cb68d55293286aa2162884da046053d3.pdf
Media
Part of Ludowe kufry okuwane / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2
- extracted text
-
Ewa
Fryś
L U D O W E
K U F
W meblarstwie warstw elitarnych kufry pojawia
ją się powszechnie dopiero w okresie baroku; spora
dycznie występują jednak znacznie wcześniej. Pier
wowzoru tego sprzętu można byłoby szukać w for
mach mebli schówkowych starożytnego Egiptu .
Sprzęty zbliżone kształtem do kufra występują w po
czątkach XV w. (ryc. I ) . W X V I I wieku kufry
znajdują zastosowanie przede wszystkim jako sprzęt
podróżny, nie wywierając większego wpływu na
urządzenie stylowego wnętrza. Tym należy prawdo
podobnie tłumaczyć fakt, że w publikacjach z za
kresu meblarstwa zamieszczano niewiele stosunkowo
reprodukcji kufrów.
1
2
Przeznaczenie kufrów znalazło wyraz w ich formie.
Wypukłe wieko zwiększało nieco pojemność; dzięki
ukośnemu zwężeniu ścianek w kierunku dna łatwiej
było przytroczyć kufer w tyle karety . Solidne, na
ogół zdobione okucie, złożone z kilku żelaznych pa
sów, wzmacniało konstrukcję.
3
W meblarstwie ludowym na terenie Europy za
chodniej kufry pojawiają się stosunkowo wcześnie.
Publikowane zabytki z końca X V I I I w. (ryc. 2 )
zachowują dużo typowych cech kufrów stylowych,'
co widoczne jest przede wszystkim w bardzo deko
racyjnych okuciach: stosowano wówczas kilka tech
nik zdobniczych, jak profilowanie krawędzi okuć,
ażurowanie, wyklepywanie. Do tej właśnie grupy,
stosunkowo niewiele różniącej się od form stylo
wych, należą na terenie Polski kufry, które wystę
pują wzdłuż jej granic zachodnich — na Śląsku ,
w Wielkopolsce (ryc. 4), a także na Pomorzu i Ma
zurach . Datowane są one przeważnie na wiek X V I I I
i pierwszą połowę X I X wieku. Natomiast w Polsce
środkowej i wschodniej meble te przyjmują się naj
wcześniej w środowisku małomiasteczkowym, skąd —
podobnie jak i z wiejskich kolonii niemieckich lub
holenderskich — przedostają się w I I połowie
X I X i w początkach X X w. do chałup chłopskich.
Okres rozpowszechniania się kufrów na tych tere
nach następował w związku z wzrostem stopy życio
wej Chłopów oraz zmianą mody. Kufry, wyrabiane
przez miejskich stolarzy początkowo prawdopodob
nie na potrzeby dworów 1 mieszczan, przyjmują się
na wsi, wypierając skrzynie, przeważnie barwnie
malowane. Sporo kufrów przynieśli na wieś reemi
granci i emigranci sezonowi. Małych kuferków za
częli używać chłopcy powołani do wojska czy szu
kające służby dziewczęta. Przede wszystkim jednak
służyły kufry, tak samo jak i skrzynie, do przecho
wywania odzieży i stanowiły nieodłączny element
wyprawy młodej mężatki.
Szybkiego stosunkowo rozpowszechnienia kufrów
na wsi nie można tłumaczyć względami ściśle użyt
kowymi, gdyż — poza tym, że są trwalsze — nie
4
3
6
7
RY
O K U W A N E
wykazują w użytkowaniu większych walorów niż
skrzynie, pomimo że pod względem formy różnią się
od nich dość znacznie. Kufry są na ogół bardziej
smukłe, posiadają wieka o łukowatym przekroju oraz
zwężające się w kierunku dna ściany szczytowe. Do
wyjątków należą kufry o zwężających się również
ścianach dłuższych; takie okazy zanotowano na te
renie powiatu sandomierskiego . Rzadko stosunko
wo się zdarza, by wszystkie ściany boczne były pro
stopadłe do dna". Kufry tego typu występują prze
ważnie na tych samych terenach co typ wymieniony
na początku. W związku z powyższym nie znajduje
potwierdzenia pogląd W. Dynowslkiego, który usiłuje
wyznaczyć granicę pomiędzy „zachodnim" typem
kufra o ścianach pionowych, a „wschodnim" o ścia
nach szczytowych zwężających się k u dołowi .
8
10
Pod względem konstrukcji kufry ludowe nie różnią
się wiele od skrzyń. Ściany kufrów wykonuje się
z desek, przeważnie sosnowych, połączonych z sobą
na kołki i sklejonych wzdłuż krawędzi. Boki ścian
są związane z sobą na „cynki". Według informacji
z Sokółki (woj. białostockie), wieko zbudowane jest
w całości wraz z pudłem, a następnie od niego od
cięte, co gwarantuje dokładne dopasowanie do siebie
obu części. Dno przybite jest do ścian bocznych
gwoździami. Podstawę kufra stanowią drewniane lub
metalowe nóżki, względnie k ó ł k a . Do rzadkości na
leżą kufry o pełnej podstawie wykonanej z profilo
wanych desek (np. kufer z Wistki Królewskiej —
ryc. 3), podobnie jak „podnóżek" w skrzyniach ma
lowanych. Zewnętrzna powierzchnia kufra jest naj
częściej malowana jednobarwnie na zielono, brązowo
lub żółto, przy czym okucia zwykle podkreślone są
czarną farbą. Wyjątkowo spotyka się kufry malo
wane wzorzyście. Przykładem tego mogą być mazerowane kufry z Jeżowa w pow. Brzeziny, podlaskie
z Siemiatycz lub też ozdobione techniką stemplową
kufry z wschodnich obszarów województwa biało
stockiego.
Ważną częścią konstrukcyjną, a równocześnie
głównym elementem dekoracyjnym kufrów ludowych
są okucia. Do wyjątków należą kufry z ośrodków
stolarskich, jak np. Jeżów i Ujazd (pow. Brzeziny),
gdzie żelazne okucia ograniczają się wyłącznie do
zawiasów i zamków. Niekiedy zamiast lub obok okuć
zdarzają się ich naśladownictwa, malowane czarną
farbą .
Przeważającą większość stanowią jednak
kufry okuwane. Możliwości rozmieszczenia okuć wy
korzystane przy wyrobie omawianych tu kufrów
sprowadzają się do kilkunastu schematów (tabl. I).
Czasem okute jest tylko wieko. Okucia złożone z 3—4
pasów umieszczone są na wieku równolegle wzglą
dem siebie, a prostopadle do dłuższego boku, na
ścianie licowej sięgają jego krawędzi, przy czym pas
lt
12
Rj/c. J. Skrzynia gotycka z Elbląga.
Przeł. ,XTV/XV w. Reprod. z: H. K.
Klasen, Ostpreussen. Ryc. 2. Kufer
z 1797 r. Soppenrade, Brandenbur
gia. Reprod. z: W. Linder, Mart
Brandenburg. Ryc. 3. Kufer z r. 1760.
Wielkopolska. Muzeum w Kaliszu.
3
Ryc. 4. Kujer z Wistki Królewskiej,
środkowy lub pasy boczne przedłużone są wrzeciądzami (tafol. I , 1, 3—5). Boki kufra są wówczas zu
pełnie nie okute lub wzmocnione na narożnikach
poprzecznymi skówkami (tabl. I , 5). Częściej jednak
występują kufry, na których okucia w ilości 2, 3, 4
lub 5 pasów biegną równolegle w poprzek długości
kufra (tabl. I , 6—18). Najbardziej rozpowszechnio
nym typem jest układ okuć złożony z pięciu pasów
(tabl. I , 16), który występuje w powiatach: Sando
mierz, Busko, Końskie, Parczew, Łuków, Biała Pod
laska, Hajnówka, Sokółka, oraz układ czterech pa
sów pełnych z piątym ograniczającym się tylko do
wieka (tabl. I , 14), notowany w powiatach: Bielsk
Podlaski, Sokółka, Hajnówka, Opatów, Iłża, Opocz
no, Lublin. Jak wynika z powyższego, do najczęściej
spotykanych układów okuć na wiekach należy układ
3—5 pasów równoległych, przy czym pasy skrajne
są przesunięte nieco k u środkowi (tabl. I , 27, 30, 36),
lub też załamane wzdłuż swej długości obejmują
z dwu stron krawędzie kufra (tabl. I , 28, 29, 31—35).
Rzadziej dodatkowe wzmocnienie wieka stanowią
jedno, dwa lub cztery okucia prostopadłe do po
przednich, co daje w wyniku kratę (tabl. I , 34—5).
Ten ostatni sposób rozmieszczania okuć stosowany
jest w Kieleckiem (pow. Busko, Sandomierz, Opatów,
Kielce), a także w Białostockiem (Hajnówka, So
kółka).
Okucia wykonywane są z grubej blachy żelaznej
walcowanej lub kutej, a częściej z cienkiej, tzw.
48
pow.
Włocławek.
„bednarki". Ponieważ obróbka tej ostatniej jest dość
łatwa, więc okucia takie sporządzają sami stolarze.
W przeciwieństwie do typowych dla kufrów zachod
nioeuropejskich okuć o wyklepywanej dekoracji wy
pukłej, w ludowych kufrach polskich (wyłączając
wymienione wyżej tereny pograniczne, położone na
zachodzie kraju) okucia są zawsze zupełnie płaskie.
Rozpowszechnione jest natomiast ozdobne formo
wanie krawędzi okuć. Przeważnie występuje ono na
pasach skrajnych, co wynika także ze względów
praktycznych. Taśma blaszana zgięta wzdłuż pod ką
tem prostym obejmuje dwie płaszczyzny ścian. Wy
cięcie w zęby przynajmniej jednej jej części zapo
biega marszczeniu się blachy na wypukłości wieka,
Wycięcia bywają na ogół dość zróżnicowane. Spo
tyka się krawędź taśmy wyciętą w zęby ostre i za
okrąglone, łuki, linię falistą i inne motywy o bardziej
skomplikowanym profilu (tabl. I I ) . Prawdopodobnie
niektóre wykroje
okuć krawędziowych (tabl. 11,
3 i 9, 11) powstawały równocześnie przez rozcięcie
na dwie części szerszego paska blachy, gdyż profil
jednego stanowi negatyw drugiego profilu. Spos6b
ten, stosowany m. in. przez stolarzy przy wycinaniu
tzw. „wiatrówek" do ozdoby szczytów domów, po
zwala na maksymalną oszczędność materiału.
Największe bogactwo profilowanych okuć krawę
dziowych spotyka Się na terenie Kielecczyzny,
zwłaszcza w powiatach Busko, Chmielnik, Sando
mierz, a także w pow. Opałów, Końskie, Kielce,
=
ł»
=
T
i
i
•
i
•
i
F
1
=
=
•
C
10
1
•
11 1
• 117
11
113
H. ML E
15
19
26
2?
28
29
30
31
12
I 33
3<.
35
36
Tobî. I . Schematy okuć na ścianach i wiekach kufrów. Okucia ścian frontowych: 1. Sasiny, pow. Bielsk
Podl.; Daniłowo, pow. Łapy; Wasilków, pow. Białystok; 2. Pietkowo i Danilowo, pow. Łapy;
Wasilków,
pow. Białystok; 3. Chroboty, pow. Bielsk Podlaski; 4. Wąsosz, pow. Grajewo; 5. Topczewo i Wyszki, pow.
Bielsk Podl. oraz pow. Siedlce; 6. Trzciano Stare, pow. Sokółka; 7. Pyrzyce, r. 1858; 8. Nowogród, pow.
Łomża; Leszczewek, pow. Suwałki; 9. Siekluki, Zakrzewo, Augustowo, Warpechy, Wólka, Filipy, pow. Bielsk
Podlaski; Dziatkowice, pow. Siemiatycze; Laskowice, ,pow. Sokołów; Roboły, pow. Białystok; 10. pow. Bił
goraj; 11. Hajnówka; 12. Staniątki, pow. Kraków,r. 1870; 13. Hajnówka; Krasnobród, pow. Zamość; Szudzia
łowo, pow. Sokółka; Choroszcz, pow. Białystok; Konary, pow. Sandomierz; 14. Hajnówka; Pawłów,
pow.
Chełm; Stryki, Ogrodniki i Augustowo, pow. Bielsk Podlaski; Wyrobin, pow. Opoczno; Sadkowice, pow. Iłża;
Łopatno, pow. Opatów; 15. Morawica, pow. Kielce; Ostrów pd., pow. Sokółka; 16. Sędziejowice, pow. Busko;
Gnojno i Sladków Duży, pow. Busko; Konary, pow. Sandomierz; Odrowąż, pow. Końskie; Łuka, pow.
Hajnówka; Sokolany, Bogusze i Szudziałowo, pow. Sokółka; 17. Moszyny, pow. Busko; Popławy, pow. Bielsk
Podlaski; 18. Sędziejowice, pow. Busko; 19. Krzyżanowice, pow. Iłża; 20. Dereczanka, pow. Biała Podlaska;
Stary Folwark, pow. Suwałki. Okucia ścian szczytowych: 21. Staniątki,
pow. Kraków; 22. Kupcie,
pow.
Siedlce; Rytwiany, pow. Sandomierz; 23. Łopatno, pow. Opatów; Sladków i Moszyny, pow. Busko; Sadko
wice, pow. Iłża; Morawica, pow. Kielce; Konary, pow. Sandomierz; Nowogród, pow. Łomża; Pawłów, pow.
Chełm; Krasnobród, pow. Zamość; Choroszcz, pow. Białystok; Bogusze, pow. Sokółka; Dziatkowice, pow. Sie
miatycze; Hajnówka, Tarnogród, pow. Biłgoraj; 24. Krzyżanowice,
pow. Iłża; Morawica, pow.
Kielce;
Sędziejowice, pow. Busko; Rytwiany, pow. Sandomierz; Bogusze, pow. Sokółka; Hajnówka; 25. Odrowąż,
pow. Końskie; 26. Solec, pow. Iłża. Okucia na wiekach: 27. Pyrzyce (Muzeum w Szczecinie); 28. pow. Sokółka;
29. Tarnogród, pow. Biłgoraj; 30. Sasiny, pow. Bielsk Podlaski; Daniłowo, pow. Łapy; Wasilków, pow. Bia
łystok; 31. Nowogród, pow. Łomża; 32. pow: Busko; Popławy, pow. Bielsk Podlaski; 33. Krzyżanowice,
pow.
Iłża; 34. Łopatno, pow. Opatów; 35. Moszyny i Sladków, pow. Busko; Morawica, pow. Kielce; Rytwiany, pow.
Sandomierz; Sędziejowice, pow. Busko; Hajnówka; Bogusze, pow. Sokółka; 36. Wincentynów*, pow. Opoczno.
a z innych terenów — mp. w powiecie Siemiatycze.
Okucia krawędziowe bywają
profilowane
bądź
wzdłuż obu brzegów jednakowo (pow. Busko, Opa
tów, Sandomierz — tabl. I I , 11), bądź odmiennie
(Odrowąż, pow. Końskie i inne — tabl. I I , 14—17).
Okucia środkowe posiadają przeważnie krawędzie
gładkie, czasem wycięte są na brzegach w linię fa
listą lub głębsze wręby (pow. Busko). Również z woj.
kieleckiego (pow. Busko, Sandomierz, Opatów, Kiel
ce) pochodzą kufry, w których na środku wieka,
pod okuciem, podłożona jest kolista ażurowa tarcz
ka, średnicy kilkunastu centymetrów, wycięta po
środku w kształt rozety cyrklowej; niekiedy obra
mowana jest ona dodatkowo szeregiem kolistych
wypustów (tabl. I I I , 2—6). Wyjątkiem w tej grupie
jest kufer znaleziony w Ignacowie, pow. Bełżyce,
którego front ozdobiony jest sylwetkami ptaków
wyciętych
z, blachy, umieszczonymi symetrycznie
parami po obu stronach pasów wewnętrznych (tabl.
I I I , 8, 10, ryc. 5). Również jednorazowo spotkaną
43
10
11
13
15
li
17
III
Tabl. II. Dekoracje krawędziowe okuć: 1. Konary, pow. Sandomierz; 2. Bogusze, pow. Sokółka; 3. Sędziejo
wice, pow. Busko; Pawłów, pow. Chełm; 4. Moszyny, pow. Busko; Nowosiółki, pow. Biała Podlaska; Roboły,
pow. Bielsk Podlaski; Ruda, pow. Chełm; 5. Choroszcz, pow. Białystok; 6. Szudziałowo, pow. Sokółka; 7. Ko
nary, pow. Sandomierz; 8. Morawica, pow. Kielce; 9. Rytwiany, pow. Sandomierz; 10. Gnojno, pow. Busko;
Łopatno, pow. Opatów; Sokółka; 11. Iwaniska, pow. Opatów; Gnojno, pow. Busko; Trzciana Stare, pow.
Sokółka; 12. Rytwiany, pow. Sandomierz; Sadkowice, pow. Iłża; 13. Nowogród, pow. Łomża; 14. Odrowąż,
Królewska, pow. Włocławek;
16. Wieleń, pow. Czarnków; 17. Moszyny, pow. Busko. Tabl. III. Elementy
pow. Końskie; 15. Wistka Królewska, pow. Włocławek; 16. Wieleń, pow. Czarnków; 17. Moszyny, pow. Busko.
Tabl. III. Elementy zdobionych okuć: 1. Wieleń, pow. Czarnków; 2. Krasocin, pow. Włoszczowa; 3. Krzy
żanowice, pow. Iłża; 4. Brzozowa, pow. Opatów; 5. Maruszów, pow. Iłża; 6. Bronisławów, pow. Opatów;
7 i 12. Ujście, pow. Chodzież; 8 i 10. Ignaców, pow. Bełżyce; 9. Solec, pow. Iłża; 11. Wincentynów, pow,
Opoczno. 13. Kufer z pow. Włodawa.
Ryc. 5. Kufer z Wielenia, pow. Czarnków.
Ryc. 6. Kufer z Ignacowa, pow. Bełżyce.
formą dekoracji jest rozwidlone w dwa łuki okucie
kufra z pow. Opoczno (tabl. I I I , 11), wycięte z bar
dzo cienkiej blachy.
Ciekawszą, ale znacznie niniejszą ilościowo grupę
stanowią okucia roboty kowalskiej, których deko
racja powstawała przez rozkuwanie i ażurowanie
lub, rzadziej, wybijanie stemplem. Do najbardziej
interesujących w tej grupie należą okucia na kufrach
pochodzących z dawnych kolonii holenderskich
w pow. włodawskim, a wykonanych przed pierwszą
wojną światową. Środkowe okucie wieka stanowi
tam pas bogato profilowany, ozdobiony pośrodku
ażurową, śześciopromienną rozetą z dwiema posta
ciami ludzkimi, umieszczonymi symetrycznie na ob
wodzie. Postacie te — kobieca i męska — podkreślają
charakter kufra jako ślubnej wyprawy panny mło
dej (tabl. I I I , 13). Powyżej i poniżej wspomnianej
rozety występują symetrycznie po obu stronach oku
cia — esowate wypusty, zakończone strzałkami. Na
środkowym pasie oraz na pionowo ułożonych list
kach rozety wykonany został wzór stempelkowy
o motywach rośiinnnych. Podobne rozety, ale bez
figur ludzkich, występują także na kufrach z Tar
nogrodu (pow. Biłgoraj) i z Krzyżanowic (pow. Iłża),
przy czym na ostatnim rozeta stanowi zakończenie
pasa i posiada przy krawędzi dwa wychylone na
zewnątrz łuki (tabl. I I I , 3). Na innym kufrze z pow.
Iłża zakończenia pasów na okuciach bocznych przy
pominają kwiat tulipamu <tabl. I I I , 9).
Najciekawsze okucia ażurowane posiada kufer
z Wistki Królewskiej (pow. Włocławek). Pomimo
że są to okucia zupełnie płaskie, pod względem
formy nawiązują wyraźnie do kufrów stylowych
(ryc. 4). Kufer z Wistki okuty jest według znanego
nam schematu pięciu obręczy. Skrajne pasy posia
dają od przodu krawędzie równoległe, a środek ażu
rowany w pionowy ornament ósemkowy. Krawędzie
pasa przypadające na boki kufra wycięte są w głę
bokie zęby. Okucia wewnętrzne wzbogacone są
ozdobnymi, ażurowanymi akcentami środkowymi, zaś
końce ich rozszerzają się i rozwidlają w symetrycz
nie ułożone spirale.
Bardzo bogato ażurowane są również okucia kufra
z Wielenia (pow. Czarnków — ryc. 5). Cechą cha
rakterystyczną jest tu zupełna przypadkowość i wy
nikająca z niej asymetria wycięć na pasie krawę
dziowym, podczas gdy pozostałe części okucia,
zwłaszcza
dekoracje umieszczone w środkowych
częściach pasów i ich bogato proflowane zakończenia,
ozdobione są ażurami symetrycznymi, które właści
wie podkreślają formę okucia.
Dekoracja stempelkowa na okuciach kufrów po
jawia się bardzo rzadko. W posiadanym materiale
występuje ona dwukrotnie, a mianowicie na oma
wianym już poprzednio kufrze z pow. włodawskiego
oraz na kufrze z Odrowąża, pow. Końskie. W pierw
szym wypadku jest ona bardziej rozbudowana, wy
konana przy użyciu dwóch stempelków i przybiera
kształt schematycznej gałązki z listkami. Kufer
z Odrowąża posiada na okuciach wzór geometryczny
w postaci dwóch rzędów łuków biegnących równo
legle do krawędzi bocznych okucia, wykonany jed
nym tylko stemplem.
Technika wyklepywania nie była, jak wiemy, zu
pełnie stosowana przy dekoracji kufrów ludowych
na terenie Polski, spotykamy ją natomiast na kuf
rach mieszczańskich, jak na przykład kufer z Ujścia,
pow. Czarnków, oraz kufry nieznanego pochodzenia
w iMuzeach w Lesznie i Kaliszu. Dwa ostatnie na
leży raczej włączyć do grupy kufrów stylowych,
używanych przez warstwy uprzywilejowane, nato
miast kufer z Ujścia jest typowym przykładem sta
dium pośredniego. Mianowicie tylko dodatkowe
fragmenty okuć, o znaczeniu wyłącznie dekoracyj
nym, wykonane są techniką wyklepywania, nato
miast wszystkie okucia funkcjonalne, więc pasy
i skuwki na narożnikach oraz wykładka zamka, są
zupełnie płaskie. Wykonawcy tych okuć technika
51
£ 3 . . f^^f:.
I^^„
Tabt. IV. Przegląd form wykładek i antab: 1. Konary, pow. Sandomierz; Kupcie, pow. Siedlce; Łuka, pow.
Hajnówka; 2. Gnojno, pow. Busko; 3. Odrowąż, pow. Końskie; 4. Morawica, pow. Kielce; 5. Trzciano Stare,
pow. Sokółka; 6. Rytwiany, pow. Sandomierz; 7. Moszyny, pow. Busko; 8. Ujście, pow. Chodzież; 9. Wistkt
Królewska, pow. Włocławek; 10. Wieleń, pow. Czarnków; 11. Liw, pow. Węgrów; Lipa, pow. Hajnówki;
Siekluki i Chrótioły, pow. Bielsk Podlaski; 12. Trzciano Stare i Bogusze, pow. Sokółka; 13. Sladków Duży,
pow. Busko; 14. Rytwiany, pow. Sandomierz; Warpechy i Zakrzewo, pow. Bielsk Podlaski; 15. Sokolany, pow,
Sokółka; 16. Gnojno, pow. Busko; 17. Polichno, pow. Radomsko; 18. Morawica, pow. Kielce; 19. Łuka, pow,
Hajnówka; 20. Sokółka; 21. Trzciano Stare, pow. Sokółka; 22. Parczew; 23. Staniątki, pow. Kraków; 24. Ryt
wiany, pow. Siedlce.
wyklepywania sprawiała być może duże trudności,
ułatwił więc on sobie zadanie w ten sposób, że wy
klepał ozdobnie trzy dodatkowe kawałki blachy
i umieścił je na wieku kufra, przy czym boczne,
o kompozycji symetrycznej (tabl. I I I , 12), wsunął
pod pasy, natomiast rozetę przybił na wierzchu pasa
środkowego. Rozeta (tabl. I I I , 7) składa się z nie
wielkiego, wielopłatkowego kwiatu i otaczających go
czterech wypukłych łuków, które tworzą drugi krąg
płatków, wewnątrz ażurowanych. Kufer ten wyko
nany został na miejscu w Ujściu w połowie ubiegłego
wieku.
,
Grupę zupełnie odrębną, odbiegającą dość znacz
nie od omawianych powyżej kufrów, stanowią nie
duże kuferki o wszystkich ścianach bocznych pro
stopadłych do dna, okute na ścianach licowych sze
regiem wąskich pasków z cienkiej blachy, ułożonych
w ukośną, dość drobną kratę. Trzy szersze nieco
pasy otaczają je wzdłuż krawędzi bocznych i dzielą
ich lica na dwa pola. W narożnikach pól umieszczone
zostały trójkątne blaszki. Na tych trójkątach oraz
na wspomnianych wyżej trzech pionowych pasach
zarysowują się słabo czytelne — z powodu dużego
zniszczenia eksponatów — ślady jakiejś dekoracji
geometryczno-roślinnej. Dekoracja wykonana została
prawdopodobnie techniką stempelkową. Kufry takie
dotychczas znaleziono dwukrotnie na terenie wschod
niej Polski, a mianowicie w Starym Folwarku, pow.
52
feuwałki, oraz w Dereczance, pow. Biała Podlaska.
Pochodzenie tego typu kufrów nie zostało dotych
czas ustalone.
Osobno wspomnieć należy o wykładkach zamków
i tarczkach, do których przymocowane są antaby,
Wykładki do zamków najczęściej występują w po
staci poziomej prostokątnej tarczy, która czasem po
siada ścięte narożniki lub ząbkowane krawędzi*
(tabl. IV, 1—7). Drugi typ wykładek — o formie wy
dłużonej w kierunku pionowym, z bardzo bogato pro
filowanymi krawędziami, czasem dodatkowo zdobio
nymi ażurowaniem — występuje znacznie rzadziej j
(tabl. IV, 8—10). Te ostatnie nawiązują bardzo sal-J
nie do wykładek zamków w kufrach stylowycii,
W ramach obu typów występują niekiedy ozdobnie
profilowane blaszki maskujące otwór na klucz. Doi
najbardziej interesujących należy forma blaszki ml
prostokątnej wykładce kufra z Morawicy, pow. Kiel
ce (tabl. I V , 4). Wykładka ta ozdobiona została do
datkowo blaszanymi gwiazdkami umieszczonymi
w narożnikach.
Ucha kufrów są bądź bezpośrednio przymocowani
do ścian bocznych przy pomocy kołuszek, bądź też
osadzone na tarczce żelaznej. Tarczki te można po
dzielić na dwie grupy, a mianowicie na tarczki po
jedyncze i dwudzielne. Pierwsze posiadają w ogól
nym zarysie kształt wydłużonego prostokąta z
koracyjnie potraktowaną krawędzią (tabl. IV, 11—Hj
16—19). Najdalej odbiega od tej formy tarczka w po
staci serca (tabl. IV, 15), charakterystyczna dla daw
nej produkcji ośrodka stolarskiego w Sokółce, obec
nie zastąpiona przez inną — w postaci dwóch po
łączonych elips (tabl. IV, 20). Tarcze dwudzielne
spotyka się znacznie rzadziej. W omawianym ma
teriale występują one kilkakrotnie, w kształcie kwa
dratów, kółek i czteropromiennych gwiazdek (tabl.
IV, 21-23).
Uchwyty do podnoszenia kufra wykonane są
z grubego drutu, wygiętego półkoliście, elipsowato,
lub w postaci prostokąta o zaokrąglonych wierzchoł
kach. Wyjątkowo zdarza się, że na rączce występują
dekoracyjne zgrubienia, jak np. na antabach kufra
z Wistki Królewskiej.
Zawiasy na ogół nie wywierają wpływu na wy
gląd zewnętrzny kufra. Pewne znaczenie ma tu tylko
jedna forma zawiasów, znana zwłaszcza w Kielecczyźnie. Zawiasy, umdesizczone na bokach, składają
się z dwóch symetrycznych esownic, które z jednego
końca połączone są ze sobą ruchomo, a przeciwnymi
końcami przytwierdzone są do wieka i dolnej części
kufra.
Historia kufra w meblarstwie ludowym kształtuje
się w sposób bardzo typowy i do pewnego stopnia
reprezentacyjny dla wielu wytworów ludowej kul
tury.
Sprzęt ten z kultury warstw elitarnych przechodzi
do ludu w formie stylowej w pełni rozwiniętej. Pro
ces ten odbywa się wcześniej na terenie Europy
zachodniej, w związku z czym wpływ wzorów sty
lowych przejawia się tam w sposób bardziej bez
pośredni. W Polsce rozpowszechnienie się kufrów
w sprzętarstwie ludowym nastąpiło znacznie później
i to niewątpliwie mogło się przyczynić do bardziej
samodzielnego kształtowania się formy, a szczegól
nie okuć. Czy wpłynęły na to lokalne polskie wzory
kufrów stylowych, trudno w tej chwili przesądzać.
Nie możemy pominąć^ także innych, bardzo waż
nych czynników przenoszenia tego sprzętu na wieś,
np. w związku z osiedlaniem się obcych kolonistów
na ziemiach polskich. Mianowicie ozdobione bogaty
mi okuciami kufry z pow. włodawskiego, omawiane
powyżej jako jeden z najciekawszych przykładów,
znalezione zostały przecież we wsi, która jest dawną
kolonią holenderską. Nieznane jest pochodzenie kuf
ra, spotkanego w Wistce Królewskiej. Posiada on
szereg cech wyróżniających od pozostałego materia
łu, przede wszystkim w sposobie zdobienia okuć,
a także nawet w samej formie sprzętu znacznie węż
szej i bardziej smukłej. Być może podobne kufry
przyniesione zostały przez osadników dolnoniemieckich czy holenderskich, których kolonie można spot
kać nad Wisłą w jej dolnym biegu, m. in. nawet we
wspomnianej wyżej Wistce. Pewne wyjaśnienie form
występujących na okuciach kufrów dałoby może
porównanie z okuciami zdobiącymi dawne skrzynki
cechowe.
Fotografował
Jan Swiderski.
Za jedno z ogniw pośrednich pomiędzy kuframi
stylowymi a omawianymi w pracy ludowymi —
można uważać kufry znalezione w Wielkopolsce,
a mianowicie w Wieleniu, pow. Czarnków i w Ujściu,
pow. Chodzież, które bardzo bogatą w porównaniu
z pozostałymi dekoracją nawiązują dość silnie do
kufrów używanych dawniej wśród warstw elitarnych.
Bez porównania słabsze i bardziej odległe echa
tych wpływów dadzą się zauważyć na kufrach z te
renu środkowej i wschodniej Polski. Wymienić by
tu można ażurowane rozetki cyrklowe, czy też za
kończenia okuć zbliżone kształtem do kwiatu tuli
pana. W zasadzie jednak kufry te są zdobione bar
dzo skromnie, dekorowane okucia zdarzają'się rzad
ko, a i te zdobione są raczej ubogo. Niemniej wy
kształciły się wśród nich pewne dość charaktery
styczne grupy regionalne. Na podstawie posiadanego
materiału można więc mówić o grupie kieleckoradomskiej, dla której charakterystyczne są bogato
profilowane krawędzie okuć oraz występowanie na
wiekach wspomnianych wyżej rozetek, co na kufrach
z innych terenów zdarza się tylko sporadycznie.
Kufry podlaskie zbliżone są nieco do kieleckich
w sposobie dekoracji krawędzi, jednak nie są zdo
bione rozetkami.
Grupę kufrów białostockich cechują okucia prze
rywane, które występują przeważnie na kufrach
zdobionych stempelkowymi malaturamł.
W kufrach ludowych z pozostałych terenów Polski
daje się zauważyć znacznie słabsza tendencja do
dekoracji okuć, a w wielu wypadkach cały nacisk
położony jest na ozdobienie ścianek kufra dekoracją
malarską, której omówienie wykracza jednak poza
temat tego opracowania.
PRZYPISY
I S. Sienicki, Historia architektury wnętrz miesz
kalnych, Warszawa 1954, s. 32, tabl. I .
2. K . H . Klasen, Ostpreussen, Weimar (b. r.),
ryc. 40.
3. W. Dynowski, Barwne kufry chłopskie z oko
lic Wileńszczyzny
i Polesia, Wilno 1934, ryc. 40.
4 M. in.: F. R. Uebe, Deutsche Bauernmöbel, Ber
lin 1924, s. 67, ryc. 84; W. Lindner, Mart Branden
burg, Weimar (b. r.), ryc. 32, 33.
5 K . Hahm, Deutsche Volkskunst, Berlin 1928,
tabl. 36.
6 Kufry w muzeach w Lesznie i Kaliszu.
7 Kufer w muzeum w Olsztynie.
8 Rytwiany, pow. Sandomierz.
9 M . in. kufry z Krzyżanowic, pow. Iłża; Chroboł,
pow. Bielsk Podlaski; Trzciana Starego, pow. Bia
łystok; Lipin, pow. Sokółka; Krasnobrodu, pow. Bił
goraj; Pawłowa, pow. Chełm; Woli Radziszowskiej,
pow. Myślenice; Staniątek, pow. Kraków.
10 W. Dynowski, op. cit., s. 15—16.
I I Nogi drewniane występują na kufrach z po
wiatów: Opoczno, Sieradz, Busko, Biłgoraj, Sokołów
Pódl., Siemiatycze, Bielsk Podl., Białystok; nogi me
talowe: Busko, Kielce, Hajnówka; kółka drewniane:
Pawłów, pow. Chełm; kółka żelazne: m. in. pow.
Iłża, Opole lubelskie.
12 Malowane okucia spotyka się na kufrach wy
konywanych w Sokółce, woj. Białystok.
13. Pow. Iłża, Opatów, Włoszczowa.
Tablice i rysunki wyk. Maria Czarnecka.