Cyfrowa Etnografia

dcd927d755f031e071a0db873d2dcd53.pdf

Media

Part of Mikropolityka etniczności/ ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53

extracted text

A

R

T

Y

K

U

Ł

Y

„Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861

DANUTA PENKALA-GAWĘCKA
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM,
Poznań

MIKROPOLITYKA ETNICZNOŚCI.
OBCHODY WIOSENNEGO ŚWIĘTA NAURYZ
W POSTSOWIECKIM KAZACHSTANIE
Przyglądając się wykazom świąt obchodzonych oficjalnie w postsowieckich
republikach Azji Środkowej, można dostrzec - mimo pewnych różnic - zastanawia­
jące prawidłowości. W wykazach tych, obok niektórych uroczystości zachowa­
nych z czasów Związku Radzieckiego (jak Dzień Kobiet czy Dzień Zwycięstwa)
występują nowe, związane z uzyskaniem niepodległości (święto niepodległości,
konstytucji itp.). Obok nich pojawiły się, na przykład w Uzbekistanie i Tadży­
kistanie, święta muzułmańskie: święto ofiary (Qurban-Hait - uzb., Kurban-Bairam
- turkm.) i święto wyznaczające koniec Ramadanu (Hait - uzb., Ramadan-Bairam
- turkm.). Ponadto, we wszystkich środkowoazjatyckich państwach ustanowiono
jako oficjalne święto państwowe dzień przypadający na ekwinokcjum wiosenne.
Święto to zwane jest w Kazachstanie Nauryz, w Kirgistanie Nooryz, w Uzbekistanie
Nawruz, w Turkmenistanie Nouruz, a w Tadżykistanie Nauruz. Ma ono bardzo
dawne korzenie, ale w okresie sowieckim zostało w dużej mierze zapomniane.
Tylko w niektórych częściach tego obszaru przetrwało do czasów uzyskania nie­
podległości przez środkowoazjatyckie republiki. Rodzi się pytanie, dlaczego właś­
nie temu świętu nadano tak dużą rangę w nowopowstałych państwach1.
Próba odpowiedzi na to pytanie prowadzi do zagadnienia ideologii nacjonalis­
tycznych, ich znaczenia dla legitymizacji rozwijających się organizmów państwo­
wych oraz meandrów polityki etnicznej prowadzonej przez rządy tych państw.
Interesujące byłoby porównanie, jakie elementy, i dlaczego, zaakcentowano w dys­
kursie politycznym, społecznym oraz w programach obchodów tego święta w po­
szczególnych krajach12. Można by również prześledzić jego „karierę”, skupiając się
1 W Kazachstanie Nauryz występuje na liście oficjalnych świąt w następującym ich zestawie:
święto narodowe: 16 grudnia - Dzień Niepodległości (obchodzony 16 i 17 grudnia); święta pań­
stwowe: 1-2 stycznia - Nowy Rok, 8 marca - Międzynarodowy Dzień Kobiet; 22 marca - Nauryz,
1 maja - Święto Jedności Narodu Kazachstanu, 9 maja - Dzień Zwycięstwa, 30 sierpnia - Dzień
Konstytucji, 25 października - Dzień Republiki.
2 Studia na ten temat prowadzi amerykańska badaczka, Lama Adams, którą interesuje problem,
w jaki sposób tożsamość narodowa znajduje wyraz w obchodach święta Nauryz/Nawruz oraz Święta
Niepodległości w Kazachstanie i Uzbekistanie.

6

DANUTA PENKALA-GAWĘCKA

na zjawiskach retradycjonalizacji, przekształceń tego święta, pojawiania się elemen­
tów „nowych tradycji”. Nie jest to jednak głównym celem mojego artykułu. Spróbu­
ję natomiast ukazać, jak święto Nauryz w postsowieckim Kazachstanie wyraża,
w mikroskali, tendencje występujące w polityce etnicznej/narodowej tego państwa3.

POCHODZENIE ŚWIĘTA NAURYZ I JEGO LOSY

Nauryz (nawnz), czyli „nowy dzień”, wywodzi się od dawnego, staroirańskiego
święta Nowego Roku (Nouruz), liczonego według kalendarza solamego. Miało ono
silne związki z zoroastryzmem. Przypadało na wiosenne zrównanie dnia z nocą,
znamionując przezwyciężenie zimy i odżywanie przyrody, a jego celebrowanie
miało zapewnić płodność i obfite zbiory. Pierwotnie charakterystyczne dla ludów
rolniczych, przejęte zostało później przez turkojęzycznych koczowników Azji
Środkowej. Jego pochodzenie od ludów irańskich jest dobrze udokumentowane, co
podkreśla na przykład kazachska etnografka, Rauśan Mustafina, pisząc: „Obyczaj
świętowania Nowego Roku wywodzi się ze staroirańskich tradycji (...), które roz­
przestrzeniły się szeroko u ludów Azji Przedniej i Centralnej” (2003, s. 106). Zda­
niem Alego Attara (1998, s. 244), to imigranci iranojęzyczni rozszerzyli irański
Nouruz i tadżycki Nauruz poza tereny jego pochodzenia.
Święto to nie było związane z islamem i nie odprawiano w owym dniu żadnych
muzułmańskich obrzędów4, niemniej odnotowano pewne późniejsze wpływy religii
muzułmańskiej na jego obchody. Wskazując na te oddziaływania, G. Razdykova
pisze, że u Kazachów czytano czasem w Nauryz fragmenty Koranu dla uczczenia
pamięci proroka Kydyra (wędrownego, „ukrytego” świętego) albo świętego zwa­
nego Dikan-baba (Dziad-rolnik), a także zmarłych przodków (2007, s. 293). Ten
ostatni zwyczaj świadczy wyraźnie o przekształceniu święta mającego korzenie
irańskie, pod wpływem lokalnych tradycji koczowników5. W Nauryz Kazachowie
zwracali się do duchów przodków (arwaq), odwiedzali mogiły zmarłych i składali
im ofiary (Mustafina 2003, s. 110). Elizabeth Bacon (1980, s. 45) podaje, że dawniej
Nauryz świętowali jedynie Kazachowie z terenów południowych, gdzie wpływy
3 Artykuł powstał na podstawie literatury przedmiotu oraz moich własnych obserwacji obcho­
dów święta Nauryz w Ałmaty, prowadzonych podczas pobytu w Kazachstanie w latach 1995-2000.
Terminy kazachskie podaję w transkrypcji turkologicznej, prócz nazwy Nauryz, którą zapisuję w
polskiej wersji językowej, podobnie jak nazwy miejscowości (oraz nazwisko prezydenta Kazachsta­
nu). Nazwy i nazwiska rosyjskie piszę zgodnie z zasadami transliteracji alfabetu rosyjskiego.
4 Na przykład Gleb Snesarev podaje, że „wszędzie w Azji Środkowej nauruz był świętem wio­
sny, nowego roku, początku prac rolnych”, a przedmuzułmańska natura tego święta potwierdzona
jest przez źródła pisane (1969, s. 205). Było ono nawet zwalczane przez islam sunnicki, natomiast
szyizm zaakceptował Nouruz jako święto muzułmańskie (Attar 1998, s. 238).
5 Upamiętnianie przodków, połączone z przekonaniem, że ich duchy nieustannie wpływają na
losy swych potomków, przetrwało okres sowiecki i nadal odgrywa bardzo ważną rolę w życiu du­
chowym Kazachów i innych narodów środkowoazjatyckich. Mimo że wywodzi się z czasów przedmuzułmańskich, współcześnie traktowane jest jako ważna część „muzułmańskości” (kaz.
musilmansilią) mieszkańców Azji Środkowej (zob. Priyratsky 2001, s. 114-153).

MIKROPOLITYKA ETNICZNOŚCI

7

ludów irańskich były znacznie silniejsze niż na północnych stepach. Natomiast
zdaniem wielu etnografów kazachskich, święto to było wspólne dla wszystkich
Kazachów, zarówno tych zajmujących się rolnictwem, jak i koczowników - paste­
rzy. Taki pogląd wyraża na przykład Dż.H. Karmyśeva (1986, s. 50).
Według opisów etnografów, Kazachowie w Nauryz w symboliczny sposób
przezwyciężali trudy zimy, radując się z pomyślnego utrzymania stad - podstawy
swego bytowania. Spożycie specjalnego posiłku nawriz kóźe, obrzędowej zupy
przygotowywanej z siedmiu rodzajów produktów67, miało zapewnić obfitość róż­
norodnego pożywienia przez cały rok. Trzy dni obchodów wypełniały różne gry,
zawody i zabawy; wszyscy mieszkańcy aułu1 odwiedzali się nawzajem, składali
życzenia szczęścia i pomyślności (Kalyśev 1995, s. 198).
Można jednak zauważyć, że w pracach części kazachskich etnologów piszą­
cych o rodzimych tradycjach, znaczenie tego święta nie było szczególnie akcento­
wane. Autorka dobrze udokumentowanych etnograficznie prac, Nurila Sahanova,
wspomina jedynie o nawrizdama, obrzędowym poczęstunku urządzanym przed
opuszczeniem zimowych pastwisk. Każda rodzina zapraszała w gości sąsiadów
i ugaszczała ich jadłem pozostałym z zimowych zapasów (1998, s. 117). Podobny
poczęstunek miał też miejsce przy okazji powrotu z letnich pastwisk - uroczys­
tości te miały ścisły związek z sezonowym cyklem życia koczowników. Również
A.B. Kalyśev, opisując przebieg Nauryzu na podstawie źródeł z końca XIX wieku,
nie poświęca mu szczególnie dużo uwagi, podkreśla natomiast, że „ze świętowa­
niem wiosny związane jest inne święto, cieszące się szczególną popularnością wśród
koczowników” - dzień wyjścia z pastwisk zimowych na letnie wczesną wiosną oraz
podobnie obchodzony powrót, późną jesienią, na zimowe siedliska (1995, s. 199).
Zdaniem Karmyśevej, tradycja Nauryzu była żywa na ziemiach kazachskich
przed II wojną światową i zaczęła zamierać dopiero w okresie powojennym; w nie­
których rejonach ówczesnej Kazachskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej
trwała jeszcze w latach 1960. (1986, s. 50-51). O.B. Naumova utrzymuje nato­
miast, że w północnych, wieloetnicznych rejonach Nauryz nie był już obchodzony
od kilku dziesięcioleci poprzedzających powstanie niepodległego Kazachstanu.
Nawet na rdzennie kazachskich terenach południowych, w latach 1980. młode
pokolenie rzadko uczestniczyło w święcie i jedynie starsi Kazachowie chodzili
od domu do domu, by popróbować nawriz kóźe (Naumova 1992, s. 29). Także
Mustafina twierdzi, że w latach 1980. z dawnego, rozbudowanego święta pozostał
tylko zwyczaj przygotowywania i spożywania tego specjalnego, gotowanego tylko
raz w roku posiłku (2003, s. 107).
6 Ważnym składnikiem tej zupy są ziarna pszenicy. W tradycji kazachskiej, do produktów zbożo­
wych dołączono również mięso i tłuszcz. Skład kazachskiej nawriz kozę mógł być różny. Podaje się na
przykład, że owe siedem rodzajów pożywienia to mięso (albo kilka rodzajów mięsa), tłuszcz, cebula,
pszenica, suszony ser gurt i mleko oraz sól. Mustafina podkreśla, że zawsze musiało to być siedem
rodzajów produktów żywnościowych, ponieważ z liczbą siedem ludy turkijskie wiązały szczęście i do­
statek (2003, s. 107). Podobne symboliczne znaczenie miała liczba siedem w tradycji ludów irańskich.
7 Auł - rosyjska forma kazachskiego słowa auil, oznaczającego osadę, wioskę (dawniej - cza­
sową osadę grupy wspólnie koczującej).

8

DANUTA PENKALA-GAWĘCKA

Fot. 1. Jurty przed gmachem dawnego parlamentu-N a w y :, Ałmaty 2008 (fot. Zuzanna Grzywacz).

„REWITALIZACJA” NAURYZU

Otwarta kampania na rzecz odrodzenia „święta wiosny” rozpoczęła się w republi­
kach środkowoazjatyckich pod koniec okresu sowieckiego, wraz ze wzrostem nastro­
jów nacjonalistycznych. Próby wprowadzenia obchodów Nauryzu nie napotykały
oporu władz centralnych. Hilda Eitzen zauważa, że w latach 1970-1980. w ZSRR
dekretowano szereg nowych, świeckich uroczystości, a „święto wiosny” doskonale
mieściło się w tym projekcie. Miało korzenie nie w islamie, lecz w przeszłości przedmuzułmaóskiej, a ponadto jego obchody mogły być połączone z kampanią siewną
(Eitzen 1999, s. 75—76)8. Zaczęto je także prezentować jako „święto młodości”9.
W 1988 i 1989 roku Kazahstanskaja pravda oznajmiała, że świętowanie Nau­
ryzu miało miejsce w kilku miastach na południu republiki, a mianowicie w Ałma
8 Hilda Eitzen (1999, s. 82-83) opisuje scenariusze „nowych obrzędów”, opracowane w la­
tach 1970. Na przykład w obchodach w Semipałatyńsku próbowano połączyć Naw yz z rosyjską
„maslenicą” (zapustami), a nawet dodano postaci związane ze świętowaniem Nowego Roku - Dziadka
Mroza i Śnieżynkę (Snegumćka).
9 Na przykład w Tadżyckiej SRR w przygotowaniach obchodów brała aktywny udział organiza­
cja komsomolska, a w program święta włączono wybór „najpiękniejszej i najbardziej wartościowej
dziewczyny jako symbolu wiosny” (Attar 1998, s. 235).

MIKROPOLITYKA ETNICZNOŚCI

9

Fot. 2. Kazachowie w strojach narodowych - Nawyz, Ałmaty 1999 (fot. Tomasz Kutkowski).

Acie, Czymkencie101i Tałdy-Kurganie, i wszędzie towarzyszyła mu symbolika naro­
dowa. Na placach stawiano jurty, przygotowywano narodowe potrawy, organizowa­
no także zawody w tradycyjnych zapasach i demonstrowano kazachskie obyczaje,
na przykład „odsłonięcie twarzy panny młodej” (betasar), będące częścią obrzędu
weselnego11. Tak więc, była to manifestacja „kazachskości”, elementów kulturo­
wych wiązanych z tożsamością Kazachów. Z drugiej strony jednak, już wtedy do
udziału w obchodach zapraszano przedstawicieli narodowości nie-kazachskich.
„W obchodach Nauryzu w Ałma Acie w 1989 roku uczestniczyły dziewczęta
w strojach narodowych, reprezentujące, między innymi, narodowość kazachską,
rosyjską, niemiecką, dungańską, koreańską, ujgurską” (Eitzen 1999, s. 84).
Obchodzony w ten sposób Nauryz niewiele miał wspólnego z tradycyjnym
świętem. Jak pisze Naumova, dowodzi tego także fakt, że jego obchody oderwano
od tradycyjnego dnia ekwinokcjum wiosennego i w latach 1988-1989 świętowano
Nawy z w kwietniu, przy czym uroczystości trwały przez cały miesiąc. Autorka
ta podaje, że w 1991 roku ów błąd naprawiono - 21 marca, dzień Nawyzu, został
ogłoszony świętem narodowym i dniem wolnym od pracy (Naumova 1992, s. 30).
Zgodnie z moimi obserwacjami prowadzonymi w Ałmaty w latach 1995-2000,
dniem wolnym od pracy i głównym terminem świętowania był zawsze 22 marca,
10 Ówczesna nazwa dzisiejszego Szymkentu.
11 „W Ałma Acie przeprowadzono konkursy walk tradycyjnych, a w Czymkencie zademonstro­
wano obrzęd weselny betaszar i ludową zabawę altybakan [na tradycyjnych huśtawkach]” (Kazalistanskajapravda, 24.03.1989).

10

DANUTA PENKALA-GAWĘCKA

choć pierwsze uroczystości zaczynały się już w przeddzień. Również obecnie Nau­
ryz - Święto Wiosny, figuruje w spisie świąt państwowych pod datą 22 marca. To
zamieszanie z dokładnym odniesieniem czasowym święta niewątpliwie świadczy,
iż tradycja Nauryzu w okresie sowieckim nie była już silna i jego odradzanie, czy
nawet - jak ujęła to jedna z badaczek (Tabyśalieva 1993, s. 47) - „reanimacja”, na
początku lat 1990. nastręczało wiele trudności12.
W tym czasie wydrukowano szereg popularnych broszur charakteryzujących
to święto, a w lokalnych gazetach publikowano reprinty artykułów o Nauryzie
z początku XX wieku (Privratsky 2001, s. 112). W roku 1996, co odnotowała prasa
kazachstańska, zwrócono się o pomoc w zorganizowaniu Nauryzu do „specjalis­
tów” - pracowników przedstawicielstwa kulturalnego przy ambasadzie Iranu. Także
później, każdego roku, propagowano obchody święta na łamach gazet, zaprasza­
jąc etnografów i kulturoznawców, by przypominali, na czym polegało tradycyjne
świętowanie. Autorzy powoływali się na wzmianki o Nauryzie w pismach kazach­
skich uczonych i pisarzy, opisywali zwyczaje, których głównym motywem miało
być rozwijanie „najlepszych ludzkich przymiotów - otwartości, serdeczności, uczyn­
ności, miłosierdzia” (Kenżeahmetuly 2000).
Zastanawiając się nad procesami odradzania czy ożywiania święta Nauryz, trze­
ba uznać, że nie mamy tu do czynienia z „tradycją wynalezioną” w rozumieniu
Erica Hobsbawma. Nie jest to bowiem tradycja „sztuczna”, „wymyślona” (jak pisał
Hobsbawm: „siły i elastyczności autentycznych tradycji nie można mylić z «wymyślaniem tradycji))”, (2008, s. 16)). Można by ją raczej nazwać, za Alainem
Babadzanem, „tradycją adaptowaną” (2000, s. 151). Nauryz nie jest nowym,
sztucznie wytworzonym świętem. Zachowuje wyraźną ciągłość, mimo przekształ­
ceń, mimo nadania mu charakteru święta państwowego. Na jego żywotność wpły­
wa zapewne to, że może być wykorzystywany dla celów politycznych, dostoso­
wywany do współczesnych, często doraźnych potrzeb. Można w tym wypadku
mówić o swoistej rewitalizacji tradycji13.

GŁÓWNE NURTY W DYSKURSIE POLITYCZNYM W REPUBLICE KAZACHSTANU

Nauryz odegrał istotną rolę w budowaniu tożsamości narodowej w okresie na­
rodzin niepodległej Republiki Kazachstanu. Rozwinęły się wówczas dwa główne
nurty w polityce etniczno-narodowej nowego państwa, które wpłynęły również na
dalsze przekształcenia „święta wiosny”.
12 M.S. Demidov (2002, s. 58-59) omawia podobne kłopoty z wyznaczeniem daty Nouruzu
w Turkmeni stanie, gdzie zastanawiano się nad reaktywowaniem lokalnego, wcześniejszego terminu
jego obchodów (który przypadał na koniec lutego), ale ostatecznie wybrano datę tego święta przyjętą
w Iranie i Afganistanie, czyli 21 marca. Eitzen (1999, s. 97) pisze, że w Kazachstanie na początku
lat 1990. obchody Nauryzu trwały nawet tydzień i dłużej, dopiero w 1993 roku prezydent Nazarbajew
zarządził ich ograniczenie z powodu trudności ekonomicznych.
13 A zatem - „przywracaniu sił witalnych”, ale także znajdowaniu nowych zastosowań, od­
miennych, lepiej odpowiadających aktualnym potrzebom, funkcji, czemu towarzyszy dołączanie
nowych elementów.

MIKROPOLITYKA ETNICZNOŚCI

11

Pierwszy to nurt nacjonalistyczny, dążący do wzmocnienia poczucia tożsamości
i odrębności kulturowej Kazachów, którzy uzyskali status narodu tytularnego. Po­
trzeba legitymizacji „ich państwa” w sytuacji, gdy przez długi jeszcze czas stano­
wili oni poniżej 50% ludności tego wieloetnicznego kraju14, wymagała podkreślania
dawności tradycji, bogactwa i wartości kazachskiej kultury. W dyskurs nacjona­
listyczny włączyli się naukowcy - historycy, filozofowie, etnolodzy. Prowadzone
przez nich badania, opatrzone etykietą studiów „etnokulturowych”, koncentrowa­
ły się wyłącznie na Kazachach, z pominięciem regionów wieloetnicznych. Celem
takich projektów było „stworzenie modelu «prawdziwej» kazachskości, który naj­
lepiej odpowiadałby wyobrażeniom o tradycjach przedsowieckich” (Schatz 2004,
s. 83). W wielu pracach badacze kazachscy rozpisywali się o odległych począt­
kach państwowości Kazachów, o ich religii, nazwanej „tengrianizmem” (bądź
tengrizmem) od imienia głównego bóstwa nieba - Tengri, przy czym wierzenia te
zaczęto traktować jako wyraz religii monoteistycznej15. Rozpatrywano szczegółowo
wartości duchowe i „filozofię koczowników”, budując mit uduchowionych, blis­
kich naturze, a zarazem głęboko myślących „ludzi stepu”, których bezpośrednimi
spadkobiercami mieli być współcześni Kazachowie. Trzeba nadmienić, że niektórzy
naukowcy krytykowali tę podporządkowaną ideologii mitotwórczą działalność
swoich kolegów. Oponując przeciw niej, uznawali jednak przejawy nasilenia
nacjonalizmu za rzecz naturalną u narodu, którego członkowie byli przez tak długi
czas traktowani na swoich własnych ziemiach jako obywatele drugiej kategorii,
a ponadto zachowali w pamięci zbiorowej wspomnienia genocydu popełnionego
przez Rosjan na ich przodkach w latach 1930. W takim tonie o procesie tworzenia
„narodowej samoświadomości” Kazachów pisał Berik Abdygaliev, argumentując,
że ich nacjonalizm jest przejawem „instynktu samoobrony” i jako taki jest wręcz
nieodzowny dla odrodzenia kultury narodowej (2007, s. 309-310).
W skrajnej postaci dyskursu nacjonalistycznego spotyka się takie głosy, jak
wypowiedź Sułtana Sartaeva, członka parlamentu, z 1995 roku: „Kazachstan jest
państwem narodu kazachskiego, ponieważ tylko jeden naród, naród kazachski,
żyje tutaj (...) wszystkie inne [grupy] to tylko przedstawiciele narodów, które mają
gdzie indziej swoje etniczne państwa” (za: Dilleen 2005, s. 196). W pewnym sensie
jest to rozwinięcie zaznaczonego w Konstytucji Republiki Kazachstanu rozdziału
między Kazachami i innymi grupami etnicznymi (w konstytucji Kazachstan został
14 Wedle spisu ludności z 1989 roku, Kazachowie stanowili 40,1% mieszkańców, a Rosjanie
- 37,4%. Dopiero spis powszechny z 1999 roku wykazał, że Kazachowie przekroczyli wreszcie
„magiczną” granicę 50% (po raz pierwszy od 1926 roku stali się absolutną większością). Ich udział
wyniósł wówczas 53,4%, a Rosjan - 30%, przy czym liczebność tych ostatnich spadła o ponad
1,5 min (Kraikie itogi... 1999, s. 11). Do zmiany proporcji doprowadziły m.in. nasilone w pierwszej
połowie lat 1990. procesy emigracji przedstawicieli nie-kazachskich narodowości oraz repatriacja
dużej części Kazachów z Mongolii i z Uzbekistanu. Oblicza się, że liczba oralmandar, czyli kazach­
skich repatriantów, wyniosła około 500 tys. w ciągu pierwszych 13 lat niepodległości Kazachstanu
(Dilleen 2005, s. 205).
15 Jak pisze etnograf Halel Argynbaev, twierdzenia takie nie są uprawnione. Na podstawie do­
stępnego materiału można jedynie przypuszczać, że u dawnych Turków istniała religia politeistyczna
z naczelnym bóstwem niebiańskim (1995, s. 311).

12

DANUTA PENKALA-GAWĘCKA

nazwany pradawną ziemią przodków Kazachów, zamieszkałą przez „Kazachów
i inne narodowości”).
Nurt nacjonalistyczny legitymizuje praktykę „kazachizacji” politycznych, spo­
łecznych i ekonomicznych struktur państwa, często postrzeganej jako należna
kompensacja za wieloletnią rusyfikację w czasach sowieckich. Widoczne jest
„ciągłe zmniejszanie reprezentacji mniejszości w ciałach wybieralnych i w życiu
publicznym” (Dave 2007, s. 136). Ten kierunek polityki prowadzi m.in. do prze­
kazywania większości ważnych stanowisk w administracji państwowej w ręce
Kazachów, nawet w tych obwodach kraju, w których stanowią oni mniejszość16.
Drugi, przeciwstawny nurt w polityce państwa podkreśla nie to, co dzieli, różni­
cuje, lecz to co łączy, tworzy płaszczyznę dla wspólnych, konstruktywnych działań
w ramach konsolidującego się państwa. Efektem wzmożonego nacjonalizmu był
bowiem wzrost obaw przedstawicieli innych, nie-rdzennych narodowości, lękają­
cych się o swoje dalsze losy. Wraz z bardzo trudną sytuacją gospodarczą po roz­
padzie Związku Radzieckiego, nastroje te doprowadziły do migracji, intensywnych
zwłaszcza w pierwszej połowie lat 199017. Początkowo, przede wszystkim jeśli cho­
dzi o emigrację Rosjan, te tendencje nie były zapewne traktowane jako szczególnie
niepokojące, zważywszy na dążenie do osiągnięcia znaczniejszej przewagi liczebnej
i procentowej ludności kazachskiej. Później jednak zaczęto je postrzegać jako nie­
korzystne zarówno dla sytuacji demograficznej, jak i gospodarczej państwa.
Idee stworzenia „państwa obywatelskiego”, złożonego z różnych grup etnicz­
nych posiadających równe prawa, znalazły wyraz w Konstytucji Republiki Ka­
zachstanu z 1993 roku, według której każdy obywatel tego kraju, Kazach, Rosja­
nin, Koreańczyk czy Polak, jest „Kazachstańczykiem”. Dla dyskursu „jedności
ponadetnicznej” charakterystyczna jest emocjonalna wypowiedź Olżasa Sulejmenova, znanego i cieszącego się wielkim szacunkiem poety i działacza społeczne­
go, w jego posłaniu do członków parlamentu: „Dla znacznej części naszej ludno­
ści (...) Republika Kazachstanu to na razie tylko miejsce zamieszkania.
Przetrwamy, jeśli każdy obywatel - Kazach, Rosjanin, Tatar, Ukrainiec, Ujgur,
Koreańczyk - przedstawiciele wszystkich stu narodowości będą w pełni przeko­
nani: «Kazachstan - to moja Ojczyzna! Jestem troskliwym gospodarzem swojej
ziemi, wszystkich jej bogactw! Jestem Kazachstańczykiem»” (za: Malaeva 2000,
s. 233). W podobnym duchu pisze Ardak Malaeva: „Żeby przetrwać, Kazachstan
powinien ogłosić zasadę państwa ponadetnicznego, którego najwyższą wartością,
16 W 1994 roku w rękach Kazachów było np. 6 z 8 głównych stanowisk w administracji obwodu
karagandyjskiego, gdzie Kazachowie stanowili mniej niż 1/5 mieszkańców. Z kolei w obwodzie
pawłodarskim, gdzie Kazachów było poniżej 1/3 ogółu ludności, zajmowali oni 6 z 9 najważniej­
szych stanowisk administracyjnych (Dilleen 2005, s. 198).
17 W latach 1990-1999 z Kazachstanu emigrowało 2 min 873 tys. ludzi (Żumasultanov 2005,
s. 73). Jak podaje Connor Dilleen, masowy exodus Rosjan i przedstawicieli innych narodowości
osiągnął szczyt w roku 1994, w którym kraj opuściło około 410 tys. ludności. Niemniej, badania
pokazały, że główną przyczyną migracji była sytuacja ekonomiczna oraz dążenie do połączenia się
z rodzinami, a pogarszające się relacje międzyetniczne wskazało jako powód wyjazdu 11% respon­
dentów (2005, s. 192-193).

MIKROPOLITYKA ETNICZNOŚCI

13

tak jak mówi się w Konstytucji Kazachstanu, jest człowiek, jego prawa i wolność”
(2000, s. 257). 01ivier Roy (2000, s. 174) zaznacza, że żadne inne postsowieckie
państwo środkowoazjatyckie nie wprowadziło takiego wyróżnienia obywatela pań­
stwa, niezależnie od jego etnicznej przynależności. Niemniej, wielu polityków,
działaczy społecznych, naukowców i publicystów w Kazachstanie sprzeciwia się
tej idei, traktując jako nierealny pomysł stworzenia „narodu kazachstańskiego”,
który nie może powstać w kraju zamieszkanym przez ponad 130 „narodów i naro­
dowości” (Kśibekov 2007, s. 129-131)18.
Prezydent Nursułtan Nazarbajew w swych enuncjacjach i „przesłaniach do na­
rodu” często podkreślał, że Kazachstan jest i będzie krajem wielu narodowości,
których przedstawiciele mogą być pewni równych możliwości i perspektyw jako
równoprawni obywatele Kazachstanu. Są to jednak oficjalne deklaracje, natomiast
w świadomości potocznej, w dyskursie naukowym i publicystycznym oraz w prak­
tyce administracyjnej wyraźnie przeważa etniczna koncepcja tożsamości.
Jak zauważa Roy (2000, s. 177), w krajach środkowoazjatyckich, akcentują­
cych znaczenie etniczności, narastają sprzeczności pomiędzy ramami prawnymi
wyznaczanymi przez konstytucję oraz praktyką społeczną i polityczną. Dobrym
przykładem takich sprzeczności jest problem językowy. Wprawdzie znajomość
języka kazachskiego nie jest warunkiem uzyskania obywatelstwa, ale od niej uza­
leżniona jest np. możliwość otrzymania pracy w administracji państwowej. Trafne
są spostrzeżenia Bhavny Dave o niewykorzystaniu w Kazachstanie możliwości
zbudowania demokratycznego państwa na bazie różnorodności etnicznej. Zwraca
ona również uwagę, że w istocie „koncepcja «narodu Kazachstanu)), (...) zapi­
sana w konstytucji, jest wzorowana na jej ideologicznym prekursorze, «narodzie
sowieckim))” (2007, s. 135).

WIZJE ŚWIĘTA NAURYZ W KONTEKŚCIE
POLITYKI ETNICZNO-NARODOWEJ KAZACHSTANU

W kazachskim dyskursie nacjonalistycznym jest miejsce także dla Nauryzu,
opisywanego jako święto świadczące o rozwiniętej wiedzy astronomicznej daw­
nych Kazachów19, a jednocześnie skupiające w sobie takie wartości i przymioty
koczowników, jak dobroć i życzliwość, umiejętność przebaczania, szczodrość, goś­
cinność, szacunek dla ludzi starszych, poczucie wspólnoty. Akcentuje się również
bogactwo narodowych zwyczajów, które towarzyszyły temu świętu, poczynając
od przygotowywania rytualnych potraw, poprzez różne tradycyjne gry i zabawy,
do wyszukanych słownych pojedynków ludowych poetów oraz twórców i wyko­
nawców opowieści epickich (aqin, źiraw i in.). Niektórzy badacze prowadzący
18 Oliyier Roy także stwierdza: „nie wydaje się, by «kazachstańska» tożsamość mogła wykształ­
cić się wśród Rosjan” (2000, s. 177).
19 Dowodzić miał tego fakt, że potrafili zaobserwować moment zrównania dnia z nocą. W litera­
turze znajdujemy też informacje, że Kazachowie wiązali początek wiosny, czyli Nowy Rok, z pierw­
szym gromem (Galiev 1995, s. 156-157).

14

DANUTA PENKALA-GAWĘCKA

studia „etnokulturowe” posunęli się tak daleko, iż początki święta Nauryz odnieśli
do dawnych tradycji koczowników, od których jakoby miały przejąć je ludy rolni­
cze, irańskie. I tak, na przykład, Akseleu Sejdimbek (2001, s. 264) pisał, że tradycja
świętowania zrównania dnia z nocą zrodziła się w życiu koczowników, a następ­
nie od nich, za pośrednictwem Zoraty (Zoroastra), została przejęta przez Persów
i święto to zostało nazwane Nauryz, czyli „Nowy Dzień”.
Jeżeli w dyskursie nacjonalistycznym Nauryz jest tak jednoznacznie kojarzony
z „kazachskością”, jakie jego cechy mogły i mogą nadal być wykorzystane i roz­
winięte w oficjalnie głoszonej ideologii „zgody międzyetnicznej” oraz jedności
różnych grup w ramach społeczeństwa obywatelskiego? Wymienię kilka istotnych
aspektów Nauryzu, które mogą być pomocne w jego popularyzowaniu jako święta
„transetnicznego”: 1. nie jest on związany z religią, a zatem, inaczej niż na przy­
kład święta muzułmańskie, może pełnić rolę integrującą20; 2. symbolizuje radość
z nadejścia wiosny, odradzania się przyrody, światło i dobro; 3. podkreśla wspól­
notę, gościnność, pomoc, solidarność i zgodę; 4. zawiera silnie wyeksponowane
elementy ludyczne - zabawy, gry, zawody i konkursy.

OBCHODY ŚWIĘTA NAURYZ W MIEŚCIE

Ponadnarodowe cechy Nauryzu zostały wykorzystane w jego oficjalnym świę­
towaniu w miastach Kazachstanu. W tych uroczystościach akcentuje się jego rolę
jednoczącą, łączącą różne narodowości, które pragną wspólnie radować się z nadejś­
cia wiosny, symbolicznego przezwyciężenia tego, co złe (także w stosunkach międzyetnicznych) i otwierać się na dobro, współpracę, solidarność. Prezydent Nursułtan
Nazarbajew, inaugurując doroczne obchody w Ałmaty czy w obecnej stolicy, Astanie, niejednokrotnie wymieniał wprost te idee jako podstawowy sens święta.
Miejski Nauryz ma charakter eklektyczny. Niewątpliwie, eksponuje się szczegól­
nie elementy kazachskości, którą wyraża m.in. gościnność, szczodrość, nieodłączne
od tego święta poczęstunki potrawami kazachskimi (przede wszystkim obrzędową
zupą nawriz kóźe, a także kumysem oraz sfermentowanym mlekiem wielbłądzicy
- Subat) urządzane w jurtach stawianych w centralnych punktach miasta. Część
tych przedsięwzięć jest sponsorowana przez instytucje państwowe, ale w jurtach
wydają poczęstunek także przedstawiciele miejscowego biznesu oraz różnych
organizacji, które chcą zareklamować swoją działalność. Widoczna jest ważna rola
Kazachów w starszym wieku, obojga płci, ubranych w stroje narodowe, którzy
witają i goszczą przybyłych oraz udzielają tradycyjnego błogosławieństwa (bata).
Organizuje się pokazy walk, wyścigi konne, kazachskie gry i zabawy, sokolnicy
demonstrują umiejętności swoich wyszkolonych ptaków. Występują również ka­
zachskie zespoły folklorystyczne. W Ałmaty można skorzystać z okazji przejażdżki
na świątecznie przystrojonym koniu lub wielbłądzie w zamkniętych dla ruchu
20
Igor Lipovsky zwraca uwagę, że obecnie władze wszystkich nowych państw środkowoazjatyckich podkreślają przedmuzułmańskie pochodzenie tego święta (2003, s. 317).

MIKROPOLITYKA ETNICZNOŚCI

15

samochodowego fragmentach ulic miasta, na przykład w pobliżu dawnego gma­
chu parlamentu. Urządzane są konkursy na najpiękniejszą jurtę albo największy
bawirsaą21. Mogą się tutaj wykazać inwencją aktywni organizatorzy i uczestnicy
Nauryzu, przy czym w działaniach tych często znajduje wyraz solidarność sąsiedztw
czy poszczególnych dzielnic miasta.
Przygotowując Nauryz dba się jednak także o prezentację tradycji nie-kazachskich. W pochodach świątecznych uczestniczą przedstawiciele różnych ośrodków
kulturalnych, ubrani w stroje narodowe, a w występach estradowych urządzanych
w wielu punktach miasta, tradycyjne pieśni i tańce prezentują zespoły folklo­
rystyczne - rosyjskie, ukraińskie, białoruskie, czeczeńskie, ujgurskie czy koreań­
skie. Niektóre rozrywki i pokazy mają już z założenia charakter ponadnarodowy.
Eitzen (1999, s. 84-91) opisuje na przykład odgrywane na placach Ałmaty spek­
takle w rodzaju varietes albo wodewilu, w których biorą udział grupy wielonarodo­
we. Repertuar obejmuje piosenki, skecze i scenki komediowe w różnych językach
i odwołujące się do różnych tradycji.
W tym czasie szczególnie kwitnie handel uliczny, przy czym sprzedaje się za­
równo pamiątki i wyroby rzemiosła nawiązujące do wzorów kazachskich, jak
i rosyjskich. Ponadto można spotkać stoiska z akcesoriami muzułmańskimi, takimi
jak różańce, amulety z modlitwami z Koranu, czapeczki wkładane przez mężczyzn
podczas modłów czy literatura religijna. Na ulicach handluje się też różnorodnym
jedzeniem i napitkami, nie tylko tymi tradycyjnymi, jak kumys. Konsumuje się je
często w parkach, na trawnikach, gdzie ludzie skupiają się w świętujące wspólnie,
mniejsze lub większe grupki22.
Do tego dochodzą takie atrakcje, przeznaczone dla wszystkich pragnących roz­
rywki, jak pokazy fajerwerków oraz wszechobecna muzyka popularna w wykona­
niu najróżniejszych zespołów miejscowych i zapraszanych na tę okazję z innych
krajów, na przykład z Rosji czy z Turcji. W nocy place miasta zmieniają się
w wielkie młodzieżowe dyskoteki.
Dodać trzeba, że Nauryz jest również obchodzony w szkołach i na uczelniach,
gdzie organizuje się konkursy, występy i poczęstunki. Podobne imprezy świąteczne
odbywają się w niektórych zakładach pracy oraz różnych urzędach i instytucjach
państwowych. Zdaniem Eitzen (1999, s. 97) jest to przejaw swoistej „prywatyza­
cji” miejskiego Nauryzu, zawężania go do pewnych środowisk, co sprzeczne jest
z zasadniczą ideą wspólnoty i solidarności23. Wydaje się jednak, że owe „dodatko­
we” obchody mogą służyć wzmacnianiu solidarności takich węższych środowisk,
nie kolidując z powszechnym świętowaniem.
21 Tradycyjna bułeczka/ciastko, smażone w głębokim oleju.
22 Studentka turkologii w Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, która obserwowała
przebieg „święta wiosny” w Ałmaty w 2008 roku, napisała do mnie: „Ilość śmieci po obchodach
Nauryzu znacznie przewyższyła ilość dobrych wrażeń” !
23 Hilda Eitzen cytuje wypowiedź pewnego kazachskiego naukowca, który wyrażał zniecierpli­
wienie podejściem do święta Rosjan, wykorzystujących gościnność Kazachów: „My, Kazachowie,
mamy tradycję gościnności, szczególnie podczas Nawriz, otwieramy nasze domy i serca, ofiarujemy
jedzenie i picie. (...) Rosjanie przychodzą i wypychają kieszenie i torby jedzeniem ...” (1999, s. 97).

16

DANUTA PENKALA-GAWĘCKA

Obchody tego święta cieszą się ogromną popularnością wśród ludności, do cze­
go z pewnością przyczyniają się podtrzymywane chętnie tradycje świąt czasów
sowieckich, takich jak bardzo celebrowany Dzień Kobiet czy Dzień Zwycięstwa,
który jest wielkim świętem weteranów II wojny światowej (a właściwie - Wielkiej
Wojny Ojczyźnianej). Związane z tymi świętami tzw. narodnoe gulanie („zabawa
ludowa”) jest nadal ulubioną rozrywką mieszkańców Kazachstanu, która dosko­
nale realizuje się także w świętowaniu Nauryzu.
Obserwując obchody Nauryzu w Ałmaty w drugiej połowie lat 1990., dostrze­
głam, że miejskie „święto wiosny” stawało się coraz bardziej wielokulturowe i eklek­
tyczne, łączące rozmaite tradycje, apelujące do ludzi o różnej afiliacji etnicznej
i w różnym wieku. Wydaje się, że jeśli szczególnie akcentowany jest areligijny cha­
rakter Nauryzu, może on doskonale pełnić rolę święta ponadnarodowego, integrują­
cego. Nie jest świętem postsowieckim i zarazem odwołuje się do lokalnych tradycji.
Tradycje te mogą być przyjęte jako własne przez członków różnych grup etnicz­
nych. Przedstawiciele grup nie-rdzennych mogą czerpać z kojarzonych z tym świę­
tem idei współdziałania, równości, jedności, radości z odradzania się przyrody.

ŚWIĘTOWANIE NAURYZU N A WSI W POŁUDNIOWYM KAZACHSTANIE

Nie miałam, niestety, okazji obserwować przebiegu święta Nauryz w środowi­
sku wiejskim. Jego obchody w okolicy Szymkentu i Kyzył Ordy, w południowym
Kazachstanie, opisała Hilda Eitzen (1999, s. 91-96)24. Nieliczne wzmianki na ten
temat, również odnoszące się do terenów południowego Kazachstanu (okolice
miasta Turkiestan) można znaleźć w przywoływanym już opracowaniu Bruce’a
Privratsky’ego (2001). Relacje te świadczą o odmiennym charakterze świętowania
Nauryzu w rejonach, w których dominuje ludność kazachska. Eitzen stwierdziła,
że nabrał on tam charakteru najważniejszego święta narodowego, które wyraźnie
podkreśla tradycje kazachskie, a jednocześnie muzułmańskie. Jest okazją do zapre­
zentowania bogactwa obyczajów Kazachów i ożywienia ich dumy narodowej. Cele­
bracje inauguruje mułła modlitwami z Koranu i muzułmańskim błogosławieństwem.
W świadomości mieszkańców tej części Kazachstanu Nauryz jest traktowany jak
ayt, muzułmańskie święto, podobnie jak Ramadan czy Qurban Ayt. Privratsky także
zwraca uwagę, że Kazachowie nazywają często Nauryz „muzułmańskim Nowym
Rokiem”, „ponieważ wszystko, co godne szacunku, co odziedziczyliśmy po przod­
kach i co dzielimy z innymi ludami muzułmańskimi, jest ipso facto muzułmań­
skie” (2001, s. 88). Taka transformacja święta niezwiązanego z religiąmuzułmań­
ską wydaje się wynikać właśnie z jego przypisania do „prastarych tradycji
kazachskich” oraz skojarzenia „kazachskości” (qazaqiliq) z „muzułmańskością”
(musiłmanSiłią), szczególnie silnego w południowej części Kazachstanu.
*

*

*

24
Wydaje się jednak, że nie prowadziła tam bezpośredniej obserwacji obchodów Nauryzu; oparła
się na wypowiedziach informatorów, relacjach prasowych oraz telewizyjnych z 1993 roku.

MIKROPOLITYKA ETNICZNOŚCI

17

W miejskim Nauryzie dominuje ideologia harmonii, wspólnoty, solidarności
między etnicznej. W nauryzowej mikroskali - celebracji święta w środowisku wiejs­
kim południowego Kazachstanu - znalazł wyraz inny, nacjonalistyczny nurt polityki
etnicznej państwa. Wiejskie rejony południowego Kazachstanu cechuje większy niż
w innych częściach kraju tradycjonalizm i silniejsza rola islamu. Nauryz stał się
wyrazem tych właśnie wartości. Cechy wspólnotowe święta, akcentujące jedność,
solidarność, zgodę, nie zostały tam wykorzystane do budowania ponadetnicznej
płaszczyzny porozumienia, lecz do podkreślenia wewnętrznej spójności i odręb­
ności kulturowej, w tym religijnej, Kazachów. To samo święto, w tym samym cza­
sie, ale w innym kontekście zyskało odmienne znaczenie niż w środowisku miejs­
kim. Stało się mianowicie impulsem do różnicowania etnicznego i kulturowego,
wyodrębniania i przeciwstawiania sobie różnych tradycji. Słusznie zauważa Eitzen,
że Nauryz, podobnie jak niektóre inne święta narodowe, jest wykorzystywany
w polityce państwa, dla której charakterystyczna jest podstawowa sprzeczność
między koniecznością uwzględnienia rzeczywistości multietnicznego państwa a pro­
mocją kazachskości (1999, s. 73). Z pewnością „święto wiosny” szczególnie dobrze
nadaje się do tych celów, bo jest wyjątkowo elastyczne. Z jednej strony może być
akcentowane jego niemuzułmańskie pochodzenie i niesione przezeń uniwersalne
wartości, z drugiej strony natomiast może być ono przedstawiane jako część tra­
dycyjnej spuścizny narodu kazachskiego, a nawet jeden z wyróżników „kazach­
skości”, zyskując zarazem sankcję religijną.

LITERATURA
A b d y g a l i e v B e r i k 2007, Kazahskaja missia. Sbornik statej, Dajk-Press, Almaty.
A r g y n b a e v H a l e l 1995, Zaklufienie, [w:] Kazahi. Istoriko-etnografićeskoe issledovanie, red.
G.E. Tajżanova, Kazachstan, Almaty, s. 308-312.
A t t a r A l i 1998, Nawruz in Tajikistan: ritual or politics? [w:] Post-Soviet Central Asia, red.
T. Atabaki, J. 0 ’Kane, Tauris Academic Studies, London-New York, s. 231-247.
B a b a d z a n A l a i n 2000, Anthropology, nationalism and „the invention o f tradition”, AnthropologicalForum, vol. 10, no. 2, s. 131-155.
B a c o n E l i z a b e t h E. 1980, Central Asians under Russian rule. A study in culture change,
Cornell University Press, Ithaca-London.
D a v e B h a v n a 2007, Kazakhstan. Ethnicity, language and power, Routledge, Milton ParkNew York.
D e m i d o v M. S. 2002, Postsovetskij Turkmenistan, Izdatel’stvo Natalis, Moskva.
D i l l e e n C o n n o r 2005, The international dimensions o f nationalism in Central Asia: can the
relationship between international security, State sovereignty and emerging ethnonationalism
be reconciled in post-Soviet Central Asia? http://imsworks.unsw.edu.au/vital/access/services/
Download/unsworks:918/SOURCE02?view=true.
E i t z e n H i l d a C. 1999, Nawrlz in Kazakhstan: scenarios for managing diversity, [w:] Contemporary Kazaks: Cultural and socialperspectives, red. I. Svanberg, Curzon Press, Richmond,
s. 73-101.
G a l i e v A n u a r 1995, Reaktualizacia kosmosa v obradah turkov, [w:] Kul’tura koćevnikov na
rubeze vekov (XIX-XX, X X -X X I w.): problemy genezisa i transformacii, red. N.Z. Sahanova,
Associacia Rafah, Almaty, s. 152-159.

18

DANUTA PENKALA-GAWĘCKA

H o b s b a w m E r i e 2008, Wprowadzenie. Wynajdywanie tradycji, [w:] Tradycja wynaleziona,
red. E. Eiobsbawm, T. Ranger, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, s. 9-23.
K a 1y s e v A. B. 1995, Narodnye prazdniki i igry, [w:] Kazahi. Istoriko-etnografićeskoe issledovanie,
red. G.E. Tajżanova, Kazachstan, Almaty, s. 196-206.
K a r m y s e v a Dż. El. 1986, ZemledeFfieskaa obradnost’ u kazahov, [w:] Drevnie obrady, verovania
i kuTty narodov Srednej Azii. Istoriko-etnograficeskie ocerki, red. V.N. Basiloy, Nauka,
Moskva, s. 47-70.
K e n ż e a h m e t u l y S e i t 2000, Tradicii Nauryza, Kazahstanskaja prawda, 22.03.
K r a t k i e i t o g i ... 1999, Kratkie itogiperepisi naselenia 1999goda vRespublikeKazahstan. Statistićeskij sbornik, red. A.A. Smailov, Agentstvo Respubliki Kazahstan po statistike, Almaty.
K s i b e k o y D o s m u h a m e d 2007, Nacional ’naa idea (ot etniceskih cuvstv do ideologii), DajkPress, Almaty.
L i p o v s k y I g o r 2003, The awakening of Central Asian Islam, [w:] Islam. Critical concepts in
sociology, vol. I, Islam as religion and law, red. B.S. Turner, Routledge, London-New York,
s. 313-332.
M a 1a e v a A r d a k 2000, Nadetniceskaa identicnost ’ iii kazahi i russkie v Kazahstane, b.w., Almaty.
M u s t a f i n a R a u s a n M . 2003, Nauryz: irańskie istoriko-kuTtumye zaimstvovania vkazahskih
obradovyh prazdnikah, [w:] Central ’naa Azia: dialog civilizacij v XXI veke. Materiały Mezdunarodnoj konferencii, Dajk-Press, Almaty, s. 106-111.
N a u m o v a O. B. 1992, Nekotorye aspekty formirovania sovremennoj bytovoj kuEtury kazahov
v mnogonacionaEnyh rajonach Kazahstana, [w:] Sovremennoe razvitie etniceskih grupp Sred­
nej Azii i Kazahstana, fi. 1, red. A.N. Zilina, S.V. Cesko, Rossijskaa Akademija Nauk, Institut
etnologii i antropologii im. N.N. Mikluho-Maklaa, Moskva, s. 5-50.
P r i y r a t s k y B r u c e G. 2001, Muslim Turkistan: Kazak religion and collective memory, Curzon
Press, Richmond.
R a z d y k o v a G. M. 2007, Religioznyj sinkretizm kazahov, [w:] Religioznye verovania i obrady
kazahov, red. E.M. Aryn i in., Altyn kitap, Astana, s. 261-303.
R o y 0 1i v i e r 2000, The new Central Asia: the creation o f nations, I.B. Tauris Publishers, Lon­
don-New York.
S a h a n o y a N u r i 1a 1998, Mir tradicionnoj kultury kazahov (etnografićeskie ocerki), Qazaqstan,
Almaty.
S c h a t z E d w a r d 2004, Modern elan politics: the power o f „ blood” in Kazakhstan and beyond,
University of Washington Press, Seattle-London.
S e j d i m b e k A k s e l e u 2001, Mir kazahov. Etnokul 'turologićeskoe pereosmysienie, Rauan, Almaty.
S n e s a r e y G l e b P. 1969, Relikty domusuTmanskih verovanij i obradov u uzbekov Horezma,
Nauka, Moskva.
T a b y s a l i e y a A n a r a 1993, Vera v Turkestane (Ocerk istorii religii Srednej Azii i Kazahstana),
AZ-MAK, Biskek.
Z u m a s u l t a n o y T. Z. 2005, Naród Kazahstana: sovremennoe sostodnie narodonaselenia v Res­
publike Kazahstan, Klassika, Almaty.

DANUTA PENKALA-GAWĘCKA

THE MICROPOLITICS OF ETHNICITY. CELEBRATIONS
OF SPRING FESTIVAL NAWRIZ IN POST-SOVIET KAZAKHSTAN
Key words: ethnicity, ethnic politics, Kazakhstan, spring festiyal, Nawriz
The ethnic politics of the State govemment in post-Soviet Kazakhstan is marked by two main
trends. One puts stress on special role and priyileges of the titular ethnic group - the Kazakhs, while
the other emphasizes the idea of agreement and cooperation between different ethnic groups in this

MIKROPOLITYKA ETNICZNOŚCI

19

multi-ethnic society. In this article I present the old spring festiyal of Iranian, Zoroastrian origin,
Nawriz (Nawriz), which has become one of the central post-Soviet official celebrations in
Kazakhstan, as well as in the other Central Asian countries, and is popular among the wide public
as a holiday of joy, goodness, blessings and entertainment. This occasion is particularly interesting
as an event which reflects both contradictory trends in the State ethnic politics. Nawriz celebrations
in big cities, like Almaty, are a forum for promoting consensus between different ethnic groups, and
the festiyal is presented as a secular event and a yehicle of uniyersal yalues that appeal to all people
irrespectiye of nation, religion, gender or age. However, the other features of Nawriz are stressed
during its celebrations in the rural setting of Southern Kazakhstan. In those Kazakh-dominated
regions Nawriz has attained the status of the most important national Kazakh holiday and, moreover,
it has come to be strongly identified with an Islamie heritage. The same festiyal in different social
and ethnic contexts manifests different and even contradictory meanings and functions, and can be
used for different purposes connected with ethnic interests and State politics.
D.P-G.
Adres Autorki:
Dr hab. Danuta Penkala-Gawęcka
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM
ul. św. Marcin 78, 61-809 Poznań
e-mail: danagaw@amu.edu.pl

Krzyż pozostawiony w opuszczonym domu w Kadzidle. Fot. T. Madej, 2007.