5eff366d454017b9c215d995bb2d5644.pdf
Media
Part of Historia, tradycja, antropologia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2
- extracted text
-
Historia, tradycja, antropologia
(tezy)
Czesław Robotycki
1.
Historia i antropologia (etnologia) dopełniają się jako
perspektywy badawcze kultury. Zachodzące między
nimi nieporozumienia i paradoksy wynikają z dwóch
powodów:
1.1. Ze stale obecnej w historii jako nauce pozytywistycznej
tendencji wyjaśniania i kultu faktów.
1.2. Z mechanizmu recepcji historii w świadomości potocz
nej poprzez społeczne ramy odbioru oraz mechanizmy
folkloryzacji przenoszą się stwierdzenia naukowe
w świat legendowo-bohaterski, w tradycję, w wiedzę
stereotypową i przeświadczenia.
2.
Z takiej natury istnienia tez i tekstów naukowych
należy wyciągnąć podstawowy wniosek epistemologiczny odnoszący się zarówno do historii jak i antro
pologii: fakty nigdy nie mówią same za siebie, zawsze
ktoś przemawia w ich imieniu. Jest to jednak teza
filozoficzna a nie antropologiczna czy historyczna.
3.
Świadoma własnych ograniczeń antropologia budując
metatekstowe autorefleksje odwołała się do filozofii
i teorii literatury.
3.1. Od filozofii pochodzą tezy stwierdzające w antropolo
gii, że:
3.1.1. Nie ma metod wyjaśniających w badaniach kultury.
3.1.2. Świat przyrodniczy nie wytwarza sensów - wartości to
domena kultury ludzkiej, a więc to w niej zachodzi
semioza - ujawnianie znaczeniowej warstwy znaków,
nadawanie sensów.
3.1.3. Sposób użycia wyrazów ma wpływ na ich znaczenie,
ważna jest więc nie tylko logika ale i retoryka.
3.1.4. Obraz przeszłości jest projekcją teraźniejszości. Dlate
go tradycja - tylko pozornie jest historyczna jest
wartością, obyczajem, stereotypem.
3.2. Z teorii literatury korzysta antropologia gdy mówi:
3.2.1. O kulturze jako systemie komunikacji, jako o tekście,
gdy używa pojęć: tekst kanoniczny i apokryficzny, gdy
mówi o obiegach i poziomach kultury.
3.2.2. Kiedy stwierdza, że teksty kultury współczesnej ist
nieją intertekstualnie, że zasadą ich interpretacji może
być dialogowość.
3.3. Antropologia ma nowe problemy:
3.3.1. Poszukuje nowych formuł opisu etnograficznego, pro
ponując opis gęsty, etnografię nieprzezroczystą, aksjo
logiczną.
3.3.2. Ze względu na wielość sensów i wartości istniejących
w kulturach stwierdza trudności z „przekładem kul
turowym" dekonstruując własne teksty i postawy ant
ropologów.
3.3.3. Kultury współczesne istnieją antynomicznie, ponieważ
44
są one zbiorem ofert równoważnych wzorów kulturo
wych. Społeczności akceptują każdy z nich - a mogą
być one ze sobą sprzeczne. Taki dysonans może
zlikwidować tylko absolutyzacja norm, a więc zmitologizowane argumentowanie. Takie kulturowe zabiegi
„maskujące" paradoksy to łup współczesnego ant
ropologa.
4.
Historia też staje wobec samej siebie. Powstaje jej
nowa epistemologia.
4.1. Rozmaitość wersji innej historii: „nowa historia",
historia nieklasyczna, historia narratywistyczna,
mikrohistoria.
4.2. Historia zapożyczyła się u antropologii i teorii literatu
ry, gdy zaczęła stosować ich kategorie pojęciowe,
poglądy na rzeczywistość społeczną, oraz tezę o relaty
wizmie kulturowym.
4.3. „Alternatywne" historie zwróciły uwagę na nowe
problemy, na antropologiczne traktowanie tematów, na
dyskursywne czytanie źródeł, na teksty historyków
jako poważne fikcje, na retorykę i jej chwyty jako
zasady pisarskiej.
5.
Historia i antropologia (etnologia) mają nowe miejsca
wspólne - „zawarły życiowy kompromis" - J. Le Goff.
5.1. Obie inaczej patrzą na własne teksty, mają wspólne
problemy i słownik kategorii, ale poza tym pozostały
nieporozumienia.
5.1.1. Niewłaściwie bywają używane kategorie antropologi
czne, subiektywność relacji etnograficznej nie jest
równoważna subiektywizmowi historyka. Jego subiek
tywizm dotyczy wyobrażeń o przeszłości - czegoś już
nieistniejącego, łatwo więc może wpaść w pułapkę
psychologizmu (naiwnego). Dobrym przykładem mo
gą tu być opisy magii i czarów. Czy więc narracja
o obcych w przestrzeni (antropologia) i w czasie
(historia) jest tym samym?
5.2. Poza refleksją metanaukową historia i antropologia
(etnologia) spotykają się na poziomie potocznego
użycia ich tekstów. Obie kreują zbiorową świadomość
- tradycję.
5.2.1. Historycy i etnologowie wiedzą, że ich teksty bywają
ideologizowane i , że dopuszczano się wobec nich
nadużyć. Historia i tradycja to przecież symboliczne
autorytety każdej zbiorowości.
5.2.2. Główną tezą o wypowiedziach historyków i antropolo
gów jest stwierdzenie, że istnieją one jako światopo
glądy. Nie o przeszłość zdarzeń i kultur chodzi, lecz
o stosunek do nich sterowany wartościami, które
zawsze są współczesnością.