e0c480c5cd824cfba0b7f430f8e26aa6.pdf
Media
Part of Garncarstwo ludowe w dolinie Alto Chicama w północnym Peru / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1
- extracted text
-
„Etnografia Polska", t. X X : 1976 z. 1
ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J KRZANOWSKI •
GARNCARSTWO LUDOWE W DOLINIE ALTO CHICAMA
W PÓŁNOCNYM PERU
Dolina Alto Chicarna leży w północnym Peru, w centralnej części ma
sywu andyjskiego. Nazwą Alto Chicarna określany jest górny bieg rzeki
Chicarna, spływającej do Pacyfiku. Administracyjnie region ten należy
do prowincji Otuzco w departamencie La Libertad. W jednym z dystryk
tów tej prowincji, Usquil, leży ośrodek garncarski Caulimalca, zaopatru
jący całą dolinę Alto Chicarna (rye. 1). Caulimalca jest niewielką wsią
położoną na lewym zboczu doliny, na wysokości 2500 m n.p.m. Niedawno
została ona przecięta drogą łączącą Usquil z Huaranchal. Wieś liczy około
300 mieszkańców, utrzymujących się głównie z uprawy roli, a ponadto
zajmujących się garncarstwem. Z uwagi na wyspecjalizowanie się w t y m
rzemiośle Caulimalca słynie szeroko jako wieś garncarzy. Taka specjali
zacja nie jest zresztą czymś nadzwyczajnym, gdyż np. sąsiednie Cuyuchugo to wieś plecionkarzy, a Coina — handlarzy. W samej Caulimalca w y
rabia się też, ale na małą skalę, gliniane, suszone na słońcu cegły do bu
dowy domów oraz dachówki. Kilka rodzin zajmuje się również tkactwem.
W trakcie naszego pobytu w Alto Chicarna w 1973 r. (maj—grudzień)
przeprowadziliśmiy badania nad rzemiosłem, skupiając się głównie na
garncarstwie w Caulimalca. Region ten pod względem etnograficznym
nie był dotąd badany. Tak więc wszystkie materiały służące za podstawę
niniejszego opracowania zostały zebrane przez autorów bezpośrednio w te
renie. Wykorzystano również ceramikę znajdującą się w bogatej kolekcji
prywatnej dr. O. Kaufmanna
W Caulimalca odwiedziliśmy większość garncarzy, a z dziewięcioma
wybranymi przeprowadziliśmy szczegółowe wywiady, posługując się kwe
stionariuszem z zestawami pytań testowych . Pozwoliło nam to na uzy
skanie, jak sądzimy, pełnego i reprezentatywnego obrazu garncarstwa
w Caulimalca.
2
1
Dr Oswald Kaufmann jest założycielem szpitala i dyrektorem Fundación M é dico-»Social, utrzymującej na zasadach charytatywnych wiejski ośrodek zdrowia
w L a Huaca, w bezpośrednim sąsiedztwie Caulimalca.
Kwestionariusz został opracowany przez autorów z uwzględnieniem specy
ficznych w a r u n k ó w miejscowych.
2
186
Rye. 1. Mapa północnego Peru z zaznaczonymi ośrodkami garncarskimi
Proces wyrobu ceramiki składa się z szeregu etapów: zebranie surow
ca, przygotowanie masy garncarskiej, wyrób naczyń, suszenie i wypalanie.
Glina nadająca się do wyrobu naczyń nie występuje w obrębie wsi
Caulimalca. Wydobywa się ją około 1 km na północny wschód, w pobliżu
wsi Coina. Kopanki gliny leżą więc na polach, należących do mieszkań
ców Coina, iktórzy jednak ceramiki nie w y r a b i a j ą . Tak więc Oaulimalca
to wieś garncarzy, którzy (poza nielicznymi wyjątkami) nie mają własnych
źródeł surowca. Zdobycie go stwarza pewne trudności z uwagi na to, że
prawie wszystkie złoża gliny leżą na polach uprawnych i ich właściciele
z Coina niechętnie zgadzają się na eksploatację. Glinę oczywiście odstę
pują nie bezinteresownie. Według relacji garncarzy surowiec kupują oni
3
Jedyny wyjątek to garncarka w L a Fundición, przysiółku Coina.
GARNCARSTWO LUDOWE W P E R U
4
187
5
płacąc po 10 do 20 s o l ó w za saco , przy czym zapłatą może być też
kilka wykonanych przez nich garnków. Przynoszenie gliny z daleka i jej
stosunkowo wysoka cena to duże utrudnienia dla garncarzy z Caulimalca,
na które też niejednokrotnie narzekali w rozmowach.
Glina nadająca się na ceramikę występuje w ściśle określonych miej
scach w formie tzw. vetas (żyły, pokłady). Jak mogliśmy się przekonać,
jest to glina powstała ze zwietrzenia skał magmowych, intruzywno-wylewnych, typu andezytowego. Mimo że intruz je andezytowe występują
dość często na obszarze A l t o Chicarna, to jedynie okolice Coina dostar
czają glinki garncarskiej. Być może przyczynia się do tego domieszka
zwietrzałych iłołupków, które są przecięte intruzją.
Z tych samych okolic, co glinę, przynosi się też kamień (zwietrzały
andezyt), który następnie jako tłuczeń służy do schudzania gliny.
Przyniesioną glinę suszy się, a następnie rozdrabnia i przesiewa. Roz
drabniania dokonuje się specjalnym, tylko do tego celu używanym, 'drew
nianym młotem, zwanym masu (ryc. 2). Jest to walcowaty tłuczek dużych
rozmiarów (całkowita d ł u g o ś ć 1—1,3 m) wykonany z jednego kawałka
6
Ryc. 2. Ubijanie gliny z tłuczniem
Fot. A. Krzanowski
4
1 dolar U S A = 43,38 solów.
Rozpowszechniona w Sierra Norte miara towarów sypkich, głównie kuku
rydzy, ziemniaków, itp: Saco (hiszp.), to worek dawniej tkany z w e ł n y , obecnie
coraz częściej nylonowy, o wymiarach 80 X40 cm.
Przy wszystkich lokalnych nazwach związanych z garncarstwem zastosowano
pisownię hiszpańską.
5
6
188
ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I
drzewa eukaliptusowego. Masu jest używany także do rozbijania kamieni
i przygotowywania odpowiedniego- tłucznia. Rozdrabnianie gliny i ka
mieni odbywa się na specjalnym placu, zwanym huetron (ryc. 2). Jest
on okrągły, o średnicy około 2 m, w całości brukowany płytami kamien
nymi i wgłębiony w ziemię na około pół metra. Huetron znajduje się zaw
sze blisko domu i posiadają go wszyscy stele trudniący się garncarstwem.
Glinę po rozdrobnieniu przesiewa się, odrzucając większe grudki i ka
mienie.
Następnie glinę i tłuczeń miesza się razem, zwykle w stosunku 2 : 1
(ale także 1 : 1), przy czym proporcje te nie są zbyt ściśle przestrzegane.
Na huetronie formuje się stożek z tak przygotowanego' surowca i dodając
stopniowo wody tworzy masę garncarską. Glinę miesza się ugniatając
rękami lub nogami i tak przygotowaną przenosi do ocienionego miejsca,
gdzie (stale uzupełniana wodą) jest przechowywana przez okres 15 do
30 dni. Tak długo przechowują glinę tylko niektórzy garncarze, prze
ważnie ci, którzy mają opinię najlepszych. Zwykle gliny używa się już
po 2—3 dniach lub wręcz od razu po- zmieszaniu z wodą i ugnieceniu.
Wszystkie naczynia wykonuje się z form. Jest to' reguła, od której nie
ma żadnych wyjątków. Garncarze nie wiedzą nawet o istnieniu innych
sposobów produkcji ceramiki. Formy, którymi się posługują, umożliwiają
tworzenie naczyń o ograniczonej ilości typów kształtów i do' pewnego
stopnia także typów wzorów zdobniczych. Nie wytwarza się nowych ro
dzajów form — będące w użyciu służą wielokrotnie w procesie wyrobu
naczyń, a gdy ulegną zniszczeniu, reprodukuje się je na podstawie istnie
jącego naczynia danego typu. Garncarze nie pamiętają przypadku stwo
rzenia nowego rodzaju formy, a zapytani wprost, nawet nie wyobrażają
sobie takiej możliwości.
Formy są gliniane i wykonywane z tego samego surowca, co naczynia.
Tworzy się je w następujący sposób: zewnętrzną powierzchnię naczynia,
z którego ma powstać forma, owija się dokładnie cienką tkaniną, co ma
zapobiec przywarciu gliny; następnie oblepia się naczynie w a r s t w ą gliny
0 grubości mniej więcej 2 cm, rozcinając ją po krótkim suszeniu na dwie
symetryczne części, przy czym cięcie prowadzi się tak, aby jeśli naczynie
posiada ucha lub inne elementy wystające, przechodziło ono przez nie.
Po dalszym, parugodzinnym suszeniu rozwiera się obie połówki formy,
wygładza ich wewnętrzne powierzchnie usuwając ślad odbitej tkaniny
1 ewentualne uszkodzenia, po czym żłobi się negatywowy rysunek wzoru
zdobniczego. Tak przygotowaną formę suszy się i wypala identycznie,
jak naczynia.
Przy wyrobie naczyń poza formą używane są następujące narzędzia:
chungo — otoczak rzeczny, najczęściej z twardego kwarcytu; caZZo (calZúa) — płaski, wygładzony kawałek drewna eukaliptusowego, wydłużony
w kształcie, z jednej strony okrągły, z drugiej ostro zakończony; bavana —
kawałek miękkiej skóry, najczęściej cielęcej i niewielki metalowy nożyk.
GARNCARSTWO LUDOWE W PERU
189
Ryc. 3. Wylepianie połówki formy. Wokół garncarki naczynia podsychające w formach
Fot. A. Krzanowski
Wyrabianie naczynia rozpoczyna garncarz od włożenia grudy gliny
do wnętrza połówki formy trzymanej na kolanach. Grudę t ę uklepuje na
placek i rozprowadza po całej powierzchni brzuśca. Następnie formuje
z gliny wałki wkładając je w miejsce uch (jeśli naczynie takowe posiada).
Dalej nakłada i rozprowadza glinę na kołnierzu, wypełniając ostatecznie
całą formę (ryc. 3). Teraz wygniata i ubiją silnie glinę palcami oraz wygła
dza ją z grubsza dłonią. Po skropieniu wodą dokładnego wygładzenia do
konuje posługując się chungo (ryc. 4). Nadmiar gliny wystającej poza for
mę obcina nożykiem. W identyczny sposób wypełnia też drugą część for
my. Następnie obie połówki ł ą c z y ze sobą, wygładzając starannie od
wewnątrz miejsca spojenia .
Po 2-3-godzinnym podsuszeniu (ryc. 3) formę rozwiera się i wyjmuje
surowe naczynie. W miejscach spojeń wygładza się jego powierzchnię ze
wnętrzną za pomocą chungo, a używając callua nadaje się ostateczny
kształt brzegowi kołnierza. Końcowego wygładzenia dokonuje garncarz
używając namoczonej w wodzie bavany. Tak przygotowane naczynie
ustawia się na 3 godziny na rosca (ryc. 4), czyli krążku uplecionym
7
8
7
Przy dużych naczyniach prawidłowe połączenie połówek form ułatwiają znaj
dujące się na nich nacięcia.
Jeśli naczynie posiada ujście tak małe, iż niemożliwe jest w ł o ż e n i e doń dłoni,
wygładzenia dokonuje się używając nabitego na patyk małego jabłka.
8
190
ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I
Ryc.
5. Wypalanie naczyń
Fot. A. Krzanowski
GARNCARSTWO LUDOWE W P E R U
191
z trzciny, szmat i skóry. Ma to zapobiec wypaczeniu naczynia podczas su
szenia. Teraz następuje ostateczne polerowanie przy użyciu chungo ca
łej powierzchni naczynia wolnej od zdobień. Następnie naczynie suszy
się około dwóch dni na zmianę: raz w cieniu, raz w słońcu.
Kolejnym etapem jest wypalanie wysuszonych naczyń. Dokonuje
się go w specjalnie przygotowanym ognisku. Naczynia układa się w ko
piec tak, by otwór jednego naczynia przytykał do półokrągłego brzuśca
drugiego. Na kopiec ten składa się nieraz 'kilkadziesiąt naczyń, przy czym
większe znajdują się zawsze u spodu, natomiast na nich spoczywają
mniejsze. Całość otoczona jest wieńcem starych, potłuczonych i wypalo
nych garnków, które oprócz osłony od wiatru, ułatwiają również wła
ściwe ułożenie materiału służącego do wypalania. Składają się n a ń szcza
py drewniane, wysuszone odchody krowie lub ośle i sucha trawa. Tak
przygotowany stos, zwany hogata, podpala się równocześnie ze wszy
stkich stron i utrzymuje ogień przez cały dzień (ryc. 5).
Ten sposób wypalania wymaga starannego ułożenia zarówno naczyń,
jak i materiału opałowego, gdyż wiele naczyń pęka w żarze ogniska, lub
też są wypalone nierównomiernie, z czarnymi albo szarymi, plamami.
Wypalanie kończy proces wyrobu naczyń, gotowych już teraz do użyt
ku (ryc. 6).
Cechą wyróżniającą ceramikę Alto Chicarna spośród innych, sąsied
nich ośrodków garncarskich, jest całkowity brak malowania. Wszystkie
Ryc. 6. Ś w i e ż o wypalone naczynia
Fot. A. Krzanowski
192
ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I
wyroby rnaja naturalny kolor wypalonej gliny, to jest ceglasto- lub
kremowoczerwony, a skutkiem nierównomiernego wypalenia posiadają
często •nieregularnie szare lub czarne plamy. Glina jest gruboziarnista,
a grubość ścianek wynosi średnio 5 mm, przy dużych naczyniach osiąga
jąc 12—15 mm. Powierzchnia zewnętrzna naczyń jest gładzona, a cza
sem nawet polerowana do połysku, przy czym nie dotyczy to miejsc po
krytych reliefową dekoracją, które są nierówne i porowate, tzn. takie,
jakie pozostały po odjęciu formy.
W Caulimalca wytwarzane są naczynia różnych typów, w obrębie
których część jest czasem zdobiona. Tak typy naczyń, jak! i motywy
zdobnicze mają swe nazwy, wyłącznie z nimi związane, którymi precy
zyjnie posługują się zarówno garncarze, jak i użytkownicy. Ponadto po
szczególne rodzaje naczyń mają określony zakres zastosowań. W trakcie
naszych badań w dolinie Alto Chicarna stwierdziliśmy, iż obecnie oraz na
przestrzeni ostatnich kilkunastu lat wytwarzana była ceramika o 39 róż
nych kształtach. Kształty te, a także przeznaczenie naczyń, wzięliśmy
za podstawę podziału na następujące typy (tab. 1): garnki,
callanas,
misy, dzbany, kubki, urpus, tinajones, naczynia figuralne, inne.
Tab. 1
Typy ceramiki
Ilość odmian
w obrębie
typu
Dekoracja
Przeznaczenie
Udział
w produkcji
w 1973 r.
w%
do gotowania
do prażenia i smażenia
do jedzenia i mycia się
75
9
7
do przechowywania pły
nów
do picia
do fermentacji i przecho
wywania chicha
do przechowywania pły
nów lub ziarna
5
garnki
callanas
misy
3
3
4
dzbany
7
reliefowa rzadko brak
brak
brak wyjątkowo relie
fowa
reliefowa czasem brak
kubki
urpus
4
3
brak rzadko plastyczna
brak
tinajones
1
brak
naczynia
figuralne
inne
10
plastyczna rzadko naci
nana lub reliefowa
plastyczna reliefowa
odciskana
4
2
1,5
0
0,5
?
0
G a r n k i . Są to naczynia najczęściej wyrabiane i stanowią około
75% bieżącej produkcji. Wytwarzają je wszyscy bez wyjątku garncarze.
Spowodowane jest to przede wszystkim powszechnością zastosowania tych
9
9
Dane te są przybliżone i zostały oszacowane na podstawie ilości naczyń, które
były produkowane w warsztatach w trakcie badań terenowych oraz o wielokrotne
obserwacje dokonywane na targach w Coina i Usquil.
193
GARNCARSTWO LUDOWE W PERU
naczyń w gospodarstwie domowym. Gotuje się w nich i przechowuje je
dzenie. W typowej kuchni takich naczyń znajduje się około 10, a częste
używanie powoduje szybkie ich niszczenie. Dlatego też popyt na te na
czynia jest nieustanny i największy. W Alto Chicama opisywane garnki
określa się nazwą olla , a od niej wszystkich garncarzy nazywa się
oZZereros.
OZZa (ryc. 7: 1-3) ma brzuisiec elipsoidalny, przy czym jego średnica
jest zawsze większa od wysokości mniej więcej o V . Szerokie ujście jest
obrzeżone niezbyt wysokim kołnierzem rozchylonym na zewnątrz. Przy
zbiegu kołnierza z brzuścem umieszczone są symetrycznie po obu stronach
naczynia niewielkie ucha. Mniejsze garnki robione są również bez uch.
Przy zachowaniu wyżej opisanego kształtu i proporcji, garnki wytwa
rzane są w całej gamie rozmiarów. Największe mają średnicę brzuśca
około 50 cm, a najmniejsze około 8 cm (ryc. 8), przy czym głównie produ
kowane są garnki o rozmiarach pośrednich. Wśród nich, posiadaniem i n
dywidualnej nazwy wyróżnia się garnek cabelata. Jest to potoczne skró
cenie określenia cabe una lata de agua na naczynie o pojemności jednej
puszki .
Inna szczególna odmiana to oZZa con tapa, czyli garnek z pokrywką
(ryc. 7: 3; 8). Naczynie i pokrywkę wykonuje się w osobnych formach,
których pojedyncze egzemplarze ma tylko jedna garncarkia. Oprócz posia
dania pokrywki, naczynie to wyróżnia się nieco innym kształtem oraz
wypukłym, pionowym żeberkowaniem brzuśca.
Większość garnków (ok. 90%) ma brzuśce ozdobione reliefową dekora
cją. Zdobienie wypełnia płaszczyzny identycznego kształtu, umieszczone
symetrycznie po obu stronach naczynia. Wzory dekoracyjne występują
ce na garnkach są bardzo różnorodne (ryc. 15). Stwierdziliśmy, iż właśnie
na naczyniach tego typu występuje blisko 90°/o wszystkich wzorów stoso
wanych przez garncarzy w Caulimalca. Owe reliefowe zdobienia, a także
różne Wielkości garnków, są właściwie jedynymi cechami, które różnicują
wewnętrznie ten typ naczynia. Kształty ich są niemal identyczne, nie
tworzą odmian, a tylko oZZa con tapa zasługuje na specjalne wyróżnienie
jako jedyne (nie tylko w tym typie, ale wśród wszystkich z Caulimalca)
posiadające pokrywkę.
Callanas.
Naczyń tego typu wytwarza się stosunkowo mało (ok.
9% bieżącej produkcji), ale są one popularne i powszechnie używane.
W gospodarstwie domowym służą do przygotowywania cancha (prażonych
ziarn kukurydzy, fasoli, bobu, kawy) oraz churrasco (smażonych kawałków
mięsa). Można więc powiedzieć, że spełniają one funkcję patelni.
10
3
1 1
12
1 0
Olla (hiszp.) — garnek, kocioł.
Cabe una lata de agua (hiszp.) — mieści jedną puszkę wody.
Popularna w całej sierra peruwiańskiej miara objętości płynów, zwłaszcza
wody lub benzyny, mierząca ok. 20 1. Do odmierzania używa się na ogół tej samej
wielkości puszek po olejach czy oliwie, stąd nazwa.
11
1 2
13 — Etnografia Polska, XX/1
194
ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I
Opr. R. Krzanowska
Ryc. 7. Typy n a c z y ń produkowanych w Caulimalca:
1-3 — garnki; 4 — callanas; S-S — misy; 9-15 — dzbany. Powierzchnie zakreskowane w orygi
nale pokryte są wzorem
195
GARNCARSTWO LUDOWE W PERU
Ryc. 8. Dwie odmiany garnków o wysokości 7,5 i 13 cm
Fot. M. Doktor
Ten typ naczyń rozpowszechniony jest w całej peruwiańskiej sierra
i wszędzie nosi tę samą keczuańską nazwę — callanas. Mają one kształt
elipsoidalny (ryc. 7:4), przy czym wysokość stanowi /з średnicy naczy
nia. Ujście o kształcie owalnym znajduje s .ę w górnej połowie naczynia,
nieco z boku (ryc. 9). U góry, powyżej ujścia, umiejscowione jest ucho.
Forma służąca do wyrobu callanas nie uwzględnia ucha, dlatego wiele na
czyń tego typu jest go pozbawionych. Do innych, już po wyjęciu naczynia
z formy, ucho dolepia się prostopadle lub równolegle do ujścia. Wszystkie
callanas mają jednakowy kształt i różnią się między sobą tylko położe
niem ucha lub jego brakiem oraz rozmiarami. Największe mają 28 cm
średnicy, a najmniejsze 8 cm. Te ostatnie są produkowane właściwie jedy
nie jako zabawki dla dzieci.
Cechą charakterystyczną tego typu naczyń w rejonie Alto Chicarna jest
brak jakichkolwiek zdobień.
M i s y. Podobnie jak callanas misy są popularne i powszechnie u ż y
wane w gospodarstwie domowym. Służą one do jedzenia, przygotowywa
nia potraw i mycia się.
Misy o dnie Zaokrąglonym mają średnicę od 10 do 34 cm (ryc. 7: 5, 7).
Misy o dnie płaskim (ryc. 7: 6) mają średnicę 20 cm i wykonuje je tylko
jedna garncarka. Wśród mis wyróżnia się tzw. cazuela (ryc. 7: 8) o dnie
lekko spłaszczonym, posiadająca na obrzeżeniu dwa płaskie uchwyty,
2
;
1 3
1 3
Cazuela (hiszp.) — rondel.
196
ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I
Ryc. 9. Callanas o w y s o k o ś c i 10 i 15 cm
Fot. M. Doktor
umieszczone naprzeciw siebie. Cazuela jest wyrabiana w kilku wielko
ściach, od 20 do 34 cm średnicy.
Zasadniczo misy nie są zdobione. Spotkaliśmy się tylko z jednym w y
jątkiem — reliefową dekoracją zewnętrznej powierzchni dna najmniejszej
miski (ryc. 7: 7).
D z b a n y . Są to naczynia bardzo popularne, aczkolwiek nie używa
się ich w gospodarstwie domowym w takiej ilości, jak garnków czy mis.
Służą do przechowywania różnych płynów, a zwłaszcza wody. Spośród
innych typów naczyń wyróżniają się bogactwem kształtów, (których (nie
licząc odmian w rozmiarach) zarejestrowaliśmy aż siedem (ryc. 7:9-15).
Najczęściej produkowane są dzbany o dużym, lekko elipsoidalnym brzuścu
(ryc. 7:9, 10) i wyraźnie zaznaczonym wysokim kołnierzu, mniej lub bar
dziej rozchylonym. Na ogół posiadają jedno ucho, czasem mogą mieć dwa,
w sporadycznych zaś przypadkach są uch pozbawione. Dzbany te produ
kowane są w różnych rozmiarach, od 11 do 32 cm wysokości.
Od opisanych wyżej, wyraźnie różnią się dzbany o smukłym kształcie,
cechujące się łagodnym przejściem kołnierza w brzusiec oraz płaskim
dnem (ryc. 7: 13-15). Stwierdzono występowanie trzech odmian tych
dzbanów, w t y m jeden bez ucha.
Ponadto zarejestrowano występowanie dwóch rodzajów dzbanów (ryc.
7:11, 12), które wydają się być formami przejściowymi pomiędzy
opisanymi już odmianami. Mają one wyraźnie odznaczające się, niewielkie
.kołnierze, nieco wydłużone brzuśce i płaskie lub lekko wklęsłe dna.
Dzbany o elipsoidalnym brzuścu w zasadzie (poza nielicznymi wyjątka-
Opr. R. Krzanowska
Ryc. 10. Typy naczyń p r o d u k o w a n y c h w Caulimalca:
1-4 — kubki; 5-7 — urpus;
8 —
tinajones
198
ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I
mi) są pozbawione dekoracji. Natomiast pozostałe z reguły ją posiadają,
przy czym, co charakterystyczne, powierzchnia pokryta zdobieniem relie
fowym ma kształty zróżnicowane, całkowicie odmienne od typowych,
występujących na garnkach.
K u b k i . W Caulimalca zarejestrowaliśmy wytwarzanie kubków
w 4 odmianach. Są to naczynia stosunkowo' rzadko produkowane (ok. 2°/o
ogólnej produkcji). Są one małe, o wysokości od 8 do 12 cm (ryc. 10: 1-4).
Trzy z nich mają kształty proste o brzegach nieco rozchylonych ku górze,
przy czym mogą być one bez ucha, z uchem z boku iub z pałąkowatym
uchwytem. Kubki te nie są zdobione, choć w jednym przypadku w dol
nej części występują drobne rowki (ryc. 10: 3).
Nieco odmienny od wyżej opisanych jest kubek z dzióbkiem, który
kształtem przypomina nieco dzbanek. Wyróżnia się on ponadto posiada
niem na brzuścu wypukłej aplikacji przedstawiającej najprawdopodobniej
lamę (ryc. 10:4).
Urpus.
Są to największe z obecnie produkowanych naczyń i przezna
czone wyłącznie do przygotowywania chicha . Wytwarza się ich niewie
le, chociaż produkcja nie ma charakteru zanikającego. Wprost odwrotnie,
mają one stały zbyt. W całej zresztą peruwiańskiej sierra ten typ naczyń
służy do wyrobu chicha i wszędzie nosi keczuańską nazwę urpu.
Produkowane w Caulimalca mają prawie kulisty kształt brzuśca i dość
wysoki, rozchylony kołnierz (ryc. 10: 5, 6), u podstawy którego dodawany
jest czasem pogrubiający wałek. Jedynie jego posiadanie lub brak różni
między sobą naczynia, gdyż wielkość jest zawsze stała (47 cm wysokości
i 42 cm średnicy brzuśca).
W niektórych domach wsi Caulimalca spotkać można jeszcze inny
typ urpu (ryc. 10: 7), cechujący się brakiem kołnierza oraz posiadaniem
pary uch na górnej części brzuśca. Aczkolwiek pojedyncze egzemplarze
tego rodzaju naczynia są ciągle używane, to obecnie już się go- nie w y
twarza. Urpus nie są zdobione. Czasem powleka się je natomiast żywicą
z krzewu tayu, co nie ma na celu ozdobienia ich, lecz zapewnienie więk
szej szczelności.
W Caulimalca urpus robią tylko nieliczni garncarze, gdyż wytwarzanie
ich uznane jest powszechnie za trudne. Duża wielkość naczynia wymaga
znacznego nakładu pracy i dobrej znajomości rzemiosła podczas samego
procesu wyrobu, a i wypalanie nie jest łatwe, gdyż wiele urpus pęka
w ognisku.
Tinajones.
Typ ten jest reprezentowany przez naczynie, którego
jedyny będący w użyciu egzemplarz, spotkaliśmy w Caulimalca. Obecnie
tinajones
nie są już produkowane. Przeznaczone one były na magazy
nowanie wody lub przechowywanie ziarna czy innych produktów.
u
1 5
14
Chicha (keczua) — alkoholizowany napój w rodzaju piwa, produkowany ze
sfermentowanej kukurydzy.
Tinajón (hiszp.) — wielki dzban, balia.
15
199
GARNCARSTWO LUDOWE W P E R U
Tinajón, który t u opisujemy (ryc. 10: 8), jest największym ze stwier
dzonych przez nas naczyń. Posiada owoidalny brzusiec o średnicy 54 cm,
przechodzący w szerokie ujście z prostym kołnierzem. Całkowita wysokość
naczynia wynosi 63 cm. Pozbawione jest ono jakichkolwiek dekoracji.
N a c z y n i a f i g u r a l n e . Wyróżniliśmy ten typ ze względu na
kształt naczyń, będący odwzorowaniem głównie zwierząt. Są one pokazane
na tyle realistycznie, na ile pozwala technika ich produkcji. Przedstawiają
przede wszystkim kaczki (ryc. 11:1-4) oraz inne ptaki. Ponadto za wzór
dla kształtu naczynia posłużył w jednym przypadku byczek oraz w jed
nym prawdopodobnie pancernik. Tak charakterystyczne kształty naczyń
wymagają szczegółowego omówienia.
1
0
5
i
1
10 cm
i
Opr. R. Krzanowska
Ryc.
1:1. Typy naczyń produkowanych w Caulimalca:
1-10 — naczynia figuralne; 11-14 — inne
200
ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I
Spośród kaczek dwie są faktycznie naczyniami posiadającymi niewiel
kiej średnicy ujście zaopatrzone w stosunkowo wysoki kołnierz (ryc.
11: 1,2). Dwie pozostałe są natomiast skarbonkami. Otwór wrzutowy na
dający im tę funkcję wycina się już po wyjęciu figurki kaczki z formy.
Skarbonka przedstawiona na ryc. 11:3 wyróżnia się posiadaniem uchwytu
strzemieniowegO', tak charakterystycznego dla przedkolumibijskich naczyń
kultur Chimu czy Mochica. W tamtych jednak naczyniach strzemię to
było zarazem i uchwytem i ujściem, podczas gdy w kaczce z Caulimalca
jest to tylko uchwyt, pełny w środku.
Inne ptaki (ryc. 11:5-7) trudno zidentyfikować, wyjąwszy naczynie
zwane perdeztita (ryc. 11: 6).
Figurka byczka (ryc. 11:8; 12) została przystosowana do funkcji naczy
nia poprzez wymodelowanie ujścia na zadzie oraz ucha na grzbiecie.
Istnieją odmiany byczków, różniące się niewielkimi szczegółami, takimi
jak umieszczanie reliefowego zdobienia z obu stron tułowia lub dodawa
nie jarzma na rogach. Niewielka figurka prawdopodobnie pancernika
(ryc. 11:9; 12) posiada ujście w grzbiecie, nadające jej symboliczną funk
cję naczynia (faktycznej zaprzecza zbyt mała pojemność).
Ostatnim, czyli dziesiątym ze spotkanych przez nas naczyń figuralnych,
jest tzw. huaco (ryc. 11:10), które zachowując uproszczony kształt ptaka
(owalny brzusiec z wymodelowanym zarysem skrzydeł oraz domniemany
ogon zamieniony w ujście) posiada głowę o ludzkich rysach. Huaco to
zniekształcona nazwa keczuańska , stosowana dziś w języku hiszpańskim
na oznaczenie figurek lub naczyń przedkolumbijskich, zwłaszcza o ce
chach kultowych.
Przeznaczenie naczyń figuralnych jest niejasne. Garncarze w zasadzie
nie wyrabiają ich obecnie, choć do większości z nich posiadają formy.
Twierdzą, że nie ma na nie zbytu. Większość z tu opisanych pochodzi z ko
lekcji dr. K¡aufmanna.
I n n e . Do żadnego z poprzednich typów nie mogła być włączona zgru
powana t u ceramika. Z czterech jej rodzajów tylko jeden jest naczyniem
(ryc. 11:11; 13), a mianowicie dzbankiem o dość prostych kształtach. Od
opisanych już dzbanków wyróżnia się posiadaniem na brzuścu modelowa
nej ozdoby w postaci kotopodobnego zwierzęcia. Głowa, łapy i ogon są
wyraźnie widoczne, aczkolwiek pozbawione szczegółów, natomiast roz
płaszczony tułów zaledwie zamarkowany występem wokół kołnierza. Brzu
siec ozdobiony jest również obustronnie oryginalną dekoracją reliefową,
wykonaną taką samą techniką, jak na garnkach i innych dzbanach. Jed
nakże, co jest rzadkością, reliefy po obu stronach nie są — mimo zacho
wania ogólnego schematu — identyczne. Poza tym również wzór różni się
1 6
17
18
16
Perdeztita (hiszp.) — przepiórka.
Uzyskanie od w y t w ó r c y informacji na ten temat nie było możliwe, gdyż na
czynie to pochodzi z kolekcji dr. Kaufmanna i nie jest obecnie produkowane.
Od huaca — miejsce lub przedmiot kultu.
1 7
1 8
GARNCARSTWO LUDOWE W P E R U
201
Ryc. 12. Naczynia figuralne: byczek, wys. 14 cm; pancernik (?), wysokość 6,5 cm
Fot. M. Doktor
zasadniczo od spotykanych na innych naczyniach. Dzban ten nosi nazwę
huaco, podobnie jak wcześniej już opisane naczynie figuralne.
Pozostałe rodzaje ceramiki pochodzą z kolekcji dr. Kaufmanna. Nie są
one obecnie wyrabiane i nie znamy ich przeznaczenia. Żadne nie jest na
czyniem.
Figurka (ryc. 11: 12; 13) przedstawia w sposób uproszczony postać ko
biety w długiej sukni z rękoma wspartymi na biodrach. Zaznaczone są
Wyraźnie piersi oraz — odciśnięte prawdopodobnie za pomocą patyczka
lub trzciny — oczy i usta. W kolekcji dr. Kaufmanna znajdują się trzy
takie figurki, o różnych rozmiarach i proporcjach. Największa ma 17,5 cm
wysokości, średnia 16 cm, a najmniejsza 10,5 cm. Tułów figurki jest peł
ny, natomiast stożkowata część dolna (spódnica) pusta, ale zasklepiona
u spodu płaskim dnem. Odmienne proporcje figurek oraz pewne szczegóły
techniki wykonania wskazują, iż zostały one ulepione, a nie wyproduko
wane z form. Technika lepienia i odciskania jest wyjątkowa i obecnie
w Alto Chicarna nie stosowana. Opisane figurki były naj prawdopodobniej
zabawkami.
Trzeci rodzaj tej nietypowej ceramiki to przypuszczalnie kadzielnica
(ryc. 11: 13). Ma ona kształt ściętego stożka otwartego u góry i zaopatrzo
na jest w cztery niewielkie otworki służące być może do jej zawieszania.
Ostatnim egzemplarzem w tej grupie jest ceramika (ryc. 11: 14), której
przeznaczenia z uwagi na dziwny kształt trudno' się nawet domyślać (być
może była to grzechotka lub skarbonka). Pusty w środku, nieregularny
stożek ma z boku podłużny, niewielki otwór.
202
ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I
Garncarze z Alto Chicarna ozdabiają niektóre ze swych wyrobów sto
sując różne techniki (tab. 1). Zasadnicza jest dekoracja reliefowa, nato
miast inne, takie jak odciskanie, nacinanie i modelowanie, występują
bardzo rzadko.. Te trzy ostatnie nie są nigdy stosowane dla tworzenia sa
modzielnych motywów zdobniczych, a jedynie wyodrębniają lub podkre
ślają pewne elementy na naczyniach figuralnych.
Dekoracja reliefowa powstaje równocześnie z naczyniem, dzięki wzo
rom wyżłobionym na wewnętrznej powierzchni formy. Efektem stosowa
nia takiej techniki jest otrzymanie lekko wypukłego (na ok. 1-2 mm) wzo
ru. Reliefowe zdobienie występuje zasadniczo tylko na dwu typach na
czyń, t j . garnkach i dzbanach, a ściślej na ich hrzuścach. Wyjątkami są:
Ryc. 13. Huaco o wysokości 17 cm i laleczka o wysokości 17,5 cm
Fot. M. Doktor
jedna odmiana misy, ze wzorem reliefowym na dnie, byczek zdobiony
w ten sposób na bokach swego tułowia oraz dzbanopodobne naczynie,
zwane huaco.
Dekoracja reliefowa obejmuje symetryczne powierzchnie po obu stro
nach brzuśca. Prawie zawsze mają one jednakowy kształt i identyczny
wzór. Jeśli już w jakimś przypadku wzór ten różni się po obu stronach
naczynia, to jedynie pojedynczym motywem, przy zachowaniu ogólnego
tematu i układu. Ozdobione powierzchnie mają w uproszczeniu najczę
ściej kształt prostokąta o lekko zaokrąglonych bokach lub półkola, zwró
conego łukiem k u dołowi (ryc. 15). Takie właśnie są typowe dla wszy
stkich zdobionych garnków. Na dzbanach zdobienie umieszcza się na po
wierzchniach o innych kształtach, bardziej nieregularnych (np. ryc. 7:15).
Kształt ozdobionej powierzchni nie wydaje się mieć związku z motywami
203
GARNCARSTWO L U D O W E W P E R U
dekoracyjnymi, gdyż identyczne wzory spotyka się zarówno na powierzch
niach „prostokątnych", jak i półkolistych. Są one często podzielone liniami
poziomymi (np. ryc. 15: 3, 12) lub rzadko łukowatymi (ryc. 15: 11) na pola,
w obrębie których występuje jeden lub kilka motywów, ułożonych r ó w
nież poziomo. Przy braku podziału na pola (25% przypadków) poszczeTab. 2
Grupy motywów
motyw 1
motyw 2
motyw 3
motyw 4
motyw 5
motyw 6
motyw 7
motyw 8
motyw 9
motyw 10
motywy geometryczne
motyw 11
motyw 12
motywy fitomorficzne
motyw 13
(zoomorficzny)
Ilość odmian w grupach
w stosunku do całkowitej
ich liczby w %
Częstotliwość stoso
wania motywów we
wzorach w %
3
11
6
1
18
5
3
13
16
1
76
11
11
22
1
5
14
6
poniżej 1
29
9
poniżej 1
9
10
poniżej 1
83
14
3
17
poniżej 1
gólne użyte do dekoracji motywy zachowują ową poziomość (ryc. 15:2).
Taki układ jest jedną z głównych cech. charakterystycznych zdobnictwa
ceramiki z Caulimalca.
Ogółem stwierdzono' 64 odmiany motywów podstawowych, z których
wiele posiada wspólny rdzeń lub cechy zbliżone, pozwalające na połącze
nie tych motywów w 13 grup (ryc. 14). Najbardziej zróżnicowane są moty
w y geometryczne, obejmujące 76% wszystkich odmian (tab. 2). Dużo
mniejszą różnorodnością cechują się motywy fitomorficzne, natomiast brak
odmian jedynego stwierdzonego motywu zoomor licznego. Na ogół propor
cjonalna do ilości odmian w grupach jest częstotliwość stosowania poszcze
gólnych motywów we wzorach (tab. 2). I tlak motywy geometryczne, naj
bardziej zróżnicowane, są stosowane najczęściej (83%).
Składają się one z elementów podstawowych, takich jak: kropki, linie
proste, zygzakowate i faliste, łuki oraz proste figury geometryczne. Wiele
motywów powstało dzięki kombinacji kropek z innymi elementami pod
stawowymi. W grupie 1 (ryc. 14) znajdują się wyłącznie kropki, których
układ pozwolił na wyodrębnienie dwóch motywów. Kropki w dekoracjach
są licznie reprezentowane, ale jako odrębny motyw występują one dość
rzadko, a jeśli, to najczęściej w postaci rzędu. Grupa 2 to motywy złoża1
204
BOMA KRZANOWSKA, ANDRZEJ
KRZANOWSKI
ne z prostych kresek. Na uwagę zasługują t u motywy 2c-e zbudowane
z krótkich, pionowych lub ukośnych kresek. Prawie zawsze występują
one jako jedyny motyw na danym naczyniu, pokrywając całą dekorowaną
powierzchnię (ryc. 15: 1). Naczynia tak ozdobione mają swoją nazwę —
ollas de piedra (garnki z kamienia). W trakcie prac terenowych nie udało
się nam ustalić pochodzenia tej nazwy.
W grupie 2 najczęściej stosowany jest motyw ukośnych kresek (ryc.
14: 2f). Znacznie rzadziej występuje jego kombinacja z kropkami (ryc.
14 : 2g), mimo iż posiada własną nazwę: palitos (patyczki) lub fósforos
(zapałki).
Grupę 3 tworzą motywy powstałe z przecinających się l i n i i prostych,
budujących w ten sposób siatkę kwadratów lub rombów. Często stanowią
one jedyną dekorację naczynia i mają też własne nazwy, пр. За i 3b —
cuadrángulos (czworokąty) oraz 3c — coco. Ta ostatnia nazwa wymaga
wyjaśnienia, gdyż nie chodzi t u bynajmniej o owoc palmy kokosowej,
lecz o popularną zabawę dziecięcą, polegającą na przeplataniu palcami
sznurowej pętli. Tworzą się wtedy różne figury geometryczne, a jedna
z nich przypomina właśnie „coco",
Najpopularniejszą (tab. 2) grupę stanowią motywy oparte na l i n i i zyg
zakowatej (ryc. 14: 5). Przez garncarzy z Alto Chicarna jest ona nazywa
na qenqu .
W grupie 8 umieszczono motywy powstałe na bazie łuków, prawie
zawsze połączonych ze sobą w szereg, przy czym mogą one być zwrócone
wypukłościami w górę lub w dół.
Ostatnią ważną grupę (9) motywów geometrycznych stanowią linie fa
liste. Nazywane są one przez garncarzy cerros (góry) lub qenqu. To
ostatnie określenie używane jest również dla zygzakowatych motywów
grupy 5. Jak mieliśmy okazję się przekonać, niektórzy garncarze traktują
te dwie grupy jako identyczne, nie uważając za istotną różnicę pomiędzy
ostrymi załamaniami linii zygzakowatej a łagodnym przebiegiem l i n i i
falistej. Mogłoby to sugerować, że zróżnicowanie tych grup nastąpiło sto
sunkowo późno w ewolucji motywów.
Motywy fitomorficzne zostały podzielone na dwie grupy (11 i 12).
Podstawowym elementem grupy 11 jest schematycznie narysowane drzew
ko (Ha), do którego dodawane są czasem jakby „doniczki" ( l i b , с, g) oraz
kropki na gałązkach, mogące imitować kwiaty i owoce (lld-g). Motywy
grupy 11, mimo niemal identyczności, są wyraźnie dzielone przez garnca
rzy z Alto Chicarna na palmitas
(bez kropek) i alverjitas
(z kropka
mi). Od grupy 11 wyraźnie wyodrębniają się pozostałe motywy fitomor
ficzne (grupa 12). W zdobnictwie pojawiły się one niedawno i dopiero
19
2 0
19
2 0
Qenqu (keczua) — linia zygzakowata.
Palmita (hiszp.) — dosłownie palma, liść palmy; przenośnie drzewko lub ga
łązka.
21
2 1
Alverjita
(hiszp.) — bób.
205
GARNCARSTWO LUDOWE W PERU
Motyw
g
1
O O O O O O O
o o
o „
o
0
o
g
f
Motyw
a
с
j
d
2
9
111111
111 I I
J
I M i I I
M M I I
M M I I
1
M M I I
'.V,
V i , ,'iV
1
" I I I
II
e
'//V/V/'
f
/ / / / / / / / / / /
g rrrrrrrnr
Motyw
! ¿ % ^ £ ^ ^
3
Motyw
a
6
Х Х Х Х Х Х Х Х
b O
с O
Motyw
a
Motyw
10
Motyw
11
a
ii
f
7
/2\
g
V_y v ^
Motyw
5
^£
Motyw
Motyw 8
k
d
tú
a
Motyw
b
v_y
12
a ¿T*
b \f
Motyw
13
<<< <
о
Л Л А А
ьA A M
с A A A A
S
7
Opr. К. Krzanowska
Ryc. 14. Zestawienie m o t y w ó w zdobniczych ceramiki z Caulimalca
206
KOMA K R Z A N O W S K A , A N D R Z E J K R Z A N O W S K I
zaczynają zdobywać popularność. Znani są ich autorzy, którzy też stale
tworzą nowe odmiany tych motywów. W odróżnieniu od palmitas i alverjitas, nazywane są one flores . Generalnie uwidacznia się t u tendencja
ku bardziej realistycznemu przedstawianiu roślin (np. 12d, e, g).
Jedynym reprezentantem motywów zoomorficznych jest schematyczny
rysunek ptaka (motyw 13). Spotkaliśmy go tylko na jednej formie naczy
nia, należącej do garncarki, która motyw ten stworzyła.
Oprócz motywów powyżej wymienionych i pokrótce opisanych oraz
zamieszczonych na ryc. 14, w kilku przypadkach stwierdziliśmy umie
szczanie we wzorze pojedynczych liter alfabetu, takich jak A, d, M i N
(ryc. 15: 7). Litery te nie mają żadnego specjalnego znaczenia, nie są ani
znakami garncarskimi , ani też inicjałami nazwiska garncarza. Są one
traktowane wyłącznie jako motyw zdobniczy, a wybrano- te właśnie dlate
go, że w zasadzie ich lustrzane odbicie jest takie samo, co upraszcza w y
konanie formy.
Wszystkie wyróżnione motywy dekoracyjne są niemal dowolnie łą
czone w różne kombinacje, których przykłady pokazano na ryc. 15. Nie
zauważono żadnej świadomej tendencji w dobieraniu motywów przy
kompozycji wzorów, których ogółem zarejestrowano 97. Liczba ta obej
muje zapewne większość, choć nie wszystkie z aktualnie stosowanych,
gdyż autorzy w czasie prac terenowych nie mieli możliwości odwiedzenia
każdego garncarza. Zaobserwowano natomiast, że niektórzy wytwórcy sto
sują kilka zaledwie wzorów, inni wielokroć więcej; u jednych wzory są
proste, oparte na dwóch, trzech motywach podstawowych, u innych skom
plikowane, komponowane z wielu różnych elementów. Można tu więc,
aczkolwiek z pewną ostrożnością mówić o „stylach" poszczególnych garn
carzy. Oni sami też widząc rysunki wzorów potrafią określić, który z nich
wykonuje naczynia tak ozdabiane. Wśród garncarzy z Alto Chicama w y
różniają się ci, którzy są autentycznymi twórcami nowych motywów
(ryc. 14:12, 13) i wzorów (ryc. 15:9, 13), choć oczywiście inspirowanych
napływającymi z zewnątrz wyrobami fabrycznymi, jak emaliowane ma
lowane naczynia czy drukowane tkaniny. Jednakże ci właśnie garncarze
wprowadzają i narzucają nowy styl. Tym niemniej garncarzy takich jest
zaledwie kilku, stosunkowo mało w porównaniu z dużą grupą, która
posługuje się jakby machinalnie tradycyjnymi motywami i wzorami. Nie
umieją oni odpowiedzieć na pytanie, dlaczego tak właśnie zdobią swe na
czynia, a czasem ich odpowiedzi są niejasne. Na przykład naczynie zwane
olla de piedra jest uważane za lepsze, mimo że ani kształtem, ani techno
logią produkcji nie różni się od innych. Ozdobione jest ono natomiast
wzorem (ryc. 15:1), który kiedyś prawdopodobnie był związany ze specjal22
23
1
2 2
Flor (hiszp.) — kwiat.
Stwierdziliśmy tylko jeden przypadek używania znaku garncarskiego. Miał on
kształt niewielkiej palmita nacinanej w świeżej glinie na brzuśeu niektórych naczyń,
produkowanych przez jedną rodzinę.
2 3
GARNCARSTWO LUDOWE W P E R U
207
••¡¡:¡¡;¡;¡¡¡¡:¡¡'8
10
11
12
ZZZZZZZZZZZ2
13
\1£
л\\\\\\\\\\у\\
Орг. R . Krzanowska
Ryc. 15. Przykłady w z o r ó w zdobniczych ceramiki z Caulimalca
208
ROMA KRZANOWSKA, ANDRZEJ KRZANOWSKI
nym typem naczynia — do dziś przetrwała tylko tradycja motywu zdob
niczego.
Tym bardziej silne wydaje się trwanie przy tradycji, iż przy wykony
waniu nowej formy z naczynia, jej wewnętrzna powierzchnia zostaje w y
gładzona i odbity wzór zatarty, co t y m samym wymaga wyżłobienia nowe
go. Ta więc faza wyrobu formy daje możliwość wytworzenia nowego
wzoru, stwarza pole dla popisu fantazji i umiejętności garncarza. Korzy
stają z niej wspomniani przez nas twórcy motywów zdobniczych. Więk
szość jednak garncarzy kopiuje stare wzory, a jeśli już tworzy nowe, to
używając ciągle tych samych, tradycyjnych motywów.
Tak więc można sądzić, że geneza tych motywów sięga dość odległych
czasów. Poszukując paraleli wśród dawnej ceramiki peruwiańskiej, najwyraźniejsze znaleźliśmy w zdobnictwie inkaskim. Z 11 wyróżnionych
przez nas grup motywów „tradycyjnych" (1—11) aż 10 jest identycznych
z inkaskimi. Bierzemy tu pod uwagę tylko te rodzaje naczyń inkaskich,
których zasadniczymi elementami zdobniczymi były malowane wzory
geometryczne, występujące w ogromnej ilości odmian i r o d z a j ó w . Oczy
wiście zespół motywów zdobniczych z Caulimalca jest znacznie uboższy.
Tym niemniej bardzo istotne jest, że wszystkie one wchodzą w skład ze
społu motywów inkaskich. Mówiąc o identyczności mamy na myśli grupy
motywów, co nie znaczy, że wszystkie odmiany w grupach znajdują swe
starsze odpowiedniki. I tak na przykład wszystkie odmiany motywów
z grupy 3 znajdujemy na ceramice inkaskiej, natomiast z grupy 5 tylko
cztery (ryc. 14: 4a, b, d, i) z wszystkich jedenastu. Trzeba t u wyjaśnić, że
tak klasyfikacja grup motywów, jak i t y m bardziej odmian, jest trudnym
problemem. Dostępna nam literatura , klasyfikująca malowane motywy
zdobnicze ceramiki inkaskiej, nie jest pełna i zawiera duże rozbieżności .
Klasyfikacja stosowana przez autorów do zdobnictwa Caulimalca również
może być dyskusyjna. Z obu tych przyczyn trudno przeprowadzać porów
nania, zwłaszcza w zakresie odmian i czasem mogą one nie odzwierciedlać
24
25
26
2 4
J . F . B a c a, Motivos de Ornamentación
de la Cerámica
Inca-Cuzco, t. I,
L i m a 1974.
F . K a u f f m a n n D o i g , Manual de Arquelogía
Peruana,
Lima
1973,
s. 561; B a c a , op. cit.; D. В o n a v i a, R. R a v i n e s , Influence inca sur la cote
nord du Perou, „Bulletin. Societě suisse des Américanistes", No 35: 1971, s. 12.
Podane przez K a u f f m a n n a (op. cit.) zestawienie 27 m o t y w ó w inkaskich
nie może być w ogóle brane pod uwagę przy szerszej analizie porównawczej. Są one
w z i ę t e tylko z jednego typu naczyń (aryballi), bez żadnego uporządkowania czy
próby klasyfikacji, a na dodatek stanowią zaledwie niewielką część w ogóle w y s t ę
pujących. B o n a v i a i R a v i n e s (op. cii.) prezentują 19 grup motywów, wy
dzielonych na zasadach zbliżonych do tych, które stosowaliśmy dla ceramiki z Cauli
malca. Jednakże zestawienie to ma poważne luki, co widać w y r a ź n i e w porównaniu
z najnowszą publikacją dotyczącą m o t y w ó w zdobniczych ceramiki inkaskiej ( B a c a ,
op. cit). W swej książce Baca zamieszcza katalog prawdopodobnie wszystkich zna
nych dotąd m o t y w ó w geometrycznych, obejmujący 735 odmian (w tym także kolo
rystycznych). Ogromna ta praca zawiera jednak wiele braków i niejasności w za
kresie klasyfikacji i wyjaśnienia genezy poszczególnych m o t y w ó w .
2 5
2 6
209
GARNCARSTWO L U D O W E W P E R U
stanu faktycznego. Także trzeba wziąć pod uwagę, że na przykład tak
popularne motywy grupy 5 mogły z biegiem czasu ulec rozbudowaniu,
zresztą stosunkowo prostemu (przez dodawanie kropek), i to właśnie jest
przyczyną znalezienia małej ilości bezpośrednich odpowiedników w zdob
nictwie irikaskim. Z kolei odmiany 2c-e, mogły zostać wydzielone sztucz
nie i różniąc się jedynie wizualnie są t y m samym motywem wykonanym
raz mniej, raz bardziej dokładnie . I dlatego też na zwykle bardzo staran
nie zdobionych naczyniach inkaskich znajdujemy tylko odmianę 2c.
Zastanawia brak w zdobnictwie inkaskim odpowiedników ósmej gru
py motywów. Mogły się one pojawić później bądź też wywodzą się z i n
nych, nieinkaskich tradycji.
Osobnego omówienia wymaga wzór umieszczony na dzbanopodobnym
naczyniu, zwanym řiuaco (ryc. 11 : 11; 13). Elementy, z których się składa,
nie zostały przedstawione na ryc. 14, z uwagi na znaczną odmienność
i trudność wyodrębnienia ich z wzoru. Wydaje się, iż całość nie ma
związku stylistycznego z innymi motywami z Culimalca, ani też żadnych
wyraźnych paraleli ze zdobnictwem jakiejkolwiek ceramiki przedhiszpańskiej. Można by więc to zinterpretować jako powstały niedawno, sponta
niczny wytwór jednostkowy.
Niewątpliwie jednak grupy motywów 1—7 i 9—11 mają odpowiedniki
w zdobnictwie inkaskim. Tak więc pod względem motywów zdobniczych
garncarstwo z Caulimalca można traktować jako wywodzące się z trady
cji inkaskiej.
Analizując natomiast typy kształtów naczyń dochodzimy do wniosku,
że brak wyraźnych paraleli genetycznych z ceramiką inkaską. Jedynie
callanas mają kształt zbliżony do janccana (kankana) , popularnego na
czynia w czasach Inków, z tym, że są pozbawione nóżek. Ich przeznacze
nie było i jest identyczne. Odmiennie rzecz ma się z naczyniami typu
urpu: istnieje zgodność przeznaczenia i nazwy, brak natomiast podobień
stwa kształtu.
Naczynia figuralne wydają się nawiązywać kształtami do tradycji
garncarskich przedhiszpańskich kultur północnego wybrzeża, Chimu,
a może nawet Mochica. Za tymi związkami przemawia jeszcze silniej sa
ma technika wyrobu i zdobnictwa naczyń z Caulimalca. Tu i tam stoso
wano formy i dekorację reliefową.
Powyższe uwagi nasuwają wstępny wniosek, że garncarze z Caulimalca
są spadkobiercami k i l k u tradycji dawnego garncarstwa peruwiańskiego,
a w każdym razie na pewno inkaskiego i Chimu . Sami garncarze, a tak27
28
29
2 7
Potwierdza to fakt nierozróżniania przez garncarzy tych odmian, określanych
jedną n a z w ą — olla de piedra.
L . A. P a r d o , Clasificación
de la cerámica
cuzqueña
del Antiguo Imperio
de los Incas, [w:] Historia y Arqueología
del Cuzco, t. I I , Cuzco 1957, s. 575, 580.
Problem powiązania stylu i technologii garncarstwa Caulimalca z dawnymi,
przedhiszpańskimi kulturami Peru, będzie przedstawiony szczegółowo w przygotowy
wanym przez autorów artykule.
2 8
2 9
14 — Etnografia Polska, XX/1
210
ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I
że inni mieszkańcy wsi, nie sięgają ani pamięcią, ani legendą czasów,
w których nie lepiłoby się garnków w Caulimalca. Ten rodzaj rzemiosła
t k w i więc głęboko w ich własnej tradycji (niezależnie od ulegania takim
czy innym wpływom, trudnym na razie do sprecyzowania), wskazując na
zapewne wielowiekowe wykonywanie go właśnie w Caulimalca.
Wieś liczy około 50 gospodarstw i właściwie w każdym wykonuje się
gliniane naczynia. Garncarstwem zajmują się całe rodziny, bez względu
na płeć i wiek. Wszyscy, z którymi przeprowadziliśmy wywiady sądzą, że
łatwo nauczyć się tej pracy. Dlatego też zapewne nierzadko spotyka się
dzieci 10-letnie lepiące garnki, oczywiście niewielkich rozmiarów. Wyko
nanie dużych naczyń wymaga znacznie większego nakładu pracy i siły
fizycznej. Także transport gliny i tłucznia do domu, rozdrabnianie, ubija
nie i ugniatanie z wodą nie należą do lekkich czynności. Z tych też praw
dopodobnie przyczyn nasi rozmówcy uważali w sumie swą pracę za nużącą
i męczącą. Nie można też wykonywać naczyń przez okrągły rok, a ściślej,
efektywne wypalanie możliwe jest jedynie w miesiącach letnich (czer
wiec—grudzień), gdy nie pada deszcz.
Mimo iż wszyscy właściwie w Caulimalca parają się garncarstwem,
widoczne są znaczne różnice w poszczególnych warsztatach. Tylko niewie
lu garncarzy ma osobne pomieszczenie do pracy, a większość wykonuje
garnki po prostu przed domem. Jedni mają wszelkie potrzebne narzędzia
i wielką ilość form, innym brak huetronu do ubijania gliny, ubijają ją
więc na płaskim kamieniu; jeszcze inni mają niewiele form lub w ogóle
ich nie posiadają i pożyczają od sąsiadów. Wiąże się to ze znacznymi róż
nicami w ilości naczyń wykonywanych przez poszczególnych garncarzy
(od k i l k u do stukilkudziesięciu na miesiąc). Obecnie zaznacza się tendencja
do skupiania produkcji w rękach kilku rodzin. Wytwarzają one większość
ceramiki powstającej w Caulimalca, z t y m że zainteresowanie ich skupia
się przede wszystkim na tych typach naczyń, które mają szeroki zbyt.
I tak na przykład żaden z tych garncarzy (testowanych przez nas) nie pro
dukuje naczyń figuralnych, mimo iż posiada czasem do nich formy. Na
czynia takie wykonują natomiast nieliczni, drobni wytwórcy, a i ci też
tylko kilka egzemplarzy rocznie. W ogólnej produkcji w 1973 r. stanowiły
one zaledwie 0,5% (patrz tab. 1) i prawdopodobnie w ciągu najbliższych
k i l k u lat przestaną być wytwarzane. W trakcie badań terenowych nie
udało się nam ustalić, czy naczynia te mają lub miały jakieś specjalne
przeznaczenie, gdyż w gospodarstwie domowym raczej nie znajdują prak
tycznego zastosowania. Przeciwnie inne typy, a zwłaszcza 1—4 (tab. 1), są
stale i przez wszystkich używane, co też znajduje odzwierciedlenie w wiel
kości produkcji. Poza dzbanami charakteryzują się one ubóstwem odmian
kształtów. Ilość odmian podana w tabeli 1 daje właściwie pozorny obraz
zróżnicowania w obrębie typów, gdyż na przykład garnki czy callanas
mają w zasadzie zawsze ten sam kształt. Różnica polega jedynie na braku
lub posiadaniu uch czy pokrywki, a w przypadku callana również na
GARNCARSTWO LUDOWE W PERU
211
Ryc. 16. Garncarki z Caulimalca sprzedające naczynia
na targu w Coina
Fot. A. Krzanowski
położeniu ucha względem osi symetrii naczynia. Zachowanie kształtu nie
przeszkadza różnicowaniu wielkości naczyń, które pod względem rozmia
rów tworzą całą serię ogromnej ilości egzemplarzy o zmiennej wielkości.
Mała produkcja kubków (2%) związana jest z faktem, że te naczynia są
traktowane raczej jako przedmiot zbytku, gdyż powszechnie do picia uży
wa się tykw. Natomiast z zupełnie innych przyczyn produkuje się w nie
wielkich ilościach urpus (1,5%). Jak już mówiliśmy naczynie to służy
wyłącznie do- fermentacji i przechowywania chicha, który to napój produ
kuje stosunkowo niewiele osób. Mimo' iż wykonanie urpit wymaga dużego
wysiłku oraz dodatkowych zabiegów nie stosowanych przy innych naczy
niach (uszczelnianie żywicą), nie zauważyliśmy zaprzestawania lub zmniej
szania się produkcji.
1
212
ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I
Wytwarzane przez garncarzy naczynia przeznaczone są bądź na własne
potrzeby, bądź na sprzedaż i wymianę. Wytwórców produkujących tylko
dla siebie jest niewielu. Pozostali zaopatrują swymi wyrobami obszar
doliny Alto Chicama i regiony przyległe. Garncarze nie korzystają w zasa
dzie z pośrednictwa handlarzy, aby sprzedać swe wyroby. Na targ wybie
ra się z towarem zawsze ktoś z rodziny. Sprzedaż ma miejsce głównie
na targach odbywających się w większych miejscowościach raz w tygod
niu, przy czym w najbliższej okolicy dni te nie pokrywają się, pozwalając
wędrować od targu do t a r g u . Garncarze z Caulimalca sprzedają swe
naczynia głównie w Coina (ryc. 16) i Usquil, a także Huaranchal, Lucma
i Chuquizongo. Czasem wyprawiają się dalej (w promieniu ok. 100 km od
Caulimalca) do Otuzco, Quiruvilca, Santiago de Chuco i Huamachuoo
(patrz ryc. 1). W sporadycznych wypadkach nabywcami większych partii
naczyń są handlarze, którzy podobno wożą je na sprzedaż na wybrzeże.
30
Specyficzną formą handlu jest wymiana, która ma jednakże ograniczo
ny charakter. Zajmują się nią przede wszystkim drobni wytwórcy, którzy
z niewielkimi ilościami naczyń wędrują do małych osad i odosobnionych
zagród w górach, aby wymienić je na żywność. Docierają oni aż do Julcán
na południu i Celendin na północy.
Caulimalca jest jedynym w dolinie Alto Chicama ośrodkiem garncar
skim, nie licząc kilku pojedynczych garncarzy w innych wsiach, którzy
produkują znikome ilości naczyń, wyłącznie na swoje potrzeby. Jedyną
bezpośrednią konkurencję stanowią garncarze z Mollepata, których w y
roby docierają bardzo daleko. Jak mieliśmy okazję się przekonać, były
one również sprzedawane na targu w Coina, wsi sąsiadującej z Caulimal
ca oraz w stolicy dystryktu, Usquil. Ceramika z Mollepata pod względem
zdobnictwa i techniki wyrobu jest bardzo zbliżona do tej z Caulimalca,
a wyróżnia się znacznie większym urozmaiceniem kształtów oraz bardzo
charakterystycznym, nieregularnym malowaniem zieloną polewą. Przeciw
nie, ceramika z Cajamarca, drugiego sąsiedniego ośrodka garncarskiego ,
jest zupełnie inna i w niczym nie przypomina naczyń z Caulimalca czy
Mollepata. Przede wszystkim jest robiona techniką lepienia z wałeczków,
a zdobnictwo opiera się głównie na malowaniu.
1
Trudno przeprowadzić bardziej dokładne porównanie trzech wymienio
nych ośrodków garncarskich, jak> że Mollepata jest zaledwie wspominana
w bardzo ogólnych pracach , a o Cajamarca nie znaleźliśmy żadnej
wzmianki. Niemożliwe jest też ukazanie Caulimalca na tle całego współ
czesnego garncarstwa p e r u w i a ń s k i e g o , gdyż nie było ono dotychczas
31
32
8 0
L . E . V a l c á r c e l , Indian markets and fairs in Perú, [w:] Handbook of
South American Indians, t. I I , Bureau of American Ethnology, Smithsonian Institu
tion, bull. 143, Washington 1946, s. 477-482.
B. M i s h k i n ,
The contemporary Quechua, [w:] Handbook of South Ame
rican Indians, s. 433.
Bierzemy tu pod u w a g ę jedynie tę część Peru, która należy do tzw. andyj8 1
3 2
213
GARNCARSTWO LUDOWE W P E R U
prawie w ogóle badane. Nie można bowiem brać pod uwagę różnych
drobnych p r a c o charakterze ogólnym, a poza t y m natrafiliśmy jedynie
na kilka artykułów , bardziej szczegółowo zajmujących się pojedynczymi
ośrodkami w różnych regionach Peru.
Taki stan badań nad współczesną ceramiką peruwiańską jest t y m
bardziej niepokojący, że rozpowszechniają się naczynia metalowe i plasti
kowe, wypierając z użycia gliniane .
W Caulimalca uważa się powszechnie, że naczynia gliniane są nieza
stąpione. Niektórzy garncarze na pytanie, czy ich garnki będą zawsze po
trzebne, odpowiadają bez wahania: „oczywiście, a w czym byśmy jedli?".
Opinia o nowych naczyniach przywożonych przez handlarzy nie jest za
chęcająca. Uważa się je za gorsze argumentując, iż jedzenie się w nich
psuje i traci smak. Są one też zbyt drogie, co podkreślali wszyscy roz
mówcy, ale tylko nieliczni orientowali się, ile rzeczywiście k o s z t u j ą .
Garncarstwo ludowe powinno jak najprędzej stać się przedmiotem sze
rokich badań, zanim nie zaniknie zupełnie w obecnej formie, przeradza
jąc się w sztukę pamiątkarską. Przy okazji zaś badań obrazu współcze
snego, można będzie zapewne prześledzić zasięgi dawnych wpływów k u l
turowych (jak to próbujemy ustalić dla Caulimalca), dostarczając niemało
ciekawego materiału dla studiów etnohistorycznych.
33
34
3 5
36
Roma Krzanowska, Andrzej Krzanowski
ALFARERÍA P O P U L A R E N E L V A L L E A L T O C H I C A M A
EN PERU SEPTENTRIONAL
E l valle Alto Chicama está situado en Perú septentrional, en la parte central
de macizo de Andes (departamento L a Libertad). Esta región no era objeto de estu
dios bajo el aspecto etnográfico hasta hoy. Durante su estancia en el Alto Chicama,
los autores llevaron a cabo las investigaciones sobre la artesanía, concentrándose
skiego kręgu kulturowego, nie uwzględniając peruwiańskiej montanii i nizin ama
zońskich. Na temat tych ostatnich istnieje kilka dobrych (w tym również polskich)
opracowań.
L. C a s t a ñ e d a
L . , Arte popular del Perú, Lima 1971; F . S t a s t n y ,
Folklore у arte colonial del Perú, Lima 1970; A. J i m é n e z В., Arte popular Peru
ano, L i m a 1970.
F . E n g e l , Céramistes
á l'oeuvre dans la gorge de Chilca, Perou, „Bulletin.
S o c i e t ě S u i s s e des Américanistes", No 35; 1971, s. 21-26; R. R a v i n e s ,
Investiga
ciones arqueológicas
en el Perú: 1965-1966, „Revista del Museo Nacional", t. X X X I V :
1969, s. 247-249. Wyjątkiem jest książka J . С. S p a h n i — La cerámica popular del
Perú, L i m a 1966 — w której opisuje on w sposób jak dotąd najpełniejszy 4 ośrodki
garncarskie w Peru.
Szybkie tempo tego procesu podkreśla na przykład R. E b e r s o l e w swej
socjologicznej pracy — L a artesanía del Sur del Peru, México 1968, s. 78.
Ceny naczyń glinianych zależą
niemal wyłącznie o d wielkości naczynia
i wahają się od 2 do 30 solów, natomiast garnków metalowych od 100 do 200 solów.
3 3
3 4
8 5
3 8
214
ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I
especialmente en la alfarería. E l único centro de alfarería en esta región lo es la
aldea Caulimalca (dibujo 1), donde casi todos los habitantes se ocupan de la
producción y la venta de la cerámica.
E l proceso de producción de la cerámica consta de una serie de las etapas. L a
arcilla fresca está secada, luego desmenuzada con el martillo especial, de madera
masu sobre la plaza redonda que se llama huetron (dibujo 2). Del mismo modo se
procede con la piedra machacada (la roca volcánica) sirviendo como temperante de
la arcilla. Después de mezclar la arcilla con la piedra machacada (de costumbre en
proporción 2 :1) se añade la agua y a l amasar se forma la masa cerámica que
después de unos días de conservar sirve para producir la cerámica.
Todos los recipientes se producen de los moldes, que son de arcilla y constan
de dos partes simétricas. E l alfarero distribuye la arcilla en cada parte del molde
separadamente (dibujo 3-4), luego las u ñ e y deja para secar durante algunas horas.
Después de abrir el molde se deja el recipiente fresco para secar durante unos
días. Para quemar los recipientes se los dispone en las hogueras, se cubre con los
recipientes Viejos y el combustible. E l hogar así preparado se quema (dibujo 5) por
todo el día, después los recipientes están preparados para usar (dibujo 6).
E n Caulimaca está producida la cerámica de varios géneros y de 39 diferentes
formas, entre las cuales se puede distinguir los tipos sigientes:
— Ollas: de varios tamaños, son lo m á s frecuentemente
producidas (dibujo
7 :1-3 y 8)
— callanas: de varios tamaños, muy populares (dibujo 7 :4 y 9)
— escudillas: varios tamaños y formas, popularos (dibujo 7 : 5-8)
— cántaros: muchos tipos y tamaños, populares (dibujo 7 : 9-15)
— vasos: varios formas, poco producidos {dibujo 10 : 1-4)
— urpus: varias formas, los m á s grandes de los recipientes producidos, dado su uti
lización limitada — solo para la producción de l a chicha (dibujo 10 :5-7)
— tinajones: actualmente no producidos (dibujo 10 :8)
— recipientes figurativos: actualmente no producidos (dibujo 11 :1-10 y 12)
— otros (dibujo 11 :11-14, 13).
E l rasgo distinctive de la alfarería de Alto Chicama es su falta total de la
pintura. L a decoración está exclusivamente de relieve (sólo los recipientes figurati
vos la tienen de plástico o incisa) y aparece sólo en las ollas, más raramente en los
cántaros y esporádicamente en las escudillas. L a decoración en relieve está estam
pada del molde en la producción del recipiente y ocupa las superficies rectangulares
o semicirculares, simétricamente en los flancos de los vasos. L a s superficies están
cubiertas por el dibujo, que es la combinación de los motivos geométricos (en parte
predominante), vegetales o excepcionalemente animales. E n total, se ha notado
hasta 64 modificaciones (13 grupos) de motivos (dibujo 14) y 97 modelos (ejemplos
en el dibujo 15).
L a cerámica de Caulimalca parece demostrar acusadas relaciones genéticas con
l a cerámica prehispánica en su forma y decoración. Diez grupos de motivos decora
tivos de Caulimalca tienen sus correspondientes en la decoración incaica. L a s formas
de los recipientes demuestran las relaciones o con l a cerámica de los Incas (por
ejemplo: callanas) o también con la cerámica de Chimu (especialmente los recipien
tes figurativos). E l probléme de las relaciones genéticas con Caulimalca exige sin
embargo un estudio más detallado que están preparando los autores.
Traducción
Emilia
Kunawicz