie
etnografii
ogólna
sprawność
i n t e l e k t u a l n a , będąca
umiejętność w y k o r z y s t y w a n i a w i e d z y n a b y t e j , s t a w i a n i a i rozwiązywania problemów
naukowych.
W
z a k r e s i e pojęcia
„cel ' n a u c z a n i a " w c h o d z i
także kształtowanie o d
p o w i e d n i e j p o s t a w y m o r a l n e j i światopoglądu u c z n i a .
5
Wołoszyn,
6
Tamże,
Ogólne zasady...,
s. 36.
s. 38-44. Podział metod podaję ze z n a c z n y m i skrótami:
A. M e t o d y podające: a) metody
akroamatycizne — słowne, polegające n a s ł o w
n y m p o d a n i u u c z n i o m gotowej w i e d z y , b) m e t o d y d e i k t y c z n e — o p a r t e n a pokazie,
c) p r a c a z podręcznikiem.
B. Metody poszukujące: a) m e t o d y e r o t e m a t y c z n e — p y t a n i o w e , p y t a n i a n a p r o
wadzające,
b)
metody
d y s k u s y j n e , c)
metody
pracowniane,
laboratoryjne,
s t y c z n e w e w ł a ś c i w y m tego słowa z n a c z e n i u .
7
W.
Szewczuk,
Recepcja
treści
oświatowych,
Warszawa
1966, s. 95.
heury
68
RYSZARD
KANTOR
W. Szewczuk w jednej ze s w o i c h p r a c dokładnie omawia p rob le m y
związane z recepcją wykładu uniwersyteckiego, analizuje c z y n n i k i wpły
wające na nią i dochodzi d o w n i o s k u , że „recepcja wykładu jest zawsze
wypadkową czynników, z których jedne działają po stronie wykładu
i jego autora, drugie zaś po stronie o d b i o r c y " . W p i e r w s z y m zespole
czynników znajdują się m . i n , takie, j a k przejrzystość s t r u k t u r y myślowej,
proporcja materiału abstrakcyjnego d o konkretnego, stosunek poznania
do działania, z d r u g i e j natomiast: przygotowanie słuchaczy, i c h recepcyjna
sprawność oraz sprawność notowania. Jak z tego widać, na recepcję w y
kładu wpływa w i e l e bardzo różnorodnych czynników i wydaje się, że
świadome oddziaływanie na niektóre z n i c h bez wątpienia przyczyniłoby
się d o podniesienia wskaźnika recepcyjnego, który dla wykładu, w g Szewczuka, w y n o s i obecnie w przeważającej większości wypadków l-67°/o,
a więc jest t o recepcja słaba albo zaledwie średnia, g d y tymczasem p o
w i n n a wynosić 68-100'%. L i c z b y te oznaczają procent przyswojenia przez
słuchacza treści wykładu. W y r u g o w a n i e w i e l u uświadamianych i nieuświad a m i a n y c h błędów, o których pisze Szewczuk, przyczyniłoby się bez wąt
pienia do podniesienia nadwyrężonego w ostatnich czasach a u t o r y t e t u
wykładu.
8
9
Z n a n y jest ogólnie fakt, że „zapamiętywanie i pamiętanie materiału
rozumianego przewyższa nieraz w i e l o k r o t n i e zapamiętywanie i pamięta
nie materiału n i e r o z u m i a n e g o " . Stąd nasuwa się wniosek, że wszystkie
m e t o d y pedagogiczne — w t y m także wykład — p o w i n n y korzystać z t a
k i c h środków przekazu i n f o r m a c j i , które b y zwiększyły stopień i c h r o z u
mienia, a co za t y m idzie zwiększyły i c h zapamiętywalność. Dochodzimy
w t y m miejscu d o p r o b l e m u poglądowości. Zasady poglądowości jasno, po
raz p i e r w s z y w dydaktyce światowej, sformułował w X V I I w i e k u J . A . K o m e ń s k i nawołując do- poznawania rzeczy i związku między n i m i metodą
doświadczenia i eksperymentu.
10
11
„Poglądowość — pisze H . Dušan — m a podstawowe znaczenie dla za
pamiętania materiału nauczania. Środki poglądowe wpływają n a ilość,
szybkość i dokładność zapamiętania, a jednocześnie pomagają wyodrębnić
i sformułować wiadomości, dokładnie je powtórzyć i skuteczniej zastoso
wać w p r a k t y c e . O wiele łatwiej i szybciej zapamiętają uczniowie prze
r a b i a n y materiał, jeżeli się go podaje n i e t y l k o za pośrednictwem słowa,
ale także poglądowo. Wiadomości n a b y t e tą drogą na długo utrwalają się
w pamięci i dają się dokładniej odtworzyć" .
12
Tamże, s. 96-152. A u t o r poświęca t e m u •zagadnieniu cały rozdział zatytułowany
„Recepcja w y k ł a d u u n i w e r s y t e c k i e g o " .
» Tamże, s, 148.
Tamże, s. 110.
8
10
1 1
J . К o m e ń s к i, Wielka
12
H. D u š a n ,
s. 18.
Pomoce
dydaktyka,
naukowe.
W r o c ł a w 1956.
System
i zasady
stosowania,
W a r s z a w a 1967,
WYKORZYSTANIE
FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ
69
Wypływający stąd wniosek jest oczywisty. A b y wzmocnić percepcję
wykładu, podobnie j a k i i n n y c h metod d y d a k t y c z n y c h , należy stosować
optymalną ilość środków poglądowych, n a z y w a n y c h także pomocami n a u
k o w y m i l u b d y d a k t y c z n y m i . Trzeba się t u j e d n a k zastrzec, że „ułatwia
jąc stosowanie metody środek j e d n a k n i e zastępuje samej metody, lecz
t y l k o ją wzbogaca" . Jest t o odpowiedź n a dość często stawiane zarzuty,
że n a d m i a r środków może doprowadzić do i c h dominacji n a d metodą.
13
A b y j a k i k o l w i e k przedmiot można było uznać za pomoc naukową,
m u s i on spełniać d w a w a r u n k i : a) m u s i być p r z y d a t n y dydaktycznie d o
demonstracji i nauczania, b) m u s i istnieć fizyczna możliwość użycia go
bezpośrednio^ n a l e k c j i l u b p r z y i n n y c h f o r m a c h n a u k i .
Z u w a g i n a fakt, że podział pomocy n a u k o w y c h jest dość s k o m p l i k o
w a n y i u różnych autorów o p a r t y na o d m i e n n y c h k r y t e r i a c h , należałoby
n a początek zrobić choćby pobieżny przegląd t y c h kryteriów, co n a w e t
p r z y założeniu maksymalnej lakoniczności spowodowałoby znaczne i n i e
potrzebne zwiększenie objętości artykułu, który z założenia szkicuje za
ledwie problematykę. Ograniczę się zatem d o przedstawienia podziału
W. Okonia n i e zapominając, że istnieją także inne, bardziej s k o m p l i k o
wane, wielostronne i chyba także pełniejsze.
1 4
W. Okoń d z i e l i środki dydaktyczne n a sześć następujących k a t e g o r i i :
1) środki słowne, c z y l i przede w s z y s t k i m podręczniki i inne teksty
drukowane;
2) środki w z r o k o w e (wizualne), a więc oryginalne przedmioty, modele,
obrazy, w y k r e s y , m a p y ;
3) mechaniczne środki w z r o k o w e umożliwiające przekazywanie o b r a
zów za pomocą urządzeń technicznych, j a k n p . diaskop, episkop, m i k r o
skop, teleskop i t d . ;
4) środki słuchowe pozwalające przekazywać dźwięki i szmery za p o
średnictwem gramofonu, magnetofonu czy r a d i a ;
5) środki słuchowo-wzrokowe łączące obraz z dźwiękiem, j a k f i l m
dźwiękowy czy telewizja;
6) środki automatyzujące proces dydaktyczny, do których można z a l i
czyć maszyny dydaktyczne, gabinety językowe zwane też l a b o r a t o r i a m i
językowymi oraz mózgi elektronowe.
Kategorie 1-2 t o w g Okonia środki proste, natomiast 3-6 t o środki
złożone. Prostotę i złożoność wyznacza w t y m w y p a d k u użycie l u b n i e
użycie — p r z y demonstrowaniu określonej pomocy — d o d a t k o w y c h urzą
dzeń technicznych.
Środki proste, a więc m . i n . podręczniki, modele, o r y g i n a l n e przed
m i o t y , m a p y i t d . , bywają z m n i e j s z y m l u b większym powodzeniem w y W. O k o ń , Środki dydaktyczne
Wyższej", R. 1968 z. 1, s. 14.
Tamże, s. 15.
1 3
14
i ich
unowocześnienie,
„Dydaktyka
Szkoły
70
RYSZARD KANTOR
korzystywane w nauczaniu etnografii. Ze względu na k i e r u n e k m o i c h
rozważań zrezygnuję z i c h omówienia.
Środki automatyzujące proces d y d a k t y c z n y (kat. 6) wymykają się n a
szym rozważaniom. Są one t a k dalece nowatorskie i n i e znane n a naszym
gruncie, że omawianie i c h , szczególnie w odniesieniu do nauczania etno
g r a f i i , mijałoby się z celem. Wątpię zresztą, czy k i e d y k o l w i e k w nauczaniu
e t n o g r a f i i użyte zostaną np. maszyny dydaktyczne.
Pozostały d o omówienia środki wzrokowe, słuchowe i wzrokowo-słuchowe. Obecne znaczenie t y c h środków jest bardzo duże, a co więcej
wciąż rośnie. Dlaczego t a k się dzieje? Odpowiedź jest dość prosta. Ze
stanowiska psyehologiczno-fizjologicznego rozpatruje się pomoce n a u k o w e
od s t r o n y i c h oddziaływania n a narządy zmysłowe człowieka. Są więc
pomoce oddziałujące n a słuch (audytywne), n a w z r o k (wizualne), n a d o t y k
(taktylne), n a węch (olfaktoryczne) i mieszane. Jednocześnie wiadomo, że
ilość i n f o r m a c j i , jaką człowiek o t r z y m u j e o d poszczególnych zmysłów, jest
różna. Powszechnie uznana jest w psychologii dominacja analizatora w z r o
kowego n a d słuchowym i n a d pozostałymi zmysłami. W z r o k dostarcza
n a m ok. 9 0 % w s z y s t k i c h i n f o r m a c j i , słuch ok. 5°/o, a n a pozostałe zmysły
przypada reszta . N i c więc dziwnego, że t a dominująca proporcja u w i
docznia się coraz bardziej w stosowaniu pomocy n a u k o w y c h .
15
O d pomocy słuchowych i w z r o k o w y c h , t r a k t o w a n y c h oddzielnie, docho
d z i m y d o i c h syntezy — najdoskonalszej pomocy n a u k o w e j , t z w . pomocy
audiowizualnej. Określenie t o powstało w latach 50-tych i zdobyło sobie
charakter międzynarodowy. Obejmuje ono s w y m zakresem różne środki
wzrokowo-słuchowe służące dydaktyce. E. F l e m i n g
uważa, że istotą
t y c h pomocy jest zasada odtwarzania i c h p r z y użyciu urządzeń technicz
n y c h . D z i e l i j e też, pod t y m kątem, w następujący sposób:
1 6
Środki audiowizualne:
3.
1. W i z u a l n e :
a) a u d y c j a t e l e w i z y j n a
b) dźwiękowe o b r a z y r u c h o m e
a)
o b r a z y przeźroczyste
b)
obrazy
c)
obrazy filmowe-nieme
d)
obrazy
e)
obrazy i teksty powielane
odbite
a) a u d y c j e r a d i o w e
b) n a g r a n i a n a płytach
c) n a g r a n i a n a taśmie magnetofonowej
15
obrazy nieruchome i nagrania
Środki techniczne
° Р * У
С
2
П
е
:
a)
d i a s k o p i przeźrocza
b)
c)
d)
e)
episkop i obrazy drukowane
projektor filmowy i filmy
projektor mikroskopowy
t a b l i c a świetlna
J . S t r e l a u , Przewaga
ruchliwości
analizatora
wzrokowego
u człowieka, „Studia P s y c h o l o g i c z n e " , R . I960 t. 3, s. 57.
E . F l e m i n g , Nowoczesne
techniczne
środki
„Kwartalnik P e d a g o g i c z n y " , R . 8 : 1963 n r 4, s. 29.
16
i materiały:
mikroskopowe
Audytywne:
wym
c)
Audiowizualne:
audiowizualne
nad
w
słucho
nauczaniu,
WYKORZYSTANIE
71
FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ
2. A k u s t y c z n e :
3. O p t у с z n o - а к u s t у с z n e:
a) o d b i o r n i k r a d i o w y
b) g r a m o f o n i płyty
a)
b)
telewizor
p r o j e k t o r i f i l m y dźwiękowe
c)
c)
d i a s k o p i episkop, gramofon
magnetofon i taśma n a g r a n a
z płyta
m i l u b magnetofon z taśmami
nagra
nymi
Podział t e n jest bardzo przejrzysty i zręcznie łączy bodźce działające
i sposób i c h o d b i o r u z urządzeniami t e c h n i c z n y m i i materiałami do- dostar
czania t y c h bodźców. Trzeba jednak zauważyć, że w zasadzie p r a w d z i w i e
a u d i o w i z u a l n y m i środkami są dopiero te, które a u t o r zamieszcza w p o d
grupie trzeciej. Należą do n i c h : telewizja, f i l m dźwiękowy oraz (mniej
u nas znane) t z w . przeźrocza dźwiękowe.
Telewizja dydaktyczna, a szczególnie telewizja w obwodzie zamknię
t y m (TV closed circuit) jest w naszym k r a j u jeszcze na etapie ekspery
m e n t a l n y m . W szerszym j a k dotąd zakresie korzystają z n i e j j e d y n i e
uczelnie m e d y c z n e . W y k o r z y s t a n i e T V w nauczaniu e t n o g r a f i i wydaje
się n i e t y l e niemożliwe, i l e po prostu z b y t kosztowne. Być może w p r z y
szłości, w r a z z r o z w o j e m t e l e w i z j i kasetowej, pogląd t e n trzeba będzie
zrewidować.
17
Pozostają d o rozważenia d w a inne środki a u d i o w i z u a l n e : f i l m dźwię
k o w y oraz przeźrocza dźwiękowe. Te ostatnie — j a k pisze J . Jacoby —
łączą przeźrocza z n a g r a n y m dźwiękiem (komentarze wygłaszane przez
specjalistów z danej dziedziny) i są — jego zdaniem — bardzo i n t e r e s u
jącym i s k u t e c z n y m środkiem nauczania . C o k o l w i e k jednak powiedzia
łoby się n a i c h korzyść (taniość!) t o ustępują wyraźnie f i l m o w i z p o w o d u
podstawowego m a n k a m e n t u , nieruchomości przeźroczy. W p r a w d z i e odpo
w i e d n i o d o b r a n y i c h c y k l może w p e w n y m stopniu sugerować ruch* ale
zawsze pozostanie t o zaledwie b l a d y m odbiciem rzeczywistego r u c h u ofe
rowanego przez f i l m . Rozpowszechnienie dźwiękowych przeźroczy n a t e r e
n i e P o l s k i w y d a j e się j e d n a k konieczne. P r z y nikłym nasyceniu szkół
sprzętem f i l m o w y m środek t e n — j a k o zastępujący w p e w n y m s t o p n i u
f i l m — może odegrać w n i c h poważną rolę dydaktyczną.
18
Dokładniejsze omówienie f i l m u dźwiękowego j a k o najdoskonalszej po
m o c y audiowizualnej pozostawiam do następnego podrozdziału, a n a razie
w skrócie zasygnalizuję jeszcze jeden wniosek wypływający z analizy
flemingowskiego podziału środków audiowizualnych. Podział t e n pozwala
P i s z e n a t e n t e m a t m. i n . E . H a w о г к a, Wykład
kazuistycznodyskursywny
z zastosowaniem
telewizji
w obwodzie
zamkniętym w nauczaniu
medycyny
klinicz
nej, [w:] F . J a n u s z k i e w i c z [red.], Telewizja
dydaktyczna.
Telewizja
w
obwo
dzie zamkniętym w dydaktyce
szkoły wyższej, W a r s z a w a 1971, s. 97-152.
17
J. Jacoby,
Nowoczesne
Z a w o d o w a " , R . 1967 n r 10, s. 6.
18
środki
techniczne
przekazu
informacji,
„Szkoła
72
RYSZARD
KANTOR
n a m szybko wyliczyć potrzebne środki techniczne, w które p o w i n n a być
wyposażona każda placówka etnograficzna pragnąca w miarę nowocześnie
prowadzić proces d y d a k t y c z n y . Są t o (wyłączam nieużyteczny w e t n o g r a f i i
p r o j e k t o r m i k r o s k o p o w y oraz pokreślam dyskusyjną rolę o d b i o r n i k a r a d i o
wego i telewizyjnego): 1) diaskop i przeźrocza, 2) episkop i obrazy d r u k o
wane, 3) tablica świetlna, 4) gramofon (także stereofoniczny) i płytoteka,
5) magnetofon i taśmoteka, 6) telewizor i o d b i o r n i k r a d i o w y , 7) p r o j e k t o r
f i l m o w y i f i l m y zarówno dźwiękowe j a k i nieme, 8) zestaw d o o d t w a r z a
n i a przeźroczy dźwiękowych.
Powyższy zestaw w y d a j e się dostępny bez większych trudności w n a
szych w a r u n k a c h . Osobną sprawę stanowią odpowiednie pomieszczenia.
Ideałem byłaby oczywiście specjalna sala audiowizualna.
4. F I L M J A K O N A J D O S K O N A L S Z A
POMOC
W
NAUCZANIU
ETNOGRAFII
Z a w a r t e w t y t u l e podrozdziału stwierdzenie należy rozumieć w o k r e
ślony sposób. F i l m jest, a p r z y n a j m n i e j może stać się najdoskonalszą
w obecnej s y t u a c j i , pomocą naukową, lecz n i e jest pomocą rugującą inne,
korzystne i przydatne w k o n k r e t n y c h , wyznaczonych przez proces d y d a k
t y c z n y momentach nauczania. Jeszcze r a z należy podkreślić z naciskiem,
że k o n k r e t n y proces d y d a k t y c z n y uzależnia i uzasadnia użycie określonej
pomocy n a u k o w e j , n i g d y zaś pomoc nie p o w i n n a dominować n a d procesem.
N i e zamierzam w t y m podrozdziale przeprowadzać dokładnej analizy
zalet f i l m u p r z y nauczaniu e t n o g r a f i i . B r a k m i d o tego przede w s z y s t k i m
odpowiednich danych. Zwrócę j e d y n i e uwagę n a poruszane przez w i e l u
teoretyków ogólne zalety f i l m u i postaram się, w małym zresztą zakresie
i często j e d y n i e i n t u i c y j n i e , odnieść j e do nauczania e t n o g r a f i i oraz nieco
uporządkować. W. S t r y k o w s k i uważa za najistotniejsze d l a d y d a k t y k i
zagadnienie maksymalnego u s p r a w n i e n i a procesu nauczania.
1 9
„Wielką pomocą w rozwiązaniu tego niełatwego p r o b l e m u —
pisze o n —
oka
zały się m . i n . t e c h n i c z n e środki wzrokowo-słuchowe, a wśród n i c h f i l m . J a k w y k a
zały
e k s p e r y m e n t y , p r z e k a z a n i e tej s a m e j
dziesiąt p r o c e n t oszczędności
informacji
zużytego c z a s u . B a d a n i a
z a pomocą
filmu
amerykańskie
to
kilka
potwierdzają,
że n a u c z a n i e z a pomocą pełnego z e s t a w u filmów s k r a c a proces n a u c z a n i a do 20-40°/o.
D a n e , które n o t u j e się w E u r o p i e , a między i n n y m i i w Polsce, wykazują osiągnię
c i a rzędu 10-20<Vo".
Czy oszczędności czasu w t a k i c h ilościach mają znaczenie w nauczaniu
etnografii? W y d a j e się, że t a k . Są, zwłaszcza n a latach pierwszych, zajęcia
o charakterze wprowadzającym, które bez wątpienia przy w y k o r z y s t a n i u
1 9
W.
Strykowski,
Wyższej", R. 1968 z. 1, s. 182.
Film
w
nauczaniu
i wychowaniu,
„Dydaktyka
Szkoły
WYKORZYSTANIE
FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ
73
f i l m u zyskałyby n a efektywności i jednoczesnej oszczędności czasu. M a m
na myśli głównie zajęcia o przewadze elementów pogląd owych, dotyczące
k u l t u r y materialnej i częściowo duchowej. Jednakże m i m o t o oszczędność
czasu osiągana w w y n i k u zastosowania f i l m u w działalności dydaktycznej
m a dla nas mniejsze znaczenie. Piszę o t y m n a p i e r w s z y m miejscu, gdyż
większość teoretyków zdaje się upatrywać główną zaletę w y k o r z y s t y w a n i a
f i l m u w d y d a k t y c e właśnie w możliwości zaaplikowania w i d z o w i - u c z n i o w i
większej p o r c j i i n f o r m a c j i w krótszym czasie. N i e od rzeczy będzie dodać,
że dotyczy t o j e d n a k głównie szkolnictwa podstawowego i średniego,
rzadziej niektórych masowych kierunków n a studiach wyższych.
Jeśli zaś chodzi o f i l m d y d a k t y c z n y - u n i w e r s y t e c k i , t o najprzydatniejszy
jest t a k i , „na którym — pisze L. Leja — można oglądać dokładnie t a k i e
zjawiska, które w i n n y sposób są d l a studenta nieosiągalne" .
Można b y n a t y m m i e j s c u przytoczyć dziesiątki faktów i zdarzeń
wchodzących w zakres zainteresowań etnografii, których n i e można adek
w a t n i e przekazać za pomocą słów, czy posługując się p r o s t y m i środkami
nauczania. Ograniczenie się d o werbalnej s t r o n y n p . wykładu powoduje
niejednokrotnie, że student uczy się nazw, które bardzo luźno kojarzą m u
się z rzeczami l u b z j a w i s k a m i . Użycie f i l m u , dostarczenie bodźców w z r o kowo-słuchowych stwarza podstawy d o myślenia pojęciowego. F i l m p o
zwala poznać wszechstronnie zjawisko, niejako nauczyć się go, pamiętać
na podstawie znacznej ilości cech oraz korzystać z doświadczenia, c z y l i
krótko mówiąc, odwoływać się d o posiadanej w i e d z y w przyszłości. Posłu
g i w a n i e się f i l m e m powoduje także: skupienie u w a g i studenta n a k o n
krecie, pobudza aktywność, uczy kojarzyć f a k t y , łączyć j e w ciągi m y
ślowe, wreszcie po p r o s t u interesuje. F i l m „wpływając n a rozwój ciągłości
myśli i n t e r i o r y z u j e i pogłębia system wiedzy studenta. Naukę c z y n i p r z y
jemniejszą, a uczenie się t r w a l s z e " .
20
21
Wszystko, o c z y m była m o w a powyżej, dotyczy poznawczej f u n k c j i
f i l m u . F u n k c j a t a polega n a p o k a z y w a n i u lepiej, dokładniej faktów, t r u d n o
l u b wcale niedostępnych codziennemu oglądowi.
Obok niej m a m y również d o czynienia z funkcją motywacyjno-ekspresyjną, t j . oddziaływaniem n a stronę emocjonalną widza. N i e jest t o f u n k c j a
m n i e j istotna, gdyż p r z y nauczaniu etnografii, a także każdego innego
przedmiotu, n i e jest rzeczą obojętną stosunek emocjonalny pobierającego
wiedzę d o tej wiedzy. Beznamiętność n i g d y nie była cechą prawdziwego
poznania.
L . L e j a , Znajomość
daktycznej,
[w:] L . L e j a
1970, s. 12.
2 0
pedagogiczna
filmu
warunkiem
[red.], Film
skuteczną pomocą
T e n ż e , Film dydaktyczny
s z e j " , R. 1966 n r 3, s. 74.
2 1
w nauczaniu
uniwersyteckim,
jego efektywności
dy
dydaktyczną,
Warszawa
„Życie Szkoły W y ż
74
RYSZARD
KANTOR
Dodać do tego należy jeszcze t z w . metodyczną funkcję f i l m u . L i k w i d u j e
ona t a k niebezpieczny p r z y nauczaniu schematyzm, urozmaica proces
nauczania i w y c h o w a n i a . Używanie f i l m u przez wykładowcę n i e pozwala
m u na dydaktyczne skostnienie, w y m a g a od niego stałej aktywności
i przedsiębiorczości, dostarcza także i j e m u n o w y c h doświadczeń pobudza
jących myśl naukową.
P o d s u m u j m y dotychczasowe rozważania. W f i l m i e , podobnie j a k
i w i n n y c h środkach a u d i o w i z u a l n y c h , tkwią potencjalnie niezaprzeczalne
wartości. Dzięki n i m f i l m d y d a k t y c z n y może spełniać następujące f u n k c j e :
1. F u n k c j e poznawcze: a) funkcję ilustracyjną — i l u s t r o w a n i e prze
k a z y w a n y c h i n f o r m a c j i , b) funkcję dokumentacyjną — przekaz faktów
i dokumentów, które w i n n y sposób n i e byłyby dostępne l u b byłyby
t r u d n o dostępne,
2. Funkcję motywacyjno-ekspresyjną — oddziaływanie n a stronę emo
cjonalną widza,
3. Funkcję przyspieszania procesu dydaktycznego,
4. Funkcję metodyczną — l i k w i d o w a n i e schematyzmu, urozmaicanie
procesu dydaktyczno-wychowawczego.
Funkcje powyższe, j a k w i e m y , tkwią j e d y n i e potencjalnie w f i l m i e .
2 2
„Film — podkreśla L . L e j a — użyty p r z e z dobrego n a u c z y c i e l a znającego m e t o
dykę s t o s o w a n i a , jego f u n k c j e d y d a k t y c z n e i możliwości w y c h o w a w c z e , j e s t w y
jątkową pomocą w n a u c z a n i u , gdy t e n s a m f i l m w rękach złego pedagoga może być
j e d y n i e mniejszą l u b większą stratą c z a s u . Każdy f i l m umiejętnie w p l e c i o n y w p r o
ces d y d a k t y c z n y może wyświadczyć nieocenione dotąd korzyści
pedagogiczne"
23
A b y jednak t a k się stało, m u s i istnieć podstawowy element — same
f i l m y . O n i c h , o zasadach i problemach i c h realizacji, należy nieco po
wiedzieć. Bez istnienia określonej ilości p o p r a w n y c h dydaktycznie filmów
teza, że f i l m jest najdoskonalszą pomocą dydaktyczną w nauczaniu etno
grafii, n i e da się zweryfikować w p r a k t y c e .
5. T E O R E T Y C Z N E I P R A K T Y C Z N E P R O B L E M Y R E A L I Z A C J I
E T N O G R A F I C Z N Y C H FILMÓW O P R Z E Z N A C Z E N I U
DYDAKTYCZNYM
Powszechnie przyjęta definicja f i l m u dydaktycznego b r z m i następu
jąco: „Film d y d a k t y c z n y (inne n a z w y : nauczający, adresowany, szkolny)
jest f i l m e m f u n k c j o n a l n y m , który m a pełnić określone zadanie, t j . prze
kazywać wiedzę, i t o w sposób najpełniej powiązany z programem,
i w oparciu o zasady nauczania. F i l m d y d a k t y c z n y zawsze jest adresowany
do określonego o d b i o r c y " .
24
W g A.
n r 10, s. 2.
Kawka,
Film
2 3
Leja,
Znajomość
pedagogiczna...,
2 4
Jacoby,
2 2
Nowoczesne
jako
środek
nauczania,
s. 14.
środki..., s. 6.
„Szkoła Z a w o d o w a " , R. 1967
75
WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ
Główne zatem d e t e r m i n a n t y wpływające n a strukturę f i l m u d y d a k
tycznego t o : cel f i l m u , odbiorca, w a r u n k i w y k o r z y s t a n i a i k w a l i f i k a c j e
posługującego się n i m nauczyciela.
T r u i z m e m będzie stwierdzenie, że każdy f i l m d y d a k t y c z n y realizo
w a n y jest w określonym celu. S t r u k t u r a f i l m u dydaktycznego jest uza
leżniona od jego celu, którym jest precyzyjne i logiczne przedstawienie
określonych i n f o r m a c j i . Wszelkie wtręty, polegające głównie na upiększa
n i u f i l m u pod kątem estetyki, zgodnym zdaniem teoretyków i praktyków,
osłabiają główną funkcję informacyjną f i l m u o przeznaczeniu nauczającym.
Słusznie pisze S. Szuman: „[...] f i l m d y d a k t y c z n y , którego celem jest
przekazywanie i n f o r m a c j i [nauczanie], składa się z określonej ilości »obra
zowe, które posiadają właściwości »dawek« i n f o r m a c y j n y c h . Charakter
uporządkowania »obrazów« [dawek] wyznacza strukturę f i l m u " . Jak w i
d z i m y określenie „obraz" m a tutaj zupełnie inne znaczenie niż w f i l m i e
a r t y s t y c z n y m . N i e odnoszą się d o niego żadne kategorie estetyczne.
25
Najbardziej k o n s e k w e n t n y w Polsce badacz s t r u k t u r filmów d y d a k
tycznych, E. F l e m i n g , określa strukturę f i l m u jako „budowę wewnętrzną
f i l m u , układ swoisty jego elementów obrazowych, sekwencji, scen, ujęć
oraz tekstów słownych". N a podstawie analizy filmów t e o r e t y k t e n w y
różnił t r z y rodzaje s t r u k t u r f i l m u dydaktycznego: sumaryczną,- chrono
logiczną i problemową.
26
Pierwsza t o zbiór obrazów luźno powiązanych. Całość t w o r z y sumę
składników. D r u g a obejmuje f i l m y , w których obrazy uporządkowane są
według następstwa czasowego (genetycznego) l u b rzeczowego (przyczyno
wo-skutkowego). Trzeci rodzaj s t r u k t u r y — problemową — posiadają f i l m y ,
w których szereg obrazów uporządkowany jest zgodnie ze sposobem roz
wiązywania p r o b l e m u podstawowego i problemów szczegółowych. S t r u k
t u r a f i l m u , j a k łatwo się zorientować, zależy w sposób zdecydowany o d
f o r m y przekazu i n f o r m a c j i , f o r m y w y b r a n e j świadomie przez realiza
torów .
27
D r u g i m elementem, o d którego w i s t o t n y sposób zależy s t r u k t u r a f i l m u ,
jest odbiorca. F i l m dydaktyczny, trzeba t o podkreślić z naciskiem, jest
zawsze f i l m e m adresowanym do konkretnego widza. W zależności o d
tego, czy będzie n i m uczeń czwartej k l a s y szkoły podstawowej, uczeń
k l a s y m a t u r a l n e j l i c e u m , czy też student określonego k i e r u n k u studiów
2 5
S.
Szuman,
Pojęcie
dawki
estetycznej,
„Przegląd
F i l o z o f i c z n y " , R. 1949,
s. 146.
E . F l e m i n g , Wpływ struktury
filmu dydaktycznego
„Kwartalnik P e d a g o g i c z n y " , R. 1961 n r 1, s. 118.
2 8
na wyniki
nauczania,
Nieco i n a c z e j d z i e l i s t r u k t u r y filmów d y d a k t y c z n y c h W.
Strykowski,
Struktura
i funkcja
filmu
dydaktycznego,
[w:] L . b e j a [red.] Film
skuteczną...,
s. 44-57. A u t o r wyróżnia f i l m y o s t r u k t u r z e l i n i o w e j i s t r u k t u r z e rozgałęzionej.
2 7
76
RYSZARD
KANTOR
wyższych — f i l m przybierze inną postać. Treść f i l m u , a co za t y m idzie
jego strukturę, należy dostosować do możliwości i n t e l e k t u a l n y c h i recep
c y j n y c h przewidywanego w i d z a i — oczywiście — d o jego potrzeb. W y
maga t o określonej w i e d z y wstępnej, a nawet, w zależności od s y t u a c j i ,
p e w n y c h badań — sondaży — przed przystąpieniem d o realizacji f i l m u .
1
K o l e j n y m elementem wpływającym na strukturę f i l m u dydaktycznego
jest sposób, w j a k i m a o n być w y k o r z y s t y w a n y . Chodzi t u o jasne uświa
domienie sobie, czy f i l m m a być głównym źródłem wiedzy, ilustracją w i a
domości podawanych słownie (źródłem uzupełniającym), czy też środkiem
r e k a p i t u l a c j i i u t r w a l e n i a przerobionego materiału. Wiąże się t o z ele
m e n t e m następnym, z k w a l i f i k a c j a m i użytkownika, którym jest każdy
pedagog posługujący się w swojej pracy f i l m e m . W p r a w d z i e zdarzają się
f i l m y dydaktyczne t z w . samokształceniowe, p r z y demonstracji których nie
jest potrzebna czynna r o l a pedagoga, a n a w e t jego fizyczna obecność, lecz
regułą są f i l m y , które wymagają czynnej i n t e r w e n c j i d y d a k t y k a i o n i c h
jest głównie mowa. „Na to, żeby posługiwać się jakimś narzędziem —
pisze t e o r e t y k f i l m u dydaktycznego J . Jacoby — trzeba j e przede wszyst
k i m doskonale opanować, trzeba być świadomym jego działania i j e d n o
cześnie znać s k u t k i , które mogą być zarówno p o z y t y w n e j a k i negatywne,
ze względu na niewłaściwe posługiwanie się narzędziem" . N i c dodać,
n i c ująć.
28
Przed przystąpieniem d o realizacji f i l m u dydaktycznego należy zdać
sobie sprawę z następujących faktów: a) j a k i e informacje i zespoły i n f o r
m a c j i należy przedstawiać p r z y pomocy f i l m u — „zasadą — t w i e r d z i
B. B r y c k i — jest stwierdzenie mniejszej skuteczności dydaktycznej prze
kazu i n f o r m a c j i n a drodze p o z a f i l m o w e j " ; b) d o kogo f i l m jest adreso
w a n y i k t o będzie jego użytkownikiem; c) j a k a m a być długość f i l m u ,
czy p o w i n i e n być opatrzony komentarzem, czy konieczna jest taśma
b a r w n a i t d . ; d) j a k i m i środkami w y r a z u można przekazać najskuteczniej
założoną treść i formę.
29
Jest rzeczą mało prawdopodobną, a b y realizator f i l m u dydaktycznego
łączył w sobie w j e d n a k o w y m s t o p n i u cechy i doświadczenie pedagoga
i filmowca, a jednocześnie był przedstawicielem określonej d y s c y p l i n y
n a u k o w e j , której osiągnięcia m a f i l m d y d a k t y c z n y zawierać. Stąd pytanie,
k i m m a o n być przede w s z y s t k i m . Wydaje się, t a k w większości uważają
teoretycy p r o b l e m u , że f i l m d y d a k t y c z n y p o w i n i e n być r e a l i z o w a n y przez
naukowca l u b zespół naukowców, przedstawicieli określonej d y s c y p l i n y ,
p r z y pomocy zawodowych operatorów i p r z y ścisłej k o n s u l t a c j i odpo
w i e d n i o w y b r a n y c h dydaktyków.
2 8
Jacoby,
Nowoczesne
środki..., s. 6.
B . B r y c k i , Film
o integracja
s z e j " , R. 1067 n r 6/7, s. 71.
2 9
procesu
dydaktycznego,
„Życie Szkoły
Wyż
WYKORZYSTANIE FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ
77
Decydujący głos p r z y realizacji filmów etnograficznych o przeznacze
n i u d y d a k t y c z n y m p o w i n i e n mieć etnograf. J a k dotąd jednak filmów t a
k i c h w Polsce n i e realizuje się. Niestety, produkcja filmów d y d a k t y c z n y c h
jest bardzo kosztowna. F i l m nauczający adresowany do kilkudziesięciu
osób (nawet k i l k u s e t ) pozostaje utopią. Dobre dydaktyczne f i l m y o treści
etnograficznej mogłyby być przedmiotem międzynarodowej w y m i a n y ,
która w sposób zdecydowany rozszerzyłaby i c h oddziaływanie i wpłynęła
na obniżenie kosztów p r o d u k c j i , ale żeby produkować dobre f i l m y d y d a k
tyczne trzeba posiadać znaczne doświadczenie, którego n i e zdobędzie się
wyłącznie drogą teoretycznych rozważań.
E t n o g r a f - d y d a k t y k n a szczęście nie jest zupełnie pozbawiony możli
wości korzystania w swojej pracy z pomocy f i l m u . F i l m y naukowo-badaw
cze, które choć w nikłych ilościach, ale j e d n a k powstają, mogą zostać
użyte d o celów d y d a k t y c z n y c h , • często bez specjalnego przystosowania.
M i m o że głównie „przeznaczone dla specjalistów j a k o narzędzie i materiał
badań, mogą być również wykorzystane d o celów d y d a k t y c z n y c h , szcze
gólnie w szkolnictwie wyższym" .
Podobnie, o czym będzie jeszcze mowa, choć już w znacznie m n i e j s z y m
zakresie i p r z y zachowaniu większej ostrożności, mogą być użyte d o n a u
czania e t n o g r a f i i f i l m y popularnonaukowe l u b i c h fragmenty, które po
w n i k l i w e j ocenie uznane zostaną za dydaktycznie przydatne.
30
6. A N A L I Z A A K T U A L N E G O S T A N U W Y K O R Z Y S T A N I A F I L M U
W DZIAŁALNOŚCI D Y D A K T Y C Z N E J PLACÓWEK E T N O G R A F I C Z N Y C H
W POLSCE
Jak w świetle tego, co dotychczas powiedziałem, wygląda s t a n w y k o
rzystania f i l m u w pracy dydaktycznej k a t e d r etnografii? B r a k m i niestety
materiałów d o głębszej analizy, ponieważ n i e pozostaje zazwyczaj żaden
ślad t a k i e j działalności poza zawodną pamięcią osób zainteresowanych.
Jedno wszakże można powiedzieć z całą pewnością: w yk orz ys t a nie f i l m u
w pracy dydaktycznej oparte jest n a i n d y w i d u a l n e j i n i c j a t y w i e wykła
dowcy, n i e j e d n o k r o t n i e na jego p r y w a t n y c h k o n t a k t a c h , które umożliwiają
m u bądź wypożyczanie odpowiednich filmów, bądź sali, bądź też stwarzają
inne sprzyjające w a r u n k i . W k o n s e k w e n c j i n i e znalazłem dowodu, a b y
k i e d y k o l w i e k f i l m o charakterze d y d a k t y c z n y m był użyty p r z y nauczaniu
etnografii w sposób w pełni świadomy, n i e przypadkowy, w powiązaniu
z całym procesem d y d a k t y c z n y m i metodycznie p o p r a w n y .
Odbywały się w p r a w d z i e seanse f i l m o w e , na które składały się m n i e j
Strykowski,
Struktura...,
s. 44
78
RYSZARD
KANTOR
l u b bardziej logicznie dobrane zestawy mające ilustrować omawiane
w przeszłości l u b planowane na przyszłość t e m a t y zajęć. Były t o jednak
zawsze s e a n s e , a n i e zajęcia z f i l m e m . Różnica między t y m i pojęciami
jest wyraźna. N a w e t jeśli po seansie nastąpi dyskusja, m a ona zupełnie
i n n y charakter niż dyskusja wpleciona w zajęcia z f i l m e m . W p i e r w s z y m
w y p a d k u następuje pewne oderwanie w i d z a od właściwego-dydaktycznego-celu wyświetlania filmów, w d r u g i m związek t e n jest ściślejszy
przez f o r m a l n y charakter pokazu. Krótko mówiąc, w w y p a d k u seansu
f i l m o w e g o zorganizowanego w nadzwyczajnych w a r u n k a c h (inna sala, inna
p o r a zajęć) upodabnia się o n do seansu k i n o w e g o i narzuca przez t o czysto
r o z r y w k o w y nastrój całej imprezie. Użycie natomiast f i l m u podczas zajęć,
ze w s z y s t k i m i wypływającymi z tego konsekwencjami, w określonym m o
mencie wykładu, nawiązywanie d o niego, wracanie k i l k a k r o t n e d o n a j
ciekawszych, najistotniejszych, a także najbardziej k o n t r o w e r s y j n y c h sek
w e n c j i t w o r z y nastrój sprzyjający poznaniu, d a l e k i od biernej r o z r y w k i .
Dopiero w t a k i c h w a r u n k a c h mogą się zrealizować funkcje f i l m u d y d a k
tycznego.
Z bezpośrednich rozmów z d y d a k t y k a m i nasuwa m i się p e w i e n ciąg
przyczyn, które wpływają n a niedowład w zakresie w y k o r z y s t y w a n i a f i l m u
w p r a c y dydaktycznej. Są t o : a) niedocenianie l u b wręcz negowanie pozy
t y w n e j r o l i f i l m u w nauczaniu etnografii, b) b r a k metodycznych podstaw
do pracy z f i l m e m d y d a k t y c z n y m , c) b r a k przygotowania f i l m o w e g o (za
równo w zakresie t e o r i i f i l m u , j a k i posługiwania się sprzętem p r o j e k c y j
n y m ) , d) b r a k odpowiednich pomieszczeń i sprzętu, e) b r a k odpowiednich
filmów, trudności z i c h wypożyczeniem, b r a k niezbędnych i n f o r m a c j i n a
t e n temat.
Pogląd pierwszy, stosunkowo r z a d k i , wygłaszany był n i e wprost, lecz
w sposób dalece zawoalowany. N i e w a r t o na t y m miejscu odpowiadać na
zarzut nieprzydatności f i l m u w nauczaniu etnografii. Zostało to, m a m
nadzieję, wystarczająco uczynione n a poprzednich stronach. Nasuwa się
przypuszczenie, że niechętny stosunek d o f i l m u m a w w i e l u przypadkach
daleko prostsze wyjaśnienie, niżby t o wynikało ze słów oponentów. Praca
z f i l m e m w y m a g a o d wykładowcy większej aktywności, lepszego przygo
t o w y w a n i a się d o zajęć, większej operatywności. N i e w s z y s t k i m odpo
w i a d a taka perspektywa, stąd dążenie do zachowania stanu aktualnego,
w którym n a pracę dydaktyczną z f i l m e m p o p r o s t u n i e m a miejsca.
Jeśli zaś chodzi o b r a k metodycznych podstaw d o pracy z d y d a k t y c z
n y m f i l m e m o treści etnograficznej, t o można t y l k o zalecić natychmiastowe
przystąpienie do t a k i e j pracy, kierując się z jednej strony intuicją, z d r u
giej zaś doświadczeniem dydaktyków z i n n y c h dyscyplin, którzy często
zamieszczają u w a g i na t e n temat w czasopismach pedagogicznych. Ogólne
i
WYKORZYSTANIE
79
FILMU W DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ
zasady metodyczne dałoby się już obecnie sformułować, a w przyszłości
na podstawie k o n k r e t n y c h doświadczeń sprecyzować.
Wydaje się, że b r a k przygotowania filmowego wykładowców mógłby
łatwo zostać n a p r a w i o n y dobrze przemyślanymi k u r s a m i i odpowiednią
literaturą. Teoretyczne przygotowanie p o w i n n o się łączyć ściśle z p r a k
t y c z n y m . Szczególny nacisk należałoby położyć n a umiejętność posługi
w a n i a się t e c h n i c z n y m sprzętem, n i e t y l k o ściśle f i l m o w y m , która t o
umiejętność należy obecnie d o rzadkości, a jest przecież p o d s t a w o w y m
w a r u n k i e m dalszej działalności.
Bardzo i s t o t n y m niedostatkiem jest b r a k o d p o w i e d n i c h pomieszczeń
i sprzętu. Wszystkie k a t e d r y e t n o g r a f i i prowadzące działalność d y d a k
tyczną cierpią n a n i e d o m o g i lokalowe. Myśl o salach a u d i o w i z u a l n y c h jest
w t y c h w a r u n k a c h wręcz utopią. P r o b l e m t e n jednak m u s i zostać rozwią
zany, b o inaczej cała e w e n t u a l n a akcja wzmocnienia oddziaływania środ
ków d y d a k t y c z n y c h i unowocześnienia ich, m . i n . przez wprowadzenie
f i l m u , spali n a panewce. O sprzęcie była już uprzednio mowa. N i e o d
rzeczy będzie t u j e d n a k uwaga, że nasz przemysł jest wyraźnie w t e j
dziedzinie zapóźniony i są, a zapewne i długo jeszcze będą, kłopoty z za
k u p e m wysokiej jakości sprzętu n a naszym r y n k u .
Najistotniejszy jest j e d n a k b r a k odpowiednich filmów. Mówiłem już,
że n i e m a zupełnie etnograficznych filmów o przeznaczeniu d y d a k t y c z
n y m z założenia i że w tej sytuacji posługiwać się trzeba f i l m a m i popular
n o n a u k o w y m i o n i s k i e j , n i e k i e d y wręcz z n i k o m e j , przydatności dla d y d a k
t y k i . W analogicznej s y t u a c j i znaleźli się geografowie, którzy s t w o r z y l i
specjalną komisję do oceny dydaktycznej przydatności filmów p o p u l a r
n o n a u k o w y c h o tematyce geograficznej. Okazało się, że zaledwie ok. 1 0 %
tego t y p u filmów, z dużymi zresztą zastrzeżeniami, może być w y k o r z y
stane w p r a c y d y d a k t y c z n e j wyższej u c z e l n i . Procent p r z y d a t n y c h f i l
mów p o p u l a r n o n a u k o w y c h o tematyce etnograficznej n i e byłby zapewne
większy. Opierając się na znanych m i f i l m o g r a f i a c h i n a publikacjach
miesięcznika „Kamera" można b y się doliczyć w okresie p o w o j e n n y m
ok. 120-150 filmów p o p u l a r n o n a u k o w y c h o m n i e j l u b więcej eksponowa
n y m temacie e t n o g r a f i c z n y m . Daje to, przez analogię z f i l m a m i geogra
f i c z n y m i , ok. 12-15 filmów możliwych do w y k o r z y s t a n i a w dydaktyce.
31
32
3 1
С.
С z a p ó w,
Badawcza
i dydaktyczna
rola
filmu
w szkole
wyższej,
„Zycie
za lata
1945-1956,
„Pol
Szkoły Wyższej", R . 1953 n r 6, s. 108.
3 2
Z.
G a wrak,
Filmografia
sztuki
ludowej
i folkloru
s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 11 :1957 n r 2, e. 119-121; t e n ż e ,
wej
i folkloru
za lata
Filmografia
sztuki
ludo
1956-1960, „Polska S z t u k a L u d o w a " , R . 15 :1961 n r 2, 118-121.
Miesięcznik „ K a m e r a " (od n i e d a w n a zmienił nazwę n a „Studio") d r u k u j e w
n u m e r z e dokładne d a n e o n o w y c h f i l m a c h krótkometrażowych.
każdym
RYSZARD
80
KANTOR
Być może przydatne byłyby także pewne f r a g m e n t y filmów nie z a k w a l i
f i k o w a n y c h w całości oraz f i l m y telewizyjne. N i e jest t o niestety dużo,
ale z uwzględnieniem filmów zagranicznych (m. i n . wypożyczanych przez
ambasady) oraz własnych filmów naukowo-badawczych, na początek ilość
ta byłaby wystarczająca. Tworzenie f i l m o t e k p r z y k a t e d r a c h e t n o g r a f i i
byłoby w t y m kontekście bardzo przydatne, lecz także dość kosztowne.
Rozważane zagadnienia można b y podsumować krótko. F i l m jest bez
wątpienia n i e z w y k l e przydatną pomocą naukową, lecz jego wprowadzenie
do d y d a k t y k i n a t r a f i a , szczególnie w etnografii, n a w i e l e różnorodnych
trudności, o których była mowa. Należy, n i e ulega t o wątpliwości, w znacz
n i e większym s t o p n i u niż dotychczas zwracać n a te p r o b l e m y uwagę.
Trzeba, z t y
chyba także każdy się zgodzi, lepiej zaopatrzyć k a t e d r y
etnografii w sprzęt techniczny, trzeba przeszkolić p r z y n a j m n i e j część p r a
cowników w zakresie posługiwania się t y m sprzętem i w ogólnych zasa
dach w y k o r z y s t y w a n i a f i l m u w dydaktyce. Trzeba wreszcie a u t o r y t a t y w
n i e orzec, które f i l m y (naukowo-badawcze i popularnonaukowe) nadają się
do w y k o r z y s t a n i a w działalności dydaktycznej i , co najistotniejsze, walczyć
o wzrost i c h liczby przez produkcję i wymianę międzynarodową. Trzeba
tworzyć f i l m o t e k i p r z y katedrach, a b y każdy p r z y d a t n y dydaktycznie f i l m
był w każdej c h w i l i dostępny.
m
ł
Wszystkie jednak postulaty tego rodzaju będą j e d y n i e marzeniami,
jeśli n i e będzie istniało szerokie zainteresowanie tą problematyką i jeśli
za n i m n i e pójdzie k o n k r e t n a praca ludzi, którzy mogą i p o w i n n i się
t y m zająć.
K a t e d r a E t n o g r a f i i Słowian U J
G r o d z k a 52
31-044 K r a k ó w
Ryszard Kantor
THE U S E OF F I L M IN DIDACTIC ACTIVITIES OF ETHNOGRAPHIC
INSTITUTIONS
S u m m a r y
Modern
facilities, and f i l m among
them, a r e increasingly applied
aids i n t h e epoch of t h e s c i e n t i f i c a n d t e c h n i c a l r e v o l u t i o n . T h e r o l e
as teaching
of f i l m i s
p r o m i n e n t b e c a u s e it helps t o v i s u a l i z e t h e c o n t e n t s t h a t a r e taught. I n effect, t h e
process of t e a c h i n g c a n be m a d e m u c h m o r e i n t e n s i v e a n d efficient, b y a t r a i n e d
pedagogue.
F o r c o m p l e x r e a s o n s , f i l m h a s failed to be u s e d p r o p e r l y i n t h e d i d a c t i c p r a c t i c e
of ethnographic institutions. A n a l y s i n g those r e a s o n s separately, t h e a u t h o r a t t e m p t s
to suggest concrete r e m e d i e s . T h e most i m p o r t a n t of t h e m s e e m s to be t h e p o s t u l a t e
WYKORZYSTANIE
FILMU W
to t r a i n P o l i s h ethnographers
DYDAKTYCE ETNOGRAFICZNEJ
81
both t h e o r e t i c a l l y a n d p r a c t i c a l l y i n d i d a c t i c a p p l i c a
tions of f i l m a n d i n p r a c t i c a l h a n d l i n g of f i l m i m p l e m e n t s .
It w i l l only
be
possible
to m a k e
more
extensive
use of
film
i n the
didactic
a c t i v i t i e s of ethnographers, w h e n a d e q u a t e f i l m s devoted to r e l e v a n t s u b j e c t
become
available
demand
i n sufficient
amount;
such films from film makers.
6 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1
ethnographers
active
as
teachers
should
