1c457381d02e995b6723112295ac0e63.pdf
Media
Part of Andrzeja Grzelachowskiego rzeźby Czarnej Afryki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4
- extracted text
-
Aleksander Jackowski
ANDRZEJA GRZELACHOWSKIEGO
RZEŹBY
Mieszka w P o z n a n i u , na
Osiedlu Rusa. B l o k i nowoczesne
ozdobione p r e f a b r y k o w a n y m i o r n a m e n t a m i , w y j ą t k o w e j szpeto
t y . Mieszkanie niewielkie, dwa p o k o j e nie o d z n a c z a j ą się n i c z y m
s z c z e g ó l n y m , z w y j ą t k i e m k i l k u r z e ź b z b l i ż o n y c h do t y c h
ze
s k l e p ó w , , V e r i t a s u " , k i l k u o b r a z ó w t y p o w o a m a t o r s k i c h . W cen
t r a l n y m p u n k c i e p o k o j u g o ś c i n n e g o p ł a s k o r z e ź b a , g ł o w a Jozusa,
r z e ź b i o n a z d u ż ą w p r a w ą . T y l k o t a g ł o w a jest d z i e ł e m gospoda
rza, inne r z e ź b y s ą p r ó b a m i p o d e j m o w a n y m i przez syna — Jac
k a . Obrazy, wszystkie, s ą p o d a r u n k a m i p r z y j a c i ó ł ,
znajomych.
Jak
szczogólną
d o t ą d nic nie wskazujo w t y m mieszkaniu na
fascynację Afryką, żadnego trofeum, przedmiotu, k t ó r y by
su
g e r o w a ł t o , że p a n G r z e ł a c h o w s k i blisko 7 l a t s p ę d z i ł w buszu,
wśród
Masajów,
plomion
Mawia
i Makonde. Ż a d n e g o
śladu,
ż a d n e j p a m i ą t k i s t a m t ą d nie z n a j d u j ę i w t r z e c i m p o k o j u , t y m
najważniejszym.
N a z y w a ten p o k ó j
„Muzeum".
Okno z a s ł o n i ę t e , ś w i a t ł o p r z y ć m i o n e , w p o w i e t r z u w c i ą ż moc
n y zap,ach k a d z i d ł a , trociezek. Ś c i a n y z a p e ł n i o n e o d g ó r y
d o ł u r z e ź b a m i Czarnej A f r y k i , m a s k a m i . R o z p o z n a j ę
do
obiekty
dobrze m i znane z a l b u m ó w , m u z e ó w . W y ł u s k u j ę w z r o k i e m r z e ź b y
z n a k o m i t e , sprowadzone do z n a k u , deformacji, k t ó r a nie jest ani
g r o t e s k ą , ani k a r y k a t u r ą a p r z e c i e ż c h a r a k t e r y z u j o p o s t a ć , t y p .
Obok, również
„opocze",
z hebanu, m a h o n i u , cedru, lekkiego puchowca,
„jokoh"
czy
„iroko"
— r z e ź b y podobne do
tych,
j a k i e w i d y w a ł e m z a g r a n i c ą , z w ł a s z c z a w P a r y ż u . T a m sprzeda
w a l i jo M u r z y n i , u s t a w i a j ą c na, p ł a c h c i e , p o ł o ż o n e j na t i o t u a i z o .
n a P c h l i m T a r g u , k o ł o Trocadcro. R z e ź b i masek z d r e w n a jesi
w t y m p o k o j u p r a w i o 300. Cudowno g ł o w y z B e n i n u , t a k dobrze
znane z o d l e w ó w w b r ą z i e , f i g u r y dawnej, k u l t o w e j prowenien
cji i w s p ó ł c z e s n e , o z n a m i o n a c h r e a l i z m u — n i e p o r ó w n a n i e gor
sze. S i e d z ę na m i ę k i m p u f i e ( p o k ó j jest przystosowany do tego,
aby t u o d p o c z y w a ć , k o n t e m p l o w a ć r z e ź b y , p o d d a w a ć się nas
t r o j o w i tej ekspozycji i o s o b o w o ś c i
maczy: „Chciałem pokazać
plemion, s t ą d są, jak Pan
C Z A R N E J AFRYKI
gospodarza). O n sam
tu przekrój
w i d z i , i dawne
rzeźb
tłu
poszczególnych
współczesne".
Rzo-
U.
i ' . Fragment
kolekcji
rzeźb
A . Grzelachowskiego
I ] . 3—6. R z e ź b y A . Grzclachowskiogo: i ! . 3. F i g u r k a k u l t o w a K o n g o , p l e m i ę Masaja, drewno opecze, 48 c m ; i l . 4. Macierzyństwo,
w s p ó ł c z e s n y N i g e r i a , p l e m i ę Y o r u b a , opecze, 47 c m ;
czywiście,
różne
przyglądając
style regionalne,
stylizacji.
Na
przykład
się t y m r z e ź b o m ,
różno
sposób
typy
styl
można
rozpoznać
zeum, staje się p r z e d m i o t e m rozpraw, a r t y k u ł ó w . Czy t z w . p o l s k i
„znakowania",
ekspresji,
E l Greco, r e p r o d u k o w a n y niedawno na znaezku p o c z t o w y m b y ł
potraktowania
oczu, powiek,
gorszym obrazem przed ustaleniem jego a t r y b u c j i ?
g a ł k i ocznej. W ł a ś c i w i e n i e m a l w k a ż d e j r z e ź b i e jest on i n n y ,
Dlaczego o t y m w s p o m i n a m ? P o n i e w a ż p r z y p a d e k p . Grze-
o d k r y w c z y r z e ź b i a r s k o . Z r ó ż n i c o w a n e s ą proporcje f i g u r , w r ó ż
lachowskiego nie da się p r a w i d ł o w o z i n t e r p r e t o w a ć
n y c h t y p a c h r z e ź b stosunek g ł o w y do reszty ciała w y n o s i od
naszych p o g l ą d ó w na s z t u k ę . P o s ł u g u j ą c się u s t a l o n y m i norma
1:2 a ż po 1:7. Z a s k a k u j ą c e jest, ż e p . Grzelachowski z r ó w n ą
m i nie bardzo w i a d o m o co z n i m z r o b i ć . N i e jest, w p r z y j ę t y m
w ramach
ł a t w o ś c i ą podejmuje r ó ż n o r o d n e zadania. Jego uzdolnienia na-
u
śladowczo-odtwórcze
Afryce
n a l e ż y do z w i ą z k u , nie u k o ń c z y ł A k a d e m i i , w ogóle nie u c z y ł się
jest z n i k o m a , ale m a m w p a m i ę c i najwspanialsze r z e ź b y , k t ó r y m
r z e ź b y , a do tego jego d z i e ł o m ż y c i a s ą właściwie k o p i e , r e p l i k i ...
d ł u g o p r z y p a t r y w a ł e m się n a r ó ż n y c h w y s t a w a c h i w p r y w a t n y c h
W r z e ź b a c h „ w ł a s n y c h " , niewielkich, o p e r u j ą c y c h
kolekcjach ( n p . w Neuchatel). Czy r o z p o z n a ł b y m na t a m t y m tle
g i b k o ś c i ą l i n i i , t e ż jest poza k r ę g i e m s z t u k i europejskiej, poza
o b c o ś ć t y c h r z e ź b ? Czy d a ł b y m się „ n a b r a ć " na i c h a u t e n t y z m ?
p r o b l e m a t y k ą , k t ó r ą ż y j e sztuka k u l t u r o w y c h e l i t . N i e jest rze
A czy d a ł b y się n a b r a ć z n a k o m i t y znawca? N i e m o g ę odpowie
m i e ś l n i k i e m , z n o w u — p o n i e w a ż nie m a d y p l o m ó w , nie p o w t a
dzieć na te p y t a n i a , ale nawet z a k ł a d a j ą c , ż e p r z y
kilkudzie
rza, nie powiela, a do tego nie sprzedaje i — n a p r a w d ę — r z e ź b i
sięciu obiektach m o ż n a b y m i e ć niejakie w ą t p l i w o ś c i czy jest to
z w e w n ę t r z n e j p o t r z e b y i dla w ł a s n e j satysfakcji. Jest w i ę c m o ż e
są nieprzeciętne.
Moja
wiedza o
o r y g i n a ł — czy k o p i a , trzeba stwierdzi 5, ż e s p r a w n o ś ć
twórcy
nas
w Polsce znaczeniu,
amatorem ? Boże
dobry,
rzeźbiarzem
profesjonalnym.
wystarczy spojrzeć
Nie
prześwitami,
na
doskonałość
tej k o l e k c j i jest bardzo d u ż a . N i e t y l k o z r o s z t ą s p r a w n o ś ć ma
w a r s z t a t u r z e ź b i a r s k i e g o , a b y z r e z y g n o w a ć z tego
nualna, ostatecznie s ą dziś automatyczne t o k a r k i laserowe, da
Z r e s z t ą nie m a nic w s p ó l n e g o z ruchem a m a t o r s k i m , nie wys
j ą c e r e p l i k i r z e ź b niemal idealne. W r z e ź b a c h p . G r z e ł a c h o w s k i e -
t a w i a . . . T w ó r c a l u d o w y ? T o ż nie, a b s u r d , P o l a k i n s p i r u j ą c y się
go jest coś więcej n i ż p o d o b i e ń s t w o , jest w e w n ę t r z n e n a p i ę c i e ,
tradycją
„życie".
określenia.
Afryki...
A b y właściwie s y t u o w a ć r z e ź b i a r z a i dostrzec t o , co istotne
W naszej k u l t u r z o s k ł o n n i j e s t e ś m y p r z e c e n i a ć r o l ę a u t e n t y k u .
w jego dziele, m . i n . wspomniane j u ż w e w n ę t r z n e n a p i ę c i e (ży
Oceniamy r z e ź b y , obrazy nie t y l k o j a k o dzieła d o s k o n a ł e w sobie,
cie) jogo prac, trzeba o d w o ł a ć się do n o r m k u l t u r y , k t ó r e p r z y j ą ł
p i ę k n e , ekspresywne, w r a ż l i w i e r z e ź b i o n o czy malowano —• ale
i u z n a ł za swoje, i w o b r ę b i e k t ó r y c h f u n k c j o n o w a ł (a w ł a ś c i w i e
również
i obecnie funkcjonuje). Dopiero w t e d y p r z y j m u j ą c k o d y : este
jako przedmioty
o wartości
handlowej,
prestiżowej,
a p r z y t a k i m p o d o j ś c i u ogromne znaczenie, ma f a k t ich autentyz
tyczny, symboliczny, kultowy i etyczny, żywe
m u , j e d n o r a z o w o ś c i . W a r t o ś ć k u l t u r o w a z a l e ż y nio t y l k o od oce
t u r z e p l e m i o n a f r y k a ń s k i c h , b ę d z i e m y m o g l i z r o z u m i e ć fenomen
jeszcze w k u l
n y f o r m y dzieła, ale i od s y g n a t u r y , stwierdzenia, a u t e n t y c z n o ś c i ,
zarówno rzeźb jak i zachowań
o d nazwiska t w ó r c y . T o n sam obraz, skoro o k a ż e się, że jest
p l e m i o n , k t ó r e go z a a k c e p t o w a ł y , d y s k r e c j ę , z d e c y d o w a n ą nie -
p ę d z l a wielkiego mistrza,, w ę d r u j e na honorowe miejsce w m u
c h ę ć do dyskontowania swej wiedzy, p r z y g ó d i t d . , a t a k ż e b r a k
234
ich t w ó r c y , jego stosunek do
J 1.5. K o b i e t a c i ę ż a r n a , K o n g o , p l e m i ę B a l u b a , toak, 64 c m , oraz K o b i e t a , D a h o m e j , p l e m i ę F a n g , teak, 58 c m ; i l . 6. R z e ź b a Z w i ą z
k u T a j n o , J a m a j k a , z w i ą z a n a z r y t u a ł e m h a l u c y n a c j i , j a k o , 49 cm oraz Popiersie k o b i e t y , s t y l Z a i r , p i o m i ę L u b a , j a k o , 46 c m
w d o m u wszelkich p r z e d m i o t ó w , k t ó r e p r z e c i ę t n y t u r y s t a
czy
etnograf p r z y w i ó z ł b y ze s o b ą , d u m n y z tego, że m a p r z e d m i o t y
z w i ą z a n e z k u l t e m . Z a n i m j e d n a k o k r e ś l ę bliżej t y p k u l t u r j
tystycznej, z k t ó r y m identyfikuje
r
ar
j u ż w ó w c z a s , w m ł o d o ś c i w y k s z t a ł c i ł y się w n i m takie cechy j a k
ciekawość świata, zwłaszcza Afryki,
oraz życzliwość dla l u d z i ,
ułatwiające kontakty z nimi.
się p . Grzelachowski, k r ó t k a
L a t a w o j n y —• to ś m i e r ć dziadka, wywiezionego i zamordo
informacja o n i m s a m y m i o t y m , j a k s t a ł się a f r y k a ń s k i m r z e ź
wanego przez h i t l e r o w c ó w , u k r y w a n i e się ojca przed aresztowa
biarzem .
niem, g o r z k i czas dojrzewania w w a r u n k a c h , k t ó r e
zaostrzają
Jest ś r e d n i e g o w z r o s t u , t w a r z okolona zarostem, w ł o s y rude,
w y b o r y moralne. J u ż w t e d y interesuje go sztuka. P o w y z w o l e
podszyte s i w i z n ą . A l e n a j w a ż n i e j s z e w tej t w a r z y s ą oczy. Oczy
n i u wraz z ojcem „ b u d o w l a ń c o m " w y j e ż d ż a do Szczecina. O j
c z ł o w i e k a w r a ż l i w e g o , ufnego,
ciec pracuje p r z y odbudowie miasta, a on p o c z ą t k o w o idzie do
c z ł o w i e k a , k t ó r y p r z e s z e d ł nio-
jedno gorzkie d o ś w i a d c z e n i e i g o t ó w jest zawsze p o m ó c
innym.
Ś r e d n i e j S z k o ł y Sztuk Plastycznych, ale p ó ź n i e j m u s i p r z e r w a ć
W ł a ś n i e . . . P o m ó c , w y j ś ć poza siebie, k u i n n y m . W ł a ś n i e . . . z dys
n a u k ę , p r a c o w a ć , p o m a g a ć rodzinie ( t r z y siostry, m a t k a ) .
k r e c j ą i szacunkiem dla drugiego c z ł o w i e k a . S ą d z ę , że t a p r a w o ś ć
1948 r. w r a c a j ą wszyscy do Poznania, on k o ń c z y „ b u d o w l a n k ę " ,
,,01d Shaterhanda", ł a t w o dostrzegalna i p o t w i e r d z o n a zacho
pracuje
w a n i e m , w p o ł ą c z e n i u z zainteresowaniem
s z t u k ą , z w ł a s z c z a r z e ź b ą . Z r e s z t ą jeszcze w k o ń c u 1946 r . w y
drugim człowiekiem
fizycznie, ale nie rezygnuje
konał
czeniach j ę z y k o w y c h , szybko p r z e s t a ć b y ć „ o b c y m "
z t a r n o w s k i c h k o ś c i o ł ó w . B y ł o t o pierwsze potwierdzenie t a l e n t u ,
m i o n , z k t ó r y m i się z a p r z y j a ź n i ł . J a k do tego d o s z ł o ?
U r o d z i ł się 20.11.1933 r . w P o z n a n i u . W a r t o ś c i etyczne i za
jasełkową
na
zamówienie
zainteresowań
i ł a t w o ś c i ą k o n t a k t u s p r a w i ł a , że m ó g ł , p r z y wszelkich ograni
dla ple
szopkę
ze swj'ch
W
proboszcza
jednego
pierwsze h o n o r a r i u m za c o ś , co sam w y m y ś l i ł i z r o b i ł . P ó ź n i e j
p r ó b o w a ł r ó w n i e ż m a l o w a ć obrazy, m ó w i , że k i e d y się w y k a ń
Aleksander
cza mieszkania i maluje ś c i a n y , t e ż p o s ł u g u j e się f a r b ą i p ę d z
Grzelachowski, b y ł a r t y s t ą - m a l a r z e m , w i t r a ż y s t ą , b r a t ojca m a t
lem w i ę c a ż dziwne b y b y ł o nie w y k o r z y s t a ć ich do i n n y c h p r ó b
k i b y ł misjonarzem ( J ó z e f H e ł p a ) . Jego o p o w i e ś c i o Afryce w y
malowania.
interesowania
e g z o t y k ą w y n i ó s ł z d o m u . Dziadek,
w a r ł y d u ż e w r a ż e n i e na m ł o d y m c h ł o p c u . W c z e ś n i e z a c z ę ł a go
Zawsze p r a c o w a ł dobrze, stosunek do życia., pracy w y n o s i
f a s c y n o w a ć sztuka p l e m i o n , k t ó r e b e z l i t o ś n i e niszczyli i p o n i
się z d o m u , a t w i e r d z i , że r o d z i c ó w m i a ł c u d o w n y c h . Z w ł a s z c z a
żali k o l o n i z a t o r z y . S z u k a ł w tej sztuce p r a w d y o l u d z i a c h i i c h
m ó w i — co b y ś m y r o b i l i bez m a t k i ? Po ś m i e r c i ojca w s z e d ł
wierzeniach, m i t a c h . A l e r z e ź b y , k t ó r e w i d z i a ł , b y ł y w y r w a n o zo
ś w i a d o m i e w jego ś l a d y . P r a c o w a ł j a k o t e c h n i k b u d o w l a n y . W
swego ś r o d o w i s k a , c z ę s t o w y ł u d z o n e jeśli nie w y k r a d z i o n e . Zda
1960 r . ożenił się z d y p l o m o w a n ą p i e l ę g n i a r k ą . „ S z c z ę ś c i e
w a ł sobie s p r a w ę z n a d u ż y c i a , zo ś w i ę t o k r a d z t w a , k t ó r y m b y ł o
m ó w i — t y l k o w t e d y jost p e ł n e , g d y jo m o ż n a z k i m ś razem
wywiezienie t y c h r z e ź b — p r z e c i e ż k u l t o w y c h — i p o t r a k t o w a
p o d z i e l a ć " . O k a z a ł o się j e d n a k , że m u s i p o d j ą ć
nie i c l i j a k o d o k u m e n t u etnograficznego czy n a w e t dzieła s z t u k i
zję — z o s t a ć z ż o n ą w P o z n a n i u b ą d ź w y j e c h a ć samemu do
prymitywnej.
Miał szacunek dla l u d z i , n i e z a l e ż n i e od tego, do
L i b i i i t a m p r a c o w a ć p r z y budowie
trudną
nawadniających
—
decy
kanałów.
jakiej należeli rasy czy w a r s t w y . Zapewne o g r o m n ą rolę ode
W y j e c h a ł , z a d e c y d o w a ł y o t y m nie t y l e w a r u n k i k o n t r a k t u , co
g r a ł o w t y m otoczenie, postawa r o d z i c ó w , wychowanie, religia.
m ł o d z i e ń c z e marzenia. P r a c o w a ł c i ę ż k o , k i e d y się t y l k o
D z i ś p a t r z ą c na swe życie z a u w a ż a , ż e w ł a ś c i w i e zawsze m i a ł
w ś w i ę t a i w t z w . nadgodzinach. D z i ę k i t e m u m i a ł d ł u ż s z y u r l o p .
p r e d y l e k c j ę do l u d z i biednych, s k r z y w d z o n y c h , p o n i ż a n y c h . W i ę o
D o c h o d z i ł do 6 m i e s i ę c y . I n n i w r a c a l i na t e n czas do k r a j u , o n
dało,
235
stosuje, m u s i p r z y j ą ć i n n ą t e c h n i k ę p r a c y niż r z e ź b i a r z e , z k t ó r y
m i p r a c o w a ł w Afryce. O n i b o w i e m r z e ź b i ą w d r e w n i e m i ę k k i m ,
zaraz po ścięciu drzewa — o n w ó w c z a s , g d y drewno t o jest j u ż
twarde.
P r a c u j ą c przez wiele l a t d o s z e d ł do w p r a w y i z o s t a ł — j a k o
rzeźbiarz
—
zaakceptowany. W
każdym
p l e m i e n i u jest,
jak
m ó w i , trzech a nawet czterech l u d z i r z e ź b i ą c y c h , ale nie k a ż d y
m a p r a w o w y k o n y w a ć r z e ź b y o charakterze k u l t o w y m
obdarzo
ne — zgodnie z a n i m i s t y c z n y m i wierzeniami — d u s z ą
(mzimu).
Takie rzeźby
zawsze
mówi
p.
Grzelachowski
wykonuje
się
z m i ę k k i e g o d r o w n a (z twardogo hebanu p o w s t a j ą jodynie f i
g u r k i na s p r z o d a ż dla t u r y s t ó w
cydujo
pozbawione duszy)
F u n d i do-
k t ó r e drzowa n a ł o ż y w t y m celu ś c i ą ć . N i m to n a s t ą p i
prosi ducha
k t ó r y p r z o b y w a w t y m drzowio a b y
z o c h c i a ł jo
o p u ś c i ć i a b y ллszedł w r z o ź b y , k t ó r e z niogo p o w s t a n ą . R z e ź b y
te s t a n o w i ą p r z y t y m k o n t y n u a c j ę s t a r y c h , z m u r s z a ł y c h , prze
ż a r t y c h przoz t o r m i t y . D u c h , k t ó r y jo o ż y w i a ł w i n i e n
przejść
w n o w o p o w s t a j ą c o r z o ź b y . F u n d i decyduje o t y m , czy t a k
e t a ł o , czy r z e ź b a z o s t a ł a
Jak
tię
„ożywiona".
w i d a ć podstawowe znaczonio m a
t u fakt
kontynuacji,
a nie, j a k w naszej k u l t u r z e — o r y g i n a l n o ś ć , czy — j a k w sztuce
l u d o w o j — w a r i a c y j n o ś ć w r a m a c h k a n o n u . Jodna r z e ź b a z a s t ę
puje d r u g ą , j a k t a t u a ż dzisiejszy b ę d z i e j u t r o z a s t ą p i o n y n o w y m ,
ale p o d o b n y m w swej symbolice, w s w y m w y r a z i e . T r a d y c j a
realizuje się w r z e ź b a c h nio t y l k o przoz w a r i a n t y , ale i przoz
Ii.
7. G ł o w y K r ó l o w e j M a t k i (Iowa.) i K r ó l a , transpozycja r z e ź b
w b r ą z i e , s t y l B o n i n , opocze, 40 cin
t o ż s a m o ś ć . G w a r a n t o m z a ś „ d o b r e j r o b o t y " jest osoba m i s t r z a ,
fundiejo.
Tylko on ma prawo w y k a ń c z a n i a i „ o ż y w i a n i a " rzeźb.
F u n d i wskazuje swego n a s t ę p c ę , a
zatwierdza go
starszyzna
plemienia.
p o d r ó ż o w a ł . J e ź d z i ł , c h o d z i ł z plecakiem po sawannach a f r y k a ń s
T o , że p . Grzelachowski z o s t a ł (jak twierdzi) f u n d i m ,
zaw
we
d z i ę c z a zabawnemu w y d a r z e n i u . W i d z ą c , j a k f u n d i szczepu M a
wschodniej Afryce, w M o z a m b i k u , K e n i i , T a n z a n i i . Interesowali
w i a sygnuje gotowe j u ż i przeznaczone do w y s y ł k i za g r a n i c ę
k i c h . P o z n a ł j ę z y k k i s w a b i l i , k t ó r y m m ó g ł się p o r o z u m i e ć
go ludzie, szczepy jnemienno, z k t ó r y m i s t a r a ł się w s p ó ł ż y ć .
N i e m i a ł postawy etnologa, s p i s u j ą c e g o d o s t r z e ż o n o f a k t y ,
wy
p y t u j ą c e g o o wierzenia, obyczaje — s p r a w y w k o ń c u i n t y m n e ,
n i e c h ę t n i e ujawniane o b c y m . N i e p y t a ł , b y ł z n i m i . Z d o b y ł zau
fanie. W c i ą g u 12 l a t p o b y t u (w t y m
ok. 7 w samej
Afryce)
mieszkał wśród Masajów i innych szczepów, pracował, pomagał.
N a u c z y ł się p r o s t y c h z a b i e g ó w tokarskich, u m i a ł oczyścić
leozonie,
przeciąć
ropniaka.
Posługiwał
się
ska-
antybiotykami,
ale — podejrzewam —• m ó g ł p o m a g a ć l u d z i m t a k ż e w s p o s ó b
mniej konwencjonalny.
Jak
Harris.
W
Mawii
nazywano
go
тпуапда mzimu — lekarz dusz. U m i a ł p o m ó c w znalezieniu w ł a ś
ciwego miejsca na s t u d n i ę , ale co n a j w a ż n i e j s z e —. r z e ź b i ł razem
z m i e j s c o w y m i r z e ź b i a r z a m i . Niczego nie c h c i a ł , l u d z i s z a n o w a ł ,
l u b i ł , w i ę c i jego p o l u b i o n o . N a j p i e r w p r z y j ę t o go do w ł a ś c i w e j
m u g r u p y wiekowej plemienia, p ó ź n i e j z d o b y ł p r z y j a ź ń wodza.
Pokazuje ś l a d y n a c i ę ć na p r z e d r a m i e n i u lewej r ę k i — pozos
t a ł o ś ć o b r z ę d u z w i ą z k u k r w i . T a k i z w i ą z e k p o ł ą c z y ł go z wo
d z a m i d w ó c h p l e m i o n . I l u b i a ł y c h m o ż e p o s z c z y c i ć się
takim
w y r ó ż n i e n i e m ? T o zaufanie i braterstwo z o b o w i ą z u j e . D l a t e g o
n i e c h ę t n i e i niewiele m ó w i o wierzeniach l u d z i , z k t ó r y m i obco
w a ł . P o w t a r z a m , nie m i a ł ż y ł k i badacza, r e p o r t a ż y s t y . N i e są
dzę nawet, aby
istotnie wielo w i e d z i a ł . Po p r o s t u b y ł z n i m i
i w i e d z i a ł tyle, co m ó g ł dostrzec n a co d z i e ń , co m u
mówiono.
Z w ł a s z c z a o r z e ź b a c h , ich a t r y b u t a c h i symbolice.
R z e ź b ą i n t e r e s o w a ł się, j a k w i e m y , j u ż j a k o k i l k u n a s t o l e t n i
c h ł o p i e c , nic dziwnego, że zafrapowala go r z e ź b a p l e m i o n , w ś r ó d
k t ó r y c h p r z e b y w a ł . P o w o l i z d o b y w a ł zaufanie m i e j s c o w y c h spe
c j a l i s t ó w . T w i e r d z i , że przekazano m u n a w e t sekrety z w i ą z a n e
z p r z y g o t o w a n i e m drewna, z nasycaniem ż y w i c a m i
gotowych
r z e ź b . Tego nie chce u j a w n i a ć .
milczenia.
Z o b o w i ą z a ł się do
Z r e s z t ą sam w fazie w y k o ń c z e n i a r z e ź b , stosuje obecnie sposoby
inno, j a k t w i e r d z i — szybszo. N p . w Afryce p o l e r u j ą
gotowe
r z e ź b y s k ó r k ą p ł a s z c z k i lub l i ś ć m i n i e k t ó r y c h drzew — on pos
ł u g u j e się t e c h n i k ą k o n w e n c j o n a l n ą .
R ó ż n i c o s ą nieuniknione.
1
R z e ź b i , gdy m o ż e w hebanie, opecze czy m a h o n i u , ale też i w je
sionie, brzozie, t o p o l i , d ę b i e , l i m b i e , w t e d y m u s i je oczywiście
odpowiednio b a r w i ć . Ale n a w e t w drewnie i r o k o , k t ó r e c h ę t n i e
c36
I I . 8. Popiersie k o b i e t y , Nigeria, p l e m i ę Y o r u b a , opecze 35,5 c m .
Wariant własny
f i g u r y , po k r y j o m u
podmienił jedną — zabierając
ją, a w to
r z e ź b i nadal, pomaga t y m , k t ó r y m m o ż e p o m ó c . W jogo „ i m i -
miejsce d a ł w ł a s n ą . N a s t ę p n i e z a p y t a ł — czy j e s t e ś pewien, że
zeum"
wszystkie
—• o d p o w i e d z i a ł
poeci, ci k t ó r z y c z u j ą się t u dobrzo. W i e l u gości m a swojo u l u
m i s t r z . S p r a w d ź ! S p r a w d z i ł . N o to zobacz — w s k a z a ł m u „ s w o j ą " .
bione r z e ź b y . J a z r e s z t ą t a k ż e . J e d n y m bliższe s ą dawne f i g u r y
Ożywiona!
rzeźby
są
ożywione ? Oczywiście
fundi.
N o a gdzie sygnatura?
3
spotykają
się r ó ż n i ludzie,
malarze,
Fundi
i m a s k i plemienne, i i m y m oryginalne prace a r t y s t y czy transpo
zdziwił się, przecież o z n a c z y ł wszystkie r z e ź b y . W t e d y p . Grze-
zycje, t a k i e j a k n p . r z e ź b z B e n i n u , k t ó r e n a podstawie zachowa
laehowski w y c i ą g n ą ł p o d m i e n i o n ą r z e ź b ę z s y g n a t u r ą . Nie b y ł o
n y c h o r y g i n a ł ó w z b r ą z u w y k o n a ł w h e b a n o w y m drewnie. Trzeba
dyskusji, m i s t r z przecież kategorycznie o r z e k ł , że wszystkie f i
t u jeszcze d o d a ć , żo z bogatego r e p e r t u a r u r z e ź b
g u r y s ą o ż y w i o n e . . . Starszyzna p o t w i e r d z i ł a —
z n a j d u j e m y w „ m u z e u m " jedynie postacie p o z y t y w n e , z w i ą z a n e
został
potwierdził
—• s a n k t u a r i u m
Grzelachowski
fundim.
afrykańskich
z m a g i ą s y m p a t y c z n ą , o b r z ę d o w o ś c i ą . „ T w o r z ę t y l k o r z e ź b y do
T a k więc w r a m a c h k u l t u r y p l e m i o n Czarnej A f r y k i z y s k a ł
j a k o r z e ź b i a r z p o z y c j ę bardzo w y s o k ą . M a uzasadnione p r a w o
u w a ż a ć , że k o n t y n u u j e
tradycjo
sztuki afrykańskiej,
reguły,
o b o w i ą z u j ą c e w o k r e ś l o n y m miejscu i czasie, a p r z y t y m jego
2
bre
o właściwościach
pozytywnych" —
czytamy
wypowiedź
4
artysty .
S w ą kolekcję
„poznańską"
w y r z e ź b i ł j u ż po powrocie
do
k r a j u . W sumie s t w o r z y ł , j a k oblicza ok. 600 r z e ź b . P o ł o w a i o h
r z e ź b y s ą p r z e c i e ż o ż y w i o n e . N a t o m i a s t na gruncie n o r m w s p ó ł
znajduje
czesnej k u l t u r y artystycznej
R F N , N R D , B e l g i i , H o l a n d i i , Szwecji, N o r w e g i i , A n g l i i , K a n a d y ,
E u r o p y jego t w ó r c z o ś ć t r a c i s w ą
się w muzeach
i p r y w a t n y c h kolekcjach w A u s t r i i ,
r a n g ę i m o ż e f u n k c j o n o w a ć t y l k o w k a t e g o r i i k o p i i , podrabia
L i b a n u i Sudanu. R z e ź b , k t ó r e m a , nio sprzedaje. „ N i e t w o r z ę ,
nia a u t e n t y k u . L i c z y się b o w i e m w naszej k u l t u r z e o r y g i n a l n o ś ć ,
m ó w i , d l a zarobku. J e ś l i coś s p r z e d a ł e m d a w n i e j , to t y l k o l u
w y r a z w e w n ę t r z n y , ekspresja b ą d ź i n t e l e k t u a l n o poszukiwania,
d z i o m , k t ó r y m j a k a ś r z e ź b a n a p r a w d ę się p o d o b a ł a . D o m u z e ó w
inne sposoby n a w i ą z y w a n i a
o f i a r o w y w a ł e m . Teraz t e ż c h c i a ł b y m , a b y t a m o j a kolekcja zos
do t r a d y c j i ,
oparte nie o k o n t y
n u a c j ę lecz ś w i a d o m y w y b ó r w a r t o ś c i .
Obecnie
pan
Grzelachowski jest
t a ł a po mojej ś m i e r c i w p o z n a ń s k i m M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m . . .
na
rencie.
Intensywność
ż y c i a nie p o z o s t a ł a bez w p ł y w u na stan jego z d r o w i a . M i m o t o
5
S ą j u ż r o z m o w y w tej sprawie. R z e ź b i ę , p o w t a r z a m t o , nie dla
z a r o b k u , ale z w ł a s n e j , g ł ę b o k i e j w e w n ę t r z n e j p o t r z e b y " .
I I . 9. M a s k a p o l i c h r o n o w a n a M p o n g w e , Gabon, s t y l Ogawe; i l . 10. M a s k a o b r z ę d o w a stowarzyszenia E k p o , Z a i r , p l e m i ę L w a l w a
237
P R Z Y P I S Y
1
Pozyskuje egzotyczne drewno w r ó ż n y s p o s ó b , p r z y w o ż ą
m u z n a j o m i , a t a k ż e , j a k podaje W . T . B a b i a r z c y t u j ą c a r t y s t ę :
„ P i e r w s z ą p a r ę m o i c h prac p o d a r o w a ł e m w ł a d z o m Sudanu. W za
m i a n o t r z y m a ł e m od n i c h k l o c hebanu, k t ó r y bezdewizowo p r z y
słali m i samolotem do W a r s z a w y . ' Y C z a r n a Afryka w
prywatnym
mieszkaniu,
„ W p r o s t " , P o z n a ń , 25.09.1983)
S ą d z ę , ż e pewne analogie do r o l i fundiego m o ż e m y odna
leźć w p r a k t y c e d a w n y c h w a r s z t a t ó w m i s t r z ó w , z a r ó w n o i k o n
staroruskich j a k ś r e d n i o w i e c z a , renesansu i b a r o k u . W i a d o m o
p r z e c i e ż , że n p . wiele o b r a z ó w Rubensa b y ł o częściowo m a l o w a
n y c h przez u c z n i ó w , a M i s t r z n a d a w a ł i m dopiero ostateczny
2
I I . l i . M a ł y b ę b e n e k taneczny
szlif, k t ó r y c h y b a wolno w j a k i m ś s t o p n i u p r z y r ó w n a ć do „ o ż y
w i e n i a " r z e ź b przez fundiego. Obrazy, podobnie j a k te r z e ź b y ,
m o g ą b y ć „ o ż y w i o n e " i m a r t w e . W y s t a r c z y p r z y j r z e ć się w i ę
k s z o ś c i k o p i i i p o r ó w n a ć je z o r y g i n a ł e m .
3
Z o r g a n i z o w a ł j e w 1978 r .
* W . Z . B e r y t , Nazywają
n a ń s k a " , 23.09.1983
5
„Gazeta
Poz
Zabiega o to m . i n . p r o f . J ó z e f B u r s z t a , wysoko c e n i ą c y
dzieło p . Grzelachowskiego. W ł a ś n i e dzięki u p r z e j m o ś c i Profe
sora m o g ł e m p o z n a ć r z e ź b i a r z a .
(Kgomo), M o z a m b i k , p l e m i ę M a w i a , opecze, 50 c m
Fot.: A. Grzelachowski, il. 1—10; J . Miecznikowski, i l . 11
238
go Afrykańczykiem,