Cyfrowa Etnografia

64aeb96417a2943735cd11ab4395638e.pdf

Media

Part of Z wystawy sztuki ludowej w Zakopanem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.3

extracted text

Z

W Y S T A W Y

S Z T U K I

L U D O W E J

W

Staraniem

Z A K O P A N E M

Departamentu

KOMAN

REIi\FVSS

Twórczości

Artystycznej

M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i oraz W y d z i a ł u

Kultury

Wojewódzkiej

zorgani­

Rady Narodowej

w

Krakowie

zowany został w Zakopanem konkurs, obejmujący

nie­

które

a

dziedziny

ludowej

szczególności haft,
K o n k u r s ten

twórczości

rzeźbiarstwo

przygotowany

artystycznej

i m a l a r s t w o na

w

z i m i e przez

w

szkle.

pracowni­

k ó w Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem, mimo bar­
dzo

ciężkich w a r u n k ó w

torzy,

przyniósł w

w jakich

rezultacie

pracowali

plon

organiza­

obfity,

o d u ż e j ż y w o t n o ś c i s z t u k i l u d o w e j na t y m

świadcząc
terenie.

N a d e s ł a n e na k o n k u r s okazy z o s t a ł y n a s t ę p n i e przez
Komisję

Kwalifikacyjną,

stanowiącą

zarazem

jury,

p r z e g l ą d n i ę t e , przy c z y m najlepsze z p r z e d s t a w i o n y c h
prac w y r ó ż n i o n o n a g r o d a m i p i e n i ę ż n y m i .

Po

n o w a n i u rzeczy n i e u d a n y c h l u b t a k i c h ,

które

zdaniem

Komisji Kwalifikacyjnej

cech

tradycyj­

nej

sztuki ludowej,

nie

posiadają

wyelimi­

z p o z o s t a ł e j reszty zrobiono w

kopanem w y s t a w ę , której publiczne otwarcie
ło w d n i u 8 k w i e t n i a

Za­

nastąpi­

br. „ W y s t a w a l u d o w e j sztuki p o d ­

h a l a ń s k i e j " u r z ą d z o n a z o s t a ł a w obszernej sali, miesz­
czącej się w b u d y n k u Miejskiej

Rady Narodowej.

w y s t a w ę złożyły się trzy z e s p o ł y e k s p o n a t ó w :
bór materiałów

Na

1) w y ­

n a d e s ł a n y c h na k o n k u r s ,

2) p r z y k ł a ­

dy sztuki dawnej, p o c h o d z ą c e z M u z e u m

Tatrzańskie­

go, i 3) g r u p a p r z e d m i o t ó w w y s t a w i o n y c h p r z e z
tralę Przemysłu

Z grupy pierwszej najobszerniejszą
h a i t y b a r w n e , na
stokątnych

Cen­

Ludowego i Artystycznego.
część

stanowiły

k t ó r e z ł o ż y ł y się w y k o n a n e na

płatach

białego

sukna

parzenice,

pro­

pantofle

oraz h a f t o w a n e chusty na g ł o w ę . Seria parzenic l i c z ą ­
ca p o n a d 20 o k a z ó w , o b e j m o w a ł a
podhalańskie,

głównie

parzenice

i nowotarskie, tereny przyległe

(Spis-'.,

Orawa) były ledwie zamarkowane pojedynczymi

oka­

zami. Szczawnica zaś zamiast parzenic n a d e s ł a ł a

wy­

szycia

dolnych

rozporów

przy

nogawkach.

Materiał,

k t ó r y z n a l a z ł s i ę na w y s t a w i e z o s t a ł b a r d z o s i l n i e w y ­
selekcjonowany

i przeplewiony,

dlatego m o ż e

wysta­

w i o n e okazy nie d a j ą w i e r n e g o o b r a z u dzisiejszej p o d ­
h a l a ń s k i e j parzenicy, k t ó r a r o z w i j a się w 2 k i e r u n k a c h ,
albo

staje

się

jaskrawa,

przeładowana

r o ś l i n n y m i , gdzie w ł a ś c i w y

elementami

zarys parzenicy stapia

w j e d n ą c a ł o ś ć z m o t y w e m o s t ó w czy r ó ż , b ą d ź
ciwnie,

redukuje

s i ę , cofa

do

dawnej

formy

r.ie

prze­
rombo­

idalnego „ k r z e s i w k a " . A n i jedna, ani druga forma
wystawie należytego
natomiast piękną

wyrazu

nie

serię parzenic,

pokazano

których

poważni

z

część m o ż n a b y określić m i a n e m „historycznych",
reprezentują

raczej f o r m y

n;i

znalazły,

starsze,

dziś

a j a k i e z o s t a ł y o d t w o r z o n e , czy t o d l a

gdyż

nie

noszone,

celów

muzeal­

n y c h czy k o n k u r s o w y c h . W p a r z e n i c a c h t y c h b r a k j e s t
tego p r z e ł a d o w a n i a ,
Kolisty
niż

środek

obecnie,

j a k i e cechuje w y r o b y

jest proporcjonalnie

wypełniony

czytelnym

późniejsze.

o wiele

mniejszy

geometrycznym

o r n a m e n t e m (np. w postaci r o z e t y c y r k l o w e j ) ,

obszer­

ne p ę t l i c e o p r z e j r z y s t y m a ż u r z e , d o ł e m z g r a b n e k r z e ­
siwka, w g ó r n e j części o b r z e ż o n e „ m i r w ą " . C e c h ą

R})c.

2.

starych

T

Gorsety podhalańskie
wzorów

wykonane

przez H. Roj Kozłowską

na

podstawie

Fot. R. Remfuss.

wy­

s t a w i o n y c h parzenic jest r ó w n i e ż mniejsza

jaskrawość.

Podczas gdy

i

w

okresie

międzywojennym

później­

szym parzenica g ó r a l s k a j a r z y ł a się k i l k u n a s t u n i e k i e -

dy b a r w a m i , dziś ( p o m i j a j ą c

parzenice

formy

uspokojenie

dawne)

mniejszej

widać

duże

ilości b a r w ,

bardzo

nych. P r z y k ł a d e m może tu być
wana

rekonstruujące
i

nawrót

do

umiejętnie

zestawio­

parzenica

reproduko­

n a r y c . 1, w y k o n a n a p r z e z W i r m a ń s k i e g o z R a -

t u ł o w a , k t ó r a na k o n k u r s i e o t r z y m a ł a I n a g r o d ę . P r z y
h a f t o w a n i u jej u ż y t o zaledwie czterech k o l o r ó w , czar­
nego, g r a n a t o w e g o ,

czerwonego

bardzo u m i e j ę t n e g o rozłożenia

i zielonego. N a

skutek

dają

bardzo

s z l a c h e t n ą i w zasadzie b a r w n ą .

one c a ł o ś ć

Sznurek, k t ó r y m

ob­

szyte s ą k r a w ę d z i e p r z y p o r ó w s k r ę c o n y j e s t z w ł ó c z k i
czerwonej i ciemno-granatowej, przyległe w o l u t y
towane

k o l o r e m c z e r w o n y m i czarnym, od

zielonym, pętle
w

środku

czerwone

i ciemno-granatowe,

czerwono-zielona

w

k r z e s i w k u czerwona
Drugim

i

bogatym

rozeta

granatowym

z czerwono-zielonymi wolutami

dookoła.

haf­

wewnątrz
otoku

Mirwa

przy

haftów

były

granatowa.

działem

barwnych

p a n t o f l e , w y k o n a n e z b i a ł e g o , szarego l u b c i e m n o - b r ą z o w e g o s u k n a s a m o d z i a ł o w e g o , o z d o b i o n e po w i e r z c h u
kolorowym

haftem. Haft

spotykanego

na p a r z e n i c a c h

t e n r ó ż n i s i ę d o s y ć s i l n i e od
i to z a r ó w n o j e ż e l i c h o d z i

0 t e c h n i k ę w y k o n a n i a j a k i rodzaj m o t y w ó w .
gdy

klasyczna

parzenica

zrobiona

Podczas

jest g ł ó w n i e

ście­

giem ł a ń c u s z k o w y m i w założeniu s w y m stanowi

kom­

b i n a c j ę e l e m e n t ó w g e o m e t r y c z n y c h , na p a n t o f l a c h w i ­
dzi się z d e c y d o w a n ą

przewagę

haftu płaskiego o du­

żych m o t y w a c h roślinnych, przy czym m o t y w y
wiązują

niejednokrotnie

„zachwaszczonego
tykanych
Kwitną

w

w

sposób

ostatnim

25-leciu

w

ubiorze

w i ę c na pantoflach kobiecych

niesione

z bukietów

środek

na

parzenicy i t p . Jest

robią w r a ż e n i e ujemne

przez

1 brak u m i a r u , na pantoflach
Trzecia grupa
girlandą

wianuszki

które

w

wzdłuż

o wzorach
brzegów

hafciarskie

czyli s e r d a k ó w
Wśród

są nie

wykonała
fot.

Anna
Wilfi.
Reinfiiss.

w ą t k u najczęściej

z naturalnej

białej 1 czarnej

Wyroby

i rękawice)

Andrzeja

Harendzy

Szlembarku

u t r z y m a n i ; są w

kolorach

żywych,

zastosowaniu

wątku

(pantofle

wełny.

białego, brązowego i p o m a r a ń c z o ­

wego w z g l ę d n i e czerwonego. O ile r ę k a w i c e dziane
drewnu-*-ych

ze

przy

formach

są oddawna

szeroko

na

rozpow­

szechnione w ś r ó d G ó r a l i k a r p a c k i c h , z a r ó w n o p o l s k i c h
jak

i r u s k i c h czy s ł o w a c k i c h , o t y l e

wykonane

tą techniką

rzeczą

czapki zimowe,

nową

robione

są

przez

tylko

zupełnie

ładne.
kolorowych,

i układające

to

biegnących

się po

rogach

wschodnich

kolorowych

n a l e ż a ł o b y jeszcze z a ­

zdobnictwo gorsetów

noszonych

przez

i

kożuszków

mężczyzn

i

znajdowało

rekonstrukcji dziś j u ż zupełnie

form

tej

części

ubioru

kobiety.
się

kilka

zapomnia­
np.

gorset

z płótna samodziałowego, zdobiony czerwonym

haftem

kobiecego,

( r y c . 2). O s o b n ą g r u p ę s t a n o w i ą n a w y s t a w i e
hafty

białe, dziurkowane, obrobione

(ryc.

3).

Jest

rzeczą

został

na

skimi

wystawie

haftami

bardzo

słuszną,

uwypuklony,

białymi

zbyt

góralskie

ściegiem
że

płaskim

ten

dział

gdyż

podhalań­

się

dotychczas

mało

interesowano, m i m o że w l u d o w y m

p r z e m y ś l e na

Pod­

halu

one

nie­

i w

Nowotarszczyźnie

mniej ważną
Bardzo

rolę niż

mogą

odegrać

omawiane wyżej hafty

interesującym,

jakkolwiek

barwne.

zupełnie

niewy-

o d r ę b n i o n y m w katalogu był dział w y r o b ó w

dzianych.

Złożyły się n a ń r ę k a w i c e

i

(ryc.

4),

pantofle

czapki

w y k o n a n e z grubej w e ł n y na specjalnych

drewnianych

f o r m a c h , na k t ó r y c h

a

rozpina się o s n o w ę

następnie

d r e w n i a n ą iglicą przewleka się w ą t e k . W y r o b y

1

białe

męskim

pretensjonalność

kwiatowych,

wystawionych gorsetów

ciekawych
nych

kt.jj],

Nowotarszyzny w Tylmanowej i Ochotnicy.

Do g r u p y h a f t ó w
liczyć

3. Kciralcrshic
z Łopusznej.

charaktery­

b u k i e t y . C h u s t y te w y k o n y w a n e są na

kresach

zdobiące

stroju

wystawionych haftów

głowę

prze­

swą

m o ż l i w e do p r z y j ę c i a , ale n a w e t
c h u s t k i na

dziewięciorniki,

jednak rzeczą

s t y c z n ą , ż e te s a m e m o t y w y ,

do
spo­

męskim.

portkach, róże

cuchach,

na­

silny

ogródka" roślinnych motywów

z a p o ż y c z o n e z h a f t u na m ę s k i c h

w

bardzo

te

Ryc.
laik

te, n i e ­

słychanie t r w a ł e , i ciepłe, wykonane są w deseń, p o w ­

Лус

stający

Uarendzą

przez

odpowiednie

przewlekanie

kolorowego

4.

Rękawice

wełniane

ze Szlembarku.

wyhor.ar.e

przez
fot.

R.

Andrzeja
Reinfuss.

Ryc.

5.

szka

z Zakopanego

Skrzynia

na

bieliznę

wykonana

w postaci

przez

próba

stworzenia

dokonane

wyelimino­

się z t e m a t y k i religijnej

wałby
wym

Bartol

z

w przyszłości

Zębu,

jako

obczyznę

panoszącą

się w z i m o ­

Interesującym

Na

okazem ubioru, w s k a z u j ą c y m

na

kla­

wyko­

malowana

baranich kożuszków.

Serdaki

która wyżej

takie nosiły u b o ż s z e G ó r a l k i , k t ó r e nie m o g ł y

pozwolić

obrazami

kożuch

na

świecką.
się obrazy

w y k o n y w a n e przez m ł o d z i e ż na k u r s a c h

serdak kobiecy,

w a n y przez I I Roj K o z ł o w s k ą

drogi

Reinfuss.

R.

trzeci dział w y s t a w y s k ł a d a j ą

nych

sobie n a

Szymo-

Fot.

przez tego a r t y s t ę w k i e r u n k u p r z e r z u c e n i a

stroju był rekonstruo­

ludowego

nany z w e ł n y na w z ó r

Gąsienicę

malo­

wane na szkle: p r z y c z y m część ich s t a n o w i ą m a l a t u r y

ubiorze sportowym.

sowe z r ó ż n i c o w a n i e

haftowany

i

aplikowany

sa­

w

Szlembarku,
jest

D r u g i m z kolei d z i a ł e m w y s t a w y b y ł y zdobione w y ­

zorganizowa­

Maniowach i Dębnie,

przez

samą

wspominane

Helenę

Roj

część

młodzież

zaś

Kozłowską,

kursy prowadziła.

m a l o w a n y m i przez

Ponieważ

zajmowaliśmy

się j u ż w p o p r z e d n i m numerze Polskiej S z t u k i L u d o ­
wej, na t y m

fianem.

wyłącznie

na

twórczość Roj Kozłowskiej. Na wystawie znalazło

miejscu

zwrócę

uwagę

się

roby z drzewa, j a k rzeźbione łyżniki, czerpaki, p i ó r n i ­

10 p r a c t e j n i e w ą t p l i w i e u t a l e n t o w a n e j m a l a r k i , z k t ó ­

ki, kołowrotek

rych cztery n a w i ą z u j ą

( „ w a r c u l a " ) oraz g a r ś ć s p r z ę t ó w

w y c h j a k stół, stołki, s ą s i e k .
pracowite i starannie

Wyroby

domo­

niejednokrotnie

w y k o n a n e nie r e p r e z e n t u j ą

jed­

jeden przedstawia
nych,

którzy

t r e ś c i ą do t e m a t y k i z b ó j n i c k i e j ,

tzw. „pytocy"

zapraszają

tj. posłańców

(„pytają")

„tkanie domowe") lub przemiany i postęp w życiu wsi

prowadzonego

w

różnych

ekspery­

kierunkach

przez z a k o p i a ń s k ą

szkołę' r z e ź b i a r s k ą

ralskiego snycerza

na manowce, z k t ó r y c h j u ż dzisiaj

n i e m a zdaje s i ę p o w r o t u .

Obecne

sprowadziły

góralskie wyroby

d r e w n i a n e n a w e t najlepsze, p o d w z g l ę d e m
nym

nie

wznoszą

się wiele ponad

gó­

artystycz­

poziom

tego,

z w y r a ź n y m odcieniem p e j o r a t y w n y m o k r e ś l a m y

co

mia­

nem „zakopiańszczyzny". Wśród w y r o b ó w z drzewa w y ­
r ó ż n i a się k i l k a sztuk m e b l i , w y k o n a n y c h przez
piańskiego

rzeźbiarza

Gąsienicę

W w y r o b a c h s w y c h stosuje

Szymoszka

zako­

( r y c . 5).

on szlachetniejsze

gatunki

d r z e w a n p . m o d r z e w , j a w o r czy j e s i o n i stosuje

mało

dzisiejszej a w i ę c

„uczennice",

wsi

kon­
reszta

zaś to obrazy ilustrujące

lat ustawicznego

na

wesele,

zealnych. P a r ę

dziesiątków

pracę

na

n a k t e g o p o z i o m u , co d a w n e z n a n e j u ż t y l k o z sal m u ­
mentowania

(„kosiarze"

„elektryfikacja"

itp.

P o r ó w n u j ą c obrazy Roj K o z ł o w s k i e j z pracami jej ucz­
niów widzimy,
zaciążyła

na

j a k silnie i n d y w i d u a l n o ś ć nauczycielki

pracach

kursistów,

zarówno

w

tematyce

(sceny z b ó j n i c k i e ) j a k i w s a m y m sposobie w y k o n a n i a .
W n i e k t ó r y c h obrazach Roj K o z ł o w s k i e j
zbójnickiej
obrazów

widoczne

jest

muzealnych

wyraźne

(,,niesom

„zbójnicy"), w innych autorka

o

tematyce

nawiązywanie

dutki

w

do

kotliku",

staje s i ę bardziej

ory­

ginalna, d a j ą c nowe ujęcie t e m a t ó w tradycyjnych,
W g r u p i e o b r a z ó w nie n a w i ą z u j ą c y c h tematycznie do
malarstwa

tradycyjnego

znajdują

się* d w a , k t ó r e

pod

już dziś na Podhalu u ż y w a n ą i n t a r s j ę . N i e k t ó r e z w y ­

względem artystycznym wysuwają

k o n a n y c h przez niego m e b l i , j a k n p . s t o ł e k z o p a r c i e m

nowicie

ozdobionym

(ryc. 7 na o k ł a d c e ) p r z e d s t a w i a trzech G ó r a l i k o s z ą c y c h

intarsjowanymi lelujami

wego s t a n o w i ą
blarstwa
Wśród

dobry przykład

z drzewa

dalszego

rozwoju

ciso­
me­

podhalańskiego.
wyrobów

płaskorzeźby

z drzewa

przedstawiające

łąkę,

na

„kosiarze"
dalszym

i

planie

„tkanie
kopy

się na czoło a m i a ­
domowe".

siana,

Pierwszy

ułożonego

na

ostrewkach. Obraz s k o m p o n o w a n y jest w s p o s ó b

bar­

zwracają

uwagę

dwie

dzo p r z e j r z y s t y . T r z y postacie k o s i a r z y u ł o ż o n e d i a g o ­

zbójników

( r y c . 6), w y ­

n a l n i e s ą i d e n t y c z n e w r u c h u , co z n a k o m i c i e p o d k r e ś l a

Ja-

r y t m w s p ó l n e j pracy. Czysta biel odzienia s t a n o w i silny

nasa z D ę b n a . S ą to p i e r w s z e o i l e m i w i a d o m o p r ó b y ,

kontrast z b o g a t ą g a m ą ciepłych zieleni, k t ó r y m i m a l o -

k o n a n e przez znanego r z e ź b i a r z a g ó r a l s k i e g o Jana

I

sąsieka

nowego modelu czapki narciarskiej, który

Bronisławę

80

dawnego

wana

jest

wskazują

łąka.
na

Pociągnięcia pędzla śmiałe i pewne

duże opanowanie

przez

autorkę

trudnej

t e c h n i k i j a k ą jest m a l o w a n i e na o d w r o c i e t a f l i
nej.

Drugi

ze w s p o m n i a n y c h

obrazów

w n ę t r z e izby z krosnami tkackimi,
cują

tkaczki.

Obraz

kompozycyjnym

ten bardzo

utrzymany

przy k t ó r y c h

dobry pod

jest

szkla­

przedstawia

w

pra­

względem

spokojnej

gamie

(a z a p e w n e

i wystawy) postawili

sobie

„wytypowanie

najlepszych i najbardziej t y p o w y c h w z o r ó w haftu i r y ­
zowania

w

drzewie

oraz

zachęcenie

artystów

ludo­

w y c h do dalszej t w ó r c z e j p r a c y w o p a r c i u o

najlepsze

artystyczne

poziomu

tradycje

artystycznego

ludowe", „podniesienie

sztuki podhalańskiej,
J

istotne

wartości" )

to

zadanie

wskazanie

należało

na

jej

przeprowa­

kolorystycznej, pozbawionej t a k częstej w obrazach

na

dzić w sposób bardziej dydaktyczny. N a l e ż a ł o

szkle j a s k r a w o ś c i . S t a n o w i on j e d e n z najlepszych

o-

nie t y l k o rzeczy d o b r e ale i z ł e , n a l e ż a ł o w s k a z a ć

brazów
Jest

Kozłowska.

czym

kilku

sztuk

miałaby

kolosalne

góralskich, ostatnio z a ś p r a c o w n i c ą M u ­

twórców

l u d o w y c h , ale przede

jakie

ona

dotychczas

Góralką

i opowiadań

zakopiańską,

zeum

Tatrzańskiego

stów

ludowych

w

wiejskich,

wiślu,

czy

autorką

postać

malujących

malarzy

Roj

Zakopanem.

stanowi

kobiet

Twórczość

wykonała

z

zdezorientowani
tandetę

powinna

doczekać

Prócz wymienionych wyżej

materiałów

wystawione zostały jako

części

się

analizy.

konkurso­

wyodrębnione:

znaczenie

kompletnie

od

śląskiego.

Tego

którzy

Po­

okresu

polega.

wczasowiczów,

różną

gruntownego opracowania i bardzo w n i k l i w e j

wych

arty­

„zła"

Dąbrowskim

swoistą,

na

górników

Roj-Kozłowskiej

W gronie

istota

pamiątkarską

nie

rodzaju
tylko

dla

samych
tysięcy

do

wykupują

przekonaniu,

Zakopanego,
co

najgorszą

że to

właśnie

jest sztuka l u d o w a Podhala.
Mimo wyżej wysuniętych
niła bardzo
łanie

na

poważne

ludowych

oficjalnej

zastrzeżeń

zadanie,
twórców.

wystawy można

wystawa

jeśli chodzi o
Po

zakończeniu

części

było widzieć grupki

góral­

d z i a ł starej s z t u k i l u d o w e j , na k t ó r y złożyły się ekspo­

skich a r t y s t ó w l u d o w y c h , z u w a g ą a n a l i z u j ą c y c h
dy z w y s t a w i o n y c h o b i e k t ó w

wyroby

Centrali

Przemysłu

Ludowego i Artystycz­

s o b ą na temat o g l ą d a n y c h
powiadanych

nego.
słuszny

p o m y s ł pokazania

dla

celów

porównaw­

czych p o d h a l a ń s k i e j sztuki zabytkowej w praktyce m i ­
n ą ł się nieco z celem. Z e s p ó ł e k s p o n a t ó w

muzealnych

został bowiem dobrany w sposób dosyć przypadkowy,

wa

stała

żadnym

i dyskutujących

każ­

między

przedmiotów. Z uwag w y ­

przy tej s p o s o b n o ś c i w y n i k a ,

się dla nich

speł­

oddzia­

n a t y M u z e u m T a t r z a ń s k i e g o oraz d z i a ł

reprezentujący

na

ekspozycja

w s z y s t k i m dla

przyjeżdżając
w

pokazać

że w y s t a ­

swego r o d z a j u l e k c j ą ,

w y p a d k u nie przejdzie

bez

która

w

echa i p r z y c z y n i

się do podniesienia w a r t o ś c i p r z y s z ł e j t w ó r c z o ś c i

arty­

stycznej.

nie zawsze p o w i ą z a n y z m a t e r i a ł e m w s p ó ł c z e s n y m , b y ­
ła np. gunia z Rusi Szlachtowskiej, k t ó r a nie

łączyła

się z całością w y s t a w y , natomiast nie pokazano

cuchy

podhalańskiej, której

zdobnictwo hafciarskie

*)

C y t a t ze w s t ę p u

do k a t a l o g u w y s t a w y .

znajduje

odbicie w haftach na pantoflach .
D z i a ł z o r g a n i z o w a n y przez C P L i A w m a ł y m

stopniu

wiązał się z całością wystawy.

Spodziewać

się

było

można,

serię w y r o b ó w

ludo­

że i n s t y t u c j a ta p o k a ż e

w y c h p r o d u k o w a n y c h przez w i e j s k i c h

artystów w

ra­

m a c h u s p o ł e c z n i o n e g o i prowadzonego przez C P L i A l u ­
dowego rękodzieła, w rzeczywistości jednak

pokazano

t k a n i n y i w y r o b y d r e w n i a n e , w y k o n y w a n e przez G ó ­
rali

we

wzorcowych zakładach

w z o r ó w dostarczonych
przez

artystów

wszelkich

cech

z

CPLiA,

zewnątrz

nieludowych,
regionalnych

na

podstawie

i

opracowanych

często

pozbawionych

(kosmopolityczna

s t o ł k a p r z y stole o p r a c o w a n y m na

forma

motywach

góral­

skich).
Przechodząc

do o g ó l n e g o o m ó w i e n i a

całości

stwier­

dzić m u s i m y , ż e ograniczenie t e m a t u k o n k u r s u i w y ­
stawy, r z e ź b y i o b r a z ó w m a l o w a n y c h na szkle nie b y ł o
pomysłem

najszczęśliwszym.
zostało

zagadnienie

n i e c o szerzej

ująć

tyle

wysiłku

organizację

trzeba

było

to

i dać przegląd

całego

rzemiosła artystycznego p o w i a t u nowotarskiego.

Wów­

czas z n a l a z ł y b y

się na

(pasiaste k a n a f a s y ,
i

Skoro już w

imprezy włożone

haftowane
(spinki

wystawie i tkaniny

kraciaste

materiały

na

wełniane

koce,

torby) i wyroby

do k o s z u l , k u k i e ł k i

do p a s ó w ,

góralskie
pasiaste
metalowe

cyfrowane że-

l e ź c a d o c i u p a g ) , czy s k ó r z a n e (pasy t ł o c z o n e , r ó ż n e o d ­
miany
wy

zdobionych k i e r p c ó w

pokazany

sposób
myśli

dawnych

„pokazów",

dydaktycznej. Materiał

cie r o z g r a n i c z o n y r z e c z o w o
z p a n t o f l a m i ) , szereg
niewłaściwą

Jeżeli

wystawo­

ale

potraktowany

na

bez

problematyki,

czy

nie zawsze b y ł

(np. czerpaki,

ciekawych

należy­

pomieszane

przedmiotów

przez

ekspozycję gubił się w p o z o s t a ł y m

mate­

r i a l e (np. w s p o m n i a n e

I

itp). Materiał

b y ł estetycznie,

w y ż e j w y r o b y dziane).

organizatorowie

w y s t a w y za

cel

konkursu

Ryc.
bna.

6.

Zbójnik,

płaskorzeźba

wykonał

Jan Janas

z

Fot.

Reinfuss

R.

Dę­

O

Z A G A D N I E N I U

G.

L U D O W O Ś C I

W S Z T U C E

RADZIECKIEJ*)

NIEDOSZIWIh
Spośród

podstawowych

e s t e t y k i —. z a g a d n i e n i e

problemów

ludowości

radzieckiej

sztuki jest

z n a j i s t o t n i e j s z y c h . Jest to powszechnie
wymaga

dalszych

komentarzy.

tyczne opracowanie
proporcji

Inne — zresztą
opracowane
ki

nie

uznane i nie

Idea

W.

o ludowości sztuki. Ściślejsza

żadnej

nego znaczenia. „ S z t u k a n a l e ż y do l u d u — m ó w i ł W ł o ­

niemniej

gatunkowym i
ważne

znaczeniem.

problemy —

d z i m i e r z I l j i c z do K l a r y

zostały

puszczać

swe

szerzej. R a d z i e c k a

historia sztu­

szerokich

w sposób

zumiała

np. istoty metody realizmu

do­

socjalistycznego,

ale m i m o w s z y s t k o z o s t a ł y p o d j ę t e p e w n e k r o k i w t e j

winna
ich".i)

ludowości, chociaż

wchodzi w

wydaje się nam, że

mas

i kochana

Ta

budzić

prawda

w

tych

codziennie teraz

stycznego j a k o jego konieczna i organiczna część s k ł a ­

kiego l u d u

— była

dowa.

większą
najważniejszą

problemów

ludowości

sztuki

c z y m . W naszej e s t e t y c z n e j
literaturze

często

deklaratywnymi

cechą

naszej

i dlatego opracowanie
jest

arty­

teoretycznych

zadaniem

zasadni­

i historyczno-artystycznej

spotykamy

się l i t y l k o

z

ogólnymi

niniejszego

od m y ś l i w y ś w i e t l a n i a

artykułu

całokształtu

daleki

jest

najpoważniejszych

teoretycznych

problemów

ludowości.

bie

skromniejsze

zadanie

znacznie

za­

gąszcz

nie. P o w i n n a

artystów i

potwierdzana

rzeczywiście

podkreślana

energią, ponieważ

rozwijać

przez

w owym

w

do

prak­

radziec­

Lenina

czasie,

z tym

w pierw­

s z y c h l a t a c h r e w o l u c j i , d u ż o jeszcze b y ł o w a r t y s t y c z ­
stwa.

Ale Wielka

wolucja

zdobyła

Październikowa
już podstawy

społeczeń­

Socjalistyczna

tego,

ażeby

Re­

sztuka

stała się p r a w d z i w i e i konsekwentnie ludowa. Radziec­
k i u s t r ó j s p o ł e c z n y u w o l n i ł a r t y s t ó w od u j a r z m i a n i a ich

tezami.

autor

sam

nej k u l t u r z e r d z e n n y c h cech b u r ż u a z y j n e g o

myśli
Oczywiście

w

przez

masach

sztuki należącej

kultury

realizmu

— P o w i n n a ona

mas p r a c u j ą c y c h . Sztuka p o w i n n a b y ć zro­
dla tych

t y c e naszej

jest

pojęcie

Zetkin.

jak najgłębiej

socjali­

Ludowość

samo

korzenie

ł ą c z y ć uczucia, m y ś l i i w o l ę t y c h mas, p o d n o s i ć je. P o ­

dziedzinie. Inaczej sprawa przedstawia się jeśli chodzi

stycznej

łączność sztuki z ludem

tego p r o b l e m u n i e stoi w

jeszcze d o t y c h c z a s

ludowość

propagandy"

b y ł a dla L e n i n a g w a r a n c j ą jej życiowej siły i społecz­

znacznie

o zagadnienie

„monumentalnej

teore­

rozpracowała

stateczny

I . Lenina

jest j e d n y m o g n i w e m w ł a ń c u c h u leninowskiej n a u k i

tymczasem

z jego c i ę ż a r e m

A

jednym

nienia n i e k t ó r y c h stron zagadnienia

Postawił

on

—

wyjaś­

próby

so­

p r z e z co, b y ć m o ­

że, p r z y c z y n i się do z w r ó c e n i a u w a g i h i s t o r y k ó w

sztu­

przez

klasy wyzyskujące.

na m a od tego czasu jednego

Twórczość

artystycz­

konsumenta

i tylko

je­

m u służy. W ł a d z a radziecka odrazu p o s t a r a ł a się, a ż e ­
by

sztuka

realnie stała się w ł a s n o ś c i ą

zostały

znacjonalizowane

Państwo

stało

wy

szeroko

muzea

się z l e c e n i o d a w c ą

otworzyły

szerokich

mas;

i prywatne zbiory.
dzieł

sztuki; wysta­

swe p o d w o j e p r z e d r o b o t n i k a ­

k i na o p r a c o w a n i e p r o b l e m u l u d o w o ś c i . Z tego p o w o ­

m i i c h ł o p a m i . W s z y s t k i e z a b y t k i s z t u k i , w s z y s t k o co

du

m a w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą , co z o s t a ł o s t w o r z o n e w

szereg

zagadnień związanych

z ogólnym

tematem

prze­

a r t y k u ł u p o z o s t a ł t u albo z u p e ł n i e nie poruszony, albo

szłości i b y ł o t w o r z o n e obecnie — s t a ł o s i ę w ł a s n o ś c i ą

potraktowany

ludu,

ażeby

pomagać

niem

klasy

robotniczej — w s k a z y w a ł

marginesowo.

L u d o w o ś ć jest n a j w a ż n i e j s z ą ,
cechą

co w i ę c e j

sztuki w socjalistycznym

podstawową

społeczeństwie.

Nie

znaczy to o c z y w i ś c i e , że sztuka p r z e s z ł o ś c i , sztuka roz­
wijająca

się w

tagonistyczne
dowa.

społeczeństwach

klasy, nie b y ł a

Ludowość

twórczości

jest

podzielonych na

chociażby

najistotniejszym

momentem

wszystkich wybitniejszych artystów

szłości. A l e l u d o w o ś ć sztuki r e a l i z m u

an-

częściowo l u ­
w

prze­

socjalistycznego

posiada, j a k to dalej zobaczymy, zasadniczo

inny

cha­

„zamienienie
talizm

mu

w walce i budowie.

całej sumy nagromadzonego

najbogatszego,

historycznie

przez

zamienienie

narzędziem

kapita­

l i z m u w n a r z ę d z i e socjalizmu".2) D a j ą c s z t u k ę

wszystkiego

co b y ł o

ludowi,

partia zamieniła ją w „narzędzie
Nawet
wisk

zewnętrzna,

i faktów

socjalizmu".

powierzchowna obserwacja
świadczy

l u d o w o ś c i . J u ż ze w z g l ę d u n a n i e s p o t y k a n e w

Celem bolszewickiej
przeszkód

masami ludzi

partii

zawsze b y ł o

pomiędzy

sztuką

usunięcie

a szerokimi

pracy.

milionowych

W ś w i e t l e t y c h i d e i n a s t a w i o n y c h n a coraz

większe
dlaczego

poprzedzającemu

rozwojowi

kowo niedawno

historycy sztuki byli

tak

doniosłą rolę odegrał tak zwany plan

„monumen­

talnej propagandy",

u podstaw k t ó r e g o leży m y ś l L e ­

nina

„posunięcia

o konieczności

środka

agitacyjnego".

naprzód

Włodzimierz

Iljicz

sztuki

jako

proponował,

aby t y m szeroko z a k r o j o n y m p l a n e m s k i e r o w a ć

arty­

s t ó w na r o z w i ą z a n i e k o n k r e t n y c h , realnych, ż y c i o w y c h
z a d a ń . Stawianie p o m n i k ó w na ulicach i placach miast
poVinno

było

zbliżyć

trzeb i z a i n t e r e s o w a ń

artystów

bezpośrednio

do

po­

ludu.

ścią

sztuki klasycznej

historii
wśród

stanowczo

l u d z k o ś c i . Jeszcze
skłonni

stosun­
porów­

radzieckiej sztuki z l u d o w o ­

lub sztuki Odrodzenia.

Wyda­

w a ł a się, że A k r o p o l Peryklesa lub Florencja Medyceuszów były

zrealizowaniem tak

szerokiego

ogarnięcia

l u d o w y c h mas

przez s z t u k ę , ż e p o b u d z a ł o t o do

logii

radziecką.

ze s z t u k ą

Nie uwzględniało

t y m , że j a k a k o l w i e k n a w e t najszersza

ana­

się przy

demokratyzacja

sztuki w przeszłości nie w y t r z y m u j e p o r ó w n a n i a z t y m
istotnie o g ó l n o l u d o w y m
jak

rozpowszechnieniem

sztuki,

t o m a m i e j s c e w naszej epoce.

Sztuka
szerokiego
zacja

*) T ł u m a c z e n i e z j . r o s y j s k i e g o . I s k u s t w o N r 6, 1950.

o jej

radzieckiej sztuki

m a s — p r z e c i w s t a w i a s i ę ona

n y w a ć ludowy charakter
z b l i ż e n i e s z t u k i z l u d e m staje się z r o z u m i a ł e

zja­

t

naszej s z t u k i w y r a ź n i e

olbrzymie rozpowszechnienie

wszystkich

ko­

n i e c z n e g o d l a nas z a p a s u k u l t u r y , w i e d z y i t e c h n i k i —

dzo znaczna

jakości.

kapi­

nieuchronnie

r a k t e r aniżeli sztuka u b i e g ł y c h stuleci. Istnieje t u bar­
różnica, różnica

Zada­

L e n i n — jest

w przeszłości n i g d y nie m o g ł a
rozpowszechnienia.

Względna

osiągnąć

sztuki w Atenach w V w . przed naszą

tyczyła tylko panującej

klasy właścicieli

tak

demokraty­
erą do­

niewolników

i

co w i ę c e j ,

uważała

za

wskazane

pozbawienie

eks­

ploatowanej masy n i e w o l n i k ó w wszystkich m o ż l i w o ś c i
i w a r u n k ó w ludzkiego rozwoju

— w t e j liczbie, i s z t u ­

ki.

Od

pierwszych dni władza

i prowadzi lud

radziecka

zaczęła

prze­

b u d o w ę naszej s z t u k i k i e r u j ą c j ą n a d r o g ę s o c j a l i z m u .

Sztuka
sztuki

w

Związku

plastyczne

rozmiarach

Radzieckim, a

posiadają

w

szczególności

niespotykane

a u d y t o r i u m . Estetyczne

w

potrzeby

W t y m sensie o b s e r w u j e m y n o w e w a ż n e c e c h y s z t u ­

swych

ki

narodu

wym

socjalistycznego

realizmu. Władając

maso­
głąb

t a k samo j a k i a r t y s t y c z n y jego p o z i o m r o s n ą w g i g a n ­

ż y c i a l u d u , w i ą ż e s i ę z n i m znacznie ściślej przez

swo­

tycznym

j ą t r e ś ć , idee i o b r a z y n i ż k i e d y k o l w i e k

tempie z r o k u

na

rok. Cyfry

i wystawy zadziwiają

j ą c y c h d o nas z z a g r a n i c y . S p r a w a
t y l k o na n i e z w y k ł y m

wzroście

ką,

nasz

które

wykazuje

n i g d y samo p a ń s t w o
szerokim

państwo

wiek

dla

przyjeżdża­

j e d n a k polega

zainteresowania

l u d , ale

nie było

przyswojeniu dzieł

żadne

zwiedzających

ludzi

tak

lud, nigdy

robić

czegokol­

Radzieckie

państwo

j u ż od p i e r w s z y c h d n i swego i s t n i e n i a r o b i ł o

wszyst­

takiego

nawet

w

przyswojenia.

k o co m o ż l i w e c e l e m m a k s y m a l n e g o

zbliżenia ludu

do

sztuki. O r g a n i z o w a ł o stałą i silną łączność widza z ar­
tystą,

ludu

ze s z t u k ą . S t w o r z e n i e

takiej łączności

le­

żało w ł a ś n i e u podstaw całej p o l i t y k i partii bolszewic­
kiej,

wszystkich

przedsięwzięć

władzy

radzieckiej

przez c a ł y okres, k t ó r y u p ł y n ą ł od dnia w i e l k i e j
dziernikowej
W

Socjalistycznej

burżuazyjnym

żałosne

społeczeństwie

doświadczenia

—

jeżeli

odrzucić
demago­

swego k o n s u m e n t a

samorzut­

nie. Sztuka j a k i wszystko inne jest w w a r u n k a c h
pitalizmu

przedmiotem

kupna

i sprzedaży.

ka­

Zależność

artysty od kiesy z p i e n i ę d z m i przejawia się w

sposób

czysto m a t e r i a l n y .

dążenia

Nawet

najszlachetniejsze

dania sztuki narodowi n a p o t y k a j ą

na przeszkody;

uci­

ś n i o n e masy w tych w a r u n k a c h są oderwane

od sztu­

k i tzw. „uczonej". Organizacja Towarzystwa

Objazdo­

wych

Wystaw

przedsięwzięć
społeczny

była

jednym

rosyjskich

jednak

najszlachetniejszych

artystów;

przeszkadzał

artystów-demokratów
mas

z

istniejący

temu,

przeniknęły

w

aby

głąb

ustrój
dzieła

W

W.

I . Lenin

socjalistycznej

rzeczywistości

sprawa

przedsta­

n ą rolę o d g r y w a sztuka w codziennym życiu

radziec­

tylko

przodujące

wskazywał

szerszego

wartości

przeszłości.

w

dążenia

ludu,

ale

to, że k o n i e c z n y m

wa­

bezpośrednio.

na

rozpowszechnienia

masach

jest

artystycznych

socjalistyczna

rewolucja.

„Tołstoj j a k o pisarz — pisał on — nawet w Rosji

zna­

ny

jest t y l k o z n i k o m e j m n i e j s z o ś c i . A ż e b y jego

wiel­

kie

dzieła

wszyst­

kich,

stały

się rzeczywiście

własnością

trzeba

w a l k i i jeszcze raz w a l k i p r z e c i w t a k i e ­

m u ustrojowi

s p o ł e c z n e m u , k t ó r y skazał miliony, dzie­

siątki milionów
pracę

na

ciemnotę,

i nędzę. Trzeba

Historyczny
styczną

przez

Rewolucję,

zahukanie,

przewrotu". )

o wszechświatowym

Wielką
pobudził

z podstawowych

który

wyzyskiwacze

znacze­

Październikową

Socjali­

m i l i o n o w e masy

p r a c y do h i s t o r y c z n e j t w ó r c z o ś c i . L e n i n
jedno

katorżniczą
5

socjalistycznego

przewrót

dokonany

osiągnięć

usiłowali

ludzi

u w a ż a ł t o za

rewolucji.

trzymać

Naród,

pod

podwój­

nym, t j . materialnym i m o r a l n y m uciskiem — pierwszy
zdobył

możliwość

w y p r o s t o w a n i a się. K a p i t a l i z m

sił, t ł u m i ł , r o z b i j a ł
botników

du­

masy

talentów

w środowisku

i pracujących

chłopów.

Talenty

te

ro­

ginęły

pod u c i s k i e m u b ó s t w a , n ę d z y , n a t r z ą s a n i a się n a d l u d z ­
ką istotą. Naszym obowiązkiem
leźć te t a l e n t y
6

cy" )

— pisał

szych z a d a ń

i dać im
Lenin

teraz

jest u m i e ć

zna­

warunki

pra­

odpowiednie

określając

jedno

z

najważniej­

partii.

Proces z b l i ż a n i a sztuki z l u d e m b y ł procesem
stronnym.

w i a s i ę z u p e ł n i e inaczej. Jest r z e c z ą z n a n ą , j a k o g r o m ­

nie

runkiem

szerokich

pracujących.

ona

jego uczucia i m y ś l i w y r a ż a

niu,

socjalno-artystycznej

gii — sztuka poszukuje

Wyraża

Paź­

Rewolucji.

w

W t e n s p o s ó b nasza s z t u k a s t a j e s i ę p o d w ó j n i e l u d o w a .

jeszcze n a t y m , ż e

zainteresowane

s z t u k i przez

nie p r ó b o w a ł o

nie

sztu­

w i d z e m — sztuka

istotnie

nasza s i l n i e p r z e n i k a w

nasze m u e z a

Z jednej strony konieczne

wszystkich
runkach

duchowych

eksploatacji

wartości

ludzi

było

dwu­

zwrócenie

stworzonych w

pracy

—

samemu

wa­

ludowi

o r a z o s w o j e n i e go z k u l t u r ą i s z t u k ą . Z d r u g i e j s t r o n y

k i c h l u d z i . N a r ó d , k t ó r y o b u d z i ł s i ę do ś w i a d o m e j h i ­

konieczne było p r z e o b r a ż e n i e

storycznej twórczości, j u ż w pierwszych latach radziec­

n y c h i o d e r w a n y c h od mas w l u d z i n i e r o z e r w a l n i e i o r ­

kiej

ganicznie z l u d e m

władzy,

„Nigdzie

rozpoczął

— pisał

zainteresowane
zagadnienia
i

tak

kultury

kulturą

nie

jak

państwowa

robotniczej klasy, k t ó r a

o opanowanie

— ludowe masy

prawdziwą

tej

władza

walkę

Lenin

konsekwentnie

kraju,

u

stawia
nas;

się tak

masie

tak

Jedno z istotnych osiągnięć

głęboko

ona

żadnym

„wykształconego

się w

rękach

i bezpośrednim

doskonale

ro­

sprawą

lionów.

niewielu,

wyrażeniem

„Sprawa

dla polep­

j a k u nas ' •>)
ogromnie.

kręgu

realistycz­

przedstawicieli
się

prostym

myśli, uczuć i dążeń m i ­

literatury powinna

cze w

u m i e j ę t n o ś c i czytania i pisania; nigdzie nie jest

wąskiego

towarzystwa", a stała

wiem

O b e c n i e k u l t u r a n a r o d u p o d n i o s ł a s i ę u nas

przodującej

nej s z t u k i radzieckiej polega na t y m , że p r z e s t a ł a b y ć

ogólno-proletaciackiej

swej sytuacji p o d t y m w z g l ę d e m

stać

7

sprawy" ) — pisał

1905 г., p o d k r e ś l a j ą c

konieczność

się

częścią

Lenin

jesz­

nierozerwal­

nej j e d n o ś c i sztuki z m a s a m i . W i d z i a ł on w t e d y p r o r o ­
czo, w epoce r o z w o j u
tyludowych

wszelkich formalistycznych an-

tendencji sztuki, że przyszła w o l n o ś ć sztu­

Partia, P a ń s t w o Radzieckie jest ż y w o w t y m zaintere­

k i w epoce s o c j a l i z m u b ę d z i e o z n a c z a ł a p r z e d e

sowane,

kim

a ż e b y d a l e j p o d n o s i ć p o z i o m k u l t u r a l n y тпчи.

„ B o l s z e w i c y — m ó w i . A . A . Ż d a n o w — w y s o k o ce­
nią literaturę, d o k ł a d n i e widzą jej wielką

historyczną

ną

brak wszelkich sprzeczności pomiędzy
twórczością

dlatego
nie

n o ś c i ludu, w zespoleniu i w y c h o w a n i u l u d u . C e n t r a l ­

„górnym

ny Komitet

siątkom

chce, a ż e b y u nas b y ł d o s t a t e k

du­

chowej kultury, b o w i e m w t y m bogactwie kultury w i ­
1

dzi o n j e d n o z g ł ó w n y c h z a d a ń socjalizmu".' ) D o tego

znudzonym

kraju,

wszyst­

artystycz­

a l u d e m : „ B ę d z i e to l i t e r a t u r a w o l n a ,

że będzie

misję i rolę w umocnieniu moralnej i polityczuej jed­
Partii

samot­

związanych.

z u m i e b r a k i s w o j e j , n i e p o w i e m k u l t u r a l n o ś c i , lecz p o ­

szenia

artystów z ludzi

nigdzie

w

nigdzie

nie znajduje

w swej

kultury.

nie są

j a k u nas;

on g o t ó w p o n o s i ć i nie' ponosi t a k i c h ofiar

I

bogactwa partia nieugięcie p r o w a d z i ł a
radziecki.

służyła

nie przesyconej

i cierpiącym

dziesięciu

z

tysiącom",

nadmiaru

bohaterce,
tłuszczu

lecz m i l i o n o m ,

dzie­

m i l i o n ó w ludzi pracy, którzy s t a n o w i ą

kwiat

jego siłę, jego p r z y s z ł o ś ć . B ę d z i e

wolna, zapładniająca

to literatura

ostatnie s ł o w o r e w o l u c y j n e j m y -

śli l u d z k o ś c i d o ś w i a d c z e n i e m
stycznego proletariatu..."8)

i tętniącą

pracą

socjali­

Ta

niebywale głęboka uwaga

w w a r u n k a c h socjalizmu.

W r a d z i e c k i e j sztuce j e j i d e e i u c z u c i a s ą b e z p o ś r e d ­
nimi ideami i uczuciami ludu.

Jest to b y ć m o ż e

najistotniejsza i najbardziej zasadnicza w

rzecz

socjalistycz­

zała, że wszystkie cuda techniki,
na

potęga

pracy,

człowieka

gwarantującym

Należy

tu

możliwości

rozwoju,

k t ó r e m i a ł o miejsce

o

rozdwojeniu

artystycznego

w sztuce o k r e s u

przed-

ludowej

kiedy

s i ł ą , lecz

n e j sztuce, p o d w z g l ę d e m j e j t r e ś c i i j e j h i s t o r y c z n o ś c i .
wspomnieć

człowieka

twórczości.

naiwnie-mitologiczny charakter,

ale

nie

za­

są

A.

Żdanow,

„uczona", j a k ją n a z y w a ł A .

z drugiej — twórczość

ludowa.

W

prze­

sztuczne

w

lud

został

posiadaniu

sztuka

wywłaszczony,
klas

a

panujących

bezpośrednio

która

się

kła

Zatracając
rozwija
W
i

postępowego

rozwoju.

prawdziwie

Ta

artystyczne

skarby, w s p a n i a ł e w swej g ł ę b o k i e j m y ś l i i skali uczu­
T

cia

— ale w z a s a d z i e z a c h o w a ł a

chalne,
cia

epiczne

śpiewał

formy.

piękne

Glinki, wyrosłej
tworzył

on

nie

się S u r i k o w i k t ó r e

naiwno-patriar-

znając

na glebie t y c h

wspaniałe

swe

Rosyjski chłop zeszłego

pieśni,

prawie

stule­
muzyki

l u d o w y c h jego pieśni,

wzory, którymi
dawały

artyście

tak

zachwycał

natchnienie,

ten chłop n i g d y nie w i d z i a ł „ B o j a r y n i
Ta

okoliczność
w

ale

źródła

r

o sprzeczn3 ch

istnieją

w

społeczeń­

antagonistyczne

klasy

interesach.

W takich warunkach

sztu­

ka, j a k i wszystkie f o r m y

nadbudowy, obsługuje

„jed­

ną

klasę

ze

o dwóch

szkodą

5

innych

klas". *)

kulturach w granicach
jaskrawe

Lenina

jednego

rodu

rzuca

Była

by to oczywista w u l g a r y z a c j a , g d y b y ś m y

dostrzegać elementy
ideologii

w

ś w i a t ł o na

Nauka

kultury

ten istotny problem.

demokratycznej

sztuce — p o w i e d z m y

i

syjskiej

sztuki

pierwszej

—

w.

połowy

mokratycznej

całego postępowego

od

dworskiej

—

tylko

Twórczość
rozwoju

przodującej

ro­

sztuki

X I X w . do s z t u k i r e w o l u c y j n o - d e -

drugiej

połowy

czej j e d n a k o b r a z r o z w o j u
klasowych

chcieli

socjalistycznej

XIX

w sztuce c h ł o p s k i e j , w l u d o w e j t w ó r c z o ś c i .
ta stanowi p o d s t a w ę

na­

stulecia.

sztuki w

społeczeństwach

Tak

czy

ina­

antagonistycznych

— jest

z jednej

strony,

o b r a z e m w a l k i p r ą d ó w , g d z i e „ n o w e " w a l c z y ze

„sta­

r y m " , p r z y s z ł o ś ć z p r z e s z ł o ś c i ą i gdzie ta w a l k a

koń­

czy

się obaleniem

starego,

„wybuchem"

starego k i e ­

r u n k u w r o d z a j u s ł y n n e g o „ b u n t u 13" w 1863 r .
Z u p e ł n i e inaczej u k ł a d a się stosunek
łeczeństwa
Jesteśmy
„uczonej"

dziś

chociaż

świadkami

zanik

sztuką

ludową.

nieprzebytej
a

n i e oznacza

sztuką

spo­

amatorską

zbliżenia

Innymi

przepaści

to o c z y w i ś c i e ,

zaciera się w ogóle wszelka

kultury

słowy

pomiędzy

(samorodną),

że pomiędzy

nimi

W s w y m s ł y n n y m w s t ę p i e do „ K r y t y k i e k o n o m i i po­
litycznej" M a r k s w s k a z a ł na sprzeczność epickiej t w ó r ­

Sztuka

poe­

i dążeń lud

jednakże

zachodzi

także

zawodowa

szeroko

wchła­

twórczości

stopniowego

amatorskiej

i

z

kolei

się

nimi

zbliżenia

(samorodnej),

w

sztuki

którym

zawodowej
to

zbliżeniu

sztuka jedna i druga wzajemnie wzbogaca i rozwija się
na

nowej

osnowie, jest

to, ż e nasza

sztuka

nie

ma

i nie m o ż e m i e ć i n n y c h i n t e r e s ó w oprócz i n t e r e s ó w l u ­
du.
i

Istotną

przyczyną

„ludową"

także
w

—

podziału

był podział

klasowe

sztuki

pracy,

rozwarstwienie

epoce socjalizmu, c h o c i a ż

na

który

społeczeństwa.

podział

ruch Stachanowski

— nakreśla

pracy

drogi

umysłowej

i

oznaki zacierania
nawiasem

„uczoną"

spowodował

pracy

c h o w a n y , to j e d n a k i s t n i e j ą j u ż tendencje
—

jak

nas
za­

do jego z n i ­

wskazuje

przezwyciężania
fizycznej;

U

został

Sta­

przeciwieństw

pojawiły

się

istotnie

g r a n i c p o m i ę d z y m i a s t e m a w s i ą , co

mówiąc, znalazło już swój

artystyczny w y ­

raz w p o s z u k i w a n i a c h a r c h i t e k t o n i c z n e g o o b r a z u w s i miasta. Przy zachowaniu jednak podziału pracy w w a ­
r u n k a c h socjalizmu — a r t y ś c i z a w o d o w i nie są o d e r w a ­
ni od ludu. N a o d w r ó t , sytuacja

ta daje i m na

danym

etapie

pogłębienia

staran­

historycznym możliwość

nego o p r a c o w a n i a
m a zasadniczej

w

sztuce m y ś l i

różnicy

i

i uczuć

w pojęciu

obrazu

ludu.

jeszcze

artysty-amatora,

przedstawiającym

zwycięstwo

dzieckiej

a

Armii,

dziełami

mistrzów

Nie

m y ś l i i ze­

społu uczuć p o m i ę d z y n i e d o s k o n a ł y m

obrazem
Ra­

malarstwa

—

Sokołowa-Skali, Grekowa, Awiłowa, Kriwonogowa itd.
A l e z a w o d o w i malarze w ł a ś n i e dlatego, że są m i s t r z a ­
mi
w

swego

rzemiosła

swych obrazach

pełniej

dążenia

i

wyraźniej

ludu.

realizują
d l a t e g o , t<-

Właśnie

z a w o d o w y a r t y s t a czerpie m a t e r i a ł b e z p o ś r e d n i o z ż y ­
cia

i zainteresowań

ludu.

dlatego, "że

socjalistycznego

społeczeństwa

istnienia

odrębnych

dwóch

ności między
den

twórczością

s w ó j zasadniczy
materiał,

jeden

nie

nurtów
ludową

charakter.
cel, j e d n a

w

ma

strukturze
podstaw

sztuki —
a sztuką

zawodową

Istnieje dla nich
idea.

do

sprzecz­

Artysta

je­

czerpie

s w e n a t c h n i e n i a i s w e i d e e , k t ó r y m i s i ę k i e r u j e i cele,
które

sobie

kierunkiem

stawia z ludu
partii

pędy

naszej

budującego

bolszewickiej;

otrzymuje on p o c h w a ł y
Żywe

różnica.

ogra­

zachowuje

treść — bezpośrednie,

warunkach

ludowej

Motorem
i

tracą
stopniowego

sztuki z twórczością

obserwujemy
zawodową

s z t u k i do

w epoce s o c j a l i z m u .

zwy­

wzbogaca.

weczenia:

Morozowej".

j e s t n i e do u n i k n i ę c i a

którym

radzieckiej

n a i w n o ś c i , epopea

swą zasadniczą

radzieckich

nia

lin
stwie,

warunkach

o d w r o t n y proces.

k t ó r a w w a r u n k a c h klasowego s p o ł e c z e ń s t w a nie m i a ­
zawierała

w

niczoność patriarchalnej

w sobie c a ł e a r t y ­
twórczość

nazwa!

metaforyczna.

tyczne wcielenie powszechnych p r a g n i e ń

wie d o ń nie dochodziła — z drugiej strony,

ludowa

charakterystyka

i

pra­

znaczy

warunkach

Gorki

strony

l u d o w a , k t ó r a b y ł a z w i ą z a n a b c z p o ś r d n i o z l u d e m , ale

twórczość

Kiedy

strony,

styczne d o ś w i a d c z e n i e i p r a c ę l u d u , b e z p o ś r e d n i o

wszystkich możliwości

konwencjonalne.

drugiej

z

widzimy sztukę, która koncentrując

ła

radzieckich

l u d ; z jednej

—

obsługująca

znajduje

sztuki w

Stalskiego „ H o m e r e m X X w i e k u " — nie b y ł a to

szłości m o ż e m y dostrzec z jednej strony s z t u k ę , z k t ó ­
rej

i

ona

rozwojowi
oczywiście

jed­

nej s t r o n y jest to sztuka

duchowych

przeszkadza
tym

się w d w ó c h

klasy, sztuka rozwija

warunkiem

wszystkich
przy

sadniczych chociaż z w i ą z a n y c h z s o b ą pionach. Z

antagonistyczne

podzielonym

ujarzmiającą

się

— nie
Traci

to, ż e e p i c k i e f o r m y

społeczeństwie

treść
wyka­

uprzemysłowio­

być

staje

wyzwolenie

swój

W

cała

przestaje

naodwrót,

na

socjalistycznego.

otrzymuje nową

P r a k t y k a socjalizmu

i

k o m u n i z m pod

właśnie

krytykę

swej

s z t u k i w s z y s t k i e swe

od

ludu

działalności.
korzenie

za­

p u s z c z a j ą w l u d i są z w i ą z a n e nierozerwalnie z ludem.
W radzieckich warunkach

bardziej

niż

kiedykolwiek
1

czości i wielkiej maszynowej produkcji, d o s t r z e g a j ą c że
gleba eposu — m i t o l o g i a
wistego opanowania

— z n i k n ę ł a „z c h w i l ą

sił p r z y r o d y " . H I )

rzeczy­

„ s z t u k a nie m o ż e o d e r w a ć się od losu l u d u " . ! )
Jeżeli
a takim

dawniej

zasadnicza

różnica

między

sztuką

społecznym zjawiskiem jak język polegała

na

t y m , że ten ostatni b y ł o g ó l n o l u d o w y , a sztuka, z po­

człowieka — własności klasy panującej.

wodu podziału społeczeństwa
sy, t a k ą

Riepin w K a ­

na antagonistyczne

kla­

rlinie, S u r i k o w w Strzelcach dostrzegli p o t ę ż n e

możli­

nie b y ł a — to obecnie radziecka sztuka

stoi

wości ducha ludzkiego, k t ó r y m

sądzo­

ne w p e ł n i d a ć t e m u w y r a z w ż y c i u .

na stanowisku o g ó l n o l u d o w y m .
Artysta

starający

n i g d y nie było

się o d t w o r z y ć

kołchozowe

chłop­

Z drugiej strony ż a d n e w y z y s k u j ą c e

stwo — pod ż a d n y m w z g l ę d e m nie p r z e c i w s t a w i a swe­

a w szczególności

go

stanowiska

j e s t z d o l n e do t e g o b y c e n i ć c z ł o w i e k a

w

przeważającej

innym

artystom.

A.

mierze malarzem życia

go, ale t o n i e s t a n o w i

dla

elementów społecznej

„wyłączności".

Dlatego

też

Płastow

możemy

jego

jest

kołchozowe­

sztuki jakichkolwiek

społeczeństwo

społeczeństwo,

kapitalistyczne,
jak

nie

człowieka.

W i ą ż e ono siłą rzeczy swe p r z e d s t a w i e n i e o c z ł o w i e k u
ze

stanowymi, rasowymi, majątkowymi

albo

jakimiś

i n n y m i o g r a n i c z a j ą c y m i momentami. T y l k o socjalisty­

powiedzieć,

ż e nasza

sztuka

czne s p o ł e c z e ń s t w o r o z b i j a t o c a ł e o g r a n i c z a j ą c e

uwa­

p r z e d s t a w i a w y ż s z y t y p , zasadniczo n o w ą f a z ę r o z w o ­

r u n k o w a n i e i otwiera nieograniczone możliwości p r a w ­

ju

ludowej artystycznej

dziwej

tu

taki rozmach i głębię, o jakich nie b y ł o m o w y

kultury,

bo l u d o w o ś ć

osiąga

oceny

człowieka.

„Nie

stan

majątkowy,

nie

na

pochodzenie n a r o d o w o ś c i o w e , nie płeć, nie stanowisko

Co to jest l u d o w o ś ć radzieckiej sztuki, jeżeli b ę d z i e ­

dego o b y w a t e l a o k r e ś l a j ą jego s t a n o w i s k o w s p o ł e c z e ń ­

ż a d n y m p o p r z e d n i m etapie r o z w o j u

sztuki.

s ł u ż b o w e , lecz osobiste z d o l n o ś c i i o s o b i s t a p r a c ą

m y r o z p a t r y w a ć s p r a w ę z p u n k t u widzenia jej treści?
Podstawą

ludowości

radzieckiej

dem treści jest jej nierozerwalna

sztuki pod

wzglę­

łączność

życiem

z

ludu, z interesami socjalistycznego p a ń s t w a , z k i e r u j ą ­
cymi ideami bolszewickiej partii.

Stosunki, k t ó r e

uło­

żyły się p o m i ę d z y s z t u k ą a socjalistycznym społeczeń­
stwem, g w a r a n t u j ą

sztuce m o ż n o ś ć b r a n i a

bezpośred­

niego u d z i a ł u w p r a k t y c z n e j b u d o w i e k o m u n i s t y c z n e ­
go s p o ł e c z e ń s t w a .

Przodujący

bohaterowie

utworów

radzieckiej literatury, filmu, teatru, plastyki są typo­
wymi

przedstawicielami

„gospodarzami

życia"

radzieckiego

w

ludu.

rzeczywistości;

Są

ich

oni

myśli,

s t w i e " , 13) — p o d k r e ś l a

Stalin

nowe

każ­

kryteria

oceny

człowieka w socjalistycznym społeczeństwie.
Tylko
dla

to, c z y m w istocie jest c z ł o w i e k , jego

dobra

ojczyzny, w

której

ści — s t a n o w i p r a w d z i w ą

w y k a z u j e swe

wartość

osobowości.

też dla sztuki otwiera się źródło duchowego
człowieka

w każdym

po raz

Stąd

bogactwa

aktywnym, świadomym

n i c z y m k o m u n i z m u . U nas

praca

zdolno­

budow­

pierwszy w

całej

pełni i z p e ł n y m wyrazem dźwięczą piękne słowa Gor­
kiego — „Człowiek — to b r z m i dumnie".
„ P o w i n n i ś m y przede

w s z y s t k i m n a u c z y ć się oceniać

uczucia i w o l a są realizowane w obrazach radzieckich

l u d z i " — u c z y ł S t a l i n i jego m ą d r a

artystów.

jako nić przewodnia artystom postępującym drogą

L u d o w o ś ć t e g o czy i n n e g o d z i e ł a o k r e ś l a s i ę w ł a ś c i ­
w ą m i a r ą życiowej prawdy. Dawniej służyć społeczeń­
stwu

oznaczało

dla artysty, służyć jakiejś

k i e j ś k l a s i e tego s p o ł e c z e ń s t w a .
niu

moralno-politycznej

najbardziej

wyraźna

powołania,

konieczność

c z ę ś c i , ja--

Obecnie, p r z y i s t n i e ­

jedności

radzieckiego

świadomość
służenia

ludu,

swego

społeczenego

życiowym

potrzebom

znaczy c e n i ć w l u d z i a c h
Mówiąc

o zadaniach

szkolnej

sprawy

zrobiła swym bohaterem

t w ó r c ó w nowego życia.
fiq

miliono­

pracy — budowniczych komunizmu,
Z drugiej strony, sztuka

stała

dla

ludzkiej

ninowska
do

myśl

sztuki.

znajduje

Tylko

namiętności

dążeń

i

;

п <м}Ыя.г?=пу

to

stały

wzrost materialnych i duchowych

po­

Tej

ludu

maczyć

jest
tylko

zastosowanie

artystyczna

nierozerwal­

się

narzędziem

polityki.

leninowskiej myśli
na

wyrażająca

„narzędziem wychowania

korzyść

nie

należy

oczywiście

tłu­

formalistycznego subiektywizmu.

sztuce "wyznaczono n i e m a ł o

miejsca

n i e m a ł e zadania:

„Albowiem

socjalizm, marksistowski

s o c j a l i z m oznacza

nie ograniczenie potrzeb osobistych,

„ o s o b i s t ą w o l n o ś ć c z ł o w i e k a " i jego t w ó r c z o ś c i .

ale w s z e c h s t r o n n e

ich rozszerzenie

r y k a ń s c y surrealiści sporo na ten temat k r z y c z ą c , nie

i rozkwit,

oznacza

nie o g r a n i c z e n i e czy w y r z e c z e n i e s i ę z a s p o k o j e n i a
potrzeb, ale wszechstronne

i

wszystkich

pracy

potrzeb

ludzi

całkowite

jej

Teraz
zrobić

znakomita le­

ze w s z y s t k i m i l u d ź m i p r a c y ,

burżuazyjnej

Dla zaspokojenia d u c h o w y c h potrzeb
i postawiono

czoło

politykę...

swoje

ludzkiej jednostki", a nie z a m a s k o w a n y m

mas.

Sukcesy socjalizmu w r w s z v m k m i n n o w o d u j a
trzeb ludu.

w pełni

twórczość

ich interesy, m o ż e stać

myśli i uczuć,

narzę­

na

socjalistyczna szkoła, stojąca w nierozerwalnej ł ą c z n o ­

nie z w i ą z a n a

tych milionowych

jednostki.

że może

ś c i ze w s z y s t k i m i l u d ź m i p r a c y . T a

uogólnienia

sztuki

swą burżuazyjną

wszystkich

wymagała

j ukształtowania

i

wychowania

Ta

od

jako

pisał: „...burżuazja...

stawiała

n a r z ę d z i e m ich duchowego wzbogacenia.
nieuchronnie

sytua-

radzieckiej szkoły

n i g d y n i e t r o s z c z ą c s i ę o t o , a ż e b y ze s z k o ł y z r o b i ć n a ­
zrozumiałe

ludzi

człowieka.

dzia w y c h o w a n i a , L e n i n

rv artystycznej.
masy

so­

b i s t y c h zalet, w e d ł u g t w ó r c z o ś c i , w e d ł u g i c h s p r a w —

rzędzie

Sztuka radziecka

służy

c j a l i s t y c z n e g o r e a l i z m u . O c e n i a ć l u d z i w e d ł u g i c h oso­

ludu — stanowi p o d s t a w ę ludowości radzieckiej k u l t u -

we

wskazówka

tych

zaspokojenie

rozwiniętych

pod

względem kulturalnym".12)
svtuacje

stawnym

człowieka

pracy w

społe­

ona

skierowana

przeciwko

bezpod­

pretensjom

Jest

formalistów

chcących

wyrazić

tylko nie przyczyniają

s i ę do d u c h o w e g o

l u d z i , lecz n a o d w r ó t , d e m o r a l i z u j ą
człowieka
wi.

Wielka P a ź d z i e r n i k o w a Socjalistyczna Rewolucja ra­
dykalnie zmieniła

Przeciwnie.

dla dogodzenia

Radziecka

wzbogacenia

i deprawują

sztuka natomiast niosąc w masy

staje się „ n a ­

rzędziem

Kukryniksów

ludzkiej

jednostki".

Obrar.

chowe w a r t o ś c i

jednania

przez
sku

klasy panujące.

Zniszczenie

wszelkiego

z a g w a r a n t o w a ł o m a s o m j a k najszersze

duchowego rozwoju, dając k a ż d e m u
sztuka

dostrzegania

była

całego

postawiona
bogactwa

przed

wyzy­

możliwości

człowiekowi

pra­

milionów

ludzi

w s t o s u n k u do

nieprze­

nikczemnego

podżegacza wojny

— H i t l e r a ; w t y m znaczeniu

obraz

ten

realizacją

ludo­

jest j a s k r a w ą

wych, myśli i wzruszeń.

najszerszych

dążeń

„ A t o m o w a melancholia" Sal­

człowiekiem.

w a t o r a D a l i m a n a c e l u zaszczepienie w d u s z ę c z ł o w i e ­

koniecznością

ka zwierzęcego strachu, zgniłego z a m ę t u uczuć, zatru­

cy m o ż n o ś ć , a n a w e t o b o w i ą z e k s t a n i a s i ę
Dawna

mu

szla­

chetne idee i uczucia, w r z e c z y w i s t o ś c i

„ K o n i e c " jest uosobieniem gniewu, pogardy,

i odebrane

duszę

reakcyjnemu imperializmo­

czeństwie, przywróciła m u wszystkie materialne i d u ­
stworzone jego p r a c ą

Ame­

duchowych

możliwości

tego r o z k ł a d u

myśli.

Czy jest to „ n a r z ę d z i e

ludzkiej

jednostki"?

Radziecka

j e d n o s t k i " , bo
człowieka

sztuka

t y l k o ona

staje

p r a c y , w y s ł a w i ć go za

w i ś c i e jest.

Znajduje

mieszkają,

walczą,

się

„narzędziem

jest zdolna ocenić,

ona

tworzą

wszędzie,

gdzie

i

radzieccy

ludzie.

JohansoLak-

tionowa, „ N a t r a t w a c h " Romasa, w „ G o s p o d a r z a c h zie­
w

w

„Święcie w kołchozie"

niestorowskim portrecie Muchinej

i

portretach

stachanowców „Sierpa i młotu" Gorełowa. W

nieprze­

branej m n o g o ś c i o t w i e r a się przed n a m i p i ę k n y
ludu
w

—

twórcy,

zwycięzcy,

swych d ą ż e n i a c h , pod

Lud, zwykły

człowiek

pracy wszedł

ideał narodowy w walce o komunizm, w stałym

zwy­

c i ę s k i m m a r s z u n a p r z ó d , w t w o r z e n i u „nowego"

w

ciu, k t ó r e bezgranicznie wzbogaca c z ł o w i e k a
ostatnie znamiona zakorzenionych

ży­

niszcząc

przeżytków

kapitalizmu.
Na

starej Rosji.

runki

możliwości

gruncie

mieli

Nic i n i k t nie stawia m i s t r z o m

sztuki

służbie

organizacyjne

artysty

gwarantują

s i ę ze

swym

tym

im

odbywa

się zwalczanie

s z e r o k i c h mas

swych osobistych

i wątpliwości

kastowego,
niektó­

j e s t c e l e m , do

przeciw­

telskiego „ o d p o w i a d a n i a "
s p r a w y , ale

też

ważnym

warunkiem

jego
wyra­

owocności

pracy

a r t y s t y w naszym k r a j u jest jego b l i s k i stosunek z l u ­
dem,

z jego ż y c i e m i m y ś l a m i .

Najbardziej

przeszkadza a r t y ś c i e oderwanie

od

ludu,

ność

tego

słowa

stania

się

w

pełnym

natomiast
nieumiejęt­
znaczeniu

jeszcze s p o t k a ć m a l a r z y ,

którzy

j a k o ś s t r o n i ą od k i p i ą c e g o ż y c i a naszych l u d z i ,

du".

Niestety m o ż n a

którzy

na

istotne

obywa­

dla

ludu

u

arty­

w ich najlepszych i najbar­

Bardzo w a ż n y m

warunkiem

tego

było

stworzenie

wą

a

inteligencję,

w

tej

liczbie

no­

także

artystyczną.
„ M y ś l ę — m ó w i ł S t a l i n na X V I I I Z j e ź d z i e P a r t i i
ludowej,

—

socjalistycznej

inte­

l i g e n c j i jest j e d n y m z n a j w a ż n i e j s z y c h r e z u l t a t ó w

kul­

nowej,

ludowej

przedstawiciele

zbliżających

CK WKP(b) ujawniając braki w rozwoju
nych

ogniw

radzieckiej

dramatopisarzy
nień

stoi na

kraju".Щ

współczesności,

że

„wielu
zagad­

nie

1 7

kiego c z ł o w i e k a " . )

zna

życia

Być

artystą

artystycznej

starszego

treści
„pracę

bliskiej

ludowi

inteligencji

pokolenia

malarzy

skutek cier­

formalizmu

w

sztuce j a k

mówił A. A. Żdanow.

wrogie tak

warunkach

jak

pod

czna p o t r a f i ł a

posunąć

dalszy r o z w ó j

kiej, osiągając

najwyższy

w

nowa inteligencja

artysty­

sztuki

poziom realizmu

N a sztuce t e j p a r t i a m o g ł a w z u p e ł n o ś c i p o l e ­

gać, jeśli chodzi

o

komunistyczne wychowanie

pracy, albowiem

sztuka ta p r z e n i k n i ę t a

ideowości,

dążeniem

do

ludzi

była

duchem

oddania

swych

ludu.

1 9

i

malarstwa.
były

Formalistyczne

one

charakter", )

jak

nieskończenie
pod

względem

względem

„dzieła"

charakter działalności inteligencji.

n i e j m u s i a ł a ona s ł u ż y ć k l a s o m b o g a t y m , n i e m i a ł a
innego wyjścia.

a l b o w i e m nie ma
warunkach

Teraz powinna

służyć

—

Daw­
bo­

ludowi,

j u ż k l a s w y z y s k u j ą c y c h " . 16)
ustroju

starej Rosji — artysta zawsze b y ł zmuszony

doświad­

swojej skórze ucisku klas p a n u j ą c y c h ,

ponie^

wodę,

dalekie,

systemu

myślowego

przemądrzałej,

co

bezsensownej

Rozumiejąc ludowość jako szeroką, ideową,
nie-organizującą
oczywiście
w

pełni

bazę

naszej

do

wniosku,

czerpać

swój

że

sztuki

—

sztuka

nasza

materiał,

skarbnicy ludowej

twórczości.

nasza m u z y k a n a

szeroką

nia

obrazy

Widzimy

się na

filmach

społecz-

dochodzimy
powinna

i

formy

ze

istotnie

jak

skalę wykorzystuje

ludową
pojawia­

inscenizacji r ó ż n e g o rodzaju

ludo­

wych opowieści itp. W literaturze obserwujemy

wyko­

rzystywanie m o t y w ó w

dużej

ludowej

twórczości

w

ilości i s k a l i (np. w i e r s z e I s a k o w s k i e g o ) .
Mamy

obszarniczo-burżuazyjnego

w

ludowi

pieśń, ludowe melodie. Spotykamy p r z y k ł a d y

„ W r e s z c i e z m i e n i ł się — p o d k r e ś l a ł J. W . S t a l i n

Tatlina,

kamień

formy.

radziec­

socjalisty­

sto­

Odnosi się to w c a ł e j p e ł n i t a k ­

więcej

się duchowo

demoralizująca

jego w r o g i m

w muzyce posiada skrajnie a n t y l u d o w y

uczelniach

Ta

w

j e g o t w ó r c z o ś c i — oznacza, ż e f o r m a l i s t y c z n y k i e r u n e k

du,

kształtujących

wy­

dostępnej,

„ P o m i j a n i e z a p y t a ń l u d u , jego ducha,

ponieważ

budowania socjalizmu.

w

Nigdzie tak j a s k r a w i ę nie w y r a ż a się
istota

n i — oraz k a d r y m ł o d y c h a r t y s t ó w , k t ó r z y w y s z l i z l u ­
wyższych

—

formie.

Sterenberga, Tischlera z n i k n ę ł y

sam

ludowym

radzieckich ludzi, ich wysiłki i bohaterstwo, ich

partii — tacy jak G r e k ó w , Brodzki, Grabar, Juon i i n ­
radzieckich

narodu,
w

ż e i do

bolszewickiej

i potrzeb

swej s z t u k i — to znaczy u m i e ć o d z w i e r c i e d l a ć

s u n k u do l u d u .

się do w ł a d z y r a d z i e c k i e j na

w

wy­

uboczu p o d s t a w o w y c h

pliwej i w y t r w a ł e j wychowawczej pracy bolszewickiej

studiujących

testa­

poszczegól­

sztuki podkreślał,

1

turalnej rewolucji w naszym

najbardziej

pracowni.

s o k i e m o r a l n e i s p o ł e c z n e zalety" **)

ż e narodzenie tej n o w e j ,

jak

domu, w b r e w

n i e u m i e o d t w a r z a ć p o z y t y w n y c h cech i z a l e t r a d z i e c ­
Partia w y c h o w a ł a

skład

szukają

a w

konują w

nowej, artystycznej inteligencji.
socjalistyczną

—

wyro­

tylko

d ą ż e ń mas

latem z Moskwy,
miejscowości

którego prowadzi

przejawach.

c z a ć na

ludem, myślenia

m e n t o w i F i e d o t o w a , c a ł ą , czy p r a w i e c a ł ą p r a c ę

i w y r o b i e n i e poczucia o b o w i ą z k u

s t y wyrażania

W

wa­

nieograniczone

trosk

dziej p o s t ę p o w y c h

wiem

mu

artystycznych

bienie w a r t y ś c i e nie t y l k o poczucia o b o w i ą z k u

również

ZSRR

duchowe

dążeń.

Dlatego

zapadłych

sił d l a

i

W

ż a n i a jego n a j g ł ę b s z y c h

wyjeżdżając

cznego.

ludowi.

się jego wzruszeniami,

bez

(Wuzach),

nigdy

da­

nie

zżycia

Żyć zaintere­

W

Mamon-

myślami, przejmowania

sowaniami i dążnościami

weszli

których

bezpośredniej

pracy

rych radzieckich a r t y s t ó w z przeszłości.

i

ich

burżuazyjnej

o k i e m — albo j a k m ó w i ł G o r k i „ z b i o r n i k i e m duszy l u ­

zawodowego e l i t a r y z m u odziedziczonego przez

stawiania

możliwości,

Lenina-

jako

nim

w

artystom

partii

swój

i sposób

uciekinierzy z

U w o l n i e n i e od p a n u j ą c y c h i w y z y s k u j ą c y c h klas
wało

materialne,

spra­

pa­

wyjątkami.

wszystkie

sztuki

w

tow byli

zmu­

ograni­

k l a s y , j a k п р . P. M . T r e t i a k o w a l b o n a w e t S.

zgodnego

do

środki

to j e d n a k ż e

mierze jego z a m y s ł y

Tego rodzaju

i

Sztuka radziecka w i d z i

treść.

ogromnej

w

w

komunizmu.

jej najpiękniejsza

czała

wyrażania.

społecznych,

przeszkód

S t a l i n a c e l e m d o p r o w a d z e n i a do k o ń c a w i e l k i e j
w y budowania

stosunków

obraz

jednolitego

dowództwem

nujących

Piastowa,

w

się

s z a ł a a r t y s t y do p r z e j ś c i a na p o z y c j ę w y c h w a l a n i a

na i w „ L e n i n i e " C y p l a k o w a , w „Liście z f r o n t u "
m i " Maksimienki,

ostatnich z n a j d o w a ł y

rzeczy­

człowieka
myślą

tych

materialne. J e ż e l i n a w e t z a l e ż n o ś ć finansowa nie

to, c z y m o n

Widzimy ich w „ P r z e s ł u c h a n i u k o m u n i s t ó w "

waż w rękach

wysławić

t u do c z y n i e n i a z b a r d z o w a ż n y m

niem, niezwykle aktualnym w budowie
artystycznej

kultury.

że pozostając

w

zagadnie­

socjalistycznej,

Z a g a d n i e n i e to p o l e g a n a

ścisłym związku

z ludem

tym,

radzieckim

j a k o całością — sztuka socjalistyczna w t r e ś c i posiada
najbogatszą
rosyjska,

różnorodność

ukraińska,

itd. — przy
treści —

narodowych

uzbecka,

gruzińska,

zachowaniu jedności

posiada r ó ż n o r o d n o ś ć

wykazania swej narodowej

form.

swej

Sztuka

ormiańska

socjalistycznej

i niezwykłe

bogactwo

formy.

Oczywiście

wykorzystywanie

ludowej

w szczególności sztuki średniowiecznej
gólnych

elementach i wzorach

korzystne.

Przypomnijmy

niana w

Eweranie.

ważnym

elementem

może

tradycji,

w jej
być

chociażby

poszcze­

nadzwyczaj

budowle

Tama-

Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że bardzo
architektonicznej

czego

przy­

sać n i e z w y k l e w a ż n e g o zagadnienia socjalistycznej t r e ­

Gruzji

ści i n a r o d o w e j f o r m y r a d z i e c k i e j sztuki.

itd.

rozstrzą-

Problem

ten

poruszamy tylko w z w i ą z k u z zagadnieniem ludowości.
U

podstaw teorii sztuki socjalistycznej w jej

rodnych narodowych przejawach

leży

różno­

nauka

Józefa

Stalina o socjalistycznej treści i n a r o d o w e j formie
tury

kul­

radzieckiej.

Stalin dał znakomite w

swej głębi i jasności

ślenie istoty radzieckiej kultury, której częścią
czną

jest sztuka: „ P r o l e t a r i a c k a

w

okre­
organi­

swej treści,

naro­

dowa w formie

— t a k a jest o g ó l n o l u d z k a k u l t u r a ,

której

socjalizm".20)

zmierza

Stalin mówił:
to z u p e ł n i e
kultura

różne

proletariacką

Ale słuszne

proletariacka,

przyjmuje
ludów

„Tworzymy

słuszne.

Przedstawiając
jest

formy

w

w

szczególności

drugie powinno

swej

treści,

u

różnych

socjalistycznej

w zależności od r ó ż n i c y j ę z y k a , o b y c z a j ó w

budowie,

itd."21)

po
po­

kryje

uwadze

N i e m a j ą c tego na

d o j ś ć do k o p i o w a n i a ,

do

cały

bezkrytycznego odtwarzania

od

naszej

rzeczywistości

socjalistycznej.

Jest

wiadomą,

że burżuazyjni

nacjonaliści

Gruzji,

do

w

radzieckiego l u d u

pod

maską

rzekomego
lu­

du — usilnie m a s k o w a ł a swój formalizm

na

starą

ukraińską

sztukę.

że podobne w y p a d k i

Warto

przy

stylizacją

tym

podkreślić,

nie d o p r o w a d z i ł y n i g d y do

na

wych

amerykańskiego

imperializ­

d ą ż ą c e g o do zniszczenia politycznej i

kulturalnej

powinno być

„idee" wojującego

suwerenności

narodów

dy — podkopując

—

Moralno-polityczna
terstwo

narodów

niemałe

komunizmu, mających
— gwarantuje

narodowych form

jedność

ZSRR

dzieckiej sztuki.

wyrządzili

same p o d s t a w y b o l s z e w i c k i e j

t y k i w dziedzinie r o z w o j u

nie

tradycji.

w

A l e ta j e d n a t r e ś ć n a b i e r a

narodowej formy

odrodzenie i r o z w ó j

artystycznej k u l t u r y

do
ra­

różnorod­

tylko określone formalne

właściwości, p r z y p u ś ć m y kolorystycznego stroju,

typo­
mają

O c z y w i ś c i e i te m o m e n t y

s w o j e z n a c z e n i e , a l e w y d a j e s i ę n a m , ż e n i e s ą one

sobu życia, w ł a ś c i w o ś c i

obyczajów

tego

dzieckej

czy i n n e g o l u d u , n a r o d u .

Maksymalny rozwój narodo­

Armenii

i sposobem życia

liwości samoistnego r o z w o j u

sztuki.

socjalistycznego

całej

P o d s t a w ą narodowej formy kultury — jak
J. W . S t a l i n — j e s t j ę z y k .
mą

sztuki

realizmu.
wskazuje

„ N a r o d o w y j ę z y k jest

2 2

narodowej kultury". )

Jest

to

forma,

w

for­

której

m o ż e b y ć zawarta r ó ż n a t r e ś ć i k t ó r a dlatego posiada
ogólno-narodowy
żuazyjną
dek

charakter.

i socjalistyczna,

komunikowania

„Kultura

język

może być

natomiast,

się ludzi,

jest

jako

zawsze

śro­

językiem

ogólno-narodowym i może obsługiwać zarówno
rę burżuazyjną jak i

bur­

kultu­

socjalistyczną".^)

r ó ż n i się od sztuki

zachskiej nie t y l e m a n i e r ą

wej sztuki, zagwarantowanie k a ż d e j n a r o d o w o ś c i m o . ż kul­

ra­

motywy,

wego ornamentu itd.

c y d u j ą c e w dziedzinie sztuk plastycznych.

t u r y — jest w a ż n y m w a r u n k i e m r o z k w i t u

któ­

rzeczy­

N a r o d o w a forma socjalistycznej w treści plastyki
dzieckiej — to nie

spo­

artystycznej

żywych

narodu,

nej f o r m y w z a l e ż n o ś c i od h i s t o r y c z n y c h t r a d y c j i ,

swojej

sztuce

wszystkich

wistości.

bra­

i charakteru

forma­

w

poli­

sztuki.

treści

rozwoju

re w z b o g a c a j ą się przez p r a k t y k ę w s p ó ł c z e s n e j

marszu

socjalistycznej

Podstawą

i bogatych tradycji

j e d e n cel i j e d n o z a i n t e r e s o w a ­

jedność

portrecie,

szko­

ludu. radzieckiego,

powszechnym

Bojczuk plótł o u k r a i ń s k i m

osią­

narodo­

a m a l o w a ł obrazy w duchu kosmopolitycznego
lizmu.

tywnie
mu,

obiek­

form.

Grupa Bojczuka, k t ó r y był wrogiem u k r a i ń s k i e g o

r o d o w o ś c i a n i na o b e c n y m etapie h i s t o r y c z n y m ani
krzewiąc

na

wrogą

odrodzenia feudalnych „ i k o n o w y c h " n a r o d o w y c h

gnięcia prawdziwego odrodzenia rzeczywiście

krytycy,

rzeczą

miejscach wciągali swoją

na­

Kosmopolityczni

sze­

można

ś r e d n i o w i e c z n y c h obrazów, oczywiście bardzo dalekich

Nie ma i nie m o ż e b y ć o d t ą d sztuki pozbawionej
przyszłość.

arty­

starannego w y b o r u ,

reg o g r a n i c z o n o ś c i .

ideologię

w

sztu­
—

n i e w a ż w ł a ś n i e sztuka ś r e d n i o w i e c z n a

Jest
że

za­

w

średniowiecznych

się d o k o n a ć

kulturę.

i sposoby w y r a z u

zaangażowanych

stycznych,

Ukrainie i w innych

to,

ludowej tradycji

ce t y l k o d o o d t w o r z e n i a t r a d y c y j n y c h m o t y w ó w

tezę

i

wzorów,

A l e p o p i e r w s z e n i e m o ż n a s p r o w a d z a ć całego

gadnienia narodowej formy,

tę

także

socjalistyczna

do

jest w y k o r z y s t y w a n i e l u d o w y c h

ornamentyki

k ł a d y z n a j d u j e m y na U k r a i n i e , w U z b e k i s t a n i e ,

N i e m a m y z a m i a r u w ł a ś n i e na t y m m i e j s c u

ludu,

Sztuka

Republiki

malarską,

ile

de­
raKa­

charakterem

odzwierciedlonym w

dziełach

Od kazachskiego artysty nie ż ą d a m y odtworze­

nia życia w i n n i c o w y c h

kołchozów z całym

otaczającym

przepychem

południowej

przyrody,

tak

ormiańskiego

artysty

będziemy

oczekiwali

nie

stepowych przestrzeni,

po

której

urządzają

dżygici wyspecjalizowani w hodowli
Wskazując

na

wyścigi

koni.
istotny

mo­
włą­

czania do r o z w o j u

naszym

od

poezji

m e n t — b y n a j m n i e j nie zaprzeczamy k o n i e c z n o ś c i
każdego

ten,

samo j a k

zdaniem,

socjalistycznej k u l t u r y

artystycznej

narodu jego bogatej przeszłości

artystycznej.

P r z y r o z p a t r y w a n i u tego zagadnienia p o w i n n i ś m y

się

oprzeć na w a ż n y c h wskazaniach L e n i n a i Stalina.

Te bardzo istotne wskazania Stalina służą n a m

jako

n i ć p r z e w o d n i a do r o z w i ą z a n i a zagadnienia s z t u k i

na­

n y m narodzie — powiemy wszystkim

nacjonal-socjali-

stom.

każ.dej

na­

wej kulturze. Istnieje wielkoruska k u l t u r a

rodowej w formie
Nie byłoby
rodowej

i socjalistycznej w

treści.

chyba słuszne sprowadzanie pojęcia
wykorzystywania

dwie narodowe kultury

w

współczes­

c z ó w , G u c z k o w y c h i S t r u w e — ale i s t n i e j e t e ż
ruska kultura

w

Uzbeki­

kultury

istnieją

jak

np.

Francji,

Anglii, u Żydów

w w y p a d k u Gudiaszwiliego, nie jest p r z y k ł a d e m

owo­

twórczości,

folkloru

bardziej feudalnej sztuki danego narodu.
Stylizacja
stanie lub

na
na

cnego r o z w o j u

średniowieczną
starożytne

miniaturę

freski

artystycznych form

w

m i jak

Gruzji,

narodowych.

charakteryzująca

się t a k i m i

Czernyszewski i Plechanow.
u Ukraińców,

Nauka Lenina o dwóch
do z a g a d n i e ń r o z w o j u

jak

narodo­

Purlszkiewi-

jeszcze

ludowej

do

Są

narody w k a ż d y m

wzorów

motywów

tylko

pisał: „Są dwa

lub

i

formy

Lenin

wielko­

nazwiska­

T a k i e same
i

w

dwie

Niemczech,

2

itd." *)
kulturach określa

podejście

narodowych tradycji w

radziec-

kich warunkach. Włodzimierz Iljicz żądał, ażeby z k a ż ­

d o 1917 r o k u i nasza R o s j a n i e j e s t ta s a m a i nasz c h a ­

dej n a r o d o w e j k u l t u r y b y ł y b r a n e „jej

rakter

konsekwentnie
2 5

socjalistyczne i demokratyczne e l e m e n t y " . )
w i ś c i e nie n a l e ż y r o z u m o w a ć w
na

to w

sztuce

rosyjskiej

pieredwiżników,
stów

a nie

początku

ten

s p o s ó b , że

należy

należy

rozwijać

rozwijać

—

dajmy
arty­

jest

Rosji b y ł y w

tradycje

tradycji

nie

Martosa

l u c j i s t a ł a na

związane

d y te z n a j d o w a ł y

z ludem

tendencje

materiałem,

się w n o w y c h w a r u n k a c h .

Portrety

k o t o w a i L e w i c k i e g o n a l e ż ą do n a j w i ę k s z y c h
narodowej
one

nas

tradycji

rosyjskiej

sztuki.

jednak jako dziedzictwo w

stanowej

ograniczoności,

postępowej

lecz w

Nie

interesują

swej

szlachecko-

swej

ogólnoludzkiej

treści, k t ó r a jest j e d n y m z ogniw

rosyjskiej narodowej w formie artystycznej
Wielkie

postępowe

nabywają

tradycje

nieograniczonych

warunkach

socjalizmu.

sztuki

rozwoju

kultury.

każdego

możliwości

Teraz

Ro-

skarbów

narodu

rozkwitu

dopiero

stają

w

się

one

w

znacznie

większym
carskiej

podbitych.

Jest r z e c z ą powszechnie z n a n ą , że na p r z y k ł a d u
ł e g o szeregu l u d ó w

Kiprenskiego,

podstawowym

sam". )

sytuacji n a r o d ó w

Jest t y l k o w a ż n e , a ż e b y p o s t ę p o w e ,
były

3 7

ten

s t o p n i u odnosi się to do t y c h l u d ó w , k t ó r e w

i innych.

który rozwija

X I X wieku

Oczywi-

Północy, kultura

niezwykle niskim

do

czasu

ca­

rewo­

stopniu rozwoju.

Lu­

się w s t a d i u m r o z k ł a d u u s t r o j u

ro­

dowego i ich f o r m y sztuki b y ł y też odpowiednie: rzeź­
ba

na

kości, plecenie itd.

gdybyśmy
wej

sądzili,

formy

wszczepiać
ludu

—

ich

że

na

Oczywiście
skutek

artystycznej

stopniowo, w

nowych

byłoby

dziwne

zachowania

narodo­

kultury,

nie

powinniśmy

miarę kulturalnego

obrazów,

rodzajów

i

rozwoju

metod

sztuki.

B u r i a t - M o n g o ł o w i e do c z a s ó w r e w o l u c j i nie m i e l i

ma­

larstwa we

znaczeniu.

Ma­

jaskrawy przykład

sztu­

współczesnym

tego s ł o w a

l a r s t w o S a m p i ł o w a daje n a m
ki

głęboko narodowej

śli, s p o s ó b

życia

w formie,

i obyczaje

w której

obraz

my­

buriackiego narodu

zna­
mo­

zdolne do ż y c i a , p o n i e w a ż z o s t a ł y zniszczone

wyzysku­

l a z ł y s w ó j j a s k r a w y w y r a z — c h o c i a ż c a ł y szereg

jące klasy, k t ó r e

pożywkę

m e n t ó w swego m a l a r s t w a S a m p i ł o w z a c z e r p n ą ł z p r z o ­

Struwe".

dującego

„kultury
Tylko

w

Puriszkiewiczów,

prawdziwie

runkach

—

wyjątkowo

czuła
z

się w

na

artystycznej k u l t u r y

czasów

w

olbrzymia.

sztuce

powych
nej

przejawami

ludowej

tradycji

rozwojem

Związku

arty­

nowych

so­

Radzieckim.

„Na

g r u z a c h s t a r y c h , b u r ż u a z y j n y c h n a r o d ó w — pisze S t a ­
lin

—

powstają

i rozwijają

się

nowe,

socjalistyczne

n a r o d y , k t ó r e są o wiele bardziej z w a r t e n i ż
wiek

burżuazyjny

naród,

nieprzejednanych
burżuazyjne
ludowe

aniżeli

Narodzenie

klasowych

jakikolwiek

podstawy
tradycji

turze przeszłości.
pitalizmu
uratował

sprzeczności

na

rozkwitu

przemysł

Ustrój
teraz

artysty­

warunkach

ka­

socjalistyczny

zachwycamy
uzbecką

się

rzeź­

nowego życia,

się, n a p e ł n i a j ą c

się

nową

socjalistycznej

w

sztuki, k t ó r e j p o d s t a w ą , fundamentem, p u n k t e m

nej

formy,

treści życia

do

ZSRR przyczyniają

elementów

włączenia

Gru­

z j i z G a b a s z w i l i m i T o i d z e n a czele. P o W i e l k i e j

Paź­

dziernikowej
wzrósł

Socjalistycznej

dokonywało
rę rozwoju
gc

Rewolucji

jeszcze b a r d z i e j , p o n i e w a ż

wpływ

ten

oddziaływanie

jego

przeszkód

mia­

s i ę t e r a z z u p e ł n i e bez
narodowych kultur.

w

W i e l e n a r o d ó w do

:zasu w ogóle nie z n a j ą c y c h

je teraz p r z y pomocy rosyjskich

stów

Radzieckiego

Związku

własne narodowe

my.

mnożąc

sztuki

nowych

odpowiadających

C a ł e zagadnienie polega na

t y m , a ż e b y ta

kach.
gnął

Szczucew b u d u j ą c
do

ganczu.

teatr w

twórczej

współpracy

Starożytna

tradycja

Zagadnienie narodowej

przycią­

rzeźbiarzy

odrodziła

się

w

sztuce j e s t

niero­

nia

Zagadnie­

artystycznego

dziedzictwa

przeszłości.

nie dziedzictwa jest j e d n y m z n a j w a ż n i e j s z y c h

dziedzictwa

—

N a w e t w o d n i e s i e n i u do n a r o d u rosyjskiego, k t ó r e g o
k u l t u r a t a k ż e i do w y b u c h u r e w o l u c j i s t a ł a na b a r ­
dzo w y s o k i m p o z i o m i e — A . A . Ż d a n o w z a u w a ż y ł , ż e
„nie jesteśmy już t y m i Rosjanami, k t ó r y m i b y l i ś m y

po­

warun­

przyswoje­

kultury

narodu.

rzemiosła

formy

sztuki socjalistycznego

na­

Taszkencie

doskonałych

ogóle
—

zerwalnie z w i ą z a n e z i n n y m zagadnieniem

znajomości

socjalistycz­

i w

Przeciwnie

t u w n o w y c h f o r m a c h i n o w y c h obrazach.

nia

do

for­
nowa

forma b y ł a narodowa, a nie s t a n o w i ł a l i tylko zaprze­

wyj­

przeszłości,

elementów

nowej

arty­

równocześnie

kadry.

na­

się

te-

realistycznego m a l a r ­

stwa — rozwija

treści

artystyczna.

re­

pieredwiż­

n i k ó w p o w s t a ł a realistyczna szkoła malarstwa w

rozwoju

O l b r z y m i e p r z e m i a n y w c h a r a k t e r z e , sposobie ż y c i a ,

równocześnie

Tak w ł a ś n i e pod w p ł y w e m sztuki

nień

artystycznej

rodowej

wolucją.

rozwijać i wzbogacać w nowych

kul­

O d b y w a się proces w z r o s t u , wzbogacania

a

artystycz­

w i n n a je ona

artystycznej

rodowej

postępowych

kultury

artystycznego

treścią.

rozwoju

rodzimej

ludu.

artystyczne n a b y w a j ą

ludów

swej

N o w a socjalistyczna t r e ś ć sztuki w y m a g a n o w e j
so­

haftem.

poziomie k u l t u r y

elementów

jest

postę­

d o ś w i a d c z y ł o w i e l e l u d ó w Z S R R jeszcze p r z e d

poprzedniego

i

w

szlachetnego w p ł y w u na r o z w ó j

doświadczenia

dywanami,

ś c i o w y m jest l u d o w a t r a d y c j a

wzboga­

całego

zagładę.

formy

ZSRR

ludów

czenia

Azji był w

wzbogacają

i

sztuki

kulturalnego

turkmeńskimi

się,

dziele r o z w o j u

formie

żywych

od 'zniszczenia

Obecnie f o r m y

sztuki w
w

i wzbogacenia

na

go

rozwijają

naród". )
narodów

sztuki.

gruncie

i

wspaniałymi
bą, tadżyskim

ogólno-

Jej

rosyjskiej

tym

sztuki

Cudowny ludowy

Środkowej

od

trawiących

podstawy niebywałego

odrodzenia

skazany

wolne

2 8

narodów,

demokracji i socjalizmu w

czny n a r o d ó w

one

burżuazyjny

ogólnoludowej

rozwoju,

są

jakikol­

o wiele bardziej

ogólnoludowych

cjalistycznych tworzy
prawdziwie

ponieważ

n a r o d y i s ą one

narodowej

sztukę

ludowych

stycznych jest u w a r u n k o w a n y
narodów

się

przeszłych.

W n a s z y c h czasach r o z w ó j
cjalistycznych

cenia

w

tradycje

zbliża

najlepszymi

wa­

radziecką

ludowe

doświadczenia

Rola rosyjskiej

wyrażająca

radzieckich

i to p o w o d u j e , ż e staje

nierozerwalnie

każdego narodu

i

sztuka, sztuka

rozwija

szeroko i b u j n i e

przeszłości,

stanowiły

Guczkowych

ludowa

interesy m i l i o n ó w
ona

przeszłości

może

naszej

socjalistycznej

realizmu.

przeszłości,

sztuka

się r o z w i j a ć .

sztuki,
Bez

bez

socjalistycznego

Problem

zagad­

formowa­
dokładnej

wykorzystania
realizmu

dziedzictwa jest

nie

jednym

z najważniejszych p r o b l e m ó w z punktu widzenia prak­
t y c z n e g o b u d o w a n i a naszej a r t y s t y c z n e j

kultury.

A l e co to z n a c z y p r o b l e m d z i e d z i c t w a ? Co t o z n a c z y
dziedziczyć sztukę
P a r t i a u c z y nas
s i ę do

dziedzictwa.

przeszłości?
uważnego i troskliwego

odnoszenia

Wszelkie nihilistyczne

odnoszenie

się d o ń jest z r e g u ł y z w i ą z a n e z a n t y l u d o w y m i
listycznymi

forma-

tendencjami, a zatem m o ż e i powinno

rozpatrywane jako

dążenie

do

poderwania

być

podstaw

b u d o w n i c t w a radzieckiej
cjalistycznego.

sztuki, sztuki

realizmu

Wyjaśniając

zagadnienie

kultury

do

klasyków

starej

stosunku

nowej,

kultury,

sformułował

nia

od

kultury

Wszystko to jest z u p e ł n a bzdura.
ka powinna być p r a w i d ł o w y m

proletariackiej.

Kultura

proletariac­

rozwinięciem

tych

sobów wiedzy, k t ó r e ludzkość w y p r a c o w a ł a
mem

społeczeństwa

obszarniczego,

kapitalistycznego,

pod

za­

jarz­

społeczeństwa

mistrzostwa

u c z ą się nasi a r t y ś c i .

i

inna

rzecz,

cznemu

biurokratycznego". ")

my

odwracać

mamy

ma­

s i ę o d tego co p r a w d z i w i e p i ę k n e , w y ­

rzec się tego j a k o p u n k t u
rozwoju

do k l a s y k ó w —

tylko

dlatego,

uwielbiać

wyjściowego

że to

jest

jak

boga,

nowość

do

dalszego

„stare"?

Dlaczego

któremu

należy

p o d d a ć się t y l k o dlatego, że „ t o nowe"? Nonsens, c a ł ­
30

kowity

nonsens". )

Te

nieśmiertelne

nina są w y t y c z n y m i w praktycznej

wskazania

pracy

Le­

przodującej

sztuki radzieckiej r o s n ą c e j w oparciu o klasyczne
dzictwo,

przede

wszystkim

dziedzictwo

dzie­

rosyjskiego

realizmu.

którego

z

powo­

A l e w a ż n a j e s t jeszcze

określenia

stosunku

sztuki

r e a l i z m u do s z t u k i p r z e s z ł o ś c i

po

Na

przestrzeni

lucji

socjalistycznej

całego

rozwoju ludzkości

— nagromadziło

d o w a ć . N a l e ż y n a ś l a d o w a ć t o co n a j l e p s z e ,

to,

doświadczenie,

postawiono

problemy.

dokonano

i częściowo

W ciągu tysiąclecia

rewo­

olbrzymich

rozwiązano

osią­

ważniejsze

swego istnienia

s t w o r z y ł a o l b r z y m i e w a r t o ś c i w sensie
najrozmaitszych

do

s i ę w sztuce o l ­

stron rzeczywistości.

sztuka

przedstawienia

Ludzkość

wzbo­

gaciła się wiedzą z w i e l u k r a ń c ó w świata. To całe o l ­
brzymie doświadczenie

artystycznego

poznania

życia

artystyczny.

P r z e d s t a w i a j ą c duchowe bogactwa radzieckiego
wieka, malarze

czło­

n a s i b i o r ą za p u n k t w y j ś c i a

doświad­

czenie w o d t w a r z a n i u d u c h o w e g o b o g a c t w a

człowieka,

k t ó r e zostało zdobyte

przez

artystów

Gierasimow w swych portretach

przeszłości.

korzysta

A.

z

doświad­

czeń Riepina, B u b n o w w s w o i m „ P o r a n k u na

Kuliko-

w y m P o l u " o p i e r a ł się na S u r i k o w i e , R o m a d i n w s w y c h
pejzażach
i

—

na

dziełach

Lewitana.

Przyłączają

realistycznego

poznania

dzieckiej

zostały

Waśniecowa,

Sawrasowa

się o n i do w i e l k i c h
rzeczywistości.

osiągnięte

W

tradycji

sztuce

największe

ra­

zwycięstwa

w w y n i k u głębokiego i skrupulatnego studiowania

Oczywiście nic wszystko z przeszłości należy

naśla­

t o co n a j ­

s y k ó w właśnie z p u n k t u widzenia treści.
się na

w z o r a c h k l a s y c z n y c h — to nie znaczy

„Nie

t w i e r d z i m y — m ó w i ł A . A . Ż d a n o w na obradach

dzia­

kulturach.

łaczy radzieckiej

muzyki

— że klasyczne

iest

szczytem

kultury

cznie

co

n a j c e l n i e j sze

sztuce

prze­

J e d n a k ż e co k o n k r e t n i e oznacza —

wykorzystywać

dziedzictwo?

w praktycznym wzroście
cznej

w

posiada

radzieckiej

podniesienie

znaczenie

kultury

artysty­

rzemiosła

Wielcy mistrzowie przeszłości zdobyli
dotychczas w y ż y n y mistrzostwa

kryty­

Duże

artystycznego.
nieprześcignione

artystycznego.

Sztuka

ich jest w s p a n i a ł ą szkołą dla artysty.

Na dziełach

syków

rzemiosła

można

i

powinno

w ś c i s ł y m tego s ł o w a

się uczyć

kla­

sztuki

rozwiązań

wielkich

absolutnym

byśmy

tak

znaniem
kach.

mówili,

mistrzów

powta­

s z ł o ś c i — j a k to w y n i k a z l e n i n o w s k i e j n a u k i o d w ó c h

postępowe,

rzać

kla­

Ale opierać

przeszłości.

bardziej

byłoby

s i ę d o tego, ż e posteD k o ń c z y

A l e do tego czasu klqsvo^ne

nieprześcignione.

W i e m y bardzo dobrze, j a k w i e l e skorzystali nasi
tyści

przez studiowanie

klasyków

ro­

syjskiego m a l a r s t w a .

M o ż e m y w s k a z a ć na w p ł y w

Rie­

pina

malarskiej

wielu

i jego

naszych

maniery

a r t y s t ó w , na

nie się r z e m i o s ł a
dziedzictwa

stylu

wielkich

ar­

przykład

na

Johansona.

nie jest j e d y n ą

— t o jeszcze n i e

twórczość

A l e ucze­

formą

opanowania

wszystko.

Opanowanie

r z e m i o s ł a j e s t r z e c z ą n i e z w y k l e w a ż n ą . S z t u k i bez
m i o s ł a w ogóle nie m o ż e b y ć i jeżeli artysta
mistrzem

w

znaczeniu

władania

techniką

nie

jest

swego

rze­

m i o s ł a — to b ę d z i e n a j z n a k o m i t s z y m m a l a r z e m
cjalnie,

ale

nie potrafi zrealizować

swych

poten­

pomysłów.

Uczyć się w ł a d a n i a s w y m r z e m i o s ł e m u a r t y s t ó w
szłości — to znaczy w s p i n a ć s i ę do s z c z y t ó w
łego opanowania
technikę

szłości

Ale

jeżeli

sztuki, jej rzemiosło, majsterstwo

tego s ł o w a
przez

mistrzostwa.

znaczeniu,

to o c z y w i ś c i e nie

to w y k o r z y s t a n i a
interesuje

nas

dziedzictwa.
nie

tylko

W

rze­

prze­

wspania­
weźmiemy
w

ścisłym

wyczerpiemy
sztuce

technika.

prze­

Jeżeli -

szcze r a z u c z y ć , b r a ć z k l a s y c z n e g o

z

przy­

się na

wzory

T o znaczy, ż e trzeba

klasy­

pozostają

się uczyć i je­

muzycznego

dzie­

d z i c t w a w s z y s t k o co j e s t w n i m n a j l e p s z e i co j e s t k o ­
n i e c z n e d o dalszego r o z w o j u

znaczeniu.

dziedzictwo

muzycznej.

tn r ó w n o z n a c z n e

S ł o w a te w p e ł n i z n a j d u j ą

1

precyzyjnej

aby u c h w y c i ć z a s a d ę wykorzystania dziedzictwa.

Lenin przeciw formalisty-

n i h i l i z m o w i w stosunku

artystycznego,

a m. próba

socjalistycznego

szy r o z w ó j
„Dlaczego — protestował

stwarzania

dlań

stanowi p o d s t a w ę , na k t ó r e j m o ż e d o k o n y w a ć się d a l ­

2

społeczeństwa

prze­

uogólnia­

umiejętności

i znalezienia

dzeniem

gnięć,

specjalistami

zjawisk,

obrazu

i

To wszystko, ściśle m ó w i ą c , w c h o d z i w zakres p r o ­

brzymie

mienią­

obserwowania

blemów

ła nie w i a d o m o s k ą d , nie jest w y m y s ł e m l u d z i
się

i p o w i n n o się uczyć głębi

z e w n ę t r z n e j .formy.

proleta­
on

dostrzeganych

artystycznego

z n a k o m i t ą tezę: „ K u l t u r a proletariacka nie wyskoczy­
cych

można

nikania życia, u m i e j ę t n o ś c i

Wiadomo jak konsekwentnie podkreślał W. I . L e ­
n i n konieczność opanowania
dziedzictwa w
okresie,
kiedy forma.liści podnieśli szczególnie w i e l k i h a ł a s ,
chcąc „wyrzucić k l a s y k ó w na śmietnik".
Podkreślał
on, że „ t r z e b a w z i ą ć całą k u l t u r ę , k t ó r ą p o z o s t a w i ł k a ­
pitalizm i z niej z b u d o w a ć socjalizm. Trzeba w z i ą ć
całą n a u k ę , t e c h n i k ę , c a ł ą w i e d z ę , s z t u k ę . Bez tego ż y ­
cia k o m u n i s t y c z n e g o s p o ł e c z e ń s t w a z b u d o w a ć n i e m o ­
ż e m y " . 28)

riackiej

U

so­

larstwa.
skiego

Wielkie

dzieła

Riepina

i Iwanowa, Tycjana

prześcignięte

muzyka

radzieckiej".3i)

zastosowanie t a k ż e do
i Surikowa,

i Velasqueza

przez r a d z i e c k i c h m a l a r z y .

ma­

Kipren-

nie

zostały

To nie

zna­

czy, ż e n i e m o ż n a i c h p r z e ś c i g n ą ć .

A l e po to, zdaniem

A. A . Ż d a n o w a , trzeba je n a j p i e r w

„doścignąć".

Przy

głębokim

badaniu

sztuki

przeszłości

artysta

r a d z i e c k i styka się z szeregiem t a k i c h p r o b l e m ó w , k t ó ­
rych

klasycy,

bez

względu

na

k o ś ć — nie o o t r a f i l i r o z w i ą z a ć .
historii

światowej

zwanych

ich p r a w d z i w ą

wiel­

wykazać

na

sztuki istnienia c a ł e g o szeregu

tak

„zakazanych"

Możemy

zagadnień,

których

sztuka

przeszłości nie b y ł a w stanie r o z w i ą z a ć , a l b o w i e m nie
b y ł o na to w a r u n k ó w historycznych.
siłki

aby

konflikty,
m.

je rozwiązać,

ale p o z o s t a w a ł a

i n . zagadnienie

stwa,

obowiązku

R o b i ł a ona

często wchodziła
jednostki
wolności

do

wy­

tragiczne

j e d n a k ż e bezsilna.

stosunku

i uczucia,

w

Było

to

społeczeń­

i niewolnictwa,

ż y c i a i ś m i e r c i i t d . W s z y s t k e te z a g a d n i e n i a

były

po-

stawione i rozpracowane w sposób bardzo

różnorodny

ale

my

budujemy

naszą

narodową

formie

kulturę

się k o n k r e t n e

w

zadania

i b o g a t y , ale m i m o w s z y s t k o l u d z k i g e n i u s z d o

końca

artystyczną

nie

sztuka

i znaczenie, k t ó r e z d o b y w a n a r o d o w e dziedzictwo.

m ó g ł ich rozwiązać.

realizmu

I oto

okazuje

jest

w

socjalistycznego

się, że

stanie r o z w i ą z a ć

tragiczne antynomie artystycznych k u l t u r
j e s t ona

te

przeszłości:

z d o l n a d a ć o d p o w i e d ź na te zagadnienia, k t ó ­

re l u d z k o ś ć p o s t a w i ł a

w

swym artystycznym

w poprzednich epokach.

rozwoju

Nie znaczy to, że nasi

ści r o z w i ą z a l i j u ż w s z y s t k i e te z a g a d n i e n i a .
chodzi t u raczej o tendencje.
ciu o d o ś w i a d c z e n i a

opar­
po­

słowo.

Z tego p u n k t u w i d z e n i a p r o b l e m a r t y s t y c z n e g o dzie­
samego

w

tego s ł o w a

ścisłym

uczenia

się

techniki

znaczeniu.

—

za­

rzemiosła

Prawdziwy

formy

artysta

rosyjskiej

sztuki

skomplikowanym. W

—

czym

u j a w n i a się z n a j w i ę k s z ą w y r a z i s t o ś c i ą n a r o d o w y cha­
rakter sztuki rosyjskiej?

Co j e s t n a j b a r d z i e j

larstwo

dzictwa jest znacznie bardziej s k o m p l i k o w a n y niż
gadnienie

narodowej

zagadnieniem bardzo

razie

przeszłości, radziecki artysta
nowe

Zagadnienie
jest

określają

we z punktu widzenia rozwoju

A l e i z tego p u n k t u w i ­

t r a f i w y p o w i e d z i e ć w sztuce swe

tym

arty­

Na

dzenia n a l e ż y koniecznie p o d k r e ś l i ć , że t y l k o w

i

wa?

Kipreńskiego,

Fiedotowa,

Riepina

czy

ma­
Siero-

O c z y w i ś c i e i pierwsze i drugie i trzecie i czwar­

te p r z e d s t a w a r ó ż n e s t r o n y r o z w o j u
ry

narodo­

sztuki rosyjskiej:

artystycznej.

Często

narodowy

charakter

wój

sztuki,

samej

popełnia

jest

czymś

jakimś

Taka

w

swej

ogólnym

istocie

kultu­

sądząc,

poprzedzającym

ciem pewnej idei, w y s t ę p u j ą c e j
mach.

rosyjskiej

się b ł ą d ,

że

roz­

oderwanym

poję­

tylko w różnych

idealistyczna

j e s t s p r z e c z n a ze s t a l i n o w s k i m i

for­

koncepcja

wskazaniami o histo­
się

narodu.

i s t o t n e p r o b l e m y s w e g o czasu t y l k o w t e d y , g d y

opa­

S ł u s z n e b ę d z i e t y l k o to p o d e j ś c i e , p r z y k t ó r y m

zagad­

n o w a ł całe d o ś w i a d c z e n i e artystycznego rozwoju

prze­

nienie p o s t a w i m y na gruncie h i s t o r y c z n y m . Nie b ę d z i e ­

może być dużym, wybitnym

szłości.
tak

mistrzem,

ma

my

sobie

artystycznego

do­

średniowiecznej

p r z e s z ł o ś c i , z b a d a n i e go, z r o z u m i e n i e

dą­

zumieć,

żeń, p o s z u k i w a ń

każdego

itd., k t ó r e były postawione w

dążyć

do

rozwiązania

nierozwiązane

w

my,

się

opierając

problemów,

przeszłości
na

już

przez pokolenia p r z e s z ł o ś c i .

które

się do

problemu

mistrzów

sztuki

klasycznej,

przede w s z y s t k i m w y j a ś n i e n i e
nień,

podstawowych

sztukę

przeszłości.

Powróćmy
przeszłości.
wyraża

problemów,

To

wykorzysty­
stawia

on

zagad­

wysuniętych

przez

do

że

ogólnej

sztuka

kultury

analizy

zagadnienia

socjalistycznego

narodowej

w

realizmu

formie,

kultury

socjalistycznych n a r o d ó w — określa tę szczególną
lę, k t ó r ą o d g r y w a n a r o d o w a t r a d y c j a .
rozwój narodowej tradycji
wych,

historycznych

M a m y na

w jej najbardziej

tendencjach.

To

ro­

myśli

postępo­

właśnie

powo­

duje, że p r o b l e m opanowania narodowego dziedzictwa
jest tak

zasadniczy

rozwiązać
o naukę

w

i istotny.

sposób

Zagadnienie

prawidłowy

tylko

turze socjalistycznej w treści i narodowej
problemy

socjalistycznej

dowej formy

—"często wyłącza

nie — s z t u k ę

rosyjską.

Sztuka Rosji
łach

można
oparciu

sztuka

kimś

amorficznym

skiej"

sztuki.

jak
w

sztu­

jest nie

tylko

rosyjskiej

w

warunkach

socjalizmu

odtworzeniem form staro-rosyjskiej k u l t u r y
nej,

c h o c i a ż j e s t ona

we życie, nowa k u l t u r a
tradycji.

artystycz­

z ł o t ą r e z e r w ą naszej s z t u k i .
wymaga

rozwoju

ale

i formy,

nie

znaczeniu

tylko

w

znaczeniu idei,

stanowią

i s t o t ę s z t u k i — ale

i

w

obrazów

itd.

Dlatego l u d o w o ś ć

znaczeniu

sztuki

rosyjska,

socjalistycznej
Byłoby

b ł ę d e m widzieć tę ostatnią w n a ś l a d o w n i c t w i e

starych

tradycyjnych m o t y w ó w i wzorów.

Niekiedy takie

ś l a d o w n i c t w o m o ż e d o p r o w a d z i ć a r t y s t ę nie do
dziwie
jak

ludowej formy,

to na

przykład

odgałęzieniem

oczywiście

na­

praw­

lecz d o j e j p s e u d o l u d o w o ś c i

m i a ł o miejsce u n i e k t ó r y c h

stów w narodowych republikach, usiłujących

—

arty­

przedsta­

w i ć pod m a s k ą l u d o w o ś c i reprodukcje zacofanych

zja­

w i s k ż y c i a , d o t e g o jeszcze w ś r e d n i o w i e c z n y c h

zwie­

formach.

Ludowość formy
dostępność.

z a k ł a d a przede w s z y s t k i m jej

sze­

Skomplikowane, kolorystyczne

ćwi­

dzie­

czenia

inna

czenie o d t w a r z a n e g o z j a w i s k a , p o n i e w a ż

oczywiście

które

nowych

z a k ł a d a n i e t y l k o l u d o w o ś ć t r e ś c i ale i f o r m y .

każda

praktyce
Na­

nie

jest

swego n a r o d o w e g o oblicza —

ja­

„ogólno-europej-

zwolenników

impresjonizmu

zaciemniają

zna­

subiektywny
tożsamość

formy, k t ó r a jest konieczna dla jasnej, o g ó l n e j

zrozu­

miałości obrazu

w

Problem realistycznej formy

larstwie radzieckim

wymaga

Zagadnienie to poruszane
w

sposób

osobnego

jest

niewystarczający.

przez

naszą

Dlatego n a l e ż y

podkreślić, że realizm formy

— to przede

najbardziej

siła

przekonywująca

w

ma­

rozpatrzenia.
krytykę
tu

tylko

wszystkim

przekazywaniu

wyrazistych

sztuk

naro­

ś w i a t a o b i e k t y w n i e i s t n i e j ą c e g o i dostrzegalnego przez

nieodłączną

częścią

kul­

n o r m a l n e l u d z k i e oko — ś w i a t a nieoszpeconego c h o r o ­

jasno

wyrażonej

„narodowej

jeżeli

posłużymy

się

ma

indywidualno­

sformułowaniem

Bie­

lińskiego.
Sztuka radziecka nie

treści

No­

narodowej

W y m a g a to j e d n a k t a k ż e s t w o r z e n i a n o w y c h '

swych

naszej

sztuki

ki

i

w

—

historycznych

rosyjskiej

w

A l e nie znaczy to z u p e ł n i e , że nie

ści"

formę

Rozwój

niesłusz­

tury ludzkości.
niej

przyczyn

Narodową

trzeba u j m o w a ć w procesie r o z w o j o w y m .

trzałych

potwierdza tę tezę.

z najbardziej

d o w y c h , jest ona

być

proces postrzegania z a s t ę p u j e t u p r a w d z i w ą

przypisujemy

widzenia

Będąc jedną

mogło

naro­

formę.

dziedzictwu sztuki rosyjskiej,
radziecka

nie

epoce R u b l o w a .

roką

t r e ś ć , posiada

Znaczenie, k t ó r e

z punktu

kul­

formie.

treści i

się z u p e ł n i e

Radzieckiej, . w y r a ż a j ą c

socjalistyczną

sztuka n a r o d o w ą

sza

to

w

Stalina o socjalistycznych narodach i o

Rozpatrując

w

—

w okresie przedso-

f o r m , w y t y c z e n i a n o w y c h d r ó g , nie t y l k o w

teraz

rozwój

ele­

z

proble­

podstawowych

zro­

demokratyczne

s i ł ą , j a k i e j — rzecz z r o z u ­

Dlatego też p r o b l e m dzie­

sprowadza

Riepina

miała

osiągnięciach,

nie

twórczości

charakteru

powinniśmy

cjalistycznym z największą

dokonanych

metod

narodowego

sztu­

pozostały

nowe

wania

że w

głębokiego

s z t u k i R u b l o w a , ale

menty sztuki rosyjskiej w y s t ę p u j ą

i wysunąć

dzictwa

pomniejszać

sztuce

przeszłości, z t y m jednak, a ż e b y w swej w ł a s n e j
ce

r y c z n y m charakterze procesu f o r m o w a n i a

radzieckiego artysty

Dlatego dla

dużą w a g ę przyswojenie

świadczenia

rozwiązującym

b l i w ą f a n t a z j ą i n ę d z n y m sileniem się na

oryginalność.

B y ć d o s t ę p n y m dla l u d u w znaczeniu f o r m y — to zna­
czy w i d z i e ć t a k ,

jak widzą miliony ludzi.

Nie

to — w i d z i e ć t a k samo j a k w i d z i k a ż d y i n n y
wyrzeka

się badania i

wyko­

rzystywania wszystkich osiągnięć światowej klasyki

—

Takie podejście
gólnej

ostrości

byłoby

odmówieniem

wzroku,

artyście

umiejętności

znaczy

człowiek.
szcze­

głębszego

i

ostrzejszego

widzenia

u

nie-artystów.

Na

p e w n o nie

szego s z c z ę ś c i a ,

niż

umieć

w

sposób tak

świata,

niż
ma

to
dla

zobaczyć

ma

miejsce

artysty

więk­

każdy

przedmiot

bogaty i wielostronny, w j a k i m o g ą

z o b a c z y ć m i l i o n y ócz.

Z tego p u n k t u w i d z e n i a

powiedzieć,

ludowość

że jeżeli

sztuki polega

go

można
na

nie

formy

N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , że w tej

bezwarunkowo

osobistej
i

jest

konieczne

na

dużą

inicjatywy

dyspozycji,

pola

działania

dziedzi­

zagwarantowanie

skalę,

myśli

indywidualnych

i

fantazji,

formy

treści".33)

wy­

r a ż e n i u m y ś l i , u c z u ć i d ą ż e ń l u d u , to l u d o w o ś ć

Stalin dobitnie podkreślał

szkodliwość

praktykowa­

nego przez R A P P przenoszenia na d z i e d z i n ę s z t u k i

po­

artystycznej z a k ł a d a u m i e j ę t n o ś ć widzenia tak jak w i ­

jęć

niesłuszne

samo

dzi oko
Oto
zem

ludu.

l u d o w o ś c i sztuki w ogóle, nie n a l e ż y
zagadnienia n a ś l a d o w n i c t w a

rodowej,

ale

jej

socjalistyczną

dwa

zagadnienia.

na

ludowość

treścią.

litera­
„pra­

sprowadzać

w e " lub „ l e w e " obecnie w naszym k r a j u

jest

partyjnym,

„Prawe"'

ludowej

Narodowa

szych w a r u n k a c h
wyrażeniem
du,

w

sztuki

d z i w n ą s t o s o w a ć t e p o j ę c i a d o t a k i e j n i e p a r t y j n e j i bez

te

znaczeniu

tego s ł o w a i s p r a w l i t e r a c k o - a r t y s t y c z n y c h .

Wypacze­

dalszy r o z w ó j

sztuki,

tj. innymi

i postępowych

A

okre­

nia

słowy,

rappowskich

dążeń

lu­

jeszcze

na­

zaciemniały

jak

—

taki film,

„Czapajew"

filmowej;
Wystę­

gdzie m a m y do

czy­

o sprawę lu­

szczęście

mas

pracujących,

t j . tam,

najostrzej

występuje

nowa, socjalistyczna
ze

związku

w

należy

stopniu

jakby

miast

zespalania

wnieśli

w

nią
na

Ojczyzny,

i wysławianiu

zdobyczy

socjalizmu,

kierownictwem

partii

bolszewików,

N a l e ż y u ś w i a d o m i ć sobie j e d n o n i e z w y k ł e j w a g i
stosunki problemu

socjalistycznego

sformułował
sztuki.

w

ideologii,

która

nie b y ł a b y w y r a ż e n i e m

w

i

przez

sztuka, a k t y w n i e

Łączność z życiem, bezpośredni

włączo­
nie­

Lenina-Stali-

udział w

prakty­

ideowość

mo­

socjalistycz­

artystycznej.

na

Wszelkie legendy o bezpartyjności

r o z p o w s z e c h n i a n y m przez a p o l o g e t ó w
Nigdy

i nigdzie nie b y ł o i nie

któraby jawnie lub

skrycie nie

czy i n n y c h s o c j a l n y c h i d e i i d ą ż e ń .
d z e n i a nasza
na,

sztu­

inna; broni

spraw, broni

Ale partyjność

ona

określonych

klas

wyzy­

może

być

wyrażała

tych

Z tego p u n k t u w i ­

sztuka radziecka jest tak

j ^ k i każda

samo

partyj­

określonych

społecz­

zasad

komu­

sztuki radzieckiej różni się

zasadni­

zasad,

pracą we w ł a ś c i w y m

tego

k ł a d n i e o k r e ś l i ł to zasadnicze r o z r ó ż n i e n i e w

po­

„Organizacja

spra­

Zasada

ogólno-proletariackiej

nierozerwalnej
jed­

przedrewolucyjnym,

„Nie ule­

riackiej
wszelkimi

w

sprawy".

stopniu niż wszystko inne poddaje się m e c h a n i c z n e m u

swych

zainteresowana

większości

nad

zaczęła

a literatura
sztuki

ludem,

proste

Sztuka

prawdziwych
w

i

jasne

aby

do­

artykule

przewiduje
uświado­
przeciwnie,

i zamaskowania

ponieważ

ukryć

formo­

Lenin

ogólnoproleta-

burżuazyjną,

stanowisk,

tym,

się

partyjna".

radzieckiej

s p o s o b a m i d ą ż y do u k r y c i a

zrównaniu,

panowaniu

z

tylko

proletariatu —

m i e n i e sobie i u z n a n i e s i e b i e za „ c z ę ś ć

mniejszym

literatury

partyjna

partyjności

otwartą ł ą c z n o ś ć

nak i w t y m w y p a d k u przed upraszczaniem.
sprawa

jak

sztuka rewolucyjnego

ga

niwelowaniu,

określonych

sie

uwadze konieczność

że

z

wać

jedności i n t e r e s ó w artysty i ludu, przestrzegał on
wątpliwości,

zawsze r z e c z y w i s t o ś ć

sztuka

„partyjną".

sztu­

Lenin żądał: „Sprawa literatury

Mając

każda

sztuką

jak

częścią

3 2

widzenia
jest

identyfiko­

s ł o w a znaczeniu.
wy". )

punktu

klasowym

społe­

społecznych

wnioski

winna

się

grup

określonych

społecznej

stąd

działalności

ka — z polityczno-partyjną
stać

idei określonych

być

która

czo o d p a r t y j n o ś c i s z t u k i b u r ż u a z y j n e j . Jeszcze w o k r e ­

wyciągać

formy

i nie m o ż e

ponadklasowa,

są a l b o z ł u d z e n i e m , a l b o ś w i a d o m y m o s z u s t w e m , c h ę t ­
nie

nizmu.

błędem

tego

ona

byłaby

k i , o jej niezależności od s p r a w y praktycznego życia —

nych

takiej

sprecyzowania.

ś l o n e zasady.

partyj­

c z ł o w i e k a r a d z i e c k i e g o — oto p o d s t a w o w e

Byłoby

właśnie

ni określonych interesów społecznych, propaguje okre­

cznej w a l c e mas p r a c u j ą c y c h , r e a l i z o w a n i e najlepszych

wania

Z

Rozpatruje

dążeń

bolszewicką

sztuki

za­

zagadnie­

w a l k i o k o m u n i z m , m u s i b y ć organicznie,

kultury

naszej

lu­

1905 r. j a k o z a g a d ­

Rozumiejąc

rozerwalnie związana z ludem, z partią

nej

wpływając

odbijałaby

społeczeństwie

sztuki,

menty ,określające

ugrupowań

W k l a s o w y m s p o ł e c z e ń s t w i e nie ma

n a l e ż y p o d k r e ś l i ć , ż e nasza

na.

manię
rozwoju

partii.

skujących.

do

rappowcy

Dlatego są t u potrzebne n i e k t ó r e

ność sztuki nasiąknięcie artysty ideami bolszewizmu—
na

radzieckiej,

stanowisk społecznych, walczy o określone ideały, bro­

pod d o w ó d z t w e m Lenina i Stalina.

Lenin

za­

sztuki

wickiej

interesów.

które

i

Innymi słowy,

ludo­

jego

nienie partyjności

baczności.

w jej łączności z l u d e m , z p o s t ę p o w y m i i d e a m i bolsze­

utwierdzaniu

nia,

siły

rozłam,

w

realizmu

„niepełnowartościowi"

sprawę

w

sztuki

—

Wytwarzała

szym

przed n i m i m i e ć się na

cznych, k t ó r a nie

dowości

neorappostwa

rzeczy.

gdzie

L u d o w o ś ć naszej s z t u k i p r z e j a w i a s i ę p r z e d e w s z y ­

gadnienie: j a k i e są w z a j e m n e

przez

niekiedy

jeżeli

stkim w walce sztuki o szczęście i rozwijanie się ludu,

pod

swoistego

najelementarniejsze

się

więk­

tradycjami.

naszej

zagadnieniem

odradzające

n i e są c z ł o n k a m i p a r t i i — s ą w m n i e j s z y m l u b

takiej

budowie

formie

utożsamianie

hamująco

(Np. p i e ś n i Jermaka).

w

z tym

„teoretyków",

dzisiaj

miejsca

wal­

treść

starymi

mieć

się taka sytuacja, że wszyscy radzieccy artyści,

Z tą n o w ą treścią organicznie zlewa­
obraz

powinno

dokonane w

nowe elementy

o

osiągniętych

piękna,

na­

człowieka, rewolucjonisty,

uczestnictwie

literatura

t e a t r itd.".34)

d a n e m u n a r o d o w i — ale w

równocześnie

wiążące

rzeczą

organizacyjno-politycznym

nienia z obrazem n a m i ę t n e g o bojownika

s i ę sceny,

szerszej d z i e d z i n y , j a k

dlatego

w

przede w s z y s t k i m tam,

wości bohatera.

porównania

Byłoby

nie

c z y m polega l u d o w o ś ć obrazu Czapajewa?

czącego

czysto p a r t y j n e j .

zatem

treścią

d u , z o b r a z e m nowego

linii

partyjności,

formy.

p u j e ona

od

się

jedno z klasycznych dzieł radzieckiej sztuki

ją

ną

na­

do­

Weźmy jako przykład
na

czy

by­

istnieje

rozdzielić

partyjnym.

„ l e w e " — to ludzie o d c h y l a j ą c y się w t ę l u b i n n ą stro­

opiera

sztuce ż y c i a

warunkujących

rodowej

forma

rozwoju

socjalizmu, ten

śla się socjalistyczną

formy

ściśle w e w n ą t r z

pojęciem

artystycznego

o p a n o w a n i u i dalszym

świadczenia właściwego

twór­

Wykorzy­

sztuki nie

Trzeba

za

Pojęcie

sztuki ludowej m o ż n a

radzieckiej

„Uważam

t u r z e p i ę k n e j (a t o z n a c z y i w t e a t r z e ) .

ło n a z w a ć k o n i e c z n y m w a r u n k i e m r o z w o j u
poza

partyjnych.

postawienie sprawy o „ p r a w y c h " i „ l e w y c h " w
a

czości l u b w ogóle starej sztuki narodowej.
stanie p r z e d s t a w i e ń i f o r m

ściśle

zara­

dlaczego zagadnienia l u d o w o ś c i f o r m y ,

t y l k o do

[

mniejszością.

jest

egoistyczną

ona
istotę

91

idei

swojej

klasy.

Właśnie

dlatego

partyjność

jest

ideą proletariacką, bezpartyjność

jest ideą

ną

Hasłem

bezpatryjności,

„wolnej"

sztuki

— wskazywał

hasło
w

Lenin.

przeciwstawienia

kajdany"

życia

burżuazyjne

burżuazyj­
i

— maska, u k r y w a j ą c a

k l a s o w e oblicze w s z e l k i e j

jest

„skutego

prawdziwie

formalistycznej

sztuki.
W

warunkach

przedrewolucyjnych,

w

nie p a r t y j n o ś c i o z n a c z a ł o , ż e artysta m u s i
sobie s w e k l a s o w e s t a n o w i s k o , a ż e b y
udział

zyjnym
ki"

ły i dążenia

w społecznej

walce.

formie

i w swą własną

ideowo-politycznej.

od

ideałów

na w s p ó l n e j

Nasza artystyczna

jest w p e ł n y m tego s ł o w a znaczeniu k u l t u r ą

plat­

kultura

powszech­

ludową.

W

społeczeństwie

klasowym

każda

sztuka

wyraża

uświadomić

w e t j e ż e l i m a m y d o c z y n i e n i a n i e ze s z t u k ą k l a s y p a ­

Wskazując

bezpartyjność,

czymkolwiek

zawsze i n t e r e s y t y l k o j a k i e j ś c z ę ś c i s p o ł e c z e ń s t w a . N a ­

móc świadomie
burżua-

ż e o n i w istocie,

się w niewoli „kiesy" — Lenin

się w

artystów, stojących

żąda­

artystom, święcie w i e r z ą c y m w „ w o l n o ś ć sztu­

znajdują

różnią

i dążeń innych

warunkach

klas, leninowskie

J e ż e l i A . P ł a s t o w j e s t w zasadzie p i e w ­

cą radzieckiej wsi, to nie znaczy to wcale, ż e jego idea­

nie

zdecydowanego z r ó ż n i c o w a n i a

brać

c i a w sztuce.

szedł w kie­

nującej

lecz u c i e m i ę ż o n e j , c h o c i a ż

najbardziej

postępowe

często w y r a ż a ona

i przodujące

tendencje

ważne

dla c a ł e g o l u d u — to i t a k realizuje ona b e z p o ś r e d n i o
d ą ż e n i a i idee t y l k o c z ę ś c i s p o ł e c z e ń s t w a . K i e d y
skoj

i jego

współtowarzysze

wystąpili

Kram-

z

programem

celu

rozwinięcia

musieli

znaleźć się

r u n k u odsłonięcia sprzeczności społecznych i demasko­

sztuki

wania iluzji.

i

ugruntowania

ł o s i ę o d a r t y s t y d o k ł a d n e g o z d a n i a sobie s p r a w y , p o

w

obozie o p o z y c y j n y m w s t o s u n k u d o d w o r s k i c h

k t ó r e j s t r o n i e b a r y k a d y s t o i i o co w a l c z y za p o m o c ą

Akademii.

swej sztuki.

W tych

historycznych warunkach

żąda­

T o u ś w i a d o m i e n i e sobie s w e g o k l a s o w e g o

demokratycznej

wizmu,

wyraża

p r z y ł ą c z e n i a s i ę do o k r e ś l o ­

teresy

ludu

nej

było

lepszych

Hasło

Lenina

skierowane

przeciwko

„bezpartyjności" sztuki burżuazyjnej, ponieważ
klasy rewolucyjnej,
formy
w

u c i s k u , m e j e s t i nie m o ż e b v ć z a i n t e r e s o w a n a

ukrywaniu

swego

stoi p r a w d a ,

klasowego

za n i ą s t o i

stanowiska.

przyszłość.

została

Sytuacja

społeczeństwa,
i dążeń.

Sztuka

stajać

interesów
Józef

naszym

jego

grun

między

idei

— zacierają
3 5

nic m a t a k i c h

zanika

ł e c z e ń s t w a r a d z i e c k i e g o , lecz p o z a n i m . S z t u k a w z m a ­
cnia swe zasady i idee w r o z s t r z y g a j ą c e j
ciwko

zdeprawowanej

sztuki,

ideologii

przeciwko

całemu

światu

imperializmu,

niewolnictwa.

Jeżeli

siebie o d losu

dzieckich, jeżeli

w pełnym

tego s ł o w a

znaczeniu

ludu,

że w

nabiera

nowego

charakteru.

szłości, w y r a ż a j ą c

antagonistyczne

społeczeń­

zawierała

moment

robotnicza

klasy i n n y m

kla­

naszym

wyrażały­

sobie klas l u b g r u p s p o ­
na klasowej o d ­

zawsze

klasom.

teresów,
ona

wyraża

jedną

Sztuka

klasowe

prze­

interesy,

przeciwstawienia

swojej

W radzieckich warunkach

k a k s z t a ł t u j e i d e ę całego

sztu­

s p o ł e c z e ń s t w a , b r o n i jego i n ­

dążenia

całego

ludu.

Reprezentuje

z form

ideologicznych ugruntowania

panu­

jących stosunków

socjalnych, obrony ich przed

zama­

chem z z e w n ą t r z , przed ś w i a t e m imperializmu

i woj­

ny

i de­

przeciwstawiającemu

jedność

radzieckiego l u d u

Ta

zjed­

właśnie

sztuki

dło,

się światu

socjalizmu

specyficzne

w Hórym

ziszcza sie c a ł a

ideologia

radzieckiego

okoliczność,

radzieckiej,

zasadniczo n o w y

jej ogólnoludowość

prawidła

jej

historycznego

o r z e s / ł o ś c i w a l k a „ n o w e g o " ze „ s t a r y m "

szej s z t u k i p r z e k s z t a ł c a

się w jej ludowość,

ła

wyraża

idee c a ł e g o l u d u .

ona p o s t ę p o w e

ponieważ

Ideowe

sta­

nieuchronnie

do „ w y b u c h u " ,

ły w y r a z e m w y k l u c z a j ą c y c h

w t y m , ż e w y r a ż a o n a idee całeffo l u d u , s ł u ż y

interesów.

l u d o w i , brom' i n t e r e s ó w całego
społeczeństwie

formacjach
jedność

demokratyczna

się nawzajem
już przykład

rosyjska

młodzież

z

T a k i sam charakter wybuchu, zanegowania

podzielonych na a n t a -

„starego"

i

narodu

Niewzru­

zespolonego

wokó?

wodza — towarzysza

Stalina,

resach i i d e a ł a c h k o m u n i s t ó w i b e z p a r t y j n y c h .

Moral-

silny w y r a z w radzieckiej, socjalistycznej
komunistów

i

swój

demokracji,

bezpartyjnych

N i e m o ż e to nie znaleźć

odbi­

ugruntowania

negacją

13",

artystyczna

Akademii.

s i ę zasadniczo.

konsekwetną

klasowych

„buntu

wystąpiła

no-polityczna j e d n o ś ć radzieckich ludzi znajduje

Stalinowskim blokiem.

Przytaczaliśmy

prze­

d o p r o w a d z a d o tego, ż e n i e i m ż a d n e j r ó ż n i c y w i n t e ­

t y m , że l u d n a z w a ł

sta­

socja­

społecznych

naszego

do zaprzeczenia

sztuki w naszym

gonistyczne klasy — r ó ż n i ą
partii, około wielkiego

W

i Dołożenie s z t u k i w

t y m znaczeniu sytuacja

listycznym

kiedy

ludu.

rozwoju.

doprowadza­

rych form artystycznych, ponieważ takie wybuchy b y ­

n o w i s k o naszei s z t u k i p r z e j a w i a s i ę przede w s z y s t k i m
całemu

charakter

— warunkuje

s r t o ł e c z e ń t w a . Z tego p u n k t u w i d z e n i a p a r t y j n o ś ć n a ­

w

jest

mokracji.

Moralno-politvczna

szalna

nasza

narodu"36),

jeżeli łączy myśli, w o l ę i uczucia wszystkich ludzi r a ­

noczonego w o k ó ł p a r t i i L e n i n a - S t a l i n a s t a n o w i to ź r ó ­

szłych

walce prze­

reakcyjno-burżuazyj-

radzieckiej

rębności.

W

siebie

w r o g i e m u o b o z o w i , t o t e n o b ó z l e ż y n i e w e w n ą t r z spo­

żeń

klasa

zbudowana

o n i swe za­

t y m przeciwstawia

społecznych:

artystycznych, które

sztuka

przv

o g ó l n o l u d o w a — umocnienie w niej i d e a ł ó w i d ą ­

sie. d a w n a z a ś w y ł ą c z n o ś ć

by i n t e r e s y r ó ż n y c h , w r o g i c h
łecznych,

sztuka

ona

Dlatego w społeczeństwie

prądów

naj­

wyrażeniem

harmonij­

a chłopstwem, jak również między tymi klasami a in­
teligencją

Jeżeli

n i e rrjoże o d ł ą c z y ć

ant^ponistyczne

jest

Ł ą c z ą c wszystkie swe t w ó r c z e s i ­

„sztuka

Stalin wskazywał,

sowa — z a n i k a " . )

mistrzów

nabiera innego stosunku do

wszystkich

„granice

radzieckich

kapitalistycznego

klasv robotniczej, k o ł c h o z o w e g o c h ł o p s t w a ,
stwie

dzieł

postępowe i n ­

ły w o k ó ł idei k o m u n i z m u — u g r u n t o w u j ą
sady.

idei

Ideowa .tendencyjność

agresji,

się w pełni wyrazem

w

najbardziej

całości.

dążeń całego ludu.

nej
sie w

W naszym snołeczeństwie osiągnięto

inteligencji.

najbar­

to

najwyższe,

jako

warun­

zmienia

U s t r ó j socjalistyczny niszczv

jedność

już

przejawach.

historyczna jednak

socjalizmu

klasy.

była

1905 г., t a k a p o ­

s z t u k a r a d z i e c k a n a zawsze w s w y c h

dziej przodujących

kach

Z a nia

Taką

sztuka Gorkiego w okresie r e w o l u c j i

na

sztuka

p o w o ł a n e j do zniszczenia w s z e l k i e j

—

programu

Sztuka radziecka uzbrojona i d e a m i bolsze-

oblicza w y m a g a ł o decyzji
partii.

tego

dworskiej

„nowego"

na

sztuki

jego

zgli­

szczach — m i a ł a a r t y s t y c z n a r e f o r m a c z a s ó w P i o t r a I
z j e j stanowczym zaprzeczeniem ś r e d n i o w i e c z n y c h , r e ­
ligijnych
staw
ści.

form

sztuki

realistyczngo
Historia

wolucyjnych

i śmiałym

sposobu

zaszczepieniem

odtwarzania

pod­

rzeczywisto­

s z t u k i powszechnej zna w i e l e t a k i c h
skoków.

Przypomnijmy

przewrót

re­

doko­

n a n y przez a r t y s t ó w Odrodzenia, albo g r u n t o w n e oba­
l e n i e s t a r y c h zasad s z t u k i w y w o ł a n e p r z e z
s k ą r e w o l u c j ę f r a n c u s k ą w 1789 r o k u .

mieszczań­

Jest r z e c z ą z r o z u m i a ł ą ,
stwa

nego k i e r u n k u
w

na

omawianych

„wybuchu".
jak

warunkach

klas.

pracy

drogą

społeczeń­

wość, jedność

interesów

artystycz­

pracy Z w i ą z k u

Radzieckiego.

starego,

zawsze o d b y w a ć

gwałtownie,

podlega

inne zjawisko

Ale jak

„prawo

nowy musiała
warunkch

Sztuka

każde

tej

że w

antagonistycznego — zmiana

takim

za

samym

społeczne związane

wskazuje Józef Stalin w swej

„Marksizm

a zagadnienia

przechodzenia
w y b u c h u nie

historii rozwoju

od

jakości

prawom

uświadomienia

czy s o c j a l i z m u za p o m o c ą s w e j t w ó r c z o ś c i , o b r o n y

walką

do

nowej

dzieckiej

Ojczyzny,

sławienia

jej

właśnie

tkwi

rdzeń

reakcji.

że b y ć artysty, nie

na­

dużego

również

kategorii bazy lub

do

innych

z u j e ono

w

stosunku

do

zjawisk

społecznych

nadbudowy.

społeczeństwa

podzielonego

dzieła

sztuki,

może być

które

nie

cechy

i nie

mo­

prawdziwego,

byłoby

przesiąknięte

d u m ą ze s w e g o k r a j u , r a d o ś c i ą z p o w o d u s u k c e s ó w —
dzieła,

w

którym

nie

wyczuwałoby

się

gorącego

ono n a t o m i a s t z u p e ł n i e

mo­

i szczerego u c z u c i a m i ł o ś c i d o s w e j s o c j a l i s t y c z n e j

cy o b o w i ą z u j ą c e j d l a s p o ł e c z e ń s t w a n i e m a j ą c e g o

wro­

czyzny.
przeciwko

temu

nam

p r a w e m u i w z n i o s ł e m u uczuciu zrealizowanemu w

naj­

klas". )

Ta

Kosmopolityczna

znakomita

ręce

klucz

nowa

do

sztuki realizmu
W

teza J ó z e f a

zrozumienia

Stalina

socjalistycznym
i nie

chów"

w

nie

ma

kulturze

artystycznej,

p r z e s z ł o ś ć , s t a w i a ł y na

z jego

ogólnolu-

takich

„wybu­

może być

któreby

konsekwentnego

wzrastanie i rozwój

umacniania

i

idzie

pogłębiania

larstwa

radzieckiego

ciągnie

nowymi

się

jedną

zadaniami ogólnoludowej

uwagę

na

i

doskonalenia

u-

ojczyzny.

w
ar-

wielkiej

l y s i y szlachetnego historycznego o p t y m i z m u , k t ó r y

za­

walki, nowymi

wysiłki

jaskra­

sukcesy socjalizmu, ciięć pozbawienia radzieckiego

wzrostu

złośliwe

obozy —

lat
ma­

przebijają

g w a r a n t o w a n y r e a l n y m i sukcesami Radzieckiego K r a j u
—

jest

jasnym

rozwoju.

Prawo

uświadomieniem

sobie

do

zostało

optymizmu

dróg

dalszego

zaczerpnięte

Dla­

miennego optymizmu,

warunkach społeczeństw

anta-

wielu spośród

ważną

rozwijał

Działo się tak
był

mogły

poderwać
swej

okoliczność.

języka"?™)

nie

próbuje

wiary

zależny

się

ludzi.

ojczyznę.

istniejącego

jakim

kosmopolityzm

czncie m i ł o ś c i r a d z i e c k i e g o a r t y s t y do

poderwania

podstawowych elementów

on

dla

sztuki.

dwa

rozwijania

stał

Burżuazyjny

naszej

wo

„drogą

albowiem

niedocenianie idei radzieckiego p a t r i o t y z m u

przez s z t u k ę r a d z i e c k ą w surowej walce o s o c j a l i s t y c z n ą

rozwoju

nie

jej

wykorzenione

dą­

jedną

czego w p r z e s z ł o ś c i , w
gonistycznych, język

jeszcze

ce, k i e d y ś w i a t p o d z i e l i ł s i ę n a

„ N o w e " w naszej s z t u c e ż y w i s i ę

żeniami i z w y c i ę s t w a m i radzieckich
Zwróćmy

linią

zostało

Z p r z e m ó w i e ń o j e d n o ś c i ś w i a t o w e j k u l t u r y — w epo­

do obecnego e t a p u — r o z w ó j

i współzawodnictwa.

nie

skutek

sztu­

Od o b r a z ó w a c h r r o w c ó w do dzieł p o ł o w y

ojczyźnianej

walczyła

drogą

twórczej

3 0 - t y c h i d a l e j jeszcze p o p r z e z o b r a z y e p o k i
wojny

no­

J u ż pierwsze poczynania radzieckiej

realistycznej, jej

u nas

„roboty"

owocnego r o z w o j u

odrzucając

jej miejsce j a k ą ś z u p e ł n i e

krytyka

lepszych d z i e ł a c h radzieckich a r t y s t ó w . Na
wrogiej

sztuką

metody.

rozwoju

socjalistycznego.

społeczeństwie

w ą zasadę.

daje

prawidłowego

dową

ki

oj­

: ! 7

gich

w

Nie ma

Obowią­

i nie

Ra­

walki

najszlachetniejszej

za­

ma

zdoby­

zwycięstw,

z ciemnymi siłami międzynarodowej
Tu

ścisłego

obrony

j ę z y k a — nie zawsze daje się ono

na w r o g i e k l a s y .

dlatego, że j ę z y k
od

interesów

na

ogólnoludowym

stać

nadbudowy,

artysta

posiada
o

pełne

którym

prawo

do

nadaremnie

najlepszych a r t y s t ó w

pro­

marzyło

przeszłości.

Opty­

m i z m ten o p i e r a się na t r w a ł e j p o d s t a w i e i jest

żywą

d u s z ą naszej s z t u k i w ł a ś n i e dlatego, że a r t y s t a nasz jest

w

swym

p r z e k o n a n y o p r z y s z ł o ś c i s w e g o k r a j u i zna s i ł ę s o c j a ­

klas,

listycznego s p o ł e c z e ń s t w a ,

stanowisku,
w

tej

na

silę

idei

komunizmu,

0 słuszności drogi

naszego s p o ł e c z e ń s t w a ,
bolszewicka i jej

wie

drogi

którą

wodzowie

Lenin

liczbie

wskazuje

i sztuka. Dzisiaj w w a r u n k a c h socjalizmu, kiedy sztu­

1 Stalin.

ka

n i e j a k o j a k a ś j e j f o r m a l n a cecha, lecz j a k o p r a w i d ł o ­

obsługuje

a

Nasz

wrogich

całe społeczeństwo, kiedy tak

samo

jak

i j ę z y k staje n a o g ó l n o l u d o w y m s t a n o w i s k u —

rozwój

jej o d b y w a się „ n i e d r o g ą w y b u c h u , nie d r o g ą

unice­

s t w i e n i a za j e d n y m z a m a c h e m tego co s t a r e i b u d o w y
n o w e g o , lecz d r o g ą

stopniowego i d ł u g o t r w a ł e g o
3

madzenia e l e m e n t ó w nowej jakości..." ").
serwować

tę p r a w i d ł o w o ś ć w rozwoju

socjalistycznego

właśnie

jako

Możemy

gro­
ob­

sztuki realizmu

sztuki

ogólnoludowej.

Wzrost realistycznego mistrzostwa, głębi i wielostron­
ności

poznania

R i a ż s k i e g o do

życia

od

„Kołchoźnicy-Brygadiera"

„ Z b o ż a " J a b ł o ń s k i e j , od o b r a z u

z Górek" Sokołowa-Skalia

do m o n u m e n t a l n e j

„Droga
Le­

n i n . . . " — t o d ł u g a d r o g a n a g r o m a d z e n i a t e g o co

nowe

rozwijania

i doskonalenia podstawowych

ele­

partia
Tak

tedy optymizm

Mobilizująca
stów,

władających

realizmu

sta­

praca naszych

socjalistycznego

arty­

realizmu

p o l e g a na t y m , ż e w y c h o w u j ą o n i n a s z y c h l u d z i w
chu

komunizmu,

w

duchu wierności

m i ł o ś c i do

ojczyzny; w

wszystkim

tkwi

tym

sztuki

ideami

patriotyzmu.

radzieckiej,

Dobitnie ujawniła

partii,

i właśnie w

uszlachetniające

wanie

duchu

tym

przede

człowieka

przesiąkniętej

się ta

czyźnianej. Jak
niu wojsk

oddziały­
wzniosłymi

cecha s z t u k i r e a l i z m u

w i a d o m o , na

hitlerowskich

du­

w

cjalistycznego w m a l a r s t w i e epoki w i e l k i e j

Wyjątkową
Rozwijanie i doskonalenie e l e m e n t ó w

metodą

występuje

rozwoju.

i przekształcająca

plakat wzywający

m e n t ó w t e g o co i s t n i e j e .

naszej s z t u k i

wa tendencja jej historycznego

płasko­

r z e ź b y Wuczeticza „ P r z y s i ę g a m y tobie towarzyszu
„drogą

so­

wojny

d r u g i d z i e ń po

Oj­

wkrocze­

do Z S R R u k a z a ł się p i e r w s z y

do o b r o n y socjalistycznej

ojczyzny.

r o l ę , o d e g r a ł y „ O k n a Tass", p l a k a t y , k a r y ­

k a t u r y w prasie w sprawie mobilizacji

duchowych

ło się g r u n t e m , na k t ó r y m o d b y w a ł o się „ w y g r y w a n i e "

radzieckich

A l e nie

tego co s t a r e , a p r z e d e w s z y s t k i m a n t y l u d o w e g o

takie rodzaje sztuki

malizmu,

pozostawionego

nam

przez

for­

kapitalistyczną

przeszłość.
U

sztuki

takiego
leży

charakteru

monolityczna

rozwojowego
baza —

jej

ludzi

w

walce z wrogiem.
jak

plakat,

grafika

owych

dniach ideową

bronią

sił

tylko

satyryczna,

k t ó r e z n a t u r y swej są s z t u k ą a g i t a c y j n ą — stały
w

podstawy

dzieckiej

I

sobie s w e g o p o w o ł a n i a

s z t u k i r a d z i e c k i e j —, j e j p a t r i o t y z m . N i e m a

do

obozy

a r t y s t y przede w s z y s t k i m

do

leżących

dwa

z

się od

tylko

stosować

ludzi

— wymaga

znakomi­

się z a s t o s o w a ć nie

Dzisiaj w w a r u n k a c h r o z ł a m u ś w i a t a na

mas

pomocą

językoznawstwa",

dawnej

daje

się

wielomilionowych

radzieckiego

się

człowie­

ra­

k a na

wojnie. Radzieckie malarstwo sztalugowe stwo­

ludo­

rzyło

szereg z n a k o m i t y c h o b r a z ó w , k t ó r y c h

mobilizu-

93

] ą c e z n a c z e n i e p a t r i o t y c z n e j e s t b a r d z o znaczne. P r z y ­

w obrazie „ J . W . S t a l i n i К . E. W o r o s z y ł o w na

Krem­

pomnijmy

lu"

obrazie

stowa,

takie dzieła jak „Niemiec

„Po

odejściu

Kukryniksów,

„Na

Niemców"

i

szczerymi

Gaponienko,

wyzwolonej

i wiele innych. Były

przeleciał"

ziemi"

„Tania"

przepełnione

czucie

gorącymi

surowym

stwem i groźną nienawiścią, wzywającą

mę­

Gerasimowa,

duma

zwycięstwa

w

życia

w

„Święcie

w

Kołchozie"

A.

Piastowa,

szczęśliwa radość młodości w „Oktiabrinach" A . B u b n o w a — oto p r z e w a ż a j ą c y

do w a l k i . B y ­

ły to dzieła, k t ó r e m ó w i ł y o m y ś l a c h , uczuciach,

A.

„ W ó d z , n a u c z y c i e l , p r z y j a c i e l " G . Szegala, k i p i ą c e w y ­

Szmarinowa

to r z e c z y p r z e n i k n i ę t e

uczuciami,

Pia­

dąże­

emocjonalny

ton sztuki te­

go o k r e s u . O k r e s t e n j e s t j a k b y w c i e l e n i e m

radosnych

s ł ó w wodza,

Pierwszej

wypowiedzianych przezeń

na

n i a c h , k t ó r y m i ż y ł l u d , a one b y ł y i c h u k s z t a ł t o w a n y m

Wszechzwiązkowej

w y r a z e m . B y ł y to d z i e ł a o d u ż e j t r e ś c i patriotycznej.

k u . „ Ż y c i e s t a ł o s i ę lepsze, t o w a r z y s z e . Ż y c i e s t a ł o s i ę

n a r a d z i e s t a c h a n o w c ó w w 1935 r o ­

całkowicie

oddała

weselsze. A g d y ż y c i e j e s t w e s o ł e , t o i p r a c a i d z i e d o ­

siebie s p r a w i e o b r o n y O j c z y z n y . W t y m f a k c i e

bardzo

brze". '-)

W latach

wojny

sztuka

wyraziście ujawnił

radziecka

4

Społeczeństwo

się silny z w i ą z e k artysty z ludem,

socjalistyczne

otworzyło

przed

arty­

k t ó r y s p o w o d o w a ł , że sztuka w e wszystkich jej czoło­

stami niezwykłe perspektywy

odtworzenia

bogactwa

wych

i

Rzeczywistość

co

przejawach

stała

wych milionowych

się wyrazem i n t e r e s ó w

mas l u d z i p r a c y Z w i ą z k u

kiego. Jest t o sytuacja,
stwie b u r ż u a z y j n y m

o której

nie śmiał

artysta
nawet

w

życio­

Radziec­
społeczeń­

—

posługując

„zbiornikiem

się

wyrażeniem

u c z u ć duszy

wszelkimi

sposobami

Z

pisał

goryczą

życia.

momenty

uroczystości,

artysta

różne

narady

w

do o d t w a r z a n i a .

czasie

których

podsumuwujące

się

p e r s p e k t y w y dalszego p o s t ę p u — d a ł y m a t e r i a ł S z e g a lowi i Efanowowi;

artysty

od

ludu.

artystów

amerykańskich

które

raz

na

historyczne

W

zostali w e z w a n i aby

a w A m e r y c e najlepszych

amerykańskiej

arty­

najbardziej

zaniepokojeni

d ą ż e n i a szerokich mas

rodu a m e r y k a ń s k i e g o w walce z faszyzmem

rynarki
jenną

z polecenia

na­

nie otrzy­

w y r a z u w m a l a r s t w i e i grafice. „ W o j e n n i

ści" pracujący

arty­

Ministerstwa Wojny

i Ma­

tworzyli dzieła p r o p a g u j ą c e a m e r y k a ń s k ą
technikę

jennego

albo

„powaby"

życia — spacery

wo­

amerykańskiego

wo­

po

afrykańskich

„kolonialnych" miastach, „odpoczynek w

towarzystwie

panienek"

itd.

Inni

opiewali

śmierci

i zniszczenia,

stynkty,

demoralizujące

Taka

żołnierzy

chorobliwą

pobudzając

Stanów

i rozkładające

znaczenie
amerykań­

ideą

zabronioną.

Z

oblicze

ludzi

Pimenowa.

wyrazem radości i zwycięstwa

punktu

widzenia

o s i ą g n i ę t e g o przez

storycznym

optymizmem sztuki realizmu

nego. W y r a ż a j ą c

socjalistycz­

uczucia i m y ś l i z w y c i ę s k i e g o l u d u

artyści widzieli w życiu świętość historycznych
czy

socjalizmu.

stawała

Sztuka

się h y m n e m

konsekwentnie

p o c h w a l n y m na

i

prawidłowo

g o r ą c e u c z u c i e l u d z i do s w e j

socjalistycznej

To b y ł o w y r a ż e n i e m p a t r i o t y z m u
Coraz w i ę c e j powstaje
trują
w

dzieł, k t ó r y c h

się poezji w t w ó r c z e j

bohaterstwie

autorzy

ojczyzny

budownictwa

komuniz­

są pod t y m w z g l ę d e m

b o h a t e r ó w socjalistycznej

pracy na

Sieriebriennego,

tach

ludzie

zaczęli

pojmować,

w

Ameryce

w

najwięk­

że

„radziecki

system

szym stopniu sprzyja

rozwojowi

sztuki".4i)

Patriotyzm sztuki radzieckiej
średnim

wyrażeniem

idei

i

nabyła

szczególnie

jaskrawego

twórczego

i dobitnego

sztu­

zrywu,
ludzi

sprawy

wizerunków
doniosłej

rozwoju

sztuki realizmu

socjali­

stycznego odznacza się t a k ż e n i e p o d z i e l n ą m i ł o ś c i ą
jej ludzi, d u m ą
aby

z u — ale b y ł o b y d u ż y m b ł ę d e m s ą d z i ć , ż e t a cecha r a ­

niem

artystycznej

twórczości.

miś

przemijającymi

warunkami.

odtwarzania
olbrzymiej,

kraju,

jaki­

szlachetności

twórców

wyra­

została w y w o ł a n a

do

Patrio­

W

z sukcesów

j a k najgodniej

różnych

formach

i osiągnięć,

unieśmiertelnić

i na

etapach

się

patriotyzm

sztuki radzieckiej przejawia

k i ; może on p r z y j m o w a ć różne formy

d ą ż e n i e do u g r u n t o w a n i a s o c j a l i s t y c z n e g o

konkretnych w a r u n k ó w

h i s t o r y c z n y c h , ale n a l e ż y

niecznie p o d k r e ś l i ć , że jest on n i e o d ł ą c z n ą

ko­

łecznego, jako najznakomitszej

organiczną

byczy ludzkości.

Jeżeli na p r z y k ł a d w e ź m i e m y pod u w a g ę

radzieckie

realizmu nie m ó g ł

m a l a r s t w o d r u g i e j p o ł o w y lat 30-tych — to

nietrudno

w

cechą

socjalistycznego

dostrzec w

realizmu w

n i m szczególną

sztuce.

W

przeszłości

obronie

każdy

tego

artysta

jej

na

świątecznego

nastroju życia. Triumfalny

nastrój radości

„Niezapom­

u b ł a g a n i e powinien był stać się k r y t y k i e m

nianego"

majestatyczna

podniosłość

ju

Efanowa,

jako
zdo­

stanowisku
stanąć

społecznego, w k t ó r y m

wyrazistość

W.

rozwoju

u s t r o j u spo­

c a ł k o w i c i e i bez z a s t r z e ż e ń
ustroju

swej

i najpiękniejszej
stojący

do

dąże­

ich w

różnych

t y z m r a d z i e c k i l e ż y u samej p o d s t a w y radzieckiej s z t u ­
w z a l e ż n o ś c i od

artyści

wszystkim

społecznej.

dzieckiej k u l t u r y
chwilowymi,

dążą

jako

Goriełowa,

Kotowa i innych;

przede

T e n n o w y etap w

uczuć.

W epoce s u r o w e j w a l k i z n i e m i e c k i m f a s z y z m e m
ka

wyrażenia

naszych

jest p r o s t y m i bezpo­

ogólnoludowych

szukają

portrety

Wszechzwiązkowej

W y s t a w i e 1949 г., p r a c e D u d n i k a , K u g a c z a ,
Efanowa,

dopa­

pracy dla dobra

codziennego

mu. Charakterystyczne

ojczyzny.

radzieckiego.

la­

się sztuką

no­

wych form życia. W t y m utwierdzaniu rosło i krzepło

ka­

zajmujący

zdo­

b y c z y , s t a w a ł a s i ę a r t y s t y c z n ą f o r m ą utwierdzenia

„niebezpiecznych

wojny

—

zdoby­

cześć tych

tegorii

O t o dlaczego w

na­

dowódz­

t w e m S t a l i n a . S t ą d p o c h o d z i t o , co m o ż n a n a z w a ć h i ­

a p o l o g e t ó w i m p e r i a l i z m u t o z n a c z e n i e n a l e ż a ł o do
myśli".

socja­

natchnęły

ród radziecki pod k i e r o w n i c t w e m partii, pod

ludzką.

rękę imperialistom

wyzwalające

artystów

ale

duszę

in­

wojny przeciwko faszyzmowi pozostało dla
skich

Zjednoczonych,

„poezję"

najciemniejsze

„sztuka" oczywiście była na

duchowe

Gierasi-

Ś w i ą t e c z n y n a s t r ó j sztuki radzieckiej lat 30-tych b y ł

światowej kierownicy poli­

byli

zmieniające

wsi,

wiejskiego

ż y c i a w epoce

Bubnowa, Łukomskiego, Odincowa,

4 0

t y m , a ż e b y demokratyczne
mały

to

z „głupotą

ż y c i a " — p o w o ł a ł o do ż y c i a d z i e ł a P i a s t o w a ,

bezczynności". )

czasie d r u g i e j w o j n y

tyki

dać

przekształcenie

zawsze s k o ń c z y ł o

lizmu

się w

kreślące

one

si n a j w y b i t n i e j s i
s t ó w pozostawia

miejsce

i

dążą

mowa, Gaponienki; nowe formy

co m o g ą n a j l e p s z e g o ,

Ogólno-lu-

miały

zwycięstwa

R o k w e l l K e n t w 1942 г . : „ W Z w i ą z k u R a d z i e c k i m w a ­
artyści

dnia

ponadto

do o d e r w a n i a

prezes L i g i

sze p o c i ą g a j ą c e
dowe

Gorkiego — stał

ludu",

nowych form

Koła

marzyć.

r z ą d z ą c e nie są w t y m zainteresowane, a ż e b y

piękna

i co g o d z i n ę n a s t r ę c z a ł a a r t y ś c i e c o r a z to n o w e i n o w ­

żył

i t w o r z y ł . W i d z ą c ucisk c z ł o w i e k a przez c z ł o w i e k a , n i e ­
albo o d e j ś ć w

utopijne

tego u s t r o ­

przeciwstawianie

prawdy

i p i ę k n a . W ż a d n y m w y p a d k u n i e p r z e s ą d z a to j e d n a k ,

tarza

że

0 g ł ę b i ę naszej s z t u k i — k r y t y k a

także

artysta

w

przeszłości

każdy

był gorącym patriotą

prawdziwie
swej

W społeczeństwie burżuazyjnym

postępowy

ojczyzny.

przyznawała"

artysta jest pasier­

t o n u naszej

b e m — ale i t a m m i ł o ś ć d o o j c z y z n y j e s t
niejszą

cechą

postępowych

wolność

i pomyślność

artystów

ojczyzny.

walczących

Przypomnijmy

za
pod­

ubieg­

łego stulecia — od K i p r e n s k i e g o i A l e k s a n d r a

Iwano­

Poczucie
stokroć

narodowej

dumy

znaczniejszą

radzieckiego

podstawę

artysty

ponieważ

Rosja

ma
stała

życiu.

powszechnego,

Walcząc

jakoby

ta ż a d n ą m i a r ą

radosnego,

sztuce.
nie polega na t y m , że sztu­

pień ludzkich.

N a w e t w t e d y jednak, kiedy je

odtwa­

r z a ł a , nie t r a c i ł a swego o p t y m i z m u o p i e r a j ą c e g o s i ę na
niespożytych

patriotycznych

podoba

uczuciach.

I

właśnie

się kosmopolitycznym politykom.

nienie nie polega
nie o d t w a r z a j ą

n a t y m , czy a r t y ś c i o d t w a r z a j ą

j a k i e z tego w y s n u w a s i ę w n i o s k i . T o ł k a c z e w w
ficznej

serii „ C h r y s t u s

tworzyć

nieprawdopodobne

w

faszystowskich

formy

społecznego

ucisku.
W

sztuce r e a l i z m u s o c j a l i s t y c z n e g o

p i e r w s z y raz

h i s t o r i i staje s i ę m o ż l i w e p e ł n e , k o n s e k w e n t n e ,
dzielne u g r u n t o w a n i e
artysta

niepo­

ustroju społecznego —
znalezienia

wyższego

p i ę k n a w s a m y m życiu, w jego p o s t ę p o w y m

pochodzie.

W

otrzymuje

podstaw

w

możliwość

społeczeństwie radzieckim została osiągnięta

nolityczna jedność ogólnoludowych,
interesów.

Przyjacielska

ogólnonarodowych

współpraca

choźników i inteligencji

mo­

robotników,

w powszechnej

winęły

się takie siły n a p ę d o w e

polityczna społeczeństwa

spójni

wszystkich ludzi

pracy,

ludu

w

społeczeństwie

socjalistycznym

i

to

wyra­
całego
otwiera

przed artystami p i ę k n e perspektywy umacniania i w y ­

Obraz

artysty Chmielko „Za wielki naród

rosyjski"
obchód

zwycięstwa

nad

Kremlu.

hitlerowskimi

N i e m c a m i na

Centralna p o s t a ć Stalina, jego towarzysze broni, przed­
stawiciele l u d u — wszyscy połączeni są j e d n y m p o r y ­
w e m t r i u m f u z w y c i ę s t w a . Z obrazu bije spokojne
ś w i a d c z e n i e , silny

poważny

ność koloru.

obraz

dumy

Cały

Te

obrazie

czew w

Stąd płynie

charaktery­
nie

p r a w a do o d t w a r z a n i a c i e r p i e ń i

jest

lecz o g ó l n e , zasadnicze, p o z y t y w n e , o p t y m i s t y c z n e s t a ­
n o w i s k o j a k o w y r a z uczucia

patriotyzmu i wiary

k o s m o p o l i t y c z n a nie szuka

pogłębienia

cjalistycznego, z d r o g i s ł u ż e n i a l u d o w i , p o p c h n ą ć j ą do
zaprzeczenia

p o d s t a w naszego ż y c i a , d o p e s y m i z m u , do

sceptycyzmu, do k r y t y k i w stosunku do

socjalistycznej

rzeczywistości.
K r y t y k a i s a m o k r y t y k a jest m o ż l i w a t a k ż e i w sztu­
plastycznych,

chociaż

rzecz

prosta

konieczność

— raczej

walki

z

od­

trafią

tak

tak

uczucia

bro­

związaną
4 4

Duch

rewolucyjny bolszewizmu

artyści

po­

stąpienia

patriotyzmu

w

samokrytyki,
jest p r ó b ą

umniejszeniem

za­

postępowych

rzeczywistości.

Kosmopolitycznej
w

żąda

jej istotnego znaczenia

samokrytyki

z j a w i s k naszej

powszedniości w jej najpospolit­
ludu.

co

z istotą bolszewizmu z jego r e w o l u c y j n y m duchem". )
ale w y p a c z e n i e

życia

tym

„ S a m o k r y t y k a jest n i e o d ł ą c z n ą i stale a k t y w n ą

wyrazić —

zjawiskach

w

Dąże­

przeżyte.

n i ą w arsenale bolszewizmu, nierozerwalnie
na

na­

szej s z t u k i , chce o n a z a w r ó c i ć j ą z d r o g i r e a l i z m u so­

koncentrują

polega

w

niezwyciężoność socjalizmu.

powoduje

akcja

za­

smutków,

s t a r e , c h y l ą c e s i ę do u p a d k u ,

wyraz. Niemniej jednak

szych, codziennych, z w y k ł y c h

cechą

nie n a p r z ó d

wiel­

uogólniony

dużo

że

—

swój

samo w ł o ż y ć

wniosek,

uczuciem

w y d a r z e n i a -— m i ­

poświęcone

jeden

sztuki r e a l i z m u socjalistycznego

przeczanie

Tołka­

serii.

zwycięstwa

się

obrazy

patriotyzmu

utracił je

dokonania,

do

żeby

radzieckiego

natomiast

du­

pokonać

grafice niż w malarstwie i rzeźbie.

tworzeniu wielkiego historycznego
znajduje

męstwem,

zdolnego

satyrycznej

łość

Ojczyzny

człowieka,

Uczucie

omawianej

tu beznadziejności,

poczuciem

ludzkie uczucia

Chmielko, którego

poświę­
męki —

zdumiewającym

nie z a w i o d ł o Pachomowa,

prze­

j a k g d y b y w sobie p a t r i o t y z m l u d u .
W

serię,
ogrom

jest

przesiąknięty

żywe

znakomitą
I t u jest

kach

m i ł o ś c i do t w ó r c y

kiego Stalina.

stworzył

intensyw­

rytm, natężona

z wielkiego historycznego

bezgranicznej

przed

ale

Krytyka

wydarzenie historyczne, uroczysty

pokora

lecz

s ł a w i a n i a w swej t w ó r c z o ś c i zdobyczy socjalizmu.

przedstawia

napełniły

wycieńczeni, w y g ł o d z e n i ludzie, nadludzkie w y s i ł k i

styczną

interesów

te

1 nadludzki heroizm. Nie ma

naro­

P a t r i o t y z m r a d z i e c k i jest w i ę c b e z p o ś r e d n i m
zem

sztuce. P a c h o m o w

przeszkodę.

4 3

Ślepa

coną oblężeniu Leningradu.

każdą

d ó w ZSRR, patriotyzm radziecki". )

Męki

od­

trafili

g a n y m losem — oto t e m a t serii, t e m a t obcy radzieckiej

zachwyt nad

moralno-

którzy

ludzi,

strachu,

siłą radzieckiego

jak jedność

męki

nieubła­

szlochem.

chową

radzieckiego, p r z y j a ź ń

próbował

histerycznym

wysoki

„ W ł a ś n i e na gruncie tej spójni — uczy Stalin — roz­

gra­

Majdanku"

potworów.

wspólność

i n t e r e s ó w i dążeń wszystkich ludzi radzieckich.

na

m u serce r o z p a c z ą i j e g o p l a n s z e s ą k r z y k i e m

budo­

sprawie

wania komunizmu — warunkuje zasadniczą

koł­

łapy

czy

c i e r p i e ń r a d z i e c k i c h l u d z i , lecz n a t y m ,

socjalizmu, k t ó r y

wszelkie

to

Zagad­

się ojczyzną nowego w y ż s z e g o p o r z ą d k u społecznego —
obalił

„nie

zwycięskiego

k a radziecka nie p o w i n n a o d t w a r z a ć z m a r t w i e ń i cier­

nie

do R i e p i n a i S i e r o w a .

radzieckiemu

O c z y w i ś c i e zagadnienie

najszlachet­

n i o s ł e patriotyczne uczucia r o s y j s k i c h a r t y s t ó w
wa

naszemu

krytyce

niezwykle

n a s z e j sztuce w s z y s t k o co s m u t n e ,

podoba

się

tragiczne —

ale

O b r a z G r i g o r i e w a „ P r z y j ę c i e d o k o m s o m o ł u " czy „ S t a ­

nie m o ż e

linowskie

P r z y tej okazji p o w o ł u j e się ona często na dziedzictwo.

każdego

pokolenie" — jest
już

choćby

z

tego

zdolny

poruszyć

powodu,

że

serce

artysta

tak

szczerze i t k l i w i e p o k a z a ł n a m nasze d z i e c i . P r a w d z i ­
wa

miłość do radzieckiej

młodzieży

spowodowała,

że

Jeżeli

ona

ścierpieć

Rembrandt

w

niej radości

odtwarzał

tragiczne

i optymizmu.
twarze

giczne losy, a p r z y t y m o s i ą g a ł n a j w y ż s z e

i

to w ł a ś n i e dlatego, że t r a g i z m l e ż a ł u p o d s t a w

społecz­

jego prace p r z e n i k n i ę t e są szczerym p a t r i o t y c z n y m u -

nego u s t r o j u , w k t ó r y m

czuciem;

życia. Bezsensowne i g ł u p i e jest przeprowadzanie

piewca

w

obrazie

naszego

tym zaangażowany

życia,

umacniający

za

jest

gorący

pomocą

swej

s z t u k i znaczenie p i ę k n a

i t r e ś ć tego ż y c i a . W r o g a

ra­

dzieckiej

kosmopolityczna

wy­

sztuce k r y t y k a

nieraz

logii pod t y m w z g l ę d e m
społeczeństwie
żeniem

w

żył. Była
pomiędzy

to f o r m a

społeczeństwie

osądzenia

sytuacją

klasowo-antagonistycznym

tra­

pogłębienie,

a

ana­

sztuki
jej

socjalistycznym. Jak

w

poło­
zazna­

t y k a ł a w f o r m i e z a r z u t u j e j zasadniczy o p t y m i z m , s t a ł e

c z y l i ś m y w y ż e j — stosunek s z t u k i realistycznej do spo­

i u p o r c z y w e „ t a k jest" („da"), k t ó r e nasza sztuka p o w ­

łeczeństwa

różni się w

sposób

zasadniczy

w

obydwu

tych wypadkach. A zatem i treść k r y t y k i rzeczywisto­
ści w sztuce s p o ł e c z e ń s t w a

burżuazyjnego

skierowana

U

nas

z o s t a ł ostatecznie p o ł o ż o n y

przeciwko p o d s t a w o m t e g o s p o ł e c z e ń s t w a , r ó ż n i s i ę o d

k o w epoce s o c j a l i z m u s t a j ą c n a

treści k r y t y k i przeżytych

nie

form

rzeczywistości w

sztu­

ce r a d z i e c k i e j , n a s t a w i o n e j n a u m o c n i e n i e p o d s t a w
stroju

socjalistycznego.

Krytyka
sze

„Mówiłem

zasadniczego zagadnienia

kich

—

poprawienia

słowem

obalenia

praktycznych

wokół

że

poglądów

w ś r ó d ś w i a t a p r a c y w obecnych w a r u n k a c h toczy
r a d z i e c k i e g o , lecz w o k ó ł

się

ustroju

zagadnień

po­

pełna afirmacja

powiedzieć

artysty

zatem,

radzieckiego

że

zdobyczy socjalizmu d r o g ą
zistych

i głębokich

obrona

i

zada­

propaganda

odtworzenia ich w

obrazach

to posiada s z c z e g ó l n ą

podstawowym

jest

artystycznych.

wyra­

Zadanie

aktualność polityczną. W

epoce

w a l k i socjalizmu z kapitalizmem, kiedy reakcyjny
perializm

im­

przygotowuje nowe wydarzenia z zamiarem

radziec­

p o d e r w a n i a siły i n i e z a l e ż n o ś c i

naszej

socjalistycznej

władzy

radziec-

Ojczyzny, zadania radzieckich

artystów

postawionych

obecnie „ w pierwszej l i n i i ognia" — s t a j ą się szczegól­

s p o ł e c z n e g o — jest

triotycznym

podstawowym,

nieuchronnie rodzi

ona

optymizm,

utwierdzenia

przewodnich,

życia.

Zaufanie

przyszłość,

obliczem

ludowym,

zadaniem sztuki realizmu

formę

w

dnia

jutrzejszego

n i e w a ż n e , o d p o w i e d z i a l n e ale z a r a z e m i z a s z c z y t n e .

pa­

Niezaprzeczalną

socjalistycznego

stycznej jest jej

jako

artystyczną

cechą

socjalistycznej

patriotyzm związany

socjalistycznego s p o ł e c z e ń s t w a . Obecnie j e d n a k p a t r i o ­
tyzm

radziecki przyjmuje

nieustraszoność

prz':d

nione

od

wiary

p r o w a d z ą do k o m u n i z m u " i k i e d y r o z b e s t w i o n y i m p e ­

bajki

rializm dąży wszystkimi

określają

pełen
do

historycznej

specyficzne

epoki,

kiedy

formy,

uzależ­

„wszystkie

drogi

s i ł a m i do przeszkodzenia

dział: „Sztuka

jest w y r a z e m l u d o w o ś c i naszej sztuki,

ta jest silniejsza n i ż „ F a u s t "

jest z a w a r t a nie
Gorkiego,

ale

miłość)".

tylko głęboka

i wskazanie

szych zalet p o s t ę p o w a j

W

Goethego

słowach

tych

ocena c u d o w n e j

bajki

na

sztuki

istotą

form

stępowemu

przez

arty­

samą

postępowych

w ż y c i e c h a r a k t e r naszej sztuki. N a w i ą z u j ą c

pokonana

kultury
z

G o r k i e g o „ D z i e w c z y n a i ś m i e r ć " — J. W . S t a l i n p o w i e ­

jedną

z

najistotniej­

socjalistycznej.

rozwojowi

ludzkości. Patriotyzm

miłości

artysty

do s w e g o k r a j u , d o s w e g o l u d u , o d d a n i a s p r a w i e p a r t i i
L e n i n a — S t a l i n a . Z d r u g i e j s t r o n y •— j e s t t o
łość l u d u

do

swej socjalistycznej

komuniz­

Dlatego

S p r a w a j e d n a k jest znacznie g ł ę b s z a . Ź r ó d ł e m

peł­

kretnym

w ż y c i e c h a r a k t e r u naszej s z t u k i jest

no­

naszej s z t u k i .

w y j e j s t o s u n e k do s o c j a l i s t y c z n e j r z e c z y w i s t o ś c i .

Dla­

l e ż y s z u k a ć p o d s t a w o w y c h , p r z e w o d n i c h zasad,

się

walki

o zbudowanie

umacniania

mu.

wyrazić

życia,

zagadnie­

nie

powinna

patriotyzm

radziecki

jest

najważniejszą

p o d s t a w ą naszego a r t y s t y c z n e g o r o z w o j u . J e s t o n

dziele.
nego w i a r y
tego t e ż

radziecki

artysta

jest

organicznie

związany

z l u d e m i czuje się p i e w c ą i o b r o ń c ą tego ż y c i a , z k t ó ­
r e g o c z e r p i e m a t e r i a ł , do
się z kolei s w ą

rozwoju

którego

mi­

Ojczyzny,

jego

która

zagad­

n i e n i e i s t o t y t r e ś c i naszej s z t u k i p r z e d s t a w i a j ą c e j

w

twórcy,

po­

radziecki

moralna

N i e k i e d y u w a ż a s i ę , ż e p a t r i o t y z m t o tylko
cecha

bu­

organów

W a l k a o umocnienie podstaw socjalistycznego u s t r o ­

(śmierć

życia

błędów

4

i

Tyl­

konsekwent­

utrwalenia

kiej". -"')ju

Można
niem

już, że w a l k a p o g l ą d ó w jest i będzie,

lepszenia Rad,

realistycznym jest m o ż l i w a

gruncie

i prosty, praktyczny, b e z p o ś r e d n i udział sztuki w

najważniej­

Stalina:

bez t e g o n i e j e s t m o ż l i w y p o s t ę p . A l e w a l k a
wokół

rozłamowi

d o w i e tego życia.

artystyczna powinna p a m i ę t a ć

wskazania Józefa

nie

u-

kres

między artystą a ludem, między sztuką a życiem.

artystyczno-politycznym

wyrazem

kon­

ludowości

Właśnie w patriotyzmie radzieckim

na­

kryte­

r i ó w i m i a r y d l a p o j m o w a n i a tego, co to j e s t l u d o w o ś ć
naszej

sztuki.

przyczynia
Przekład:

twórczością.

Władysława

Jaworska.

PRZYPISY
Referat sprawozdawczy na

XVIII

376

zjeździe partii. Zagadnienia leninizmu,

wyd.

388.

11-e,

1.

„ L e n i n o k u l t u r z e i s z t u c e " M . 1938, str.

2.

W. I . L e n i n :

3.

W. I . L e n i n :

4.

A. A.

str.

Dz. T . X X V I I ,

str.

i „Leningrad",

W. I . L e n i n :

str.

D z . Т . X X X , str.
Dz. Т. X , str.

7.

W. I . L e n i n :

8.

T a m ż e str. 30—31. W y d . p o l . str.

9.

J. W .

Stalin:

Marksizm

K.

11.

A. A. Z d a n o w:

12.

J. W .

str.
da"

i

1947, str.

J.

str.
14.

W.

I.

Dz.

Referat

Referat

teatrów

dramatycznych

i

sposo­

str.

(b) z 26 s i e r p n i a 1946 r . G o s p o l i t i z d a t .

Т.

str.

18.

da"
I,

19.

„Narada

„Zwiez-

23.
XVII

partii. Zagadnienia leninizmu,

wyd.

447.

O projekcie Konstytucji
leninizmu,
str.

Związku

wyd.
386.

11-e,

1950,

11—12.

A. A. Z d a n o w:

8.

X I I , cz.

o czasopiśmie

Dz. T . X X V I I I ,

11-e

47.

517.

Lenin:

Związku

wyd.

bach i c h ulepszenia". Postanowienie C K W K P

sprawozdawczy na

Zagadnienie

leninizmu,

512.

repertuarze

27.

str. 473. W y d . p o l . str.

W. S t a l i n :
SRR.

Engels:

„O

O projekcie konstytucji

54.

a zagadnienie j ę z y k o ­

i „ L e n i n g r a d " , str.

Stalin:
11-e,

17.

14.

589.

Zagadnienia

str.

203.

zjeździe

13.

F.

str.

SRR.

z n a w s t w a . G o s p o l i t i z d a t . M . 1950,
10.

Stalin:

J. W . S t a 1 i n :

D z . Т . X V I str. 293. W y d . p o l . L e ­

W. I . L e n i n :

M a r k s

16.

J. W .

38.

nin o literaturze . Książka
6.

15.

299.

Z d a n o w : Referat o czasopismach „ Z w i e z da"

5.

Dz. T. X X V I I ,

Referat o czasopismach „ Z w i e z -

i „ L e n i n g r a d " , str.

5.

radzieckiej

muzyki

w

CK

WKP(b)"

Wyd. „Prawda",

M . 1948,

str.

137.

Stalin:

D z . Т . V I I , btr.

20.

J. W .

21.

Tamże.

22.

J. W .

działaczy

Stalin:

Marksizm

k o z n a w s t w a , str.

a zagadnienia

języko-

21.

23.

T a m ż e , str.

24.

W. I . L e n i n :

Dz. Т . X X . str.

25.

W. I . L e n i n :

Dz. Т. X I X , str.

26.

J. W .

20.

Dz. Т. X I , str.

27.

A. A.

Stalin:
Z d a n o w:
da"

138.

16.
217.
340—341.

Referat o czasopismach „ Z w i e z -

i „Leningrad",

str.

36.