9424b8f42a389294952707efd673e031.pdf
Media
Part of Niektóre aspekty wielopokoleniowego przekazu norm i wartości / LUD 1999 t.83
- extracted text
-
Lud. I. ln. 1999
RASTISLA VA STOU(:N;\
Instytut Etnologii
Sllmaeka Akademia Nauk
Bratysława
(EKTÓRE ASPEKTY MIĘDZYPOKOLE
IOWEGO PRZEKAZU
NORM I WARTOŚCI. NA PRZYKLADZIE
WSPÓŁCZESNYCH
ZWYCZAJÓW
ZWIĄZANYCH
Z PRZYGOTOWYWANIEM
I SPOŻYWANIEM
POSIŁKÓW W SŁOWACJI I W POLSCE
Życie człowieka jako istoty kulturowej wymaga posługiwania
się społecznymi kategoriami, które zapewniają
mu orientację i komunikację,
w najszerszym tych słów znaczeniu, między jednostką a społecznością.
W tym sensie
także zwyczaje związane ze spożywaniem
posiłków stanowią kulturową wartość pozwalającą
zaspokajać
pewne potrzeby społeczne.
Idzie tu o otwarty
i historycznie zmienny system informacji przekazywany
w tradycyjny sposób,
w którym pokolcnie młodsze uczy się od starszego. Pożywienie jako system
kulturowy,
podobnie jak inne, jest determinowane
wartościami,
normami
i konwencjami, które jednocześnie
ograniczają
i konstytuują jednostkę
w jej
postępowaniu (Tolksdorf,
1976, s. 66-67). Właśnie zwyczaje związane z przygotowywaniem
i spożywaniem
posiłków należą do najbardziej stabilnych wartości kulturowych poszczególnych
grup społecznych czy etnicznych.
W ramach projektu badawczego "Międzypokoleniowy
przekaz a pokoleniowe aspekty cech i norm kulturowych",
realizowanego
w Instytucie Etnologii
Słowackiej Akademii Nauk, postanowiłam
przebadać współczesne
zwyczaje
związane ze spożywaniem
posiłków
w Słowacji
i w południowej
Polsce
(na Śląsku CieszYllskim i Górnym). Zainspirowała
mnie krótka dziennikarska
notatka, której autor stwierdził: "Wspólne spożywanie posiłków ma znaczenie
dla rodziny. Już teraz przeciętna rodzina amerykaóska zasiada wspólnie do stołu
raz lub dwa razy tygodniowo.
Wspólny obiad lub kolacja jawią się jako coś
wyjątkowego".
Byłoby interesujące,
aby sprawdzić,
jak wygląda
sytuacja
w tym zakresie w rodzinach słowackich i polskich, zwłaszcza, że w ostatnich
dziesięcioleciach
w obydwu krajach pojawiły się lub nasiliły różne i w dodatku
niestabilne czynniki
i okoliczności
wywierające
w coraz większej
mierze
wpływ na cechy i normy kulturowe, w tym również w zakresie pożywienia.
Na Słowacji badaó na ten temat dotychczas nie przeprowadzono.
Pokrewną
tematyką, a mianowicie fenomenem gościnności,
zajmowała się Z. SzrombaRysowa prowadząc badania terenowe i ankietowe w kilku miejscowościach
\\ zachodniej części Beskidów (Szromba-Rysowa,
1988).
80
Chociaż rodzina nie jest jedyną grupą społeczną, w której obrębie przebiega
proces socjalizacji
i wychowania,
to jednak
powszechnie
przyjmuje
się,
że wpływ I"odziny jest najważniejszy
(Biernacka,
1983, s. 378; Ratica, 1983,
s. 534). Zapewne nikt nie wątpi, że także wspólne spożywanie posiłków należy
do ważniejszych
form międzypokoleniowej
transmisji tradycji, wartości i wzorów zachowania
w rodzinie, kiedy to dzieci uczą się od starszych członków
rodziny, a więc tego wszystkiego co M. Mead nazwała kulturą postliguratywną
(Mead, 1970, s.174).
Jaki jest więc obecny stan tradycyjnej kultury w tym zakresie na Słowacji
i w Polsce? Na to pytanie spróbuję odpowiedzieć
analizując rezultaty ankiety
przeprowadzonej
równocześnie
w obu krajach '. Ankietę wype/niły przeważnie
respondentki z wykształceniem
średnim. Respondentki
z wyższym wykształceniem przeważały w mieście. Jeśli chodzi o ich wiek, to większość z nich mieściła się w -przedziałach 3 ł -40 i 41-50 lat. Przeważały rodziny z dwójką i trójką
dzieci. Mimo że ankieta nie była przeznaczona
dla dokładnie określonej grupy
2
kobiet , udało się uzyskać względnie wiarygodną próby, która może reprezentować tendencje występujące
w obrębie interesującej
nas tematyki we współczesnych słowackich i polskich rodzinach.
Od wieków do tradycyjnych
wartości należało wspólne spożywanie posiłków przez członków rodziny; charakteryzowało
ono wszystkie warstwy społeczne. Stół i spożywanie przy nim posiłków tradycyjnie łączyły się z określonymi sposobami jedzenia,
miejscami zajmowanymi
przez domowników
czy
biesiadników,
etykietą, formami i tematyką konwersacji.
Istniała oczywiście
zasadnicza
różnica między spożywaniem
posiłków
w rodzinie chłopskiej,
w której st6ł często stał w kącie jedynej izby mieszkaln~i i w której posiłek
przygotowywała
i podawała gospodyni, a spożywaniem
posiłku w domu mieszczańskim czy zamożnego ziemianina, gdzie jadano w oddzielnej izbie - jadalni.
a posiłki przygotowywała
i serwowała służba, nie mówiąc już o biesiadowaniu
w domach arystokratycznych,
gdzie ucztowanie trwało kilka lub wiycej godzin
i było skomplikowanym
rytuałem z określonymi
normami zachowania się poszczególnych
współbiesiadników.
Badając współczesne
zwyczaje przy stole
w naszych krajach winniśmy odnieść się zwłaszcza do kulturowych
wzorów,
które ukształtowały
się wcześniej w rodzinach wicjskich. Na Słowacji należy
się ponadto liczyć z wpływem mieszczaJlstwa,
w Polsce natomiast w większym
stopniu z wpływem dworów i dworków szlacheckich.
I Ankiet<,: przeprowadzi
lam w 1998 i 199<) roku. Była ona przćl:nauona
dla kobid żyjących
w pełnej rodzinie: zalażono.
i.e codziennie
przygotowuje
si.; i spoi.ywa w niej posiłki. Ankiety
wypełniały
respondentki
lub ieh dzieci - studenci wyższyeh uu.clni na SI(l\\acji i II Pabee (Cieszyn), 80 ankiet wypełnionych
na Slowaeji rozdzielono
na dwie grupy środO\liskowe:
z rodzin
wiejskieh uzyskano 26 odpowiedzi.
z rodzin miejskieh 54 odpowiedzi.
2 Ankiety
wypełniły
przeważnie
matki studentów
\\ydziałóII
humanistyu.nyeiJ
II' 8ratysła-
wic, Trnavie.
(Śląsk
Nitrze.
Cieszyński
Baóskicj
i Górny)
Bystrzycy.
rozdzielono
PreslOwie
i Cies/ynic.
na dwie grupy:
1<)9 ankiet
ze wsi podlOd/i
/ poludniowej
68. a z miasta
Polski
- 131.
81
Na pytanie, czy w domu (mieszkaniu) jest stół, przy którym mogą spożywać
posiłki wszyscy członkowie rodziny, odpowiedzi były twierdzące. W ankietach
wypełnionych na Słowacji tylko raz znaleziono informację, że z braku dużego
stołu członkowie rodziny jedzą przy małym stoliku, co uniemożliwia
wspólny
posiłek. W dwóch innych przypadkach
stwierdzono,
że mają dwa stoły; przy
stojącym w kuchni jada się w dni powszednie, a przy stole stojącym w pokoju
gościnnym - w niedziele
i święta. U większości
rodzin stół znajduje się
\V kuchl,li
lub w pokoju (największej
izbie), niekiedy w hallu. Odpowiedzi
z Polski ukazały odmienną tendencję;
tu przypadków,
kiedy w mieszkaniu
są dwa stoły, jcst bez porównania więcej, niż na Słowacji, Na wsi takich przypadków było 64%, a w mieście - 47%, przy czym respondentki
zwykle informowały, że przy stole kuchennym jada się wspólnie w dni powszednie, a przy
stole w izbie (jadalni) - w niedziele i święta.
Wzór, w którym stół znajdował się w największej izbie domu czy mieszkania. zdaje się świadczyć o preferowaniu
mieszczallskiego
lub ziemiańskiego
stylu bycia przez polskie rodziny. Na Słowacji natomiast, jak się zdaje, przetrwał wiejski wzór mieszkania, w którym stół przeniesiono
z pierwotnego domostwa jednownętrznego
do kuchni, gdzie się wspólnie jadało posiłki. Także
współcześnie w słowackich domach lub mieszkaniach
często i podczas świąt
jada się' w kuchni, natomiast w wielkiej izbie jest tylko mniejszy stolik, przy
którym podaje się kawę, herbatę, potrawy na zimno itp. Wydawać by się mogło,
że liczba i lokalizacja stołów zależy przede wszystkim od sytuacji konkretnej
rodziny. w szczególności od wielkości mieszkania, pozycji ekonomicznej,
umeblowania, jednakże zupełnie wyraźnie rysują się odmienności
w tym zakresie
między rodzinami polskimi a słowackimi. Przedstawione tu wstępne konstatacje
\\ymagają dalsz~i analizy. która wyjaśniłaby te tendencje.
Na pytanie, czy przy stole rodzina zasiada regularnie każdego dnia, odpo\\iedzi były następujące: na Słowacji w rodzinach wiejskich w dni powszednie
nie jada się wspólnie w 57,6%, a w rodzinach miejskich - w 59,4% przypadków. Badania ukazały zatem, że w obu ankietowanych
grupach, w ponad poło\\ ie rodzin, ich członkowie w dni powszednie ani razu nie spożywają wspólnych posiłków. W południowej Polsce (Śląsk Górny i CieszYłlski) w rodzinach
wiejskich w dni powsZ<.:dnie nie jada się wspólnie w 36% przypadków, a w rodzinach miejskich w 34%, a więc w przybliżeniu w 1/3 zbadanych rodzin. Pozostałe odpowiedzi z obu krajów przynoszą informacje o jednym wspólnym
posiłku w ciągu dnia - śniadaniu bądź wieczerzy.
Zwłaszcza na Słowacji doszło zatem do zasadniczej
zmiany tradycyjnego
modelu w zakresie zwyczajów związanych z jedzeniem
- materiały etnograficzne i historyczne pozwalają sądzić, że jeszcze w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku, zarówno na wsi jak i w mieście, jadano posiłki wspólnie.
Współczesny materiał uzyskany drogą ankietową pozwala stwierdzić, że członkowie radliny zasiadają wspólnie do stołu głównie w niedziele i święta, przy
czym najczęścit:i wymieniano Boże Narodzenie i Wielkanoc.
82
Na pytanie, ile osób siada przy stole do wspólnego posilku, respondentki podawały liczby od trzech do siedmiu, najczęściej wymieniano cztery do pięciu
osób. Informacje te wyraźnie korespondują ze współczcsnym
modelem rodziny
na Słowacji i w Polsce, tj. z dwojgiem lub trojgiem dzicci. Pytano również o to.
czy członkowie rodziny mają stałe miejsce przy stole. Na Słowacji odpowiedź
twierdząca padła w 84,6% w przypadku rodzin wiejskich i w 85,8% w odniesieniu do rodzin miejskich. W Polsce w rodzinach wiejskich stałe miejsce przy
stole stwierdzono
w 70%, a w miejskich - w 73,5% przypadków.
Wyraźna
przewaga odpowiedzi twierdzących
wskazuje na to, że współczesna słowacka
i polska rodzina akceptują tradycyjną normę, w tym przypadku stabilny porządek zasiadania przy stole, nie podlegającą
silnenlll wpływowi zewnętrznemu
widocznemu
w dowolnym wyborze miejsca, np. w stołówcc czy restauracji.
Interesujące i jednocześnie
potwierdzające
poprzednie konstatacje są odpowiedzi podkreślające,
że ojciec siedzi na honorowym miejscu za stołem.
Fakt ten świadczy o nadal silnej tradycji zachowania stałego porządku przy
wspólnym posiłku rodzinnym, zgodnie z którą najbardziej honorowe miejsce
przy stole na wsi przysługiwało
gospodarzowi,
a w mieście ~jcu - żywicielowi
rodziny. Ojcowska władza była w przeszłości
powszechna,
zwłaszcza w patriarchalnej rodzinie rolniczej, przejawiała się miydzy innymi w tym, że podczas
posiłku przyslugiwał
mu główny kąt za stołem, który uważano za miejsce poświęcone (bywał nad nim domowy ołtarzyk albo święte obrazy), stąd miał kontrolę nad wszystkim, co działo się w izbie. Przy jedzeniu zjedncj misy do niego
należała największa łyżka, on też jako pierwszy zaczynał jedzenie, również
jakość potrawy z jego strony misy była najwyższa (Svecova,
1976, s. 447).
Z czasem, gdy wnętrze domu czy mieszkania uległo zmianie, a stół został przesunięty ku środkowi izby lub przeniesiony do kuchni, najwygodniejsze
miejsce.
a więc takie, z którego najlepiej można było widzieć całe otoczenie, przysługiwało ojcu. Podobnie stało się także w środowisku miejskim.
Następne pytanie dotyczyło tradycyjnego
zachowania się przy stole, a mianowicie, czy członkowie rodziny modlą się lub żegnają przed wspólnym posiłkiem. Respondentki
z wiejskich rodzin na Słowacji odpowiedziały
pozytywnie
w 76,8%. Na marginesie uzyskano interesujące wypowiedzi
dodatkowe, taką
np., że codziennie
przed posiłkiem każdy modli si(,: sam. natomiast podczas
świątecznego wspólnego posiłku za wszystkich modli się ojciec, niekiedy po tej
modlitwie cała rodzina śpiewa jeszcze nabożne pieśni. Jedna z respondentek
napisała, że przed jedzeniem
modli się będąc u swoich rodziców, natomiast
we własnym domu już tego się nie praktykuje. Od miejskich n:spondentek uzyskano 40,4% pozytywnych
odpowiedzi,
a więc przeważały odpowiedzi negatywne. Na Śląsku Górnym i Cieszy6skim w rodzinach wiejskich na to pytanie
twierdząco odpowiedziało
80% respondentek,
a w rodzinach mi~jskich 79,4%
odpowiadających
na ankietę. W przybliżeniu,
w połowie wszystkich odpowiedzi na to pytanie informowano,
że tak posl<;:pujc się tylko przed wspólnym jedzeniem podczas większych świąt dorocznych, na przykład na Boie
arodzenie
i Wielkanoc.
83
Odpowiedzi
na ankietę dokumentują
roznlce między mieszkańcami
wsi
i miast słowackich. Wyraźnie widać, że w środowisku wiejskim dłużej aniżeli
\\ mieście przetrwały utrwalone tradycją wzory zachowania się przy stole. Jest
to zapewne cfektem większej kontrol i społecznej,
która jest dużo prostsza
na wsi aniżeli w mieścic, gdzie jednostka i rodzina stały się znacznie bardziej
anonimowe, a w zachowaniu czy sposobie bycia w większym stopniu autonomiczne. Wysoki procent pozytywnych
odpowiedzi
uzyskanych
od wiejskich
respondentek z oou krajów dokumcntujc jednak siłę i trwałość rodzinnych trad)cji, do których należą zwyczaje modlenia się lub żegnania się i dziękowania
Bogu za pożywienie.
W związku z tym warto przypomnieć,
że respondentki
byly głównie w średnim wieku, a więc przeszły na Słowacji dosyć długi okres
tZ\V. wychowania ateistycznego.
Nast9pne pytan ia ank iety dotyczyły problematyk i tradycyj nych ról męża
i żony w trakcie rodzinnego
posiłku. W wiejskich domostwach
na Słowacji
na pytanie, kto podaje potrawy na stół, prawie wszystkie respondentki
od po\\iedzialy. że czynią to one lub ich córki. Tylko w jednej ankiecie znalazła się
odpowiedź, żc każdy przynosi sam sobie jedzenie na stół. W rodzinach miejskich w 9% odpowiedzi stwierdzono, że posiłki na stół podaje ojciec. Podobne
wyniki przyniosły ankiety ze Śląska Cieszyr'tskiego i Górnego: na wsi do stołu
podaje matka lub m~istarsza córka, w rodzinach miejskich 5% odpowiedzi mówi
o pomocy ojca w tej czynności. Niewielki udział ojca w pomocy przy przynoszeniu i podziale posiłków świadczy o tym, że na Słowacji i w południowej
Polsce przetrwał tradycyjny
model, charakterystyczny
dla rodzin wiejskich
i miejskich, w którym zajmowanie się przygotowywaniem
i podawaniem
posiłkó\\ należało do typowych prac kobiecych.
Jak już wspomniano.
zachowała się tradycja wspólnego spożywania posiłk6\\. zwłaszcza w niedziele, podczas różnych świąt rodzinnych i dorocznych,
głównie podczas wigilii Bożego Narodzenia
i Wielkanocy.
Warto więc wspomnieć o potrawach. które obecnie uważa się za typowe dla tyeh świąt na Słowacji i w poludniowej Polsce. Na Słowacji ,,typową" potrawą wigilijną, zarówno \V mieście jak i na wsi, jest polewka z kwaśnej kapusty i ziemniaczana
sałatka z ryb'1' W rodzinach wiejskich jada się ponadto polewki grzybowe, fasolowe,
z soczewicy i grochu, "opekance"
z makiem (niewielkie
pieczywka
polane
miodem rOl.ciei1czonym wodą) gotowane pierogi, dalej owoce i miód. W rodzinach miejskich po polewce z kapusty podawane są polewki grzybowe, rybne,
buraczane, z soczewicy i grochu, z pieczywa wspomniane już "opekance", opłatki. kołacze, pierogi, a także owoce i miód. Z tego wyliczenia wynika, że w obu
środowiskach podaje się tradycyjne potrawy wigilijne.
W miastach i miasteczkach Śląska Górnego i CieszYl1skiego jada się najczęściej. wedle respondentek, czerwony barszcz z uszkami, ryby (głównie karpie),
..makówki" i kapustę z grochem. niekiedy z grzybami. Dosyć często wymieniano jeszcze polewkę grzybową, żur, polewkę rybną, kompot z suszonych owoCÓ\Vi pierogi z kapusą
Zaskakująca odpowiedź a podawaniu "kutji" z gotowanej pszenicy z makiem i miodem świadczy zapewne a tradycji przeniesionej
84
ze wschodniej
Polski lub z Kresów Wschodnich.
Na wsi śląskiej potrawami
najczęściej· podawanymi
na stół wigilijny są ryby (karpie lub śledzie), kapusta
z grzybami, "makówki" (potrawa z tartego maku gotowanego na mleku, z dodatkiem bakaliów, orzechów, sucharków lub bułki krajanej w plastry) i "moczka" (potrawa z piernika i innych dodatków). W odpowiedziach
na ankietę wymieniano także polewki z ryb, grzybów, grochu i konopi (.,konopiatka"),
kapustę z grzybami albo fasolą i gotowane suszone owoce.
Również odpowiedzi na pytanie o potrawy wielkanocne dowodzą przetrwania tradycji na Słowacji. Należy podkreślić, że wysoki procent współczesnych
rodzin słowackich przestrzega postu w Wielki Piątek. Z zebranych ankiet wynika, że w 80,7% rodzin wiejskich i w 87,3% rodzin miejskich w dniu tym zachowuje się post i jada się głównie ryby i kluski. W Niedzielę Wielkanocną
podaje się tradycyjne potrawy. W obu grupach dominuje szynka, kiełbasy, serek
twarogowo-jajeczny
i gotowane jajka podawane z chrzanem lub z ćwikłą. Pośród dalszych tradycyjnych
potraw wymieniano kołacze, .,paskę" albo "wielkanocnego baranka", potrawę 7 bułek, wędzonego mięsa i jaj nazywaną "babą"
albo "strateną kurą". Ankietowani odnotowali także podawanie pieczonej koźliny, mięsa jagnięcego
lub baraniny, co również należy do wielkanocnej tradycji
na Słowacji. W południowej
Polsce (na Śląsku CieszYl1skim i Górnym) w rodzinach miejskich i wiejskich na Wielkanoc podaje się głównie szynkę, kiełbasę, gotowane jajka, chrzan, ćwikłę, żur z jajkami, "baby". makowce. mazurki
i "barank j".
Przetrwanie
tradycyjnych
wzorów konsumpcyjnych
podczas tych dwóch
najważniejszych
świąt na Słowacji i w południowt:i
Polsce jest oczywiste,
a jeśli wziąć pod uwagę ich trwałość, zwłaszcza
w środowisku
miejskim,
aż zaskakujące.
Wydaje się, że w tych stwierdzeniach
znajduje odbicie znana
teza o tym, że właśnie potrawy podawane podczas świąt kalendarzowych
opierają się zewnętrznym
naciskom i najdłużej zachowują swój tradycyjny charakter. Wiąże się to przypuszczalnie
z tym, że rodzaj potraw podawanych podczas
tych świąt zawsze miał w społeczności
charakter znaku, który często był ważniejszy aniżeli sama potrawa.
Dalsze pytania ankiety były nakierowane
na problematykę
wiążącą się
z przygotowywaniem
potraw w domu. Interesowało
nas, czy i o ile zmianom
uległy role kobiet i mężczyzn w tym zakresie. Powszechnie wiadomo, że wostatnich dziesięcioleciach,
gdy większość kobiet na Slowacji i w Polsce zaczęła
pracować zawodowo, do prac domowych, w tym tab:c przy sporządzaniu posiłków, musieli aktywniej włączyć się mężczyźni. Na Słowacji, na pytanie, czy
w domu gotuje także mąż, respondentki
z miasta udzielily 61, I % odpowiedzi
twierdzących,
że mąż niekiedy gotuje - 12,9% badanych. Respondentki ze wsi
odpowiedziały pozytywnie w 38,4% przypadków, że gotuje dorywczo - w 26,5%.
Wynika z tego, że obecnie w 74% badanych rodzin miejskich i w 64,9% rodzin
wiejskich mężowie potrafią przygotowywać
posiłki.
W polskich ankietach na to samo pytanie twierdząco odpowiedziało
28% respondentek wit:jskich; w 24% odpowiedzi znajdujemy informację, że mąż tylko
85
pomaga albo gotuje oka7jonalnie.
W rodzinach miejskich na pytanie, czy mąż
umie gotować liczby rozłożyły się odpowiednio:
41,1 % i 39,6%. W sumie zatem 52% mężów respondentek wiejskich i 80,7% mężów z miasta potrafi przygotować posiłek. Te dosyć wysokie wskaźniki dowodzą, że w odróżnieniu
od
stanu mni~i więcej sprzed trzech-czterech
dziesięcioleci,
kiedy to przy gotowy\\anie posiłków nalcżało wyłącznie do kobiet, sytuacja zmieniła się radykalnie,
j to nie tylko w miastach, ale i na wsi. Łączy się to zjuż wspomnianą
konstatacją. że mąż musiał włączać się do prac domowych, z przygotowaniem
posiłków
\\łącznie, gdyż kobicty pod naciskiem czynników ekonomicznych
i socjalnych,
ksztahujących
się co najmniej od lat 50., podejmowały
pracę poza domem.
W tym samym mnicj więcej czasie rozpadały się tradycyjne rodziny wielopokoleniowe. w których matkę w kuchni mogła zastąpić babka.
Przyjmuje się, żc już od chwili, gdy człowiek nauczył się użytkować ogieó
i zaczął na nim warzyć strawę, do kobiety należało przygotowywanie
posiłków
dla rodziny. Następne pytanie ankiety dotyczyło wieku, w którym kobiety
uczyły się gotować. Na Słowacji respondentki z prawie wszystkich rodzin wiejskich (96, I%) nauczyły się gotować do piętnastego roku życia, przy czym jako
najniższy wiek podano ósmy rok; tylko jedna z respondentek
podała, że nauczyła się gotować dopiero po ślubie. W miejskich rodzinach 74% respondentek nauczyło się gotować do piętnastego roku życia, przy czym jako naj niższy
wiek podano dziewiąty rok, natomiast osiem respondentek (14,8%) nauczyło się
gotować dopiero po ślubie. Wyraźnie zatem widać, zwłaszcza w wiejskiej grupie respondentek, że wychowywano je w sposób tradycyjny, szło a to, aby nauczyły się gotowania przed ślubem.
Odpowiedzi rcspondcntek z miasta są bardziej zróżnicowane, jednak i tu widoczna jest tradycjonalistyczna
postawa jeśli chodzi o rolę kobiety w małżer'tst\vie. W Polsce respondentki ze wsi w 80%, a z miasta w 82,7% umiały goto\\ać przed wyjściem za mąż, zwykle już w wieku 12-15 lat. Odpowiedzi na dwa
ostatnie pytania są bardzo interesujące. Z jednej strony dowodzą, że zarówno
słowackie, jak i polskie dziewczęta wychowywano
w duchu tradycyjnym, ucząc
je przed ślubem prac kuchennych związanych z przygotowywaniem
posiłków.
Z drugiej strony, pod wpływem czynników zewnętrznych,
które zaistniały
\\ społeczellstwach
Słowacji i Polski w okresie tzw. budowy socjalizmu, kiedy
to kobiety były nakłaniane do podejmowania
pracy poza domem, mężowie musieli nauczyć się prac kuchennych, co zasadniczo naruszyło ich tradycyjny status w rodzinie. Wydaje się zatem, że właśnie we współczesnych
rodzinach śred:liej generacji równolegle przebiegały procesy, w których z jednej strony prze:rwała tradycyjna rola kobiety jako "strażniczki domowego ogniska", a z dru~iej najczęściej ta sama kobieta musiała sprostać zadaniu i roli, które zostały jej
.przydzielone"
w socjalistycznym
społeczeóstwie.
W ten sposób role kobiet
mężczyzn (żon i mc;żów) w zakresie prac związanych z przygotowywaniem
)osiłków nie tylko ulegały modyfikacji,
ale i w jaskrawy sposób odchyliły się
)d tradycyjnego wzoru, który przez stulecia funkcjonował
w rodzinach słowa c,ich i polskich.
86
Z badall etnologicznych
wiadomo, że poprzednie generacje kobiet gotowały
najczęściej tradycyjne potrawy, które podawano niekiedy codziennie przez całe
tygodnie, przy czym gospodynie przygotowywały
je "z pamięci", nie korzystając z jakichkolwiek
kucharskich
instrukcji. Zainteresowanie
wyższą kulturą
gotowania
i spożywania
posiłków można zaobserwować
w XX wieku, przy
czym należy podkreślić,
że uwaga ta dotyczy głównie środowisk miejskich,
gdyż warstwy wiejskie miały zupełnie inne historyczno-społeczne
punkty wyjścia w tym zakresie. Na wsi w pierwszej połowie XX wieku zaczęto przeprowadzać różne kursy kucharskie, na których kobiety uczyły się przygotowywać
nowe i bardziej wymyślne potrawy. Dalszymi źródłami informacji stopniowo
stawały się także środki masowego przekazu i książki kucharskie.
W ankiecie znalazło się pytanie o to, jakie źródła informacj i o sposobie
przygotowywania
różnych potraw wykorzystują
współcześnie
kobiety słowackie i polskie. Większość respondentek
odpowiedziała,
że zwykle zapisują receptury do domowego notatnika. Respondentki
najczęściej odpisują receptury:
I. z czasopism, kalendarzy i magazynów, 2. od przyjaciół, znajomych i sąsiadów, 3. od koleżanek z miejsca pracy, 4. z telewi7ji lub radia, 5. od matki lub
babki; rzadziej są to notatki. 6. z własnych eksperymentów,
7. ze spostrzeżell
w trakcie pobytów za granicą. Jest zatem oczywiste, że transmisja wiadomości
i doświadczeń z zakresu umiejętności kulinarnych nie przebiega, jak dawniej.
niemal wyłącznie w ramach przekazu rodzinnego, a więc z matki na córkę, ale
że informacyjny kanał, z którego czerpią współczesne kobiety, jest o wiele szerszy. Ankieta potwierdziła,
że do zwyczajnego
wyposaż.enia słowackiego i polskiego domu czy mieszkania należą książki kucharskie. Respondentki podawały
różne ich Iiczby zawierające
się w przedziale
1-20. Na pytan ie, czy kobiety
dziedziczą
książki kucharskie po matce lub babce odpowied/iała
twierdząco
około 1/3 respondentek.
Zebrane i częściowo przedstawione
dane mówią o tym, że we współczesnych słowackich
i polskich rodzinach w zakresie umiejętności
kulinarnych
istnieje wyraźne otwarcie się na nowe doświadczenia
i informacje. Zwyczajnym
wyposażeniem
domu są dziś kucharskie książki i z własnej inicjatywy zbierane
kucharskie
przepisy. W tym zakresie nie widać zasadniczych
różnic między
rodzinami
wiejskimi
i miejskimi.
W przyszłości
można oczekiwać jeszcze
większego przyspieszenia
tego trendu, gdyż w ostatnich latach na rynku wydawniczym pojawia się coraz więcej nowych książek kucharskich. W odróżnieniu od przeszłości, kiedy to charakter potraw w naszych krajach był w znacznym stopniu ograniczony
lokalnymi źródłami żywności i kulinarnymi tradycjami, można stwierdzić, że współcześnie
kuchnia słowacka i polska znacznie
się urozmaiciły,
przede wszystkim potrawami przcjc;tymi z tzw. międzynarodowej kuchni, co wiąże się z dostępem do różnorodnych
informacji i ogólnym
zjawiskiem globalizacji kultury.
Rezultaty ankiety, dotyczącej różnych aspcktów przygotowywania
pożywienia i konsumpcji we współczesnych
rodzinach słowackich i polskich, przyniosły ciekawe rezultaty. Okazało się, że obiegowe opinie, jakoby współczesne
87
Kobiety prezentowały
styl życia zupełnie odmienny od poprzednich
generacji
i tradycyjne wartości i normy Kulturowe szybko zarzucały, są tylko częściowo
prawdziwe. Do ich weryfikacji potrzebne będą dalsze nakierowane
gnozeologicznie analizy.
Badania dOKumentuj<1 decydującą rolę rodziny w podtrzymywaniu
tradycyjnych wartości. w tym przypadKu - \V zakresie pożywienia. Rodzina jest pierwszoplanową instytucją, w której dochodzi do naturalnej i ciągłej transmisji tradycji kulturowych z generacji na generację. Dla swych członków odgrywa znaczącą rolę fonnatywn<l. Dokumentują
to zwłaszcza dane z ankiety dotyczące
przetrwania tradycyjnych norm zachowania podczas wspólnego posiłku, jak na
przykład: trwaly porz<ldek zasiadania
przy stole, żegnanie się lub modlenie
członków rodziny przed wspólnym posiłkiem, rola kobiety przy rozdzielaniu
daI1 i przetrwanie tradycyjnych potraw podawanych podczas świąt dorocznych.
Wyniki ankiet potwierdziły
również wpływ różnorodnych
czynników
ze\\nętrznych, które wyraźnie zmodyfikowały
tradycyjne normy związane z przygotowywaniem
i spożywaniem
posiłków
na Słowacji,
Śląsku CieszYI1skim
i Górnym. Można dostrzec, że pod wpływem zmieniających
się czynników
społecznych i eKonomicznych wyraźnie zmieniła się rola męża w rodzinie; zostal on zmuszony do bardziej aktywnego włączania się do prac w kuchni, w tym
także dó przygotowywania
posiłków. W odróżnieniu
od przeszłości, znacznie
rozszerzyła się baza informacyjna,
z której wszyscy mogą czerpać nowe wiadomości o sposobach sporządzania potraw i o ogólnych tendencjach w zakresie
pożywienia. Także większa dostępność
różnych, często także zagranicznych,
surowców i przypraw wnosi do pożywienia współczesnych
rodzin większą różnorodność posiłków i nowe doznania smakowe.
W ostatnich dziesięcioleciach
rozszerzył się zatem paradygmat elementów
kulturowych, z których czlonkowie rodziny mogą wybierać te, które odpowiadają im w zakresie pożywienia. W tym wyborze nie brakuje czynnika emocjonalnego, który także w przypadku tradyej i kulinarnych
odgrywa niebagatelną
rolę, Ludzie często ląCZ<1określoną potrawę z konkretną sytuacją społeczną.
Ogólnie jednak można stwierdzić, że każda wspólnota kulturowa formuje się
i zapewnia komunikację rodzimych tradycji i zwyczajów (również w zakresie
pożywienia) przede wszystkim za pośrednictwem
rodziny, tak dzieje się również we współczesnej
Słowacji i południowej
Polsce. Także wówczas, gdy
przenoszone z pokolenia na pokolenie wartości kulinarne modyfikują się ulegając wpływom unifikacji i globalizacji. Należą jednak nadał do tych elementów kulturowych, które wyrażaj<l tożsamość rodziny.
BIBLIOGRAFIA
Hm/illll';
l':/Il!lr
narodopis"
('II/t/lI'e
l. 31.
(/ l'(ch.\' l' dedinskej
sp%"llosti
tradieie
., Stl/dv in (Jenemtion
(Jap. Ncw
a premenv .. 'slovcnskY
s. 377-3X5.
1/1/1/ CII/lImi/lllelll.
York.
88
Ratiea
D.
I<odinnó ~:vchova ako forma
1983
intergenerahlr'lto
pr('n(lSlI e/n(lklllllirnych
..slovenskY narodopis"
t. 3 I. s. 534-540.
Szromba-Rysowa
Z.
1988
Pr::y wspólnym stole. Wrocław.
Svecov3 S.
PróvOllloc Mavl' rodiny 1" rolnickej rodine na Slm'el/skl/ ... SlovenskY'
1976
t. 24. s. 446-457.
Tolksdorf
narodopis"
U.
1976
Ratislava
/radicii .
Strl/k/uralisclte XaltrunR!orscltllng ... Ethnologia
Europaea"
vol.
I). s. 64-122.
Stolicn{l
SOME ASPECTS OF GE ERATIONAL TRA SFER Ol' NORMS A D VALUES.
THE EXAMPLE OF CONTEMPORARY CUSTOMS ASSOCIATED WIIIII'REPARING
AND EATING MEALS IN SLOVAKIA AND POLAND
(Summary)
The present article is a rcsult of a research project conccrning
inh:rgencrational
transfer and
a generation-speci
lie character
in the area of cultural values and nonns. The research focused
on customs related to meals preparation
and consumption.
A questionnaire
conducted
in 19981999 in Slovakia and in southern Poland (Upper Silcsia and the Teshen region) yielded interesting
results. It partially dclied the commonly
held belieC ae<.:ording lO IIhich modern lillnilies. whose
lite style considerably
differs
from the lite style of previous
gcnerations.
frequently
give up tradi-
tional values and norms.
The conducted
studies have proved that a family still plays a decisive role in sustaining cultural values. also in the lield of meal preparation
and consumption.
This thcsis is supported
by
such facts as observance
orthe traditional
code of conduct at the tahle. e.g. keeping the same scats
at the table. making the sign of the cross or praying before a meal. the role or the wife in serving
meals. as wt:ll as by serving the same traditional
dishes during annual holidays (especially
the
Christian Eve supper or Eastcr breakfast).
Also. the studies confirmed
thc inlluence
of various and still varying social and economic
factors. These cxternal nictors havc definitely
affectcd the role or thc hushand. \\'ho now joins
some
kitchen
chores.
tram which one draws
decades havc brought
members
may choose
including
meal preparation.
Unlikc
in the past. no\\' the inl<xmation
hase.
recipes and learns about nutritious trends. has largely expanded.
The last
an expansion
of thc paradigm
or cultural clements
from which ramily
their lavorite
culinary
clements.