902d770d2dd535819151a6540693ac16.pdf
Media
Part of Księga Pamięci ("Memorbuecher") a mit żydowskiego miasteczka / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2
- extracted text
-
..Etnografia Polska", t. X X X V : 1991, z. 2
P L ISSN 0071-1861
CZĘŚĆ III
OLGA GOLDBERG-MULKIEWICZ
(Izrael)
KSIĘGA PAMIĘCI ( " M E M O R B U E C I I E R " )
A M I T ŻYDOWSKIEGO M I A S T E C Z K A
Księga, której celem jest uczczenie, ocalenie od zapomnienia p o s z c z e g ó l
nych o s ó b czy też świata, który j u ż nie istnieje, nie jest zjawiskiem n o w y m
w kulturze ż y d o w s k i e j . Tradycja wspominania z m a r ł y c h , s z c z e g ó l n i e postaci,
które o d e g r a ł y w a ż n i e j s z ą rolę w ż y c i u gminy i o s ó b , które p o n i o s ł y ś m i e r ć
dlatego, ż e były Ż y d a m i , przestrzegana była powszechnie w gminach aszkenazyjskich Europy Ś r o d k o w e j . J u ż w okresie wczesnego ś r e d n i o w i e c z a w Nad
renii powszechny b y ł zwyczaj odczytywania (w czasie odpowiednich m o d ł ó w
za z m a r ł y c h ) d ł u g i c h list nie żyjących c z ł o n k ó w gminy, lub wspominania
o k o l i c z n o ś c i , w których miały miejsce a n t y ż y d o w s k i e pogromy. Zwyczaj ten
u g r u n t o w a ł y tzw. Memorbuechcr, spotykane często w gminach ż y d o w s k i c h na
terenie Niemiec ś r o d k o w y c h , Bawarii, Szwajcarii, Alzacji w okresie od Ś r e
dniowiecza po w i e k X V I Í I . J e d n ą z trzech podstawowych części każdej takiej
księgi była lista z m a r ł y c h , zawierająca nieraz tysiące nazwisk, k t ó r ą n a l e ż a ł o
o d c z y t a ć w synagodze, w dniach ku temu przeznaczonych (Weinberg 1982,
Ycrushalmi 1982). Tradycja ta nie z a n i k n ę ł a i jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n
nym, po pogromie w 1919 roku w miejscowości P r o s k u r ó w , wychodzi księga
opisująca wydarzenia oraz zawierająca nazwiska zamordowanych w ó w c z a s
m i e s z k a ń c ó w miasteczka .
1
N o r m a l n ą w i ę c koleją rzeczy po tragedii z a g ł a d y narodu ż y d o w s k i e g o
podczas drugiej wojny ś w i a t o w e j , ci którzy ocaleli, uznali za najgodniejszy
s p o s ó b uczczenia z m a r ł y c h wydanie ksiąg p o ś w i ę c o n y c h pamięci ludzi i świata,
który p r z e s t a ł istnieć.
W s p ó ł c z e s n a księga p a m i ę c i , Pinkas zikaron po hcbrajsku, Yizker bukh
w j ę z y k u jidysz, ma w i ę c w s w o i m z a ł o ż e n i u utrwalić świat sprzed zagłady,
p r z e d ł u ż y ć istnienie ż y d o w s k i e g o miasteczka Europy wschodniej, tak zwanego
sztetl, u w i e c z n i ć tych, co w n i m mieszkali.
Księgi te o d n o s z ą się zawsze do konkretnego miejsca, które mają upamięt
nić. J u ż w tytule najczęściej zaznaczona jest nazwa miasteczka, którego księga
dotyczy ( c z ę s t o jest on poszerzony o dalszy tekst, który wyjaśnia, ż e u p a m i ę t
nione b ę d z i e miasteczko i jego z a m ę c z e n i m i e s z k a ń c y ) .
188
OLGA GOLDBERG-MULKIEWICZ
Sugeruje to konstatację, że księgi p a m i ą t k o w e s t a n o w i ą monografie po
s z c z e g ó l n y c h m i e j s c o w o ś c i , dokument dla historyka dziejów najnowszych.
Jako monografie historyczne nie spełniają jednak stawianych i m w a r u n k ó w ,
toteż w literaturze historycznej spotykamy przede wszystkim krytyczne usto
sunkowanie s i ę z a r ó w n o dw-poszczególnych tomów, j a k i koncepcji w y d a w n i
czych (Szacki 1952, 1955; Wein 1972). Stanowisko lo jest na pewno s ł u s z n e ,
księgi te b o w i e m powinny z a i n t e r e s o w a ć przede wszystkim antropologa kultu
ry. Nie s ą to monografie m i e j s c o w o ś c i p o d p o r z ą d k o w a n e etnograficznym kon
cepcjom badawczym, nie m o ż e m y też z a l i c z y ć ich do literatury p a m i ę t n i k a r
skiej. S ą to książki o d o k ł a d n i e sprecyzowanym celu, który to cel narzuca treść
i układ p o s z c z e g ó l n y c h tomów, oraz w y o d r ę b n i a j e jako o k r e ś l o n ą g r u p ę doku
m e n t ó w . Na ich p r z y k ł a d z i e m o ż e m y prześledzić przede wszystkim dwa inter
esujące zjawiska kulturowe. Poddawanie przeszłości procesowi mitologizacji
oraz n i e ś w i a d o m e tworzenie na naszych oczach kolejnego mitu miasteczka
ż y d o w s k i e g o " , mitu, który różni się od- dotychczasowych. Powstanie tego
nowego mitu uwarunkowane jest przede wszystkim procesami o charakterze
s p o ł e c z n y m , k t ó r e t o w a r z y s z ą wydaniu każdej pojedynczej księgi p a m i ę c i .
Ruch wydawania tychże k s i ą g r o z p o c z ą ł się jeszcze w okresie ostatniej
w o j n y i trwa do d z i ś . P o w s t a ł spontanicznie najczęściej w ś r o d o w i s k u licz
nych ziomkoslw b y ł y c h m i e s z k a ń c ó w gmin ż y d o w s k i c h Europy wschodniej.
O ż y w i ł on istniejące j u ż organizacje, c z ę s t o p o w o ł a ł do życia nowe, s t a w i a j ą c e
sobie za pierwszy i zasadniczy cel działania - wydanie księgi p a m i ę c i . Ruch ten
p r z y c z y n i ł się do zacieśnienia s t o s u n k ó w i k o n t a k t ó w p o m i ę d z y grupami po
c h o d z ą c y m i z jednego miasteczka żyjącymi i działającymi na r ó ż n y c h konty
nentach oraz w z m o c n i ł więzi w e w n ą t r z g r u p o w e p o s z c z e g ó l n y c h organizacji
ziomkoskich, intensyfikując w ś r ó d byłych m i e s z k a ń c ó w p o s z c z e g ó l n y c h mia
steczek, a c z ę s t o i w ś r ó d ich dzieci, urodzonych j u ż poza E u r o p ą w s c h o d n i ą ,
poczucia posiadania w s p ó l n e g o systemu odniesienia, własnej tradycji m a ł o
miasteczkowej.
Ruch ten istnieje obok nurtu badawczego, obok działalności h i s t o r y k ó w ,
którzy s t a w i a j ą sobie za cel opracowanie historii p o s z c z e g ó l n y c h gmin ż y d o
wskiej diaspory , c h o ć bywa, ż e w p o s z c z e g ó l n y c h przypadkach ziomkostwa
z w r a c a j ą się do n a u k o w c ó w z p r o ś b ą o opracowanie pojedynczych z a g a d n i e ń .
Wydawane księgi o d n o s z ą się przede wszystkim do o b s z a r ó w , k t ó r e podczas
ostatniej wojny światowej znalazły się pod o k u p a c j ą n i e m i e c k ą , a w i ę c gmin
ż y d o w s k i c h l e ż ą c y c h przed ostatnią w o j n ą w granicach C z e c h o s ł o w a c j i , Gre
c j i , J u g o s ł a w i i , L i t w y , Ł o t w y , Polski, Rumunii, Węgier, ZSSR. Trudno jest
o k r e ś l i ć ich liczbę - są to najczęściej bardzo m a ł e nakłady, drukowane w róż
nych, czasem niewielkich drukarniach, na wielu kontynentach. R o z c h o d z ą się
one w ś r ó d b y ł y c h m i e s z k a ń c ó w danego miasteczka nie trafiając na półki
s k l e p ó w k s i ę g a r s k i c h , ani do katalogów wydawniczych. Opierając się na biblio
grafii sporządzonej przez Z. Bakera (Kugelmass, Boyarin 1983, s. 223-264), która
wydaje m i się b y ć najpełniejszą, oraz na katalogu biblioteki Yad Va-shcm
w Jerozolimie, posiadającej największy i najpełniejszy k s i ę g o z b i ó r z tego za
kresu, o b l i c z y ł a m liczbę ksiąg p a m i ą t k o w y c h , które d o t y c z ą w y ż e j w y m i e n i o 3
5
K S I Ę G A PAMIĘCI („Ml¡MORGUECIIER")
189
nych o b s z a r ó w na 526 t o m ó w z czego 428 ksiąg dotyczy terenów l e ż ą c y c h
do 1939 roku w granicach Polski:i te b ę d ą tematem moich dalszych r o z w a ż a ń .
Liczba wydanych ksiąg nie jest równa liczbie gmin, których te księgi
d o t y c z ą . N i e k t ó r e bowiem m i e j s c o w o ś c i mają po kilka k s i ą g wydawanych
kolejno, inne o d n o s z ą sie do szeregu gmin ż y d o w s k i c h sąsiadujących ze s o b ą .
Czasem jest to zaznaczone w tytule, ale nie zawsze. Z moich obliczeń wynika,
ż e w w y m i e n i o n y c h w y ż e j 428 tomach z n a l e ź ć m o ż n a dane d o t y c z ą c e 547
skupisk ż y d o w s k i c h , u w z g l ę d n i a j ą c , ż e np. C z ę s t o c h o w a ma cztery księgi
p a m i ą t k o w e , S o k o ł ó w Podlaski trzy, D y n ó w d w i e itd. R ó w n i e ż w i e l k o ś ć osied
la nie jest w s k a ź n i k i e m w y z n a c z a j ą c y m liczbę k s i ą g lub s t a r a n n o ś ć opracowa
nia t y c h ż e . O ile m o ż n a w y s n u ć w tej dziedzinie j a k i e ś prognozy, b ę d ą one
odwrotne od spodziewanych. Mianowicie, d u ż e skupiska ż y d o w s k i e o z r ó ż n i
cowanej s p o ł e c z n o ś c i i stosunkowo mniejszym zintegrowaniu w e w n ę t r z n y m
trudniej o r g a n i z u j ą się w celu wydania wspólnej księgi. J e d n ą księgę p a m i ą t
k o w ą ma K r a k ó w i j e d n ą Sarnaki na Podlasiu, gdzie m i e s z k a ł o przed d r u g ą
w o j n ą ś w i a t o w ą zaledwie 350 ż y d o w s k i c h r o d z i n , aż trzy księgi p a m i ą t k o w e
wydano natomiast upamiętniając n i e w i e l k ą g m i n ę ż y d o w s k ą Gliniany w oko
licach L w o w a . Jest r z e c z ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że nie mają k s i ą g p a m i ą t k o w y c h
n i e k t ó r e bardzo w a ż n e o ś r o d k i chasydzkie, ale do tego zagadnienia jeszcze
p o w r ó c ę . Problemem istotnym dla antropologa jest j ę z y k , w którym księga
p a m i ą t k o w a została wydana. J ę z y k księgi jest bowiem n i e w ą t p l i w i e odbiciem
d z i e j ó w jej m i e s z k a ń c ó w i przekazuje nam dane na temat skomplikowanego
problemu poczucia p r z y n a l e ż n o ś c i do o k r e ś l o n e g o kręgu kulturowego b y ł y c h
m i e s z k a ń c ó w miasteczka. J ę z y k i e m panującym w s p o ł e c z n o ś c i ż y d o w s k i e j
tradycyjnego sztetl wschodniej Europy był jidysz b ę d ą c y w powszechnym
użyciu obok hebrajskiego, który jako „język k s i ę g i " znany b y ł w tradycji
w y k s z t a ł c o n y m m ę ż c z y z n o m , a w X X wieku części z w o l e n n i k ó w ideologii
sjonistycznej. Ponadto, w tym okresie języka hebrajskiego uczonego w okre
ś l o n y c h s z k o ł a c h ż y d o w s k i c h , z a r ó w n o powszechnych, j a k i ś r e d n i c h (w nie
k t ó r y c h nawet hebrajski był j ę z y k i e m w y k ł a d o w y m ) . Poza tym prawie całe
s p o ł e c z e ń s t w o ż y d o w s k i e z n a ł o j ę z y k miejscowy (polski, lub inny), k t ó r y m
m ó w i ł a okoliczna, n i e ż y d o w s k a l u d n o ś ć . Księgi p a m i ą t k o w e napisane i wyda
ne w y ł ą c z n i e w j ę z y k u j i d y s z n a l e ż ą do rzadkości. Jak z r e s z t ą w o g ó l e rzadko
ś c i ą s ą księgi j e d n o j ę z y c z n e . Do grupy lej z a l i c z y ć należy pojedyncze księgi
napisane w y ł ą c z n i e w j ę z y k a c h angielskim lub hebrajskim. Interesującym ewe
nementem w tej dziedzinie jest korelacja m i ę d z y miejscem wydania księgi a jej
językiem.
Tak w i ę c księgi wydawane w Argentynie pisane są w y ł ą c z n i e w jidysz,
w Stanach Zjednoczonych natomiast w j ę z y k u jidysz wydawano księgi tylko
b e z p o ś r e d n i o po wojnie. W Izraelu, nieliczne prace lego typu pisane tylko
w t y m j ę z y k u , pojawiają się do lat ostatnich. Tylko w Izraelu wydawane s ą leż
księgi w y ł ą c z n i e po hebrajsku, i tylko w krajach diaspory nieliczne pisma s ą
w y ł ą c z n i e po angielsku. R e a s u m u j ą c ten skomplikowany trochę w y w ó d , mo
ż e m y u o g ó l n i ć , ż e księgi j e d n o j ę z y c z n e wydawane s ą przede wszystkim w g m i
nach ż y d o w s k i c h o bardzo silnym p r z y w i ą z a n i u do j ę z y k a jidysz i p i c l ę g n o w a 7
8
190
OLGA GOLDBERG-MULKILWK'Z
niu tradycji tegoż j ę z y k a oraz w gminach diaspory bardzo zintegrowanych,
w k t ó r y c h powszechne u ż y w a n i e angielskiego w y p a r ł o z n a j o m o ś ć innych tra
dycyjnych j ę z y k ó w , j a k i m i mówili Żydzi wschodnio-europejscy. Najczęściej
pojedyncza księga p a m i ę c i wydana jesl w d w ó c h lub trzech j ę z y k a c h : hebraj
skim, j i d y s z i angielskim. Czasami p o s z c z e g ó l n e części księgi są t ł u m a c z o n e
w c a ł o ś c i na inny j ę z y k , czasem zamieszczone jest streszczenie n a j w a ż n i e j
szych r o z d z i a ł ó w po angielsku, „aby m o g ł y p r z e c z y t a ć i z a p a m i ę t a ć naszu
w n u k i i i c h dzieci", j a k często zaznaczone jest we w s t ę p i e . Do r z a d k o ś c i n a l e ż ą
artykuły w innych aniżeli wymienione j ę z y k a c h . Osiem ksiąg z omawianej
grupy zawiera artykuły pisane po polsku, jedna po rosyjsku.
Wydanie księgi p a m i ą t k o w e j to jeden z najważniejszych p r z e j a w ó w działal
ności ziomkostwa. Najczęściej p o w o ł y w a n o do tego specjalny komitet w y d a w
niczy. Od przypadku z a l e ż a ł o czy z danego miasteczka p o c h o d z i ł y osoby
z odpowiednim w y k s z t a ł c e n i e m i czy p o w o ł a n e zostały do komitetu redakcyj
nego. W ó w c z a s księgi redagowano fachowo, w e d ł u g zasad przyjętych w no
woczesnej historiografii. Gdy wśród c z ł o n k ó w ziomkostwa b r a k o w a ł o odpo
wiedniego kandydata na redaktora księgi, do w s p ó ł p r a c y zapraszano osoby
m a j ą c e d o ś w i a d c z e n i e w tej dziedzinie. W rezultacie, przede wszystkim w la
tach s z e ś ć d z i e s i ą t y c h , w Izraelu w y k s z t a ł c i ł s i ę z a w ó d redaktora ksiąg p a m i ę c i .
N i e k t ó r z y w y r o b i l i sobie dobre imię w lej dziedzinie i zwracano się do nich
polecając redagowanie księgi. Wśród r e d a k t o r ó w ksiąg p o w t a r z a j ą s i ę w i ę c
nazwiska o s ó b , które nie były z w i ą z a n e pochodzeniem z kolejnymi miastecz
kami, ale r e d a g o w a ł y szereg ksiąg. Rzadko b y l i to zawodowi historycy. B y w a
ło, ż e komitet redakcyjny nie mając odpowiedniego d o ś w i a d c z e n i a i przygoto
wania zawodowego opierał się na wzorach innych ksiąg, nie unikając jednak
bardzo często w i e l u p o m y ł e k i nieścisłości. A u t o r a m i p o s z c z e g ó l n y c h artyku
łów s ą zawsze b y l i m i e s z k a ń c y miasteczka. W niektórych wypadkach, poza
Ż y d a m i p i s z ą ludzie, którzy ich kiedyś ratowali.
O g ó l n i e , drukowane prace, poza zamieszczonym w każdej k s i ę d z e opraco
waniem historii gminy ż y d o w s k i e j , które lo zadanie powierzano c z ę s t o zawo
dowemu historykowi, podzielić m o ż n a n a d w a rodzaje. S ą to: artykuły o cha
rakterze sprawozdawczym oraz wspomnienia. Jeśli dane miasteczko p o s i a d a ł o
j a k i ś z w i ą z e k z przedstawicielami literatury pięknej, w ó w c z a s w k s i ę d z e pa
m i ą t k o w e j pojawia się wiersz lub inny utwór literacki. Wiersz bywa napisany
przez d o m o r o s ł e g o poetę, nawiązujący w swej tematyce najczęściej do okresu
zagłady.
O s o b n ą g r u p ę s t a n o w i ą publikacje d o k u m e n t ó w . Mianem tym objęte s ą
wszelkiego rodzaju archiwalia - prywatne listy, w y c i n k i z gazet o d n o s z ą c e s i ę
do danego miasteczka, statuty i spisy c z ł o n k ó w p o s z c z e g ó l n y c h organizacji
s p o ł e c z n y c h , itp. Bogaty dział stanowi dokumentacja fotograficzna i rysunko
wa. Jednaki cel, który przyświeca wszystkim wydawcom ksiąg p a m i ą t k o w y c h ,
ta sama problematyka której te księgi dotyczą, s t w o r z y ł a pewien wzorzec, który
z n i e w i e l k i m i odmianami powielany jest -w kolejnych ł o m a c h p o ś w i ę c o n y c h
p o s z c z e g ó l n y m g m i n o m . Tak w i ę c , każda n i e m a l ż e księga zawiera c z ę ś ć histo
r y c z n ą , m i t p o c z ą t k u , o p i s u j ą c ą dzieje gminy od c z a s ó w osiedlania się pier-
K S I Ę G A PAMIĘCI ( „ M E M O R U U E C I I E R " )
191
wszych Ż y d ó w w miasteczku lub wsi. N a s t ę p n i e księgi z a w i e r a j ą szereg arty
k u ł ó w o charakterze wspomnieniowym d o t y c z ą c y c h okresu m i ę d z y w o j e n n e g o .
Zawsze znajdują się w nich informacje o strukturze zawodowej gminy, działa
j ą c y c h na jej terenie instytucjach o charakterze s p o ł e c z n y m , kulturalnym, j a k
miejscowy teatr, organizacje sportowe itp. Ponadto księgi z a p o z n a j ą czytelnika
z d z i a ł a l n o ś c i ą organizacji politycznych, partii, z w i ą z k ó w m ł o d z i e ż o w y c h . Po
w t a r z a j ą się wspomnienia d o t y c z ą c e p o s z c z e g ó l n y c h znanych rodzin, czy też
o s o b i s t o ś c i działających w miasteczku, albo w y w o d z ą c y c h się z tegoż. Obok
postaci z a s ł u ż o n y c h dla s p o ł e c z n o ś c i ż y d o w s k i e j wspominane s ą i takie, które
p o z o s t a ł y w p a m i ę c i jako charakterystyczne sylwetki, np. miejscowy nosiwoda, powszechnie znany w e s o ł e k , j a k i ś dziwak m a ł o m i a s t e c z k o w y i tym podo
bni.
Istotną c z ę ś c i ą każdej księgi jest opis zagłady. Wymienia się daty i okolicz
ności tworzenia getta, p o s z c z e g ó l n e , kolejno o g ł a s z a n e , restrykcje i wreszcie
tragiczny koniec gminy, dzień i o k o l i c z n o ś c i , w których przestała ona istnieć.
C z ę s t o księga wymienia wszystkie rodziny lub osoby, które zginęły. C z ę ś ć
p o ś w i ę c o n a okresowi z a g ł a d y zawiera r ó w n i e ż wspomnienia o s ó b , które j ą
p r z e ż y ł y - o k o l i c z n o ś c i ucieczki, ukrywania się. Wiele ksiąg m ó w i o krótkim
okresie, b e z p o ś r e d n i o po wojnie, gdy ocaleli Żydzi wracali do swoich miaste
czek i wsi szukając rodzin, próbując o d b u d o w a ć przerwane ż y c i e . Najczęściej
nie u d a w a ł o się to - kontynuacja n a s t ę p o w a ł a poza granicami Polski.
O poczuciu ciągłości tradycji ziomkoskich świadczą zamieszczane n i e m a l ż e
zawsze sprawozdania z uroczystości p o ś w i ę c o n y c h uczczeniu pamięci zmar
łych, o d b y w a j ą c y c h się rokrocznie w rocznicę dnia zagłady w Izraelu lub w in
nych grupach ż y d o w s k i e j diaspory, zdjęcia p o m n i k ó w ofitir z a g ł a d y stawianych
czasem w Polsce na ż y d o w s k i c h cmentarzach, najczęściej jednak poza jej
granicami. I wreszcie ostatnia żałobna lista zawiera nazwiska żołnierzy, pocho
d z ą c y c h z omawianego miasteczka, lub też s y n ó w czy w n u k ó w b y ł y c h miesz
k a ń c ó w urodzonych j u ż poza jego granicami, poległych w walce o p a ń s t w o
Izrael.
Dla tworzenia mitu przez księgi pamięci pomocnym jest n i e w ą t p l i w i e fakt,
ich napisania i wydania zawsze poza granicami P o l s k i , najczęściej w kilkana
ście lat po z a g ł a d z i e i wiele lat po opuszczeniu miasteczka przez tych, którzy
przystąpili do wydania dzieła. O k o l i c z n o ś c i opuszczenia miasteczka były tra
giczne, z w i ą z a n e z p r z e ż y c i a m i które uniemożliwiają spokojne, z r ó w n o w a ż o n e
podejście do opisywanych z d a r z e ń . O tym, j a k i m i l księgi te tworzą decyduje
w d u ż y m stopniu postawa ideologiczna ziomkostw, z e s p o ł ó w wydawniczych.
Otóż, s k ł a d a j ą sie one przede wszystkim, z byłych m i e s z k a ń c ó w miasteczek,
którzy w y w o d z i l i się z rodzin o ideologiach syjonistycznej i Bundu lub pocho
d z ą c z rodzin tradycyjnie religijnych, zbuntowali się przeciw domowej tradycji,
w s t ę p u j ą c do którejś z wyżej wymienionych organizacji. Z natury rzeczy w y
dawaniem księgi zajmują się b y l i lub w s p ó ł c z e ś n i d z i a ł a c z e kulturalni s p o ł e c z
ności, osoby w y k s z t a ł c o n e , czasem zawodowo zajmujące się nauką, dalekie od
tradycyjnego trybu życia. Za o k r e ś l o n y m ukierunkowaniem ksiąg, przemawia
r ó w n i e ż fakt, że z a g ł a d ę przeżyli przede wszystkim c i , którzy opuścili miaste9
1 0
192
O L G A G0LDÜI-.RG-MULKIEWIC:Z
czko jeszcze przed w o j n ą ; m o ż n a lo i n t e r p r e t o w a ć j a k o z w y c i ę s t w o s j o n i s t ó w
i oni p o d k r e ś l a j ą swoje racje w drukowanych lekslach, s z c z e g ó l n i e w k s i ę g a c h
wydawanych w I z r a e l u . Księgi wydane w k r ę g a c h bundowskich w diasporze
skupiają u w a g ę przede wszystkim na działalności k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e j w ł a s
nych organizacji.
11
Ś w i a t chasydzki, który p o z o s t a ł w pamięci n i e - Ż y d ó w j a k o element najbar
dziej charakterystyczny w tradycyjnym miasteczku okresu m i ę d z y w o j e n n e g o ,
s z c z e g ó l n i e w Polsce p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j , nie ma swego ambasadora
w ś r ó d w y d a w c ó w k s i ą g p a m i ę c i . N a j c z ę ś c i e j rola i d e o l o g i i chasydzkiej
w k s z t a ł t o w a n i u się obrazu życia codziennego miasteczka oraz istnienie i dzia
ł a l n o ś ć d w o r ó w p o s z c z e g ó l n y c h c a d y k ó w pozostają na marginesie treści w i ę kszości o p r a c o w a ń ". Stan ten utrwala i to, ż e w s p ó ł c z e ś n i e rozwijające b o g a t ą
d z i a ł a l n o ś ć p o s z c z e g ó l n e ugrupowania czy też dwory chasydzkie, z a r ó w n o
w Izraelu, j a k i Stanach Zjednoczonych, nie przejawiają zainteresowania prze
s z ł o ś c i ą i ż y c i e m gminy w diasporze. Leży to z r e s z t ą u podstaw chasydzkiej
ideologii. K u l t cadyka jest ściśle personalny, przenosi się wraz z t y m ż e z miej
sca na miejsce nie u s t o s u n k o w u j ą c s i ę do p o s z c z e g ó l n y c h m i e j s c o w o ś c i , b ę d ą
cych niejako miejscem postoju,a nie o ś r o d k i e m , w którym toczy s i ę ż y c i e
gminy. Jedyne co łączy c h a s y d ó w z przeszłością - konkretnym miejscem, gdzie
rozwijało s i ę ż y c i e dawnej s p o ł e c z n o ś c i to kult grobu, miejsca p o c h ó w k u
cadyka lub domu, w k t ó r y m mieszkał; kult ten m o ż n a p r a k t y k o w a ć bez upa
miętniania innych treści. W a ż n e dla c h a s y d ó w , j a k też i dla ogółu Ż y d ó w ,
uczczenie miejsca p o c h ó w k u najbliższej rodziny m o ż e być r ó w n i e ż obserwo
wane bez ustosunkowania s i ę d o m i e j s c o w o ś c i , w których nie toczy s i ę j u ż ż y c i e
ż y d o w s k i e j s p o ł e c z n o ś c i . N i c angażują się w i ę c oni ani w wydawanie ksiąg
p a m i ę c i , ani nie dbają, aby reprezentowany przez nich świat z n a l a z ł w nich
w ł a ś c i w e mu miejsce i wierne odbicie.
I wreszcie trzeba jeszcze p o d k r e ś l i ć ostatni czynnik, k t ó r e g o nie n a l e ż y
l e k c e w a ż y ć . Księgi pamięci powstają w s p o ł e c z n o ś c i w s p ó ł c z e s n e j , dalekiej od
tej, k t ó r ą m a j ą za zadanie u w i e c z n i ć . Grupa, która j e wydaje ma w ł a s n ą ,
wprawdzie krótką, ale jednak powszechnie przyjętą historię, w ł a s n e autorytety.
K s i ę g i te s ą finansowane przez p o s z c z e g ó l n y c h c z ł o n k ó w ziomkostwa nie
wedle r ó w n e g o p o d z i a ł u k o s z t ó w wydawnictwa, ale sponsorowane wedle mo
ż l i w o ś c i i chęci p o s z c z e g ó l n y c h o s ó b , które czasem w w y s o k i m opodatkowa
niu s i ę na rzecz wydania księgi w i d z ą m o ż l i w o ś ć p o d k r e ś l e n i a nie zawsze
prawdziwych z a s ł u g w ł a s n e j rodziny. Wywodzenie się ze znanego gniazda,
posiadanie w rodowodzie uczonych m ę ż ó w jest w a ż n y m atutem w k s z t a ł t o w a
niu etosu rodzinnego i budowaniu własnej pozycji. Wszystkie w y m i e n i o n e
w y ż e j czynniki w p ł y w a j ą o c z y w i ś c i e na zaburzenie proporcji w ilości miejsca
p o ś w i ę c o n e g o p o s z c z e g ó l n y m problemom, na przerysowanie niektórych w ą t
ków, niedopracowanie czy też c a ł k o w i t e p o m i n i ę c i e innych.
Wymienione o k o l i c z n o ś c i t o w a r z y s z ą c e procesowi powstawania ksiąg pa
m i ę c i odzwierciedlone s ą nie tylko w.treści tychże, ale m o ż e jeszcze bardziej
dobitnie w ich szacie graficznej.
K S I Ę G A PAMIĘCI ( „ M E M O R B U E C I I E R " )
(Wieczny płomień - dla upamiętnienia Dolhinowu, Tel-Aviv 1985)
Cyfry arabskie dodane zostały przez autorkę niniejszego artykułu aby umożliwić odczytanie planu nie znającym
hebrajskiego.
1. Dom ludowy, gmina, posterunek. 2. Polska szkoła powszechna. 3. Szkoły „Tnrbul" (sieć szkól żydowskich z
językiem w y k ł a d o w y m hebrajskim), 4. Synagogi. 5. Herder, jeszvbot. i». M ł y n Gordona. 7. Apteki. 8. Stary cemntarz
dziecięcy. 9. Studnia. 10. Straż pożarna. U . Cmentarze, katolicki, żydowski, z pierwszej wojny światowej. 12. 1'taża
dla kobiet. 13. Plaża dla mężczyzn.
194
OLGA GOLDBERG-MULKIEWICZ
Do w y j ą t k ó w n a l e ż ą księgi bez ilustracji. S ą to tylko pojedyncze egzempla
rze, wydawane pospiesznie, najczęściej zaraz po wojnie, techniką która unie
m o ż l i w i a zamieszczenie zdjęć. Powszechnie przyjęte jest przekonanie, ż e fo
tografia, rysunek, s t a n o w i ą o b i e k t y w i z a c j ę przeszłości, p r z e n o s z ą , ocalają od
zapomnienia konkretne fakty, p o s z c z e g ó l n e postaci, świat w swojej prawdziwej
istocie. D o b ó r zamieszczonych zdjęć z n ó w uwarunkowany jest procesami
historycznymi. Burzliwe wojenne losy s p o ł e c z n o ś c i ż y d o w s k i e j sprawiły, ż e
albumy rodzinne n a l e ż ą do r z a d k o ś c i , pozostały one najczęściej w Polsce, ale
za to zdjęcie przedstawia n i e z w y k ł ą w a r t o ś ć , j a k o prawdziwa dokumentacja
świata, który p r z e s t a ł istnieć. W dobytku o s ó b , k t ó r e wyjechały z Polski jeszcze
przed w o j n ą lub u r a t o w a ł y się z wojennej p o ż o g i , z a c h o w a ł y s i ę przede wszy
stkim fotografie pojedynczych o s ó b , najbliższych. Poza tym c z ę s t e są zdjęcia
ilustrujące ż y c i e i przygody m ł o d y c h , a w i ę c fotografie ze szkoły, dokumentu
j ą c e d z i a ł a l n o ś ć k l u b ó w sportowych, organizacji k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h m ł o
d z i e ż y ż y d o w s k i e j . Rzadsze s ą zdjęcia ukazujące u r o c z y s t o ś c i o charakterze
rodzinnym; robienie takowych nie leżało w ż y d o w s k i e j tradycji; fotografowa
nie podczas świąt b y ł o w w i ę k s z o ś c i w y p a d k ó w n i e m o ż l i w e , g d y ż z a b r a n i a j ą
tego przepisy religijne. Najmniej z a c h o w a ł o się zdjęć p r z e d s t a w i a j ą c y c h mia
steczko, jego a r c h i t e k t u r ę , najważniejsze budynki, ulice. A to p r z e c i e ż stanowi
element w i ą ż ą c y . Księgi w znacznej swej w i ę k s z o ś c i wydawano w okresie,
w k t ó r y m trudno było do Polski p o j e c h a ć , aby u z u p e ł n i ć szatę ilustracyjną
tomu. T o t e ż często spotykamy w k s i ę g a c h pamięci rysunki, które m a j ą czytel
n i k o w i p r z y b l i ż y ć nie istniejący j u ż świat. D o m o r o ś l i najczęściej artyści odtwa
rzają z p a m i ę c i ulice, p o s z c z e g ó l n e domy, w n ę t r z a synagogi.
Do najbardziej interesujących należą mapy osiedli. Rysowane z p a m i ę c i
u d e r z a j ą d ą ż e n i e m do przedstawienia c a ł e g o miasteczka, z a r ó w n o świata ż y d o
wskiego, j a k i tego, który istniał obok i - j a k s ą d z ą niektórzy badacze - b y ł przez
Ż y d ó w z u p e ł n i e nie z a u w a ż o n y . Interesującym p r z y k ł a d e m łączenia tych
d w ó c h ś w i a t ó w jest mapa Kałusza, zamieszczona w k s i ę d z e p a m i ą t k o w e j tego
miasteczka . Na schematycznie narysowanym planie umieszczono wszystkie
w a ż n i e j s z e , zdaniem autora, instytucje. P o d z i a ł na dwa światy widoczny jest na
pierwszy rzut oka. Otóż, wszystkie instytucje n i e ż y d o w s k i e oraz nazwy ulic
oznaczone s ą polskim alfabetem i po polsku, instytucje n a l e ż ą c e do świata
ż y d o w s k i e g o , podpisane są po hebrajsku. S ą s i e d z k i e usytuowanie s p r a w i ł o , że
n i e m a l ż e g r a n i c z ą ze s o b ą dwa teksty; „Plac piłki n o ż n e j " oraz napis oznacza
j ą c y ż y d o w s k i cmentarz; cmentarz katolicki oznaczony jest k r z y ż e m i s ł o w e m
„ c m e n t a r z " . U ż y c i e k r z y ż a jako oznacznika zasługuje na s z c z e g ó l n ą u w a g ę ,
g d y ż w g ł ę b o k o zakorzenionej tradycji ż y d o w s k i e j leży unikanie tego znaku.
D w o m a alfabetami: ł a c i ń s k i m i hebrajskim, podpisana jest siedziba niemiec
kiej policji kripo. W tym wypadku oznaczono bowiem instytucję, która nie
należała do ż a d n e g o z tradycyjnych światów miasteczka, niemniej z a w a ż y ł a
zasadniczo na jego losie.
1 3
14
Dwa światy istnieją w ś w i a d o m o ś c i oraz w pamięci byłych ż y d o w s k i c h
m i e s z k a ń c ó w miasteczka, ale o c z y w i ś c i e obok siebie, a w n i e k t ó r y c h przypad
kach s ą sobie przeciwstawne lub wrogie. Nie bez przyczyny autor mapy
K S I Ę G A PAMIĘCI ( „ M E M O R l i U E C I I E R " )
195
D o l h i n o w a otacza k r ę g i e m rysunki kościoła i cerkwi, o g r a d z a j ą c j e szczelnie
od świata k o n t a k t ó w i miejsca s p o t k a ń , j a k w y s z c z e g ó l n i o n e na tejże mapie:
rynek, apteka, s z k o ł a , m ł y n .
Instytucje ż y d o w s k i e zamieszczone na pojedynczych mapach c z ę s t o ozna
czone s ą g w i a z d ą Dawida, m e n o r ą , co p o d k r e ś l a ich p r z y n a l e ż n o ś ć do świata
Ż y d ó w , ż y d o w s k i e j tradycji. Kryteria doboru i hierarchia w a ż n o ś c i instytucji
z a l e ż ą o c z y w i ś c i e od autora mapy. N i e w ą t p l i w i e jest to w y n i k jego postawy
ideologicznej, rezultat poddania się o k r e ś l o n e m u m i t o w i miasteczka. N a j c z ę
ściej instytucje o b s ł u g u j ą c e s p o ł e c z n o ś ć ż y d o w s k ą u w z g l ę d n i o n e s ą bardzo
s z c z e g ó ł o w o . W w i e l u przypadkach z r ó w n ą s t a r a n n o ś c i ą i j e d n a k o w y m zaan
g a ż o w a n i e m autorzy map rysują tak w a ż n e dla tradycyjnej s p o ł e c z n o ś c i ż y d o
wskiej instytucje gminne, j a k synagoga, cmentarz, łaźnia rytualna, s z k o ł y dla
m ł o d z i e ż y ż y d o w s k i e j , co siedziby p o s z c z e g ó l n y c h s t o w a r z y s z e ń o charakte
rze s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n y m czy też k l u b ó w sportowych, skupiających niekiedy
tylko g a r s t k ę m ł o d z i e ż y .
Charakter księgi podkreślają zawsze ilustracje s y m b o l i z u j ą c e smutek, ż a ł o
b ę . S ą one brane z a r ó w n o z symboliki ogólnej j a k i specyficznej dla r e l i g i i ,
ideologii ż y d o w s k i e j . Stronice księgi, s z c z e g ó l n i e te, gdzie w y m i e n i a s i ę na
zwiska o s ó b , k t ó r e zginęły, ramowane s ą na czarno, p o s z c z e g ó l n e strony
ozdabia s i ę rysunkami z ł a m a n e j świecy, p r z e w r ó c o n e g o lichtarza, d w ó c h l i c h
tarzy ze z ł a m a n y m i ś w i e c a m i , wizerunkiem p r z e w r ó c o n e j lub z ł a m a n e j menory, p ł o n ą c y m zniczem, itp.
Przedstawiony p o w y ż e j model k s i ę g i p a m i ę c i miasteczka ż y d o w s k i e g o
t w o r z y j e g o o k r e ś l o n y m i t . Autorzy k s i ą g i i c h redaktorzy z b u d o w a l i n o w y
obraz, r ó ż n y od powszechnie spotykanego. W y o b r a ż e n i e , m i t tradycyjnego
szteltz wschodniej Europy, nie jest z j a w i s k i e m n o w y m w ż y d o w s k i e j trady
c j i . Przeciwnie, funkcjonuje j a k o d o k ł a d n i e sprecyzowany autostereotyp,
k t ó r e g o pierwsze przekazy znamy z literatury p i ę k n e j pisanej w j ę z y k u j i
dysz p o d koniec X I X oraz na p r z e ł o m i e X I X i X X stulecia. Stereotyp ten,
u k s z t a ł t o w a n y , a m o ż e przede w s z y s t k i m u t r w a l o n y przez takich pisarzy j a k
Szalom A s z , Mendele M o j c h e r Sforim czy S z o ł e m A l e j c h e m , p o z o s t a ł j a k o
powszechnie f u n k c j o n u j ą c y do c z a s ó w w s p ó ł c z e s n y c h ( M i r o n 1 9 8 1 , s. 19139). Przedstawia on ż y d o w s k ą s p o ł e c z n o ś ć m a ł o m i a s t e c z k o w ą , ż y j ą c ą
w ł a s n y m z a m k n i ę t y m ż y c i e m , k t ó r e g o podstawowe zasady o p i e r a j ą s i ę prze
de w s z y s t k i m na poszanowaniu instytucji patriarchalnej rodziny , przyna
l e ż n o ś c i do s p o ł e c z n o ś c i ż y d o w s k i e j , p o d p o r z ą d k o w a n i u s i ę jej i n s t y t u c j o m .
Stereotyp ten rysuje d o k ł a d n i e w e w n ę t r z n ą s t r u k t u r ę s p o ł e c z n o ś c i ż y d o
wskiej i d e a l i z u j ą c r e g u ł y w s p ó ł ż y c i a w e w n ą t r z g m i n y , k t ó r e oparte s ą na
p o d s t a w o w y c h zasadach r e l i g i i ż y d o w s k i e j i g ł ę b o k i e j humanitarnej trady
c j i . M i t miasteczka ż y d o w s k i e g o przedstawia d o k ł a d n i e s p e c y f i c z n ą straty
fikację s p o ł e c z n ą j e g o m i e s z k a ń c ó w , p o d k r e ś l a j ą c s t a ł o ś ć ł a d u s p o ł e c z n e g o
opartego na w s p o m n i a n y c h w y ż e j w a r t o ś c i a c h .
A l e tak idealny obraz nie jest j e d y n y m . J u ż na p o c z ą t k u b i e ż ą c e g o stulecia
literatura p i ę k n a wzbogaca stereotypowy obraz miasteczka o nowe treści, włą
czając w obraz tradycyjnego życia, elementy świeckie, i d e o l o g i ę buntu przeciw
1 5
196
OLGA GOLDBERG-MUI .KIEWIOZ
uznanym autorytetom (Weisscnberg 1933). Pozbawia to mit ż y d o w s k i e g o szletl
zabarwienia optymistycznego, podkreślając smutne strony życia, beznadziej
n o ś ć w a l k i o e g z y s t e n c j ę w bardzo trudnych warunkach. Z z e t k n i ę c i a s i ę tych
d w ó c h podstawowych tendencji naturalną koleją rzeczy z w y c i ę s k o wychodzi
stereotyp pozytywny. Dalsze k s z t a ł t o w a n i e się mitu miasteczka wschodnioeu
ropejskiego p r z e b i e g a ł o j u ż bowiem w okresie przed d r u g ą w o j n ą światową,
najczęściej poza granicami Europy, przede wszystkim w Stanach Zjednoczo
nych i Izraelu, a to m u s i a ł o sprzyjać idealizacji. Tendencji tej nie oparli s i ę
r ó w n i e ż naukowcy. M i t idealnej s p o ł e c z n o ś c i ż y d o w s k i e j w Europie wschod
niej przewija s i ę w pracach a n t r o p o l o g ó w . M . Mead we w s t ę p i e do cytowanej
j u ż w niniejszym artykule pierwszej modelowej monograťii miasteczka ż y d o
wskiego Europy wschodniej, pisze że celem b a d a ń (prowadzonych w parę lat
po z a k o ń c z e n i u drugiej wojny światowej) bylo uchwycenie piękna życia w ma
ł y m miasteczku ż y d o w s k i m , które z a c h o w a ł o się w pamięci w s p ó ł c z e s n y c h
r e s p o n d e n t ó w (Zborowski, Herzog 1953, s. 11). Stawia ona znak r ó w n o ś c i
p o m i ę d z y realiami a uzyskanym przez a n t r o p o l o g ó w wyidealizowanym wyob
r a ż e n i e m t e g o ż ż y c i a . Realizacji mitu s z c z ę ś l i w o ś c i p o d p o r z ą d k o w a n a jest
wspomniana w y ż e j monografia, której autorzy piszą w y r a ź n i e we w s t ę p i e , ż e
źródła literackie traktowali na równi z etnograficznymi, ale uważają, że stwo
rzona przez nich modelowa monografia miasteczka ż y d o w s k i e g o reprezentuje
c a ł o ś ć ż y d o w s k i e j kultury i ukazuje w s p ó l n y trzon, z którego mogły w y w o d z i ć
się r ó ż n e zindywidualizowane, odmienne losy p o s z c z e g ó l n y c h s p o ł e c z n o ś c i .
Model stworzony przez p a r ę Herzog - Zborowski b y ł przez wiele lat jedynym
i n i e p o d w a ż a l n y m wzorcem dla badaczy kultury szletl. Obierając inną m e t o d ę
b a d a ń , para autorska Roskies - Roskies wydaje m o n o g r a f i ę miasteczka opartą
przede wszystkim na publikowanych tekstach o charakterze m a t e r i a ł o w y m ,
literackim oraz w y j ą t k a c h z ksiąg pamięci (Roskies, Roskies 1973). D o b ó r
t e k s t ó w dokonany zosta! bardzo starannie. Autorzy pragnęli o g a r n ą ć ramami
książki j a k najwięcej dziedzin życia m a ł e g o miasteczka, p o k a z a ć jego barw
ność i w i e l o s t r o n n o ś ć p o s z c z e g ó l n y c h zjawisk. Niemniej z a r ó w n o zestaw te
kstów, j a k i komentarze do nich w s k a z u j ą na p o d p o r z ą d k o w a n i e się mitom
„ z ł o t e g o w i e k u " (Stciner 1971, s. 3-4). Z ł o ż o n o ś ć problemu w i d z ą autorzy
innego opracowania opartego na księgach p a m i ę c i . W obszernym i poruszają
cym wiele p r o b l e m ó w w s t ę p i e do zbioru tekstów wybranych z ksiąg p a m i ę c i
a s k ł a d a j ą c y c h s i ę na opis życia w ż y d o w s k i m miasteczku i z a g ł a d y tegoż, J.
Kugelmass i J. Boyarin poruszają s p r a w ę ustosunkowania się do przeszłości
a u t o r ó w p o s z c z e g ó l n y c h o p r a c o w a ń (Kugelmass, Boyarin 1983, s. 14-17).
P r z y c z y n ę idealizacji przeszłości, mit spokojnego życia w miasteczku, gdzie
p a n o w a ł a powszechna m i ł o ś ć b l i ź n i e g o i poszanowanie podstawowych praw
w s p ó ł ż y c i a , który (powielany przez ich r e s p o n d e n t ó w ) W i d z ą oni w tym, że
wszystkie wspomnienia o s ó b , które przeżyły, p r z y ć m i o n e są piętnem zagłady,
co u n i e m o ż l i w i a krytyczne spojrzenie w przeszłość.
Wydaje mi się jednak w a ż n y m poszerzenie platformy r o z w a ż a ń . M i t bo
wiem, który t w o r z ą księgi pamięci, to nie tylko idcalizacja przeszłością ale
przede wszystkim wprowadzenie zmian w tradycyjnym obraz'e miasteczka.
197
K S I Ę G A PAMIĘCI ( „ M E M O R B U E C I I E R " )
D o t y c z ą one c z ę s t o przerysowania r o l i instytucji o charakterze kulturalnos p o ł e c z n y m . O c z y w i ś c i e i s t n i a ł y takowe, p r o w a d z i ł y o ż y w i o n ą d z i a ł a l n o ś ć
( s z c z e g ó l n i e w ś r ó d m ł o d z i e ż y ) , niemniej n a l e ż a ł o b y się z a s t a n o w i ć , czy we
w s z y s t k i c h gminach ż y d o w s k i c h d z i a ł a l n o ś ć ta była tak w a ż n a i ż y w a , j a k
to s u g e r u j ą n i e k t ó r e k s i ę g i p a m i ę c i . P o d k r e ś l a j ą c z a r ó w n o w tekstach, j a k
i w dokumentacji wspomniane w y ż e j c z y n n i k i , j e d n o c z e ś n i e w i d z i m y ten
d e n c j ę do zmniejszenia r o l i i instytucji i p r ą d ó w r e l i g i j n y c h w k s z t a ł t o w a n i u
s i ę ż y c i a codziennego. Są to n i e w ą t p l i w i e nowe komponenty m i t u , k t ó r e
z a s ł u g u j ą na u w a g ę badaczy.
LITERATURA
В a r t h e s R.
1972 Mythologies,
London.
В i d n e y D.
1953 Theoretical Anthropology, New York.
K u g e l m a s s J., B o y a r í n J. eds.
1983 From a Ruined Garden. The Memorial Books
York.
M i r o n D.
1981 Der Image fun Sztetl, T e l - A v i v (jidysz)
R о s к i e s D . K., R o s k i e s D . G.
1975 The Shletl Book, Tel-Aviv.
S t e i n e r G.
of Polish Jewry,
New
1971 In Bluebard's
Castle: Some Notes Towards Redefinition
of Culture,
New Haven.
S z a c k i I.
1952, 1955 Yizkor Bicher Y i v o Blelter X X X V I 264-282, X X X I X 339-351,
New York, (jidysz)
W e i n A.
1973 Sifrei zikaron k'makor l'dicker
toldot kehilol Israel b'Europa,
Yad
Vashem kovee 9 209-222, Jerozolima (hebrajski)
W e i n b e r g M.
1938 Die Memorbuecher
der juedichen Gemeinden in Bayern,
W e i s s e n b e r g I. M.
1906 A Sztetl, Warszawa Qidysz).
Y c r u s h a l m i Y. H .
1982 Zakhor: Jewish History and Jewish Memory, Seattle.
Zborowski
M . , H e r z o g E.
1962 Life is with People, New York.
Mucnchcn.
198
OLGA GOLDBCRG-MULKILWICZ
Przypisy
* Księga ta ЮшгЬп
Proskoiow
(Zagląda P r o s k u r o w a ) słusznie uważana jest za p r o t o t y p w y c h o d z ą c y c h współcześnie { K u g e l -
mass B o y a r i n 1983, s. 7).
t
^ Posługując się w m o i c h dalszych rozważaniach terminem „ m i l " opieram sit,' na szerszej d e f i n i c j i lego pojęcia, znanej przede
w s z y s t k i m z prac A . Barthesa oraz D. B i d n e y a .
^ Pierwszą znaną m i księgą pamięci w y d a n ą d l a uczczenia ofiar zagłady jest Lodzer
Yizker-Bukh (Księga pamięci L o d z i ) , k t ó
ra ukazała się w 1943 r o k u w N o w y m Y o r k u .
** B a r d z o często j a k o w y d a w c a księgi f i g u r u j ą z i o m k o s t w a miasteczka X działające w U S A i Izraelu, A r g e n t y n i e , U S A i Izrae
lu i ł p .
^ Badania nad p o j e d y n c z y m i g m i n a m i prowadzone są powszechnie; do najpopularniejszych w y d a w n i c t w o charakterze z b i o r o
w y m należą: Pinkas ¡ш-kehiloi;
entsikhpetłia
sheł ha-yishuvini...
( I lebr), (Pinkas ha-kehiloi;
encyklopedia g m i n ż y d o w s k i c h ) w y d a
wana przez Instytut Pamięci Yad Va-shem w J e r o z o l i m i e , o d roku 1969.-Dotychczas ukazały się w tej serii t o m y dotyczące R u m u n i i ,
Węgier, B a w a r i i oraz częściowo terenów Polski.
W o b l i c z e n i a c h t y c h c e l o w o p o m i n ę ł a m księgi pamięci g m i n ż y d o w s k i c h z terenów Europy ś r o d k o w e j i zachodniej, przede
w s z y s t k i m N i e m i e c , różnią się one b o w i e m w sposób zasadniczy od o m a w i a n y c h .
^ N i e jest to obliczenie absolutnie dokładne, opieram się j e d y n i e na nazwach miejscowości w y m i e n i o n y c h w poszczególnych
t y t u ł a c h . Istnieją jednak tomy, które w tytule mają zaznaczone, że dotyczą danej miejscowości „ i o k o l i c y " oraz takie, które w s p o m i
nają o o k o l i c z n y c h miejscowościach nie w y o d r ę b n i a j ą c tego.
^ Z zagłady w o j e n n e j uratowało się ponoć o k o ł o 20 osób. Sefer yizkor łe-kehiłat
Sarnaki, (Księga pamięci g m i n y Sarnaki),
Haifa 1%8.
^ W y j ą t e k stanowi, w y d a n a w 1947 roku w L o d z i księga pamięci W i l n a - a więc leż napisana poza miastem, którego d o t y c z y :
Bleier vegn Vthie; ziunlbukh, L . Ran, L. K o r y s k i (red., w y d a l Z w i ą z e k Ż y d ó w Pochodzących z W i l n a w Polsce, Ł ó d ź 1947.
^
Okres największego nasilenia w ruchu w y d a w n i c z y m przypada na dziesięciolecie 1960-1970, co tłumaczone jest przez psy
c h o l o g ó w t y m , że dopiero po u p ł y w i e pewnego czasu, c i którzy przeżyli zagładę mogli w r ó c i ć do w s p o m n i e ń .
Następuje tu swego rodzaju zatuszowanie p r a w d z i w e j sytuacji. M ł o d z i e ż ż y d o w s k a o poglądach socjaldemokratycznych
i w ogóle l e w i c o w y c h , też e m i g r o w a ł a przed w o j n a do ówczesnej Palestyny, gdzie s t w o r z y ł a dużą społeczność k i b u c o w ą . U pods
taw i d e o l o g i i większości k i b u c ó w leży chęć oderwania się od tradycji diaspory i nie uczestniczą one w w y d a w a n i u ksiąg upamiętnia
j ą c y c h poszczególne g m i n y .
Z n a j d u j e to potwierdzenie w fakcie, że w i e l k i e i ważne ośrodki ruchu chasydzkiego, j a k np. B o b o w a nie doczekały się do
dziś własnej księgi p a m i ę c i .
^
N a j d o b i t n i e j podkreślają to w swej książce \l. \ lerzog i M . Z b o r o w s k i ( 1 9 5 6 c.20) pisząc w e wstępie: „My shreil means
community, ami community, means ¡he Jewish
1 4
- chaieha
ve'hurbana
szef ha'atara (Kałusz, życie i zagłada miasteczka), T e l - A v i v , 1980.
Esz tamid -yizkor
I'Oolhhiiw
( W i e c z n y p ł o m i e ń - dla upamiętnienia D o ł h y n o w a ) , T e l - A v i v , 1985.
Kałusz
my
community".
Jest t o powszechne w tradycji ż y d o w s k i e j , m i m o że o przynależności do narodu ż y d o w s k i e g o decyduje pochodzenie m a t k i ,
a nie ojca.
Olga Goldbcrg-Mulkicwicz
Tl IE M E M O R Y BOOK (MEMOR1ÍUECIIER) ANI) T H E M Y T U
OF A J E W I S H L I T T L E T O W N
Summary
One of the most respectable w a y s of commemorating a deceased person in J e w i s h tradition
w a s to issue a book describing his life and achievements. After Holocaust, according to that
custom, numerous Jewish associations of compatriots had initiated an action of editing books
commemorating Jewish communities inhabiting, up to the Second World War little towns, now
extinct. T h e article deals with the Memory Books issued in honor of Jewish communities living
once in Eastern Europe, in social units characteristic for Jewish culture called s z t e t l . It is
not possible to give an exact number of those books neither the number of towns they concern.
T h e author has recorded as many as 428 of them concerning the localities situated in the Polish
state territory from before 1939. T h e y contain data referring to 547 Jewish communities.
KSIĘGA PAMIĘCI („MEMORBUECTIER")
199
The books began lo be published immediately after the war, the action reached its climax
in the years 1960-1970, but they are appearing till now, issued by Jewish organizations of fellow
countrymen, mainly in Israel, North and South America.
T h e composition of each Memory Book corresponds with a pattern shaped by a long-lasting
tradition. It always contains a historical part, myth of the origin, i.e. the settlement of J e w s in
a particular town, a description of the Jewish life in the period between two Wars and then an
account of Holocaust. Some of the Books refer to the vicissitudes of J e w s after the Second World
War. Particular chapters of the Books are writlen by the members of communities who have
survived, only historical indroductions are sometimes works of professional historians. Most of
the Memory B o o k s are multilingual (mainly in Yidish, Hebrew and English). 'They are supplied
with illustrations, first of all photos taken in the period 1918-1939.
It could have been assumed that Memory Books would be a good sources documentation
of the life of non-existing places and communities. But due to ihe category of people publishing
and to other circumstances they rather créale a new, specific myth of a Jewish little town. T h e
myth is not an absolute consequence of that created by fiction literature, known and widespread
owing to such authors as Sholem A l e j c h c m and Mensele Mojcher Sforim. Neither does it
correspond with the image of a Jewish little town as it remained in memory of the Poles. First
of all it neglects the events having any meaning for the C h a s s i d (orthodox Jewish) communities,
paying more attention to the activity of social and cultural institutions.
Translated
by Anna
Kuczyńska-Skrzypek