Cyfrowa Etnografia

406b3d017180f314dfac817ffeed764b.pdf

Media

Part of Polskie ludowe kowalstwo artystyczne / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.6

extracted text

Ryc. 1. Kuźnia dworska, Mnin (pow.
Fot. K. Szczepkowska-

Końskie).

ROMAN REINFUSS

POLSKIE L U D O W E K O W A L S T W O A R T Y S T Y C Z N E
Pierwsze wyroby żelazne na terenie Polski pojawiają
się w tzw. okresie halsztackim, przypadającym na
czasy od 700 do 4O0 lat przed naszą erą. Zrazu wyro­
bów żelaznych jest niewiele i są one importowane
z krajów, które wcześniej zapoznały się z obróbką tego
cennego surowca. Obok przeważającej ilości wyrobów
wykonywanych jak poprzednio z brązu, spotyka się
na terenie Polski nieliczne żelazne brzytwy, noże, sie­
kierki, czekany, miecze, groty do oszczepów, wędzidła
dla koni i nawet ozdoby, jak np. szpile.'
Na terenie Śląska, gdzie żelazo w okresie halsztac­
kim pojawia się bodaj najliczniej, w okresie tym prze­
wagę mają jeszcze wyroby brązowe, z tym jednak, że
narzędzia wykonywane są już głównie z surowca że­
laznego. Dopiero w następnym okresie tzw. lateńskim
(400 lat p. n- e.) zaczyna się mnożyć ilość wyrobów
żelaznych na terenach polskich, a w kulturze grobów
jamowych, występującej pod koniec okresu lateń­
skiego, daje się zaobserwować zdecydowana przewaga
wyrobów żelaznych nad brązowymi. Wyroby te są
znacznie częściej pochodzenia miejscowego, o czym
świadczą dymarki, tj. urządzenia do wytapiania że­
laza oraz znajdowane w grobach narzędzia kowalskie
i cyzelerskie, jak młotki, pilniki, raszple, tłoczki (stem­
ple). Niektóre przedmioty żelazne, jak groty oszcze2

:!

pów, głownie, czy pochwy na miecze są zdobione na
powierzchni ornamentem wybijanym stempelkami
w formie dołków lub kresek, albo też ornamentem
wypukłym w postaci kratek i linii zygzakowatych lub
rybiej łuski, wykonanym wedle przypuszczeń archeo­
logów przy pomocy wytrawiania powierzchni roślin­
nymi kwasami. W grupie oksywskiej kultury gro­
bów jamowych, występującej przy końcu okresu la­
teńskiego na północno-zachodnich terenach Polski
spotyka się groty oszczepów zdobione ornamentem wy­
pukłym w postaci poprzecznych zygzaków, motywów
gwiaździstych, trykwetrów i swastyk.
Zdobnictwo
przedmiotów żelaznych występuje również w okresie
rzymskim (pierwsze cztery stulecia naszej ery), gdzie
pod koniec tego okresu w tzw. kulturze przeworskiej
spotyka się żelazne noże zdobione ornamentem wy­
tłaczanym, jalk też noże dekorowane przy pomocy facetowania.
5

6

Produkcja żelaza krajowego musiała już być wtedy
dosyć wysoka i ośrodki przemysłowe liczebnie znacz­
ne, jak świadczy o tym seria dziewięciu dymarek
pochodzących z I I — I I I wieku naszej ery, odkryta w ro­
ku 1951 w Igołomi koło Krakowa.
7

4

1

J. Kostrzewski: Epoka żelaza. „Prehistoria ziem
polskich". P. A. U., str. 253T. Różycka: Początki znajomości żelaza na Śląsku.
„Z otchłani wieków" 1952 s. 45.
jw. s. 4-6.
2

5

348

4

J. Kostrzewski: Epoka żelaza. „Prehistoria ziem
polskich". P.A.U. a,. 300, 307 (w Rządzie pow. - Gru­
dziądz odkryto grób kowala, w którym znaleziono sze­
reg narzędzi kowalskich).
jw. s. 303.
jw. s. 308.
T. Reymam: Na śladach ruidnic- „Z otchłani wie­
ków" 1952 s. 121.
5
6

7

Po okresie rzymskim następują na naszych ziemiach
znaczne przemiany kulturalne spowodowane dużymi
wówczas przesunięciami etn cznymi na obszarze Euro­
py. Ilość zabytków znanych z tego okresu maleje, na­
stępuje duże zubożenie kultury, które trwa już do
czasów bezpośrednio nas interesujących, tzn. do okre­
su wczesnośredniowiecznego.
Jakkolwiek produkcja żelaza w czasach wczesno­
średniowiecznych była dość znaczna, nie wystarczała
jednak na pokrycie wzrastającego zapotrzebowania.
Z żelaza wyrabia się przede wszystkim broń i najważ­
niejsze narzędzia, jak siekiery, dłuta, sierpy, żelazne
okucia drewnianych pługów. Przedmiotów żelaznych
w wykopaliskach tego okresu spotykamy raczej nie­
wiele (Szczecin ), co można wytłumaczyć celowym ograniczaniem się do łatwiej dostępnego surowca drew­
nianego. Potwierdzają to również wyniki akcji wy­
kopaliskowej na terenie wczesnośredniowiecznej osa­
dy rybackiej w Gdańsku.* Zjawisko to występuje
w ludowej kulturze środkowej i wschodniej Polski
do polowy X I X wieku.
:

8

Wyrobem przedmiotów żelaznych trudnili się, po­
dobnie jak i w 'czasach poprzednich, wyspecjalizowani
rzemieślnicy, którzy początkowo zajmowali się praw­
dopodobnie zarówno wytopem surowca w prostych dymarkach, jak i jego dalszą obróbką. Dymarki znajdo­
wały się nie tylko w pobliżu złóż eksploatowanej wów­
czas rudy darniowej, ale również niekiedy po grodach,
jak o tym świadczą ślady urządzeń hutniczych od­
kryte w Grodziszczku koło Giecza, pochodzące z X wie­
ku.
Obok kowali-hutników byli zapewne już w okre­
sie wczesnośredniowiecznym i tacy specjaliści, którzy
trudnili się bądź wyłącznie hutnictwem, bądź właści­
wą robotą kowalską. Jeżeli pominiemy nieliczne okazy
mieczów o bogato dekorowanych rękojeściach, to po­
zostały wyroby żelazne z tego okresu są, o ile mi
wiadomo, nie zdobione. Zjawisko to jest tym dziw­
niejsze, że np. technika stempelkowa jest wówczas
znana i szeroko stosowana w zdobnictwie ceramicznym
czy w ozdabianiu przedmiotów metalowych wykona­
nych z brązu i srebra.
10

11

W okresie wczesnośredniowiecznym rzemiosło ko­
walskie uprawiane jest zarówno w osadach wiejskich,
jak i po grodach oraz w rzemieślniczo-handlowych
podgrodziach, które w owym czasie stanowią zalążek
przyszłych miast. Według przypuszczeń Hensla, proces
wyodrębniania się rzemiosła wiejskiego i miejskiego
zapoczątkować się miał w V I I wieku n- e.
W ko­
walstwie podział na rzemiosło miejskie i dworskie
z jednej strony, a wiejskie z drugiej — odbył się na
początku epoki feudalnej, przy czym kowalstwo „miej­
skie" i „dworskie" miało stać na poziomie o wiele
wyższym niż wiejskie i posługiwać się innymi (zape12

* J. Marciniak: Tymczasowe wyniki badań wykopa­
liskowych na zamku w Szczecinie. „Z otchłani wie­
ków" 1949 zesz. 7/8 s. 110.
J. Kamińska: Wyniki badań archeologicznych
w Gdańsku w roku 1950. ..Z otchłani wieków" 1952
s. 93.
B. Kostrzewski: Gród w Gieczu. „Z otchłani wie­
ków" 1951 s. 152.
J. Kostrzewski: Kultura prapolska, s. 436, 437.
W. Hensel: Słowiańszczyzna wczesnośredniowiecz­
na, s. 101.

wne doskonalszymi — R R.) narzędziami pracy. Ko­
wale wiejscy natomiast mieli zajmować się, prócz w y ­
rażania przedmiotów z żelaza, również wykonywa­
niem ozdób z metali kolorowych.
W czasach późniejszych, w okresie krystalizowania
się w Polsce ustroju feudalnego, stan kowalstwa pol­
skiego nie różni się wiele od nakreślonego wyżej sta­
nu z okresu wczesnośredniowiecznego. W okresie tym
dalszemu pogłębieniu ulega rozdział między kowalst­
wem „wiejskim" a „miejskim", spowodowany przez
postępujący napływ do miasta elementów cudzoziem­
skich.
Usankcjonowanie tego podziału nastąpiło
w X I I I wieku, kiedy na terenie Polski zaczęły po­
wstawać miasta zakładane na sposób zachodnio-euro­
pejski, z rzemosłem ujętym w organizację cechową.
W tym czasie w miastach Polski powstają pierwsze
cechy, wśród których nie brak i cechów kowalsko-ślusarskich. Istnieją wtedy oczywiście i pracownie ko­
walskie po wsiach, czego świadectwem są wzmianki
w dokumentach lokacyjnych wsi zakładanych na tzw.
„prawie niemieckim", gdzie obok innych rzemieślni­
ków, którzy tam mają być osiedleni, wymienia się nie­
kiedy i kowali.
Na ogół jednak kowali wiejskich
jest niewielu, gdyż postępujący rozwój miast powodo­
wał koncentracie rozproszonego przemysłu rękodziel­
niczego w ośrodkach zapewniających rzemiosłu lepsze
warunki materialne. Między pracowniami kowalskimi,
zorganizowanymi w cechy, a rozrzuconym po wsiach
kowalstwem wiejskim — powstają spory na tle za­
wodowej konkurencji.
Miejskie rzemiosło cechowe
zwalcza niezorganizowanych kowali wiejskich, nie do­
puszcza ich na rynki miejskie (z wyjątkiem dni jar­
marcznych), nie pozwala osiedlać im się w pewnym
promieniu od miasta lub pozostawia dla nich jedynie
możność wykonywania robót pośledniejszych. Znamy
np. dokument dla miasta Słupcy (Wielkopolska) po­
chodzący z 1296 roku, w którym kowale miejscy za­
strzegają sobie wyłączne prawo wykonywania nowych
przedmiotów żelaznych nawet dla wsi, zaś kowalom
wiejskim pozostawiają jedynie naprawę uszkodzonych
narzędzi.
13

14

15

16

Nie ulega wątpliwości, że wyroby żelazne produko­
wane przez cechowe pracownie kowalskie i ślusarskie
różniły się bardzo od wyrabianych przez kowali wiej­
skich. Niewątpliwie z pracowni miejskich pochodzą
owe bogate gotyckie okucia drzwi, zawiasy i zamki,
które zachowały się do dziś w niektórych budowlach
średniowiecznych. Z tych również pracowni pochodzą
prawdopodobnie przedmioty dekorowane takie, jak np.
zdobiony inkruistowanym ornamentem topór żelazny
z Namysłowa (Śląsk)Cechowe miejskie kowalstwo i ślusarstwo, utrzymu­
jąc żywe kontakty z wybitniejszymi pracowniami kra­
jowymi i zagranicznymi (przymus wędrówki czeladni­
czej) i współpracując z innymi gałęziami rzemiosła
(stolarstwo, budownictwo) — miało o wiele więcej
możliwości nadążania za zmianami zachodzącymi w
17

8

10

11

12

13

jw. s. 188, 189.
J. Rutkowski: Historia gospodarcza Polski, t. I
s. 50.
S. Kutrzeba: Historia ustroju Polski, t. I s.59.
W. Hensel: Słowiańszczyzna wczesnośredniowiecz­
na, s. 102.
J. Filip: Pradzieje Czechosłowacji, tabl. 28 ryc. 36.
14

15

16

i :

349

grobku Władysława Jagiełły w Katedrze Krakowskiej,
wykonana w 1524 roku przez miejscowego ślusarza
Kaspra.
Na temat działalności kowali wiejskich w X V I w.
mało potrafimy
powiedzieć. Sądząc z nielicznych
wzmianek w źródłach historycznych, niewielu ich za­
pewne po wsiach bywało, a ilość ich zmniejszyła się
jeszcze w wieku następnym w związku ze zniszczenia­
mi wojennymi i ogólnym obniżeniem się poziomu gos
podarczego.
Być może, że już wtedy pewne roboty kowalskie
dla wsi wykonywali wędrowni Cyganie, którzy w cza­
sach późniejszych ( ^ V I I I — X I X w.) mieli wpływ na
kształtowanie się wyrobów ludowego kowalstwa, przy­
czyniając się dzięki koczowniczemu trybowi życia do
przenoszenia pewnych form i ujednolicania się ich na
znaczniejszych obszarach. W roku 1664 we wsiach
królewskich na dawnych terenach województwa cheł­
mińskiego, pomorskiego i malborskiego — w przeszło
500 miejscowościach, w których przeprowadzono l u ­
strację, zanotowano zaledwie 34 kowali i 1 ślusarza.
Wprawdzie lustracja ta pochodzi z czasów, kiedy wiele
wsi było spustoszonych po najeździe szwedzkim, mimo
to daje ona pewien obraz stanu rzemiosła kowalskiego
na tych terenach, które w stosunku do ziem Polski
Centralnej i Wschodniej zapewne i tak górowały, je­
śli chodzi o zagęszczenie rzemieślników wiejskich. Jak
wynika z wyżej wspomnianej lustracji, wśród kowali
ówczesnych wyróżnić można było kilka grup. Jedną
z nich stanowili kowale wiejscy, którzy pracowali dla
chłopów, wpłacając do dworu jedynie opłatę roczną
od wykonywanego rzemiosła w wysokości 2—4 flore­
nów lub tak zwane „węgielne" w wysokości 15 gr.
19

6
Ryc. 2. Pieski przy dyszlach do wozów: a — Siedlanka (pow. Kolbuszowa),
b — Szaniec (pow.
Busko).

20

zakresie sztuki dekoracyjnej, niż kowale pracujący po
wsiach lub drobnych osadach miejskich pozbawionych
cechów. Kowale ci, uprawiający rzemiosło swe zwykle
dziedzicznie, ograniczeni do wykonywania prostych ro­
bót i naprawek, tych wszystkich kontaktów nie po­
siadali.
Tu właśnie tkwi przyczyna, że wiejska produkcja
kowalska była bardziej tradycyjna i przede wszyst­
kim użytkowa. Oczywiście, mogły się i wtedy zdarzać
wypadki, że z małomiasteczkowych czy wiejskich pra­
cowni wychodziły przedmioty o charakterze artystycz­
nym. Nie posiadamy jednak w chwili obecnej dosta­
tecznej ilości nagromadzonego materiału ani precy­
zyjnie wypracowanych kryteriów, które pozwoliłyby
na wyodrębnienie twórczości artystycznej ludowego
kowalstwa owych odległych czasów.
W X V I wieku, jak wynika z badań J. Baranow­
skiego, niemal każde ważniejsze miasto w Polsce po­
siadało po kilka pracowni kowalskich, bogato zaopa­
trzonych w rozliczne narzędzia. Rzadsze od nich były
warsztaty ślusarskie, specjalizujące się w wyrobie
zamków, kłódek i drobnych przedmiotów żelaznych,
jak ostrogi, strzemiona itp.
Wyroby miejskich pra­
cowni kowalskich i ślusarskich, zwłaszcza wybitniej­
szych znajdowały zbyt wśród odbiorców rekrutują­
cych się spośród warstw elitarnych. Zawiasy, zamki,
kraty, z tych pracowni pochodzące, zdobią do dz:ś
istniejące domy miejskiego patrycjatu, magnackie pa­
łace i kościoły. Przykładem może być krata przy na18

18

J. Baranowski: Przemysł polski w X V I w. s. 50.

1

6

?

Ryc. 3. Ozdobne główki gwoździ służących do
dekorowania tafli drzwi: 1 — Dobra (pow.
Płońsk), 2 — Ktsielany (pow. Siedlce), 3 — Do­
bra (pow. Płońsk), 4 — Tychy (pow. Pszczyna),
5 — Mokobody (pow. Siedlce), 6 — Tychy (pow.
Pszczyna), 7 — Neusdorf (pow. Włodawa).
350

21

Kowale ci byli w pewnym sensie rzemieślnikami
gromadzkimi. W Mądromierzu Małym „kowala wieś
dopiero przyjęła", w Polenicy: „Kowala wieś rządzi".
W Trzepowie zaś czynsz roczny od kuźni płaci do
dworu nie kowal, lecz cała gromada. Dwór, dając
takiemu kowalowi zamówienie, płacił mu normalnie,
co uwidocznione jest w rejestrach wydatków niektó­
rych folwarków. Zdarzało się jednak, że kowal wiej­
ski, zamiast płacić czynsz roczny na rzecz dworu, zo­
bowiązany był do odrobki w postaci bezpłatnego wy­
konywania dworskich zamówień (Lniano, Kissawa
Stara i in.).
Kowali dworskich jest w owym czasie jeszcze bar­
dzo mało. Notatkę o kowalu, który „roboty pańskie
odprawuje", znajdujemy w lustracji wsi Pinczyno (sta­
rostwo kiszewskie) oraz w Tucholi, gdzie kowal po­
siadał pracownię w obrębie zamku. Brak kowali dwor­
skich w owym czasie jest zjawiskiem zrozumiałym,
gdyż w systemie gospodarki pańszczyźnianej do ro­
bót na folwarku używano w zasadzie inwentarza chłop­
skiego, podczas gdy narzędzia dworskie rzadko były
w użyciu. Jest rzeczą charakterystyczną dla okresu
gospodarki pańszczyźnianej, że w publikowanych
przez Pawlika instruktażach ekonomicznych z końca
X V I I i z X V I I I wieku nie znajdujemy wzmianki o ko19

J. Kołaczkowski: Wiadomości tyczące się prze­
mysłu i sztuki w dawnej Polsce, s. 621.
K. Moszyński: Kultura ludowa Słowian t. I s. 360.
J. Paczkowski, A. Mańkowski: Opis królewszczyzn
w województwie chełmińskim, pomorskim i malborskim w roku 1664. Toruń 1938.
20

S1

(S7\7\/\/vx/\/
6
Ryc. 4 Ozdobne zapadki żelazne do zamków:
a — Grzymała (pow. Busko), b — Brzostków
(pow. Busko).

22

walach zatrudnionych przy pańskich folwarkach.
Kowale wiejscy, prócz robót wykonywanych na bie­
żące potrzeby wsi (głównie żelazne części narzędzi i ich
naprawa), wyrabiali niekiedy i inne przedmioty żelaz­
ne, naśladując wyroby kowali a nawet i ślusarzy miej­
skich. Były to zawiasy, różne zamki do drzwi, kraty
do okien itp.. które częściowo rozchodziły się wśród
zamożniejszych mieszkańców wsi, częściowo kowale
sprzedawali je w miastach przywożąc na jarmark
wozami lub po prostu przynosząc na plecach.
Nie­
kiedy powstawały na wsi większe lub mniejsze ośrod­
ki produkujące na większą skalę wyroby kowalskie
(Sułkowice koło Kalwarii Zebrzydowskiej), czy ślusar­
skie (Świątniki koło Krakowa). Geneza tych wyjąt­
kowych zresztą ośrodków ludowej produkcji żelaznej
nie jest jeszcze dotychczas pod względem historycz­
nym zbadana. Prócz wspomnianych wyżej, istniały ró­
wnież i to liczniejsze małe ośrodki kowalskie, skupia23

22

S. Pawlik: Polskie instruktaże ekonomiczne z koń­
ca X V I I i X V I I I w., 2 tomy. Kraków 1915 i 1929.
Interesującą notatkę na ten temat pochodzącą
z roku 1727 publikuje z rzeszowskich ksiąg miejskich
F. Kotula w swej pracy ,.Ze studiów nad zdobnictwem
kowalskim w okolicy Rzeszowa". „Polska Sztuka L u ­
dowa" 1952 nr 2 s. 8723

tyc. 5. Zamek typu zapadkowego przy drzwiach
wV-wiecznego kościoła w Przyjaźni (pow. Kar­
tuzy).

jące po kilka zaledwie pracowni. Przykładem takiego
ośrodka może być Staromieście koło Rzeszowa.
Zachodnio-europejskie formy wyrobów kowalskich,
zaszczepione w średniowieczu przez obcych przyby­
szów, kontynuowane były przez majstrów cechowych
i w wiekach następnych, ulegając zmianom, które wy­
nikały z potrzeby dostosowania produkcji do wyma­
gań aktualnego stylu w danym okresie. Nie wszystkie
jednak pracownie cechowe w jednakowym stopniu
umiały dostosować się do nowych zapotrzebowań. Je­
dynie nieliczne z nich, i to prowadzone niekiedy przez
napływających w różnych czasach mistrzów obcej na­
rodowości, produkowały wyroby odpowiadające współ­
czesnej modzie, inne zaś często pozostawały za nią
w tyle. Na tym tle powstają w łonie cechów różnice
interesów, doprowadzające nawet czasem do rozłamu
i tworzenia się nowych form organizacyjnych.
I tak np. w 1714 r. powstaje w Rzeszowie na żąda­
nie tamtejszych kowali, siodlarzy, rymarzy, konwisarzy, tokarzy, szewców, krawców i in. nowy cech tzw.
„niemiecki", specjalnie uprzywilejowany, który łączy
rzemieślników różnych specjalności (Niemców i Pola­
ków), umiejących robić „niemiecką robotę", tzn. opartą
na cudzoziemskich, zachodnio-europejskich wzorach. W
„polskim cechu" pozostali majstrowie bardziej w swej
wytwórczości trzymający się tradycji, nie wykonywujący wyrobów modnych. Według ustawy cechowej —
majstrom cechu polskiego nie wolno było podejmować
się „roboty niemieckiej", ani nawet zatrudniać czelad­
ników z tą robotą obeznanych. Identyczne ograniczenia
odnosiły się do członków „cechu niemieckiego", jeśli
chodzi o „polską robotę".
24

Skrajny przykład zaczerpnięty z historii cechów
rzeszowskich wskazuje na to, że w rzemiośle naszym
zarysowywały się różnice nie tylko między wyrobami
rzemieślników zrzeszonych i niezrzeszonych (np. wiej­
skich i małomiasteczkowych), lecz również istniały
one między wytworami pracowni mistrzów cechowych.
Niewątpliwie rzemielnicy wykonujący „niemiecką ro­
botę", naśladujący wzory aktualnej mody zachodnio­
europejskiej, mieli klientelę spośród warstw elitar­
nych, podczas gdy raczej w oparciu o tradycję wykonywujący „polską robotę" rzemieślnicy ograniczać
się musieli do odbiorców pośledniejszej kategorii, do
której należało uboższe mieszczaństwo i zamożniejsze
chłopstwo. Przypuszczać można, że ci właśnie kowale
wykonujący „polską robotę" odegrali niemałą rolę w
rozwoju kowalstwa ludowego. Oni to zapewne sta­
nowili pierwsze ogniwo w łańcuchu wytwórców, któ­
rzy w wyrobach swych przekazywali na wieś prze­
tworzone i zasymilowane wzory kowalstwa stylowego.
Oni to, tworząc ekonomicznie słabsze skrzydło cecho­
wego rzemiosła kowalskiego, zasilali kowalstwo mało­
miasteczkowe i wiejskie. Spośród nich rekrutowali się
też częściowo kowale dworscy i folwarczni, coraz czę­
ściej występujący w drugiej połowie X V I I I w.
Pod koniec X V I I I i z początkiem X I X w. — obok
dawnej gospodarki prowadzonej systemem pańszczyź­
nianym — coraz szersze zastosowanie w gospodarstwie
folwarcznym znajduje praca najemna przy użyciu
sprzężaju i narzędzi stanowiących własność dworu.
24

J. Pęckowski: Dzieje miasta Rzeszowa do końca
X V I I I w. s. 224.

351

W związku z koniecznością stałej konserwacji sprzętu,
zwłaszcza w większych majątkach powstają kuźnie
dworskie (ryc. 1) pracujące dla dworu, a tylko w wol­
nych chwilach obsługujące również wieś. Kowale w
tych kuźniach pracujący rekrutują się bądź spośród
rzemieślników wiejskich, bądź mniej wziętych kowali
miejskich, czasem nawet mistrzów cechowych. Stano­
wią oni element płynny, łatwo przenoszący się z miej­
sca na miejsce.
W tym samym mniej więcej czasie powiększa się
również ilość kowali pracujących na potrzeby chło­
pów. Proces ten najwcześniej daje się zaobserwować
na terenie Polski zachodniej, natomiast w części środ­
kowej i wschodniej okres silnego rozwoju kowalstwa
wiejskiego rozpoczyna się dopiero od połowy X I X w.,
kiedy w związku z powstaniem ciężkiego przemysłu
duże huty i walcownie żelaza dostarczają na rynek
znaczną ilość taniego i dostępnego dla wszystkich su­
rowca.
W czasach poprzednich przemysł żelazny Polski nig­
dy nie mógł zaspokoić faktycznego zapotrzebowania.
Nie pokrywał go też w pełni import. Żelaza było mało,
było stosunkowo drogie, i dlatego używano go oszczę­
dnie, wysoce je sobie ceniąc. Jeszcze w inwentarzach
siedemnastowiecznych w czasie sporządzania opisu za­
budowań wiejskich nie omieszkiwano podkreślać, jeśli
drzwi osadzane były na żelaznych zawiasach lub po­
siadały żelazne zamki. Podkreślenie to było potrzebne,

Ryc. 6. Kratka' do okna komory wykonana
z drzewa, naśladująca kształtem kratki żelazne.
Cholerzyn (pow. Kraków).
gdyż zdarzało się jeszcze wówczas, że zwłaszcza w bu­
dynkach gospodarczych — nawet po dworach; drzwi
były umieszczone na drewnianym biegunie i zaopa­
trywane w drewniane zasuwy. Jeszcze większą osz­
czędność w użyciu żelaza obserwuje się na terenie
małych miast i wsi. Zwłaszcza w niektórych częściach
Polski, i to nawet tam, gdzie na miejscu eksploatowa­
ne były rudy darniowe (np. widły Wisły i Sanu), zu­
życie żelaza przez wieś ograniczało się do potrzeb najkonieczniejszych. Do naszych czasów przetrwały jesz­
cze domy, w których do budowy nie-użyto żelaza na­
wet w postaci gwoździ, nie tak "dawno też wyszły
z użycia wozy, w których nie tylko osie, ale i koła
23

W. Matlakowski: Zdobienie i sprzęt ludu polskie­
go na Podhalu, s. 82.
W górach powiatu leskiego wozy wykonane w ca­
łości bez użycia żelaza używane były sporadycznie
jeszcze w okresie międzywojennym (R. Reinfuss: Ze
studiów nad kulturą materialną Bojków, s. 33 ryc.
23). W widłach Wisły i Sanu kolca do pługów, wyko­
nane w całości z drzewa, dziś jeszcze bywają niekiedy
w użyciu.
352

25

wykonane były całkowicie z drzewa, brony całko­
wicie drewniane oraz pługi, w których część żelazna
ograniczała się wyłączn-ie do okucia samego rylca, czy
łopaty drewniane z wąskim okuciem żelaznym przy
brzegu.
Przykładów takich moglibyśmy mnożyć bez liku.
Wskazują one, że jeszcze do niedawna wieś polska w
bardzo wąskim zakresie była konsumentem wyrobów
żelaznych. Odnosi się to jednak przede wszystkim do
uboższej i średniej warstwy włościańskiej, gdyż chłopi
zamożniejsi, których nie brakło i w czasach pańszczyź­
nianych, miewali już po domach żelazne zawiasy przy
drzwiach, zamki i okucia żelazne przy meblach. Naj­
więcej żelazo po wsiach było rozpowszechnione wśród
zamożniejszych chłopów na terenach Polski Zachod­
niej, a więc na Pomorzu, Śląsku, Mazurach i w Wiel­
kopolsce. Świadczą o tym ozdobne okucia spotykane
na meblach pochodzących z X V I I I wieku i niekiedy
dawniejszych, jak wynika z uwidocznionych na nich
dat.
Rozpowszechnienie taniego żelaza fabrycznego na­
stąpiło w drugiej połowie X I X wieku, w okresie znie­
sienia pańszczyzny i uwłaszczenia włościan. W cza­
sach tych zamożniejsza, a z nią i średnia warstwa
chłopstwa wkroczyła w nową fazę rozwoju swej kul­
tury, której jedną z charakterystycznych cech stała
się dążność do podkreślania swej zamożności i zna­
czenia jej poprzez wspaniały strój, bogaty zaprzęg, de­
koracyjne urządzenie wnętrza. Okres ten trwający od
trzeciej ćwierci ubiegłego wieku mniej więcej do pier­
wszej wojny światowej, jest okresem największego
rozwoju ludowej sztuki, a zwłaszcza różnych gałęzi
zdobnictwa. W tym czasie wieś polska wykazuje rów­
nież wielką chłonność wyrobów żelaznych, i to zarów­
no narzędzi, jak i wszelkiego rodzaju okuć czy innych
przedmiotów. Ilość kowali po wsiach mnoży się nie­
słychanie. Niekiedy w jednej wsi jest ich po kilku
(Cholerzyn pod Krakowem — 5 kowali, Bystra koło
Jordanowa — 6). Rzadko można spotkać wieś, w któ­
rej nie byłoby przynajmniej jednego kowala. Rzemieśl­
nicy ci rekrutują się z różnych środowisk, różne po­
siadali przygotowanie fachowe. Są wśród nich nieliczni
„kowale wiejscy z dziada pradziada", dawni kowale
dworscy, którzy po rozwiązaniu stosunku służbowego
z dworem lub po parcelacji majątku pozostają na wsi
i robią dla chłopów, są wreszcie i tacy, którzy pocho­
dząc z wiejskiej biedoty, po krótkiej nauce u miej­
skiego lub wiejskiego kowala — starają się zdobyć
jako wiejscy rzemieślnicy znośniejsze warunki życia.
Sporo — zwłaszcza-na terenach górskich — było ko­
wali samouków, mających wrodzone zdolności tech­
niczne, którzy osiągali pewną umiejętność obróbki że­
laza, w ogóle nie przechodząc żadnej systematycznej
praktyki. Ci ostatni pracowali niejednokrotnie jedynie
na potrzeby własne i niewielkiego grona znajomych.
Górale śląscy nazywali kowali samouków „naturali¬
stami". Trafiali się wśród nich niekiedy utalentowani
artyści zdobniey.
.Na ogół jednak poziom kowali wiejskich nie był wy­
soki. Wprost przeciwnie, jak wynika z wypowiedzi
licznych informatorów,
byli to raczej rzemieślnicy
marni. Gdy trafił się gdzieś lepszy kowal — sława
28

20

M. Gładysz, op. cit. s. 24.

przyczyn bogatego zdobienia była chęć zjednania
klienta i przewyższenia konkurentów.
Ludowe zdobnictwo w żelazie, które w okresie
wcześniejszym przypuszczalnie istniało, ale nie zo¬
stało jeszcze należycie zbadane i wyodrębnione, wy­
stępuje już w formie bardzo wyraźnej na początku
ubiegłego stulecia. Najstarsze datowane okazy żelaz­
nego zdobnictwa ludowego nie przekraczają wieku
XIX, choć z zanotowanych przez Gładysza opowiadań
kowali śląskich wynika, że przekuwali oni niekiedy
ozdobne żelaza do wozów posiadających jakoby daty
sięgające X V I I I wieku.

Ryc. 7. Blaszana ozdoba rynny. Lyśnik (pow.
Przeworsk). Wykonał Michał Proc z Chodakówki
w 1942 roku.

jego rozchodziła się szeroko i ludzie z daleka zanosili
mu robotę. Nad kowalami wiejskimi górowali znajo­
mością rzemiosła i doskonałością wykonania kowale
z miasteczek, którzy pracowali również 1 dla ludności
wiejskiej. Charakterystyczne przykłady miejskich o¬
środków kowalskich, to np. Bieżuń na Mazowszu pół­
nocno-zachodnim, Maków w powiecie wadowickim,
gdzie głównie kuto ozdobne wozy, Radoszyce w po­
wiecie koneckim, ' Liw na Podlasiu zachodnim, nieg­
dyś stolica tzw. Ziemi Liwskiej, później mała osada
pod Węgrowem, ostatnio zaś wieś. W okresie, który
mogą objąć pamięcią dzisiejsi informatorzy, wyroby
kowalskie zarówno pochodzące z pracowni wiejskich,
jak i miejskich, bywały zwykle zdobione. Odbiorca
wiejski wielką wagę przykładał do tego, ażeby na­
bywane od kowala wyroby miały walory estetyczne.
Bez przesady powiedzieć można, iż nie ma przed­
miotu żelaznego, który w ten czy inny sposób nie
byłby zdobiony, nie wyłączając takich narzędzi, jak
motyki, sierpy, kroje do pługów. Posiadanie żelaz­
nych narzędzi, zamków, zawiasów, okutych wozów
stanowiło w ubiegłym wieku dowód zamożności
i przedmiot dumy — stąd tym większa dbałość o este­
tyczny wygląd wyrobów żelaznych i tendencja do
ich zdobniczego traktowania. W pracy M. Gładysza
„O zdobnictwie metalowym na Śląsku" przytoczono
szereg wypowiedzi wskazujących na to, jak bardzo
górale śląscy cenili sobie pięknie zdobione wyroby
żelazne . Podobne zjawisko obserwować można by­
ło do niedawna w całej Małopolsce. Za wykonanie
ozdobnie przedmiotu otrzymywał kowal dopłatę lub,
częściej, poczęstunek. Kowal, który pięknie zdobił,
zyskiwał opinię dobrego majstra i stawał się znany
na całą okolicę. Słusznie też podkreśla Gładysz, że
zdobnictwo było jednym z elementów reklamy i wal­
ki konkurencyjnej między kowalami. Starzy kowale
nie ukrywają tego bynajmniej, że jedną z głównych
2

28

Okres rozwoju i upadku zdobnictwa żelaznego
różnie kształtował się na terenie Polski. Na Śląsku,
według informacji zanotowanych przez Gładysza,
w okręgu przemysłowym i w sąsiedztwie miast zani­
kanie zdobnictwa żelaznego miało nastąpić już
w drugiej połowie X I X wieku, na terenie zaś Beskidu
Śląskiego
dopiero na parę lat przed I wojną świa­
tową. W Krakowskiem zdobienie wyrobów żelaznych,
zwłaszcza okuć wozów, trwa do dnia dzisiejszego, cze­
go dowodem są okucia noszące daty lat ostatnich. To
samo odnosi się do Góralszczyzny i Podgórza Karpack ego oraz okolic Rzeszowa. Na terenie wideł Wisły
Sanu jak twierdzą miejscowi kowale zdobnictwo
w ogóle rozwinęło się j-akoby dosyć późno
dopiero
Dod koniec ubiegłego wieku i trwało do zakończenia
I I wojny światowej. W Sandomierskiem i w Kielecczvźnie na Ooolszczyźnie i ns ]VIa'zowszu Płocikini
P ^ l T h , 7 T , Z 3 7 v L p _ Ho o asów ostatnich w v '
v, * l Kowaie,
J
«i»Z p™ Jea
m i r » t vy robione,
ramai!
zwłaszcza stars
mimo ze w pewnycb dziedzinacn twyroo OKU ao a
. zamków) konkurowały z nini! wyroby taoryczne uop:ero w czasach ostatnich w.dzi się szybko Postępu­
jący zanik zdobnictwa kowalskiego spowoaowany
przede wszystkim bardziej racjonalistycznym nasta­
wieniem odbiorców, którzy obecnie nie zwracają uwagi
na zdobnictwo, a nawet odnoszą s:ę do mego n.echętnie. Ozdoby tłoczone osłabiają, według mch, żelazo,
zbiera się w nich brud i wilgoć. Dzisiejszy klient szuka
wyrobów prostych, trwałych i celowo wykonanych.
Dlatego młoda generacja kowali na ogoł juz nie zdobi
swych wyrobów.
Wśród technik zdobniczych używanych w ludowym
kowalstwie najpowszechniej stosowane jest dekoracyj­
ne kształtowan-e formy. Spotykamy je przede wszyst­
kim w okuciach drzwi i mebli (zawiasy, zamki), w kra­
tach do okien, a także w pierścieniach od wozów i za­
kończeniach dyszli (np. zaczep do uprzęży w postaci
pieska — ryc. 2). W przedmiotach wykonanych ze
sztaby, jak np. krzyże lub niektóre części okuć do
;

Z

ZlZl

7

27

W Radoszycach, małej osadzie miejskiej w powie­
cie koneckim, kwitł pod koniec ubiegłego wieku w y ­
rób wozów, które w ilości blisko 3 tysięcy rocznie
sprzedawano na jarmarkach w Opocznie, Opatowie;
Sandomierzu, Łowiczu, Sieradzu i w innych miejsco­
wościach. Mieszkańcy Opoczyńskiego swe najozdobniejsze wozy nabywali w Radoszycach.
M. Gładysz. or cit .s. 46
28

Ryc. 8.

Ozdoba rynny. Jaczew (pow.

Wągrów).
353

Ryc. 9. Blaszana ozdoba szczytowa. Wielącza (pow. Zamość).
Ryc. 10. Chorągiewka blaszana „Książę Józef', Toczyski (pow. Sokołów

wozów, stosowane bywa śrubowate skręcanie czworo­
kątnej sztabki, faliste jej wyginanie lub wykuwanie na
krawędzi płytkich łukowatych zaklęśnięć, wybijanych
w równych odstępach. Rzadko w ludowym kowalstwie
spotykamy się z tzw. trybowaniem, czyli wklęsło-wypukłym modelowaniem powierzchni. W formie bardzo
prostej występuje trybowanie na okuciach wozów (lek­
ko wypukła tarcza głównego pierścienia spinającego
tzw. śnice), a poza tym w nowszych żelaznych krzy­
żach cmentarnych, gdzie w ten sposób wykonane są
np. liście lub płatki kwiatów. Rzadko też stosowane
bywa dekorowanie powierzchni przez nakładanie na
siebie warstwami dwu lub kilku blach profilowanych
lub ażurowanych. Tego rodzaju technika używana by­
wa niekiedy w Kielecczyźnie i koło Opatowa (Sando­
mierz) do zdobienia środkowego pierścienia przy oku­
ciach występujących na śnicach wozów lub na zwor­
niku krzyżowego tylnego okucia wasągów. Z techniką
ażurową w zdobieniu żelaza spotykamy się głównie w
okuciach skrzyń i kufrów na terenie Śląska, Opoczyń­
skiego, Kielecczyzny, Podlasia. O wiele więcej rozpo­
wszechnione było ażurowanie w zdobnictwie metalo­
wym miejskim, gdzie przy użyciu tej techniki jeszcze
w połowie X I X w. zdobiono chętnie wykładki do zam­
ków. Często natomiast dla dekoracji płaskich powierz­
chni stosowano wytłaczanie wzoru przy pomocy stem­
pelków. Spotyka się je najczęściej na okuciach wozów,
na rozmaitych narzędziach żelaznych, czasem na za­
wiasach, krzyżach, a stosunkowo rzadko na wykładkach do zamków przy drzwiach i meblach. Technika
zdobienia stempelkowego stosowana była najpowszechniej na terenie Polski południowej i zachodniej (Śląsk
Opolski, Górny, Cieszyński i Małopolska); na terenie
Polski środkowej, północnej i wschodniej była ona
mniej rozpowszechniona i bez porównania uboższa.
Ozdoby wybija się na żelazie rozgrzanym lub zim­
nym. Na przedmiotach, które mają być następnie har­
towane, ozdoby wytłacza się oczywiście przed harto­
waniem. Do zdobienia używa się tłoczków, które bądź
posiadają formę młotka osadzonego w drewnianej rę­
kojeści, bądź długiej na 10 — 15 cm sztabki stalowej,

354

Podlaski).

zwężającej się ku dołowi, z zakończeniem w postaci
łuku, gwiazdki, kółka czy innego elementu zdobnicze­
go. Narzędzie do wybijania sporządza sobie zwykle
sam kowal. Ilość tego rodzaju tłoczków używanych
przez kowali bywa różna i tak np. kowal Eugeniusz
Gogler z Rajczy na Żywiecczyźnie posiadał ich aż 9,
co jest cyfrą stosunkowo dużą, Ludwik Kurowski z
pobliskich Ujsoł zaledwie 3, a Jan Krudyń z Sokołowa,
pow. Kolbuszowa — 5. Największa różnorodność stem­
pli do odciskania wzorów występuje na południu Pol­
ski (Śląsk, Żywiecczyzna, Podhale, Krakowskie, Rze­
szowskie, Kieleckie, Sandomierskie). Wzory odcisków
używanych do zdobienia żelaza z terenów Góralszczyz­
ny Śląskiej publikuje Gładysz, a z okolic Makowa
Podhalańskiego — Z. Reinfussowa.
Przegląd zdobin odcisków stemplowych spotykanych
w Krakowskiem daje tablica I , ułożona na podstawie
materiałów zgromadzonych w Archiwum Zakładu Ba­
dania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego
PIS.
Niektórzy kowale stemple do odbijania poszczegól­
nych wzorów określają specjalnymi nazwami, i tak
np. według S. Pieniążka w Toniach koło Krakowa
stempel do wybijania płytkich łuków nazywa się —
„pazurek", krzyżyków — „śrubel", gwiazdek — „stem­
pel gwiazdkowy", kropek — „mutramel okrągły", kwa­
dracików — „mutramel kwadratowy", stempel do od­
ciskania elips o konturze złożonym z kropek kowal
z Gilowic (pow. Żywiec) nazywał — stemplem „zero­
wym".
Im bardziej posuwamy się ku północy i wschodowi,
tym mniej spotykamy żelaza zdobionego przy pomocy
stempli i tym mniejsze jest ich zróżnicowanie- Wyraźne
zubożenie zdobnictwa stempelkowego widoczne jest na
terenie Lubelszczyzny, Opoczyńskiego, na Podlasiu zaś
i Mazowszu Płockim występuje ono już w ilości nie­
wielkiej, a liczba używanych form do odciskania ogra­
nicza się do kilku.
29

30

29

jw. s. 127.
Z. Reinfussowa: Okucia wozów z okolic Makowa,
cz- I I . „Polska Sztuka Ludowa" 1949 nr 3. s- 26.
30

A
m
m

•

Wzory komponowane przez kowali z elementów Wy­
tłaczanych przy pomocy stempli są niezwykle uroz­
maicone, przy czym najbogatsze spotyka się na terenie
Śląska i Małopolski.
Spotykamy wśród nich układy pasowe i ośrodkowe,
złożone najczęściej z motywów geometrycznych, rza­
dziej roślinnych. Motywy zoomorficzne i antropomorficzne wykonane w tej technice zdobniczej nie zostały
dotychczas zanotowane.
W budowie ornamentu panującą zasadą jest prosty
układ rytmiczny i symetria. Motywy asymetryczne, wy­
stępujące niekiedy w postaci swobodnie potraktowa­
nego motywu roślinnego, spotyka się na ogół rzadko.
Układ ornamentu wiąże się zwykle w sposób logiczny
z formą przedmiotu, podkreślając jego kształt.
Stempelkowa technika zdobienia żelaza posiada w lu­
dowym kowalstwie tradycje, sięgające być może śre­
dniowiecza. Najstarsze znane nam dziś, datowane za­
bytki ludowej sztuki kowalskiej zdobione tą techniką
pochodzą z końca X V I I I i początku X I X w. Wy­
mienić tu należy kowadło z 1791 r. ozdobione trzema
wytłoczonymi gwiazdkami, znalezione w Borzychach
fgm. Starowieś, pow. Węgrów).
Nasilenie i bogactwo zdobnictwa stempelkowego wy­
stępującego na obszarze Polski południowej pozwala
przypuszczać, że mogły tu oddziaływać wpływy prze­
nikające z południa, spoza Karpat i Sudetów. Przy­
puszczenie to jest tym prawdopodobniejsze, że na te­
renie Czech, Moraw i Słowaczyzny technika ta, zwłasz­
cza w zdobnictwie okuć wozów, była wysoko rozwi­
nięta.
Przechodząc z kolei do omawiania poszczególnych
działów artystycznego kowalstwa ludowego — zacznę
od wyrobów związanych z architekturą. Będą to więc
przede wszystkim zawiasy, zamki i kraty.
Jeszcze dzisiaj spotyka się domy budowane około
połowy, czy nawet w drugiej połowie ubiegłego wie­
ku, w których tafla drzwi zawieszona jest na piono­
wym słupie, tzw. kołowrocie, osadzonym u góry i dołu
w wykonanych z drzewa obsadach. Opisana tu forma
osadzania drzwi należy już obecnie do przeszłości,
ustępując miejsca zawiasom żelaznym. Rozpowszech­
nienie się zawiasów żelaznych na wsi przypada na
drugą połowę X I X w., wcześniej występowały one
tylko w domach należących do warstwy chłopów najzamożniejszych.
Wśród zawiasów żelaznych wyróżnić można trzy
podstawowe typy, a mianowicie zawiasy tzw. przez
kowali „pasowe", „esowe" i „krzyżowe".
Zawiasy „pasowe" wykonane są ze sztaby żelaznej
o długości kilkudziesięciu centymetrów,
szerokości
3—6 cm, grubości około 0,5 cm. na jednym końcu za­
winiętej w ten sposób, że tworzy się walcowaty otwór;
przez otwór przechodzi następnie hak, na którym są
zawiasy zawieszone. Kształt zawiasów „pasowych" mo­
że być bądź zupełnie prosty, o bokach dłuższych rów­
noległych (tabl I I . 1) lub też wycięty ozdobnie, tzn.
31

31

Analizę ornamentu stempelkowego potraktowałem
w tym miejscu bardzo szkicowo, nie chcąc nadmiernie
rozszerzać ram artykułu. Ornament ten występujący
najczęściej na okuciach wozów, zostanie szerzej omó­
wiony w osobnej pracy o zdobnictwie wozów, którą
przygotowuje się w Zakładzie Badania Plastyki A r ­
chitektury i Zdobnictwa Ludowego P.I.S.

xix

*
c
t

t
r
c

Ryc. n . Fragment okucia na kufrze
z pow. włocławskiego.

wiannym

że boki są profilowane najczęściej symetrycznie w sto­
sunku do osi poziomej. Zawiasy profilowane posiadają
zazwyczaj zakończenia rozkute w formie rombów ttabl.
I I . 2, 3), listka (tabl. I I . 4) lub też ptasiej główki

355

Rzadziej zdarzają się zawiasy „pasowe" o zakończe­
niach asymetrycznych, czy to w postaci główki ptasiej
zwróconej ku dołowi (tabl. I I . 6), czy też jakichś in­
nych form asymetrycznych (tabl. I I . 7). Niekiedy zda­
rza sie., że końce zawiasów „pasowych" bywają roz­
cięte na dwa lub trzy węższe paski, ozdobnie wygięte
(tabl. I I . 8—13). Na terenie Śląska, a także w Ży­
wiecczyźnie spotykać można zawiasy „pasowe" wyko­
nywane przez kowali wiejskich, posiadające na końcu
potrójne rozgałęzienia, z których każde jest dla ozdoby
śrubowato skręcone i posiada zakończenie w formie
małego listka (tabl. I I . 14). Zawiasy „pasowe" mają
dosyć często na powierzchni ozdoby wytłaczane przy
pomocy stempelków. Najczęściej takie zdobienie za­
wiasów spotyka się w Krakowskiem, rzadziej w pozo­
stałej części Małopolski i na Śląsku. Na innych tere­
nach Polski zdobnictwo zawiasów „pasowych" ograni­
cza się zwykle do podkreślenia kształtu zawiasu przy
pomocy wąskiego rowka, biegnącego wzdłuż krawędzi.
Podobnymi rowkami biegnącymi poziomo, skośnie lub
w kratkę zdobiony bywa koniec zawiasów, przez który
przechodzi hak. Spotykamy się z tym na terenie Pod­
lasia Zachodniego, Mazowsza Płockiego, a także i w
innych stronach Polski.
Zawiasy esowe wykonane są ze sztaby żelaznej roz­
kutej na płasko, z jednej strony zawiniętej walcowato
w celu zawieszenia na haku, z drugiej rozciętej wzdłuż
na dwie części rozchylone na zewnątrz i ozdobnie
wygięte (tabl. I I . 15, 16). Ramiona zawiasów, podobnie
jak i części nierozcięte, bywają ponadto ozdobnie pro­
filowane (tabl. I I . 17, 18). Zakończenia rozwidlonych
ramion mają często formę rombów (tabl. I I . 18), list­
ków (tabl. I I . 17, 21) lub ptasich główek (tabl. I I . 20),
wśród których zdarzają się niekiedy główki kur czy
kogutków z wyraźnie zaznaczonymi grzebieniami (tabl.
I I . 22).Zawiasy „esowe", używane do zawieszenia drzwi,
są zawsze jednostronne, przy okiennicach zaś trafiają
się również podwójne, złożone z dwóch części syme­
trycznych, które połączone są ruchomym przegubem
(tabl. I I . 24). Ozdoby stempelkowe na zawiasach „esowych" rzadko się spotyka. Czasem tylko obsady, słu­
żące do zawieszania na haku, bywają wzdłuż brzegów

zdobione poziomymi rowkami (tabl. II. 16). Zawiasy
„esowe" w budownictwie ludowym notowano zarówno
na terenie Małopolski, jak i na Lubelszczyźnie, Podla­
siu, Mazowszu Płockim, Mazurach czy na Suwalszczyźnie. Występują one jednak rzadziej od zawiasów
„pasowych".
Formę odmienną od wyżej opisanych mają zawiasy
0 końcu rozciętym i jednostronnie odchylonym (tabl.
I I . 26) lub też nierozcinane, tylko na końcu łukowato
czy też spiralnie wygięte (tabl. I I . 27).
„Krzyżowymi" nazywają kowale takie zawiasy, w
których część pozioma posiada dwa odgałęzienia u¬
mieszczone na osi pionowej (tabl. I I . 19) lub poprzecz­
ną nakładkę, służącą do wzmocnienia pasa poziomego
(tabl. I I . 25).
Zawiasy te spotyka się na ogół rzadziej i nie przed­
stawiają one pod względem artystycznym większej
wartości.
Formę bardzo rzadko spotykaną i dlatego zapewne
w terminologii kowalskiej nie posiadającą specjalnej
nazwy mają zawiasy, w których od poziomo biegnącej
osi wychodzi symetrycznie na boki kilka łukowato
wygiętych odgałęzień. Zawiasy tego rodzaju znaleziono
przy drzwiach domu wiejskiego w Widełce, pow. Kol­
buszowa (tabl. I I . 23) oraz w starym domu mieszczań­
skim w Przeworsku.
Forma zawiasów żelaznych, które w budownictwie
wiejskim rozpowszechniły się stosunkowo późno, na­
wiązuje wyraźnie do wzorów czerpanych z miasta lub
budownictwa kościelnego. Wpływy starych okuć go­
tyckich widoczne są w zakończeniach niektórych za­
wiasów „pasowych". I tak np. zakończenie zawiasu
przedstawionego na tabl. I I . 13 przypomina stylizowa­
ny motyw kwiatu lilii, spotykany już w okuciach śre­
dniowiecznych (okucie drzwi dębowych w Kolegiacie
Opatowskiej) i utrzymujący się w stylowym zdobnic­
twie kowalskim do czasów współczesnych. W okuciach
z czasów gotyku występuje często motyw listków na
śrubowato skręconych łodyżkach, spotykany w ludo­
wych zawiasach na terenie Żywiecczyzny <tabl. I I . 14)
1 Śląska, a także zdobiny wytłaczane na zawiasach przy
pomocy stempli.
W formie zawiasów „esowych", zwłaszcza bogat­
szych (tabl. I I . 17, 18) spostrzega się wyraźnie nawią­
zanie do stylowych zawiasów z X V I I i X V I I I wieku,
spotykanych do dziś przy drzwiach wielu miejskich
i wiejskich kościołów murowanych. Forma ta wystę­
puje w kowalstwie nieludowym
jeszcze w połowie
X I X wieku, czego dowodem są zawiasy przy drzwiach
kościoła z Przybysławic (pow. Opatów), zbudowanego
w 1843 r.
W wieku X I X do budownictwa ludowego zostaje
wprowadzony, przejęty z architektury małomiastecz­
kowej i dworskiej, typ drzwi o powierzchni wykłada­
nej w deseń z wąskich deszczułek. Deseczki te przy­
bijano do podkładu gwoździami żelaznymi (ryc. 3) o
dużych półkulistych główkach, na których wybijano
ozdoby w postaci krzyżyków (bardzo rozpowszech­
nione na Mazowszu Płockim i Podlasiu) lub łu­
ków stykających się ze sobą końcami. Również na
32

Ryc. 12. Zdobione sierpy: a.) — Biały Bór (pow.
Mielec), b,c — Brzoza Królewska (pow. Łańcut),
d — Czarna (pow. Kolbuszowa).

356

w -

82

Np. zawiasów X V I I wiecznych kościołów: w Kra­
kowie na Skałce, Brodnicy Górnej
(pow Kartuzy)
i wielu innych.

Góralszczyźnie Śląskiej na półkulistych główkach
gwoździ wybijane są motywy stempelkowe. Czasem
zdarza się, że główki gwoździ formowane są w postaci
brył o kształtach krystalicznych (ryc. 3/6) lub posia­
dają powierzchnię wytłoczoną w formie zbliżonej do
rozety (rye. 3/7).
Zamki i zasuwy do drzwi, wykonane pierwotnie
z drzewa, są zastępowane przez rozpowszechniające
się coraz bardziej w ciągu X I X wieku — zamki że­
lazne i wrzeciądze (zwane często z niemiecka skobla­
mi), używane do zamykania drzwi na kłódkę. Mają
one zwykle kształt wydłużonej sztabki, zaopatrzonej
na jednym końcu w otwór, który służy do przybijania
wrzeciądza do drzwi, przy drugim zaś końcu — pro­
stokątną lub elipsowatą szparę, przez którą przechodzi
kolucho haka do zawieszania kłódki.
Niekiedy forma wrzeciądza bywa rozwiązana deko­
racyjnie. Spotyka się więc lekkie przewężenie części
środkowej lub, rzadziej, profilowanie brzegów (tabl.
I I I . 15). Czasem zakończenie wolnego końca wrzecią­
dza jest zawinięte ku górze (tabl. I I I . 12) lub ku do­
łowi (tabl. I I I . 15). Wyjątkowo ozdobny jest wrzeciądz
znaleziony w Rakszawie w pow. łańcuckim, zakończo­
ny trzema spiralami zwróconymi w różnych kierun­
kach (tabl. I I I . 18). Czasem spotyka się wrzeciądze
z grubego skręconego drutu (tabl. I I I . 1) lub ze sztab­
ki przewężonej i śrubowato skręconej. Powierzchnie
wrzeciądzów, zwłaszcza od strony zewnętrznej, widocz­
nej dla oka, zdobione są techniką wytłaczania we wzo­
ry geometryczne lub rzadziej, roślinne — układane z
elementów odciskanych przy pomocy stempla. Prócz
zwykłego wzoru stempelkowego spotyka się tu jednak
czasem i inną technikę zdobniczą, polegającą na wtła­
czaniu szerokich partii tła, skutkiem czego wzór wy­
stępuje ponad jego powierzchnią. Przykładem takiego
wtłaczania jest wrzeciądz z Cholerzyna koło Krakowa
ozdobiony występującymi na powierzchnię krzyżyka­
mi (tabl. I I I . 2), czy z Przedborza (pow. Kolbuszowa),
gdzie powierzchnia wrzeciądza zdobiona jest podobną
techniką — we wzory geometryczne złożone z rombów
i romboidów (tabl. I I I . 8). Wrzeciądze zdobione spo­
tyka się najczęściej na terenie Śląska (gdzie zanoto­
wano okaz pochodzący z końca X V I I I w. ), Żywiec­
czyzny, Krakowskiego, w widłach Wisły i Sanu, rza­
dziej — w Opoczyńskiem, Kielecczyźnie, Sandomiers­
kiem, w Lubelsaczyźnie oraz na Zachodnim Podlasiu
i Kurpiach.
Obok wrzeciądzów, w ludowym budownictwie rozpo­
wszechnione są zamki typu zapadkowego. Składają się
one z metalowej wykładki, przybijanej po zewnętrznej
stronie tafli drzwiowej, zapadki przymocowanej po
wewnętrznej stronie drzwi w formie żelaznej dźwigni
jednoramiennej; która opadając wiaisnym ciężarem
zaczepia się o haczyk wbity w odrzwia, i łopatkowe­
go palucha, osadzonego ruchomo w wykładce, który
służy do podnoszenia zapadkiW materiale zebranym przez M. Gładysza na te­
renie Śląska Opolskiego znajduje się rysunek prostej
sercowatej wykładki z szerokim owalnym paluchem
(tabl. IV. 1). Forma taka jest jednak bardzo rzadko
33

34

35

33

M. Gładysz, op. cit. s 92.
jw. s. 90.
A. Chętnik: Chata kurpiowska. Warszawa 1915
s. 83.
34

35

Ryc. 13. Kowadło. Sienno (pow.

Wągrowiec).

spotykana i poza Opolszczyzną nigdzie jej dotąd nie
zanotowano.
Równie rzadko spotkać można przy drzwiach same
uchwyty, służące do poruszania tafli drzwiowej, po­
zbawione konstrukcyjnego powiązania z urządzeniem
zapadkowym (tabl. IV. 2, 3).
Zazwyczaj wykładka zaopatrzona w paluch do otwie­
rania stanowi jedną całość z uchwytem ułatwiającym
poruszanie taflą drzwi. Najpospolitsze są wykładki w
postaci łukowato czy prostokątnie wygiętej walcowa­
tej sztabki, która na obu końcach rozkuta jest płasko
w dwie tarczki: górną większą, przez którą przechodzi
paluch do otwierania, i dolną mniejszą, która służy
do przybijania dolnej części uchwytu. Kształt tarczek
górnych jest na ogół ozdobny. Prócz form geometrycz­
nych (rombu, trapezu, elipsy, koła itp.) spotyka się tu
wykładki bogato profilowane o kształtach abstrakcyj­
nych (tabl. IV. 7—9, 13—15) czy też nawiązujących do
form roślinnych (zwłaszcza liści — tabl. IV. 17—21)
lub zwierzęcych. Tu na plan pierwszy wysuwają się
główki ptasie pojedyncze (tabl. IV. 23, 24, 26—28) lub,
rzadziej, podwójne, wychylone na zewnątrz (tabl. IV.
25), czy zwrócone do siebie (tabl. IV. 30). Wyjątkowo
się zdarza, że tarczki wykładek zdobią pełne sylwetki
ptaków (tabl. IV. 29) lub głowy innych zwierząt, jak
np. węża (tabl. IV. 31), czy odwrócone dwie głowy
końskie. Wykładkę tego rodzaju znaleziono ostatnio na
Podlasiu Zachodnim. Stosunkowo rzadko się zdarza,
że powierzchnia tarczki górnej lub powierzchnia pa­
lucha ozdobione są skromnym ornamentem stempelkowym. Dolne tarczki wykładek, zwykle znacznie
mniejsze, posiadają kształty koliste, elipsowate, czy
nerkowate. Na ogół kowal nie wkłada większego wy­
siłku w nadanie tej części wykładki formy bardziej
dekoracyjnej (tabl. IV. 14, 15, 21, 23). Kształt samego
uchwytu, jak wspomniałem poprzednio, jest najczę­
ściej łukowaty lub prostokątny z zaokrąglonymi naro­
żami. Dolny koniec uchwytu, zakończony tarczką do
przybijania, zwykle wybijany jest na zewnątrz, zda­
rzają się jednak przypadki podwijania dolnej części
uchwytu do wewnątrz (tabl. I V . 33), co spotyka się
zwłaszcza na Podlasiu. Niekiedy widuje się wykładki
z uchwytami ozdobionymi u góry i dołu poprzecznymi
karbami lub profilowane w sposób przypominający
wyroby toczone (Podlasie, rzadziej widły Wisły i Sa-

357

Bogactwo form występujące w wykładkach liwskich,
pochodzących głównie z drugiej połowy X I X wieku,
świadczy o pięknych tradycjach miejscowego ośrodka
kowalskiego, które, być może, sięgają czasów, kiedy
Liw był jeszcze miastem, czy osadą posiadającą własny
cech kowalski, o czym dziś jeszcze mieszkańcy chętnie
opowiadają.

tach dekoracyjnie potraktowanych, zdobionych na po­
wierzchni ornamentem stempelkowym (ryc. 4).
Omawiane tu wykładki do zamków zapadkowych,
zwłaszcza odmiana pierwsza, o dwóch tarczach — gór­
nej i dolnej, były w drugiej połowie ubiegłego wieku
szeroko w Polsce rozpowszechnione. Występowały one
na Kaszubach , w Wielkopolsce, na Mazurach, na
całym Mazowszu wraz z Kurpiami, na Podlasiu oraz
w Małopolsce. Na Śląsku Opolskim spotyka się wy­
kładki z tarczkami bez uchwytu do otwierania lub
z uchwytem osadzonym na jednej tarczy podłużnej (te
ostatnio zanotowano również w widłach Wisły i Sanu,
w Krakowskiem, Kieleckiem, Sandomierskiem, Opoczyńskiem i na Podlasiu). Gładysz w swej pracy „O
zdobnictwie metalowym na Śląsku" nie wspomina o
podobnych wykładkach, z czego wniosek, że na Gó­
ralszczyźnie Śląskiej zamki typu zapadkowego bądź nie
występują, bądź też forma ich nie uzasadnia omówie­
nia w pracy poświęconej zdobnictwu.
Wśród notowanych w różnych stronach Polski wykładek do zamków zapadkowych spotykamy dużą roz­
maitość form, z których jedne można łatwo zlokalizo­
wać na niewielkim terenie, inne zaś, jak np. wykładki
z górną tarczą w formie elipsy, listka bzu, ozdobione
u góry dwoma spiralami, czy główką ptasią — wystę­
pują na przestrzeniach bardzo znacznych. Jednak i w
tych bardziej rozpowszechnionych formach wykładek
dostrzega się pewne różnice częstotliwości ich wystę­
powania na poszczególnych obszarach. Przykładem mo­
gą być wykładki z tarczami ozdobionymi dwiema spi­
ralami (zwróconymi do siebie lub odwróconymi) —
pospolite w widłach Wisły i Sanu, natomiast spoty­
kane rzadko na Podlasiu, gdzie znów na każdym kro­
ku widuje się wykładki z ptasimi główkami.
Trudno jest w chwili obecnej wyjaśnić, kiedy i gdzie
wykształciła się forma żelaznego zamku zapadkowego
zaopatrzonego w omawiane poprzednio wykładki i ja­
kimi drogami przeszła do budownictwa ludowego.
W literaturze poświęconej nieludowemu kowalstwu i
ślusarstwu wieków minionych — form podobnych nie
znajdujemy, gdyż zagadnienie okuć do zamków bywa
w ogóle w pracach tych traktowane po macoszemu.
Operując jedynie materiałem zgromadzonym w Ar­
chiwum Zakładu Badania Plastyki, Architektury i
Zdobnictwa Ludowego PIS, można przypuszczać, że
sama forma zamku zapadkowego w kowalstwie nieludowym posiada tradycje odległe. W czasie badań pro­
wadzonych pod kierunkiem prof. B. Stelmachowskiej
został znaleziony przy drzwiach XIV-wiecznego ko­
ścioła w Przyjaźni (pow. Kartuzy) na Kaszubach ty­
powy zamek zapadkowy, osadzony na gotyckiej tarczy
(ryc. 5). Jak wyglądała część zamku umieszczona po
zewnętrznej stronie drzwi, niestety, nie zanotowanoForma uchwytów do otwierania drzwi, złożonych
z dwóch ażurowanych lub profilowanych tarcz połą­
czonych prostokątnie wygiętą klamką, również wystę­
powała w czasach gotyku, z tym jednak, że w zna-

Prócz wykładki przymocowanej po wewnętrznej
stronie tafli drzwiowej, zdobiona też bywa czasem
sama zapadka. W archiwum Zakładu Badania Plasty­
ki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego PIS znaj­
dują się rysunki zapadek, zebranych w czasie badań
na terenie Kielecczyzny i Sandomierskiego, o kształ­

" Z inwentaryzacji prowadzonych przez Zakł. Arch.
Pol. Polit. Warsz.
Na podstawie badań terenowych Zakł. Bad. Piast,,
Arch i Zdobn. Lud. P.I.S.
8 A. Chętnik: op. cit. s- 83.
H. Boesch: Deutsche Schmiedearbeiten aus fünf
Jahrhunderten X I V — X I X , Lipsk 1900 tabl. X I X .

38

87

36

Ryc. 14. a — zdobiona „babka" do klepania ko­
sy. Furmany (pow Tarnobrzeg),
b) — młotek
zdobiony. Zakopane.

nu), czasem na sztabkę uchwytu nawinięty jest trój­
kątny płat blachy, co nadaje jej kształt wrzecionowa­
ty o skośnie karbowanych brzegach (Opoczyńskie).
Formę zdaje się młodszą mają wykładki składające
się z jednej wydłużonej profilowanej tarczy, do któ­
rej przynitowany jest uchwyt. Spotyka się je dosyć
rzadko,, najliczniejsze okazy tego rodzaju zanotowano
w czasie badań terenowych prowadzonych przez Za­
kład Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Lu
dowego PIS w roku 1952 na terenie Podlasia Zachod­
niego w miejscowości Liw. Wykładki liwskie (tabl.
IV. 34, 36, 37) czasem osiągają znaczne rozmiary (50
cm długości, 10 cm szerokości); tarcze ich są bogato
profilowane, uchwyty zaś (o pięknych esowatych kształ­
tach), złączane z całością przy pomocy nitów-

358

39

31

3

39

m

nych mi z reprodukcji okazach uchwyty nie posiadały
..palucha" służącego do podnoszenia zapadki (uchwy­
ty dwutarczowe bez palucha i dziś jeszcze spotyka się
czasem przy drzwiach chałup wiejskich — tabl. IV.
2, 3).
Najprawdopodobniej jednak zamki zapadkowe z dwutarczowymi wykładkami i paluchem do podnoszenia
zapadki musiały być już znane w średniowieczu i sto­
sowane przy drzwiach domów miejskich. W czasach
późniejszych spotykamy je również na wsi po dworach
i kościołach. Najstarsza znana nam wykładka tego ro­
dzaju, "pochodząca z X V I I w., została odkryta przez
Fr. Kotulę w jednym z wiejskich kościołów w oko­
licy Rzeszowa.
Zamki tego rodzaju w chałupach
wiejskich rozpowszechnione były bardziej w drugiej
połowie X I X wieku i przed pierwszą wojną światową.
W okresie międzywojennym forma ta zaczęła wycho­
dzić z użycia, wypierana przez zamki sprężynowe
z urządzeniem do zamykania na klucz. Zamki zapad­
kowe zaczęto wtedy stosować przy furtkach od ogro­
dzeń. Jedynie w niektórych okolicach Polski, np. na
Podlasiu i południowej Lubelszczyźnie robią jeszcze
czasem kowale dla uboższych klientów zamki zapad­
kowe do drzwi budynków mieszkalnych.

O

40

Na przełomie X I X i X X wieku lub też nieco wcze­
śniej zaczęły po wsiach wchodzić w użycie zamki
sprężynowe do zamykania na klucz, zaopatrzone po
dwu stronach drzwi klamkami otwierającymi drzwi
przez naciśnięcie. Mechanizm takiego zamku był u¬
mieszczony w prostokątnej skrzynce z grubej żelaznej
blachy, umieszczonej na tafli drzwi po stronie wew­
nętrznej. Opisywana tu forma zamku przyjęta została
na wieś z miast i miasteczek, gdzie zamki takie jesz­
cze przed I wojną światową były powszechnie używa­
ne, a jeszcze i dziś nie należą bynajmniej do rzad­
kości.
W zamkach miejskich,
zarówno zabytkowych jak
i późniejszych — datujących się z pierwszej lub dru­
giej połowy X I X wieku, zarówno żelazna skrzynka
stanowiąca obudowę zamku, jak i wykładka po zew­
nętrznej stronie drzwi czy też sama klamka — bywają
często bogato zdobione. Przykładem tego mogą być
dziewiętnastowieczne zamki spotykane do dziś, zwłasz­
cza po małych miasteczkach. Niekiedy zamki z pięknie
zdobionymi klamkami trafiają się również przy
drzwiach budynków wiejskich, są one jednak prze­
ważnie dziełami rzemieślników miejskich, które drogą
handlową przedostały się na wieś- Zamki wyrabiane nie¬
kiedy przez kowali wiejskich są mniej zdobione, klam­
ki mają zwykle proste, natomiast wysiłek wytwórcy
w kierunku dekoracji koncentruje się raczej na for­
mie tzw. ..szyldzika", czyli wykładki umieszczonej przy
klamce po zewnętrznej stronie tafli drzwiowej. Wy­
kładki spotykane po wsiach częściowo wykonane są
przez kowali miejscowych, częściowo kupowane od
rzemieślników, czy to miejskich czy wiejskich, noszą­
cych swe wyroby na targi W formach wykładek wy­
konawca najczęściej usiłuje naw ązyw-ćłć do wzorów
wśród których z
długo utrzvmuia sic
41

:

tradycje różnych stylów historycznych czy to siłą bez40

Ustnie od F. Kotuli dyrektora Muzeum w Rze­
szowie.

b

Ryc. 15. a — łopatka do pługa. Jabłonków —
Zagórze, b — zdobione ostrze motyki. Furmany
(pow. Tarnobrzeg).

władności, czy rozpowszechniane wtórnie przez różne
podręczniki zawierające wzory wyrobów ślusarskich.
Formy te bywały również czasem powielane fabrycz­
nie w tańszych wyrobach, obliczonych na odbiorcę
jarmarcznego. Mimo wyraźnej tendencji do naślado­
wania wzorów stylowych, gdy zestawiamy większe ze­
społy wykładek spotykanych po wsiach i miastach —
różnice stają się widoczne i pozwalają oddzielić pro­
dukcję wyszkolonego rzemieślnika miejskiego od wy­
robów rzemiosła ludowego.
Wykładki pochodzące z pracowni kowali ludowych
wykonane są zawsze z jednego kawałka grubej żelaz­
nej blachy, przy czym techniką dekoracyjną, która tu
bywa stosowana, jest ozdobne profilowanie krawędzi.
W bogatym materiale zebranym po wsiach w różnych
stronach Polski prawie nie ma wykładek o powierz­
chni ażurowanej, wyjątkowo trafiają się wypadki zdo­
bienia powierzchni wzorem wytłaczanym przy pomo­
cy stempelków (tabl. V I . 2); trybowanie, czyli wypukłe
wytłaczanie powierzchni spotyka się wyjątkowo w ma­
łych miasteczkach (tabl. V I . 23). Jeżeli chodzi o formę,
wśród wykładek spotyka się pewną, nieznaczną zresz­
tą ilość takich, których w ogóle nie można powiązać
z żelaznymi wyrobami stylowymi (tabl. V I . 2, 3, 5),
bądź takie, które są daleką i dość swobodną ich i n ­
terpretacją. Najczęściej będą wykładki o miękkich,
esowato wykrojonych krawędziach, zakończone u góry
trójlistnym motywem przypominającym stylizowaną
sylwetkę kielicha kwiatowego. Forma ta występująca
w wykładkach stylowych X V I i X V I I wieku, trwa,
obok form powstałych później, do końca wieku X I X .
Z wzorami barokowymi wiązać można wykładki o
kształtach bogaciej rozwiniętych, rozgałęzionych, uni­
kających linii prostych.
Rokoko ze swymi asymetrycznymi nieregularnymi
i niespokojnymi formami nie pozostawiło po sobie w
48

43

41

Przykład klamki tego rodzaju znalezionej w Isteb­
nej w chałupie z 1828 r. publikuje M . Gładysz (Zdob­
nictwo metalowe ... ryc. 152) podobne okazy spoty­
kano również czasem w Krakowskiem, na terenie Kie­
lecczyzny i Sandomierskiego.
Por. L. Czischek: Vorlagblatter iiber Bauschlos¬
serei (Turbeschlage) Wiedeń 1902 — 1905.
Np. wykładka publikowana przez M. Gładysza
Zdobn. metalowe ... t. XXXVI/16.
42

43

359

omawianych tu wykładkach prawie żadnego śladu.
Po wsiach form takich nie spotykamy w ogóle, nato­
miast czasem zobaczyć je można przy drzwiach sta­
rych domów w małych prowincjonalnych miastecz­
kach (Radzyń, woj. lubelskie, tabl. V I . 11).
Na początku X I X wieku formy stylowych wykładek
do drzwi zmieniają się, kształty ich stają się bardziej
zwarte, częściowo przynajmniej obwiedzione liniami
prostymi. W zakończeniach górnych trafiają się cza­
sem typowe dla okresu klasycyzmu sylwetki waz z
prostokątnymi uchami, u podstawy zaś — szereg wiszą­
cych trójkątów. Nowe te formy,
rozpowszechnione
przede wszystkim na gruncie miejskim (Kraków, Kiel­
ce, Tarnów, Stary Sącz, Ciężkowice i wiele in.) prze­
dostają się, znowu w postaci uproszczonej, na wieś,
czy to jako wyroby warsztatów miejskich, czy też wy­
konywane przez kowali wiejskich. Wykładki noszące
na sobie cechy empiru wyrabiane były we wsiach pod­
krakowskich (Kaszów) już w I I połowie ub. stulecia,
na gruncie miejskim zaś, jak świadczą o tym datowane
okazy z Podgórza w Krakowie, wyrabiane były jesz­
cze przy końcu X I X w. (1885).
Wśród wykładek spotykanych po wsiach czy to ma­
łopolskich czy podlaskich, wiele form nawiązuje do
empiru, przy czym jedne wykładki reprezentują for­
my wprawdzie skromne, ale stosunkowo czysto sty­
lowe (tabl. V I . 14, 35, 19, 30), inne są już przez kowali
na swój sposób przetworzone (tabl. V I . 12, 13, 16, 26,
27) lub skrzyżowane z formami starszymi (tabl. V I .
25).
Przy drzwiach o taflach ozdobnych, np. wykłada­
nych w deseń z wąskich deszczułek, na środku tafli
drzwiowej umieszczane bywają niekiedy uchwyty,
w postaci ozdobnej, zazwyczaj półkulistej czy elipsowatej główki, przechodzącej w przewężoną szyjkę o¬
sadzoną w kwadratowej, podstawie o brzegach profi­
lowanych i ażurowanej powierzchni. Tego rodzaju u¬
chwyty, nawiązujące w formie do stylowych kołatek
(zaopatrzonych w kolucho do stukania) przy drzwiach
chałup wiejskich spotyka się niezwykle rzadko, raczej
występują one przy drzwiach kościołów lub starych
domów po miasteczkach, ale i to niezbyt często.
Drugim obok drzwi elementem architektonicznym,
z którym wiążą się artystyczne wyroby żelazne, jest
okno. Przy oknach od izb mieszkalnych okuć jest zwy­
kle mało. W starych chałupach rama okienna osadzo­
na była na stałe, tak że zawiasów nie używano. W
nowszych spotyka się zwykle zawiasy fabryczne, a
narożniki oszklonych ram wzmacnia się żelaznymi
44

prostokątnymi okuciami bez ozdób. Jedynie w okoli­
cach, gdzie rozpowszechnione są przy oknach okien­
nice (np. na Podlasiu, Kurpiach) dekoracyjną formę
posiadają zawiasy, na których okiennice są umocowa­
ne. Spotykamy tu te same formy co i przy drzwiach
z tą tylko różnicą, że mniejsze i często dwudzielne,
tj. złożone z dwu jednakowych części na ruchomym
przegubie.
Okienka od komór, sieni i alkierzy zaopatrywane
bywają w kraty. Małe tzw. „śparowe" okienka od sień
i komór, wycięte na styku między dwiema belkami,
miały dawniej kratki w postaci jednego lub, rzadziej,
dwóch pionowo osadzonych kołków z twardego drze­
wa o bokach zwykle ozdobnie profilowanych. Były
one niegdyś bardzo rozpowszechnione i dziś nie należą
do rzadkości, zwłaszcza w domach sięgających połowy
czy trzeciej ćwierci ubiegłego wieku. Spotykamy je
zarówno w Krakowskiem, jak i Rzeiszowskiem czy
Kielecczyźnie. Obok kratek drewnianych występowały
też kratki żelazne, zwłaszcza w domach zamożniej­
szych. Najstarszą z kratek żelaznych znaleziono w Sukowie (pow. Kielce), w domu zbudowanym w 1774
roku. " Łaciński napis na tragarzu wskazuje jednak,
że pierwotnie nie był to prawdopodobnie zwykły dom
włościański- Żelazne kratki do okien musiały być do­
syć kosztowne, dlatego ludność mniej zamożna jesz­
cze przy końcu X I X w. używała po staremu kratek
drewnianych, którym nadano czasem kształt krat że­
laznych (ryc. 6).
4

Poza takimi przypadkami jak umieszczanie w ok­
nach pojedynczej graniastej czy skręconej sztabki że­
laznej, czy naprzemianlegle wbitych żelaznych „broników" (zębów do bron), o których pisze w swej pracy
Fr. Kotula, kraty do okien kute są zwykle z płaskiej
sztaby żelaznej, powstałej po rozprostowaniu zużytej
obręczy do koła od wozu. Najczęściej krata wykonana
jest z pojedynczej płaskiej sztaby, jednostronnie lub
dwustronnie zaopatrzonej w ostre zadziory. Wykonuje
je kowal w ten sposób, że najpierw przy dłuższych
brzegach sztaby robi długie, kilku lub kilkunastocen­
tymetrowe ukośne zacięcia, a następnie powstałe tą
drogą trójkątne zęby rozchyla na boki, nadając im
kształt półłuków (tabl. V. 1), półksiężyców (tabl. V. 4),
trójkątnych zębów (tabl. V. 5), czy jak gdyby gałązek

M. Gładysz nazywa je kołatkami (Zdobnictwo
metalowe ... s. 92).

45

Zdjęcie tej kratki publikowane jest w sprawoz­
daniu R. Reinfussa z badań przeprowadzonych przez
ekipę PIS w regionie Kielecko-Sandomierskkn („Pol­
ska Sztuka Ludowa" 1952 nr 1. s. 46, ryc. 20).
F. Kotula: Ze studiów nad zdobnictwem kowal­
skim w okolicach Rzeszowa („Raki" czyli kratki). „Pol­
ska Sztuka Ludowa" 1952 nr 2- s. 88 ryc- 2-

Ryc. 16. Ozdobne zakończenie żurawia do czerpania wody. Szewce (pow. Sandomierz).
360

-Ul

*
ii
Jf*

46

46

44

l'

1
•

•

i
•ML

(tabl. V. 21, 23, 24). Zadziory na kratach, jak wspom­
niałem, umieszczone są bądź po jednej stronie sztaby,
bądź po obydwóch, w tym drugim przypadku — zęby
mogą być umieszczone symetrycznie na jednej wyso­
kości (tabl. V. 3) lub naprzemianległe (tabl. V. 9),
czasem występuje też tzw. symetria odwrócona (tabl.
V. 11, 13, 14, 16). Formy całkowicie asymetryczne
(tabl. V. 12) lub nieregularne występują nadzwyczaj
rzadko. Opisywane tu kraty umieszczane bywają w ma­
łych okienkach zawsze pojedynczo, w większych zaś,
jak np. w oknach alkierzy czy spichrzów, umieszcza
się obok siebie dwie lub nawet trzy zazębione sztaby.
Najczęściej bywają one osadzone pionowo, czasem je­
dnak spotyka się je również w układzie poziomym.
Drugą grupę krat do okien stanowią kraty utworzo­
ne z dwóch lub więcej części złączanych ze sobą ni­
tami. Formą występującą wyjątkowo będzie tu krata
złożona ze sztaby poziomej, do której pionowo przy­
mocowany jest szereg poprzeczek (tabl. V. 25), częściej
natomiast spotyka się kraty złożone z dwóch części
złączonych ze sobą na krzyż. Kraty te, w chwili obec­
nej najlepiej znane z okolic Rzeszowa," występują
w kilku odmianach polegających na tym, że zazębiona
jest bądź jedna tylko ze skrzyżowanych sztab, zew­
nętrzna (tabl. V. 27) lub wewnętrzna (tabl. V. 30),
bądź obie (tabl. V. 28, 29, 31), przy czym zadziory obu
sztab układają się w mniej więcej regularny ośrodko­
wy motyw zdobniczy.
Trzeci rodzaj stanowią kraty również „krzyżowe",
złożone z nitowanych ze sobą poziomych i pionowych
sztab z zadziorami (tab. V. 32, 33).
Kraty do okien sporządzone ze sztab z zadziorami
noszą w Krakowskiem nazwę „kotwiczek", w Rzeszowskiem — „raków", na Podlasiu zaś nazywają je kowale
kratami „zębatymi". Spośród opisanych wyżej form
najbardziej rozpowszechnione są kraty ze sztab poje­
dynczych. Występują one na Opolszczyźnie, w Krakow­
skiem, Rzeszowskiem, Kieleckiem, Sandomierskiem,
Opoczyńskiem, na Podlasiu, Mazowszu Płockim i Ma­
zurach. Kraty w postaci równoramiennego krzyża po­
za Rzeszowskiem notowane są również na Podhalu"
i na Podlasiu, kraty zaś z kilku krzyżujących się zę­
batych sztab równoległych zanotowano jak dotąd je­
dynie w Sandomierskiem (Przybysławice, pow. Opa­
tów). Jak można wnosić z cytowanej tu wielokrotnie
pracy Gładysza, dekoracyjne formy krat nie wystę­
pują na terenie Góralszczyzny śląskiej.
Porównując kraty spotykane w architekturze ludo­
wej z kratami wychodzącymi z pracowni miejskich
kowali musimy zwrócić uwagę na charakterystyczne
zjawisko, a mianowicie: w wyrobach ludowych nie
znajdujemy na tym odcinku najmniejszych śladów
wzorowania się na bogatych kratach z okresu renesan­
su, baroku i czasów późniejszych, natomiast pewne
analogie znajdziemy w kowalstwie średniowiecznym,
gotyckim gdzie również stosowane bywają kraty z po­
jedynczych sztab z zębami lub spiralami rozchodzą­
cymi się na boki.
Formy pochodne w postaci skrzy49

47

jw.
J. S. Zubrzycki: „Wzory kowalstwa polskiego,
ryc. 5.
Kratka w bramie kościoła franciszkanów w Kroś­
nie (J. S. Zubrzycki: Wzory kowalstwa polskiego).
48

49

Ryc. 17. Zdobienie okuć na przedniej części wozuWilamowice (pow. Biała Krakowska).

żowanych sztab z zadziorami nie. posiadają, o ile mi
wiadomo, analogii w kowalstwie stylowym.Mówiąc o zdobnictwie wyrobów żelaznych występu­
jących w ludowym budownictwie mieszkalnym nale­
ży wspomnieć na tym miejscu o nowej rozwijającej
się dziedzinie zdobnictwa, jakim jest dekoracja bla­
charska. W miarę jak w architekturze ludowej za­
czyna rozpowszechniać się zwyczaj pokrywania da­
chów blachą, zakładania rynien do odprowadzania wo­
dy deszczowej — rozwija się równolegle zdobnictwo
w blasze. Wyraża się ono w postaci profilowanych i
ażurowanych pasów blachy, którymi miejski lub ma­
łomiasteczkowy blacharz zdobi szczyty dachów dwu­
spadowych w miejscu, gdzie dawniej przybijano zdo­
bione „wiatrówki" (okolice Łukowa), bogato zdobio­
nych zakończeń rynien dachowych (ryc. 7, 8) lub też

361

Ryc. 18. Ozdobnie kute oparcie siedzenia na wozie. Radomskie.

wycinanych chorągiewek, niejednokrotnie z sylwetka­
mi ptaków (ryc. 9) lub postaci ludzkich (ryc. 10). Cza­
sem wycinanki z blachy zajmują miejsce drewnianych
sterczyn dachowych. Podobne dekoracje wykonane z
blachy występowały dawniej przy kapliczkach i krzy­
żach przydrożnych.
W budynkach gospodarczych, prócz ozdobnych za­
wiasów żelaznych (głównie „pasowych"), wrzeciądzów
i krat z zadziorami, spotyka się żelazne zasuwy tzw.
„rygle". W Krakowskiem przy wrotach od stodół za­
mykanych na żelazne zasuwy z koluchami do zawie­
szania kłódki — umieszczane bywają wykładki docho­
dzące niekiedy do znacznych rozmiarów (15 X 20 cm)
o kształtach ozdobnych (tabl. VII), nie nawiązujących
do form stylowych. Powierzchnie ich bywają dekoro­
wane ornamentem stempelkowym. Niektóre z nich po­
siadają również wybite daty (1913—1942).
We wnętrzu domu ozdobne wyroby z żelaza znaj­
dują zastosowanie przede wszystkim w meblarstwie,
rzadziej zaś w innych sprzętach domowych. Zanim
rozpowszechniła się lampa naftowa, przy świecakach,
używanych do oświetlenia łuczywem występowały że­
lazne ozdobne uchwyty robione przez wiejskich ko­
wali.
W meblarstwie okucia żelazne występują w postaci
zawiasów, okuć do kufrów i szyldzików, czyli wykładek do zamków. Zawiasy ozdobne spotyka się raczej
przy tego rodzaju meblach, jak kredensy i szafy, które
stosunkowo późno pojawiły się w izbie wiejskiej. Prze­
ważnie przy szafach i kredensach stosowane są zwy­
kłe zawiasy fabryczne. Ręcznie kute spotyka się raczej
na terenie Polski zachodniej (Mazury, Pomorze) i po­
łudniowej (Śląsk). Są to najczęściej zawiasy złożone
50

z dwóch części jednakowej wielkości, zakończone oz­
dobnie. O wiele rzadziej występują tu zawiasy „esowe"
lub składające się z dwu części różnej długości, zbli­
żone niekiedy do zawiasów „pasowych". Czasem ozdob­
ne zawiasy widuje się przy skrzyniach (Śląsk).
Okucia żelazne spotykamy przede wszystkim na ku­
frach, które pod koniec ubiegłego wieku zaczęły wy­
pierać dawne skrzynie malowane. Różnica między
skrzynią a kufrem polega na tym, że skrzynia posiada
kształt prostopadłościanu, kufer zaś ma ściany dłuż­
sze wychylone ku górze i wieko „dęte", czyli o prze­
kroju łukowatym. Skrzynie bywały zwykle wzorzyście malowane, kufry zaś najczęściej pokrywano farbą
pokostową na jeden kolor (zwykle zielony). Ozdobę
kufrów stanowiły czarno malowane okucia żelazne.
Najczęściej są to profilowane a częściowo i ażurowane
taśmy z grubej blachy, pokrywające krawędzie kufra
oraz dwa lub trzy pasy biegnące w poprzek wieka
i boków dłuższych. Pasy te wzmacniają boki kufra,
z przodu zaś kończą się często wrzeciądzami służącymi
do zamykania. Okucia wieka bywają niekiedy bardzo
bogate. W okolicach Włodawy ślubny kufer, który
otrzymywała w wianie panna młoda, miał na pasach
wzmacniających wieko dekorację w formie ażurowa­
nej rozety i dwóch postaci ludzkich, z których jedna
przedstawiała mężczyznę, druga — kobietę (ryc. 11).
W kufrach tańszych, zamiast pełnych okuć żelaznych
biegnących wzdłuż krawędzi, dawano tylko kilka nie­
wielkich profilowanych skuwek oraz okucia narożni­
ków przy wieku. Z boków kufry a czasem i skrzynie
były zaopatrzone w rączki do przenoszenia w formie
elipsowatego lub czworokątnego uchwytu umieszczo­
nego w profilowanej tarczce- Na Śląsku Cieszyńskim
tarczki te były ponadto zdobione guzkami i rytem.
Dużą różnorodność form znajdujemy wśród tarczek,
czyli wykładek osłaniających otwór na klucz przy zam­
kach do skrzyń, kufrów, kredensów i szaf.
61

50

Swiecaków z ozdobnymi żelaznymi uchwytami
podobnie jak i kaganków kutych z żelaznej blachy,
na tym miejscu szerzej nie omawiam, gdyż nie posia­
dam z tego zakresu nowych materiałów. Formy ich
publikował M. Gładysz (Zdobnictwo metalowe ... ryc.
88—92) i W. Matlakowski (Zdobienie i sprzęt ludu pol­
skiego na Podhalu, tabl. LXV).

362

51 M. Gładysz: Zdobnictwo metalowe

s. 93.

Najczęściej spotyka się wykładki o prostych for­
mach geometrycznych, jak trójkąt, prostokąt, trapez,
romb, elipsa, z których prawie każda posiada szereg
form pochodnych uzyskiwanych przez dekoracyjne
profilowanie krawędzi, dodawanie ząbków, rożków,
półłuków itp. Szczególnie bogate w warianty są wy­
kładki o zasadniczym kształcie prostokąta (tab'.. V I I I .
4—15) i rombu (tabl. V I I I . 1&—22). Z formą trójkątną
związane są liczne odmiany w postaci tarczy (tabl.
V I I I . 43—51) i serca (tabl. V I I I . 54—60). Stosunkowo
rzadko zdarzają się wykładki nawiązujące do form
roślinnych, jak listki (tabl V I I I . 61) czy sylwetki kielchów kwiatowych (tabl V I I I 62) natorcrast nodobnie jak w wykładkach do zamków zapadkowych zdarzaia ~ie często aórne zakończenia w nostaci różnie
potraktowanych ptasich główek (z reguły podwój
nych - tabl V I I I .
gg
Niektóre z nich w kształ
ci nawia/uia do dwugłowych orłów herbowych .tabl'
VTTT fiSi P 7 « L motvJTpn n l e T t * L m n
l '
trv ™,„ wTLh,
T l ł

JrrZlL L Zn^LJ

7

7

S

e

umawiane tu wypadki w przeważającej większości
przypadków ^ budowane są na zasadzie symetrii (na
jednej os, iuo, gadziej, na dwóch), formy asymetrycz¬
ne (tabl- V I I I - 61, 70) spotyka się bardzo rzadkoW północnej części Krakowskiego (okolice Olkusza,
Pińczowa. W ślicy) wykładki na skrzyniach często de­
korowane są ornamentalnie ułożonymi gwoździkami
o półkulistych, wystających główkach (tabl. V I I I .
64. 65).
:

Proste formy wykładek o kształtach geometrycznych
występują u nas w zdobnictwie ludowym bardzo pos­
policie, podobnie jak i w innych krajach europejskich.
Próba znalezienia genezy tych form nie daje rezulta­
tów, gdyż mogły one powstawać niezależnie od siebie
w różnych miejscach i w różnym czasie. Z form bar­
dziej wykształconych najodleglejszą bodai genealogię
posiadają wykładki tarczowate (tabl. V I I I . 43, 44, 45,
47) czy sercowate, które w zbliżonej formie występo­
wały już przy zamkach z epoki gotyku. Od czasów
renesansu forma wykładki wydłuża się i wzbogaca
po brzegach bogatym profilowaniem o miękkich fali­
stych liniach. U góry, a czasem i u dołu wykładka
bywa zakończona motywem zbliżonym do sylwetki
tulipanu czy l i l i i , który później rozw ja się i wzbo­
gaca W X V I w powierzchnie wykładek bywają ażu­
rowane wvbiiane stemoelkami lub trybowane syl¬
wetki ićh przybierają kształt stylizowanych, kompozy­
cji' opartych na elementach roślinnych.
52

:

53

54

Formy wykładek z czasów renesansu i baroku w po­
staci uproszczonej utrzymywały się w miejskich wyro­
bach kowalskich przez cały wiek X I X , powtarzane
w różnych wzornikach wydawanych do użytku rze­
miosła. W tej właśnie uproszczonej postaci renesan­
sowe i barokowe wykładki do zamków przechodzą do
55

52

Por. rys. wykładki z przełomu w X V I i X V I I
w pracy H. Boesch: Deutsche Schmiedearbeiten aus
fünf Jahrhunderte X I V — X I X , Lipsk 1900, tabl. 24.
Die Schmiedekunst nach Orginalen des XV bis
zum X V I I I Jahrhundert d. aut., Berlin 1887, tabl. 34.
jw.
L. Czlschek: Vorlagblätter über Bauschlosserei
Türbeschläge, Wiedeń 7902 - 1905.
53

54

55

56

inwentarza sztuki ludowej (tabl. V I I I . 41, 42),
naj­
częściej w postaci gładkiej blaszki, bez ażurów i oz­
dób stempelkowych czy trybowania; w rysunku daje
się dostrzec nawiązanie do stylowych pierwowzorów.
Na tle owych zapożyczonych form renesansowych i
barokowych rozwijają się dalsze, coraz bardziej ludo­
we i coraz mniej do stylowych podobne formy (tabl.
VIII. 38, 59, 60). Wykładki o takich formach szczegól­
nie często spotyka się na Ziemiach Zachodnich, Po­
morzu i Śląsku. Kiedy zostały one u nas przez ludo­
wych kowali przejęte
trudno określić, gdyż zbyt
mało posiadamy zabytków ściśle datowanych Na tere­
nie Niemiec i Skandynawii jak można wnos c z repro­
dukcji datowanych okazów mebli ludowych ludowe
wykładki ę kształtach nawiązujących do form renę
sansowych
i b ar oik owych wystePuia inż w X V I I wi&~
57

;

ku

5 8

/ w

w-ek„

XVTTT « h H , l
a

N-Wtńre , ™ V V L P V u ^ t l n ^ h

TLl H

™ « . h r i n n P
,?

; H73Z.h
A

Tt •

'•
V
W *Z
i
anaiog.e ze szwedzkim! czy niemieckimi wykłaakami
XVIII-wiecznymi .
Wpływ rokoka, który w wyrobach
żelaznych
w ogóle nie był zbyt silny i długotrwały, na formy
ludowe wykładek oddziałał w sposób znikomy. Dwie
tego rodzaju wykładki, publikowane przez Gładysza,
znaleziono w Cieszynie i Skoczowie , a zatem
w ośrodkach miejskich, gdzie wpływ panującego sty­
lu na rzemiosło był bez porównania silniejszy. Pew­
nych śladów rokoka., ze względu na ulubioną w tym
stylu asymetrię, można by doszukiwać się ewentual­
nie w wykładce z Suchej, pow. Wadowice (tabl. V I I I .
70)
osady zresztą również typu miejskiego
O wiele silniejszy okazał się natomiast wpływ kla­
sycyzmu, który w wykładkach wyraża się powrotem
do form prostszych, często wychodzących z prosto­
kąta (tabl. V I I I . 6—9),
niekiedy mieszających się
z formami wcześniejszymi (tabl. V I I I . 15, 66). Formy
typowe (tabl. VIII- 8—9) tych wkładek występują na
terenie całej Polski, zarówno po miastach i miastecz­
kach (np. Węgrów na Podlasiu), jak i we wsiach po­
łożonych bliżej miastaBardzo
interesującą grupę zdob onych przedmio­
tów żelaznych stanowią narzędzia i sprzęty gospodar­
cze. Przeglądając materiał z tego zakresu odnosi się
wrażenie, że kowali ponosi niekiedy pasja dekorowa­
nia i każe im zdobić najpospolitsze przedmioty, cza­
sem nawet w miejscach dla oka niewidocznych (np.
zdobiony ornamentem stempelkowym pierścień żelaz­
ny, przez który przechodzi rozwora z tylnej części
wozu, lub pierścień spinający „tylne śnice" ukryty
terenu
Śląska publikuje
w ' swej
pracy M. Głapod Zdeską
stanowiącą
dno wozu
.
dysz (Zdobnictwo metalowe..., tabl. XXXIV, 11, 12
tabl. XXXV, 10, 16, 18).
" Por. w pracy M. Gładysza tabl. X X X I V 6—11
tabl. X X X V 15, 16.
S. Erixon: Mobler och heminredning i svenska
bydger. Stockholm 1925, t. I , ryc. 371, 283, 289.
E. Erixon jw. K. Hahm: Deutsche Bauermóbel,
Jena 1938.
M Gładysz: Zdobnictwo metalowe... ryc. 100/1,
tabl. XXXV/9
M. Wawrzeniecki: Okucie wozu, Wisła X V I I , s. 26.
Trzy pięknie zdobione kowadła z Beskidu Śląs­
kiego publikuje M. Gładysz (Zdobnictwo metalowe...,
ryc. 34, 35, 38, 39, 62).
59

60

81

1

z

:

56

r 2

58

59

60

61

62

363

Ryc. 19. Zabytki artystycznego kowalstwa stylowego z terenu Mazur i Warmii.

Wśród omawianych tu przedmiotów nieliczną, ale
interesującą grupę stanowią związane z wzniecaniem
ognia oraz gotowaniem. Należą tu krzesiwka o for­
mach ozdobnych, trójnogi czyli denarki do gotowania,
kute z blachy naczynia żelazne w rodzaju tygli, zdo­
bione niekiedy ornamentem stempelkowym- Przedmio­
ty te bądź dawno wyszły już z użycia (krzesiwka),
bądź w ogóle nigdy w znaczniejszej liczbie nie wystę­
powały (kute tygle żelazne), w każdym razie w czasie
obecnie prowadzonych badań już nie natrafiliśmy na
nie, tak że trudno byłoby coś dodać do tego, co zebrał
Gładysz z Beskidu Śląskiego .
Z narzędzi używanych do codziennej pracy w gospo­
darstwie formę dekoracyjną posiada często ostrze ta­
saka używanego do przygotowywania ściółki (Góral­
szczyzna) lub paszy.
Z narzędzi rzemieślniczych zdobione są przede
wszystkim te, których używają sami kowale. Spotyka
się tu wspaniale dekorowane stemplowymi ornamen­
tami kowadła, czego przykładem są okazy znalezione
przez Gładysza na Śląskiej Góralszczyźnie.
63

Poza tym zdobione kowadła znane są z Wielkopol­
ski (Górsko, pow. Wolsztyn — obecnie w Muzeum
w Rogalinie, Sienno, pow. Wągrowiec — ryc. 13), Ma­
łopolski (Słopice Szlacheckie, pow. Limanowa) i Pod­
lasia (Borzychy, pow. Węgrów). Większość ich posia­
da wybite daty, sięgające pierwszej połowy ub. wieku.
Prócz kowadeł trafiają się niekiedy ozdobnie wyko­
nane okucia przy dyszach od miechów , zdobione od­
ciskami stempli kleszcze czy młotki.
Częściej jednak dekorowane są przez kowali te wy­
roby, które sporządzają oni dla drugich, a więc różne
94

narzędzia do obróbki drzewa, jak ośniki, żelazka do
strugów, a przede wszystkim wszelkiego rodzaju sie­
kiery. Zdobnictwo siekier kowalskich występuje na
terenie całej Polski, od Karpat po Bałtyk. Zazwyczaj
zdobienie wykonuje się na jednym z boków ostrza,
przy czym proste zazwyczaj motywy zdobnicze trakto­
wane bywają jako znaki rozpoznawcze, ułatwiające
właścicielowi odszukanie swojej własności (np. w cza­
sie zbiorowej pracy w lesie), lub stanowiące znak,
którym kowal znaczy swoje wyroby. Najbogaciej zdo­
bione siekiery występują w Polsce południowej na te­
renie Karpat . Szczególnie bogato zdobione są lekkie
siekierki używane przez pasterzy jako laski, zwane
na Góralszczyźnie Śląskiej obuszkami, na Podhalu zaś
ciupagami.
65

Z narzędzi rolniczych zdobione są przede wszystkim
sierpy wybijane wzdłuż ostrza stempelkami (Krakow­
skie, Rzeszowskie — ryc. 12) oraz pierścienie do przy­
mocowywania kosy do kosiska. Pięknie zdobione pierś­
cienie do kos znamy z Góralszczyzny Śląskiej, Kra­
kowskiego, wideł Wisły i Sanu oraz Kielecczyzny.
Pierścienie, zdobione są ornamentem wybijanym stem­
plem, zwykle geometrycznym.
Czasem zdarza się, że ozdoby wybijane stemplem
spotykamy na młotku i „babce" (czyli ręcznym ko­
wadełku) do klepania kosy (ryc. 14), na żelazie motyki,
kroju do pługa, żelaznej łopatce używanej dawniej do
zeskrobywania ziemi z drewnianej odkładnicy (ryc.
15 a). Zwyczaj zdobienia narzędzi rolniczych utrzy­
muje się gdzieniegdzie do dziś, czego przykładem jest
pług z Kamienia, pow. Nisko, czy grządziel żelaznej
65

e s
64

364

j-w.
jw. ryc. 61.

W. Matlakowski: Zdobienie i sprzęt ludu polskie­
go na Podhalu, Warszawa 1915, ryc. 139, 140. M . Gładysz: Zdobnictwo metalowe... tabl. X X X I — X X X I I I .

1

-WSGaP
/

sochy z Prostynia nad Bugiem (paw. Sokołów Pod­
laski), ozdobionej wijącym się wzorem roślinnym wy­
tłaczanym przy pomocy stempli.
Z innych narzędzi żelaznych, które bywają przez
kowali ozdobnie wykonywane, wymienić należy ostrze
grzebieni, używanych do rafania lnu (Trzcianka, pow.
Piła, obecnie w Muzeum w Rogałinie) i okucia drągów
używanych do czerpania wody ze studni (ryc. 16).
Najbogaciej spośród sprzętów gospodarskich zdobio­
ne są okucia żelazne wozów. Zdobnictwo to najwcześ­
niej zwróciło uwagę badaczy i z tej właśnie dziedziny
mamy pierwsze prace na temat ludowego zdobnictwa
w żelazie.
Na terenie Polski najbogatsze zdobnictwo okuć na
wozach występuje na terenie Małopolski, gdzie uży­
wany jest wóz z dyszlem osadzonym na stałe w tzw.
„śnicach". W wozach tych uwaga kowala-artysty kon­
centruje się przede wszystkim na części przedniej wo­
zu, a więc na dyszlu i śnicach. Na dyszlu ozdobną
formę posiada hak służący do zaczepiania uprzęży,
a także blacha obejmująca zakończenie dyszla od do­
łu i góry. Hak przybiera formę abstrakcyjną, bądź
kuty jest w kształcie postaci zwierzęcej. Najczęściej
spotykamy tu sylwetki psów, stąd często zaczep ów
w ogóle nazywają „pieskiem", rzadziej zobaczyć moż­
na sylwetkę ptaka . Wyjątkowo oryginalne zakończe­
nie dyszla w kształcie wijącego się węża zanotowano
w Chedwiżynie w pow. zamojskim. Podłużne blachy
wzmacniające końce dyszla od góry i od dołu bywają
66

M . Wawrzeniecki: Piesek, Żelazne zakończenie
okolic Krakowa Oraz
(fragment) dyszlów u wozów
przyległej Galicji. „Materiały Antrop. Archeolog,
i Etn." tom X I I I . , tabl. X I I — X I X .
66

zwykle po brzegach profilowane i ozdobione orna­
mentem stempelkowym. Blacha górna posiada niekie­
dy zakończenie w postaci szerokiej na ok. 1 cm sztabki,
bądź skręconej spiralnie dookoła swej osi, bądź wy­
giętej faliście.
Inne okucia ozdobne występują u nasady dyszla,
tam, gdzie jest on nieruchomo osadzony w tzw.
„śnicach"; zwykle miejsce to ujęte jest w trzy pier­
ścienie, z których jeden (najczęściej środkowy) roz­
kuty jest u góry w tarczę kształtu kolistego, elipsowatego, prostokątnego , trapezowatego, rzadziej bar­
dziej rozwiniętego |np. gwiaździstego lub w formie
tzw. „korony" ). Najbogatsze z dotychczas zanoto­
wanych są formy tarcz na pierścieniach występujące
w Wilamowicach, pow. bielski (ryc. 17) Na terenie
Kielecczyzny i powiatu opatowskiego spotyka się pier­
ścienie o tarczach ozdobionych dwu lub trzema war­
stwami blach profilowanych, złączonych pośrodku przy
pomocy nitu
67

es

Oprócz opisanych pierścieni na „śnicach" występują
blachy wzmacniające, umieszczone od góry lub z boku.
Krawędzie ich często bywają ozdobnie profilowane.
Zarówno okucia przedniej części dyszla, jak i jego
nasady oraz „śnie" zdobione są bogato ornamentami
tłoczonymi przy pomocy stempli. Motywy tych ozdób
są przeważnie geometryczne i posiadają układ paso­
wy, dostosowany do formy okuć. Rzadziej stosunkowo
trafiają się motywy roślinne (wijąca się gałązka). Na
67

M . Gładysz: Zdobnictwo metalowe..., tabl. X I I —
XIX.
Z. Cieśla-Reinfussowa: Okucia wozów z okolic Ma­
kowa. „Pol. Szt. Lud." 1949 s. 28, 29, 30.
48

i

o ć f i *

j^few

V

@

ł i * ć *

W *

tr

ff^k

(o)

AAA

t" %

O

®

t>

O £ \ <o>

%^
nr

Tablica I .

Odciski

stempli do zdobienia żelaza używanych w Krakowskiem.

rozkutej tarczy „pierścienia pośredniego" spotyka się
najczęściej jakiś motyw ośrodkowy lub symetrycznie
potraktowany ornament roślinny. Kompozycje roślinne
asymetryczne występują na ogół bardzo rzadko. Cza­
sem spotykamy tu również daty i monogramy (Śląsk,
Krakowskie, Rzeszowskie).
Z innych żelaznych okuć przy wozach formy ozdob­
ne posiadają zaczepy do wag, pierścienie przy orczy­
kach, żelazne tuleje, w których osadzone są luśnie,
czasem również niewidoczny normalnie dla oka pier­
ścień, przez który przechodzi rozwora i okucie na „za­
dnim półwoziu".
Jak wspomniałem wyżej, najbogaciej zdobione oku­
cia wozów występują w Polsce południowej na terenie
Beskidów, Śląska Opolskiego, Krakowskiego, Rzeszow­
skiego i Kielecczyzny .•Dalej w kierunku północnozachodnim opisany wyżej sposób okuwania występo,
wał w wozach starszych (Opoczyńskie, Płockie), orna­
ment zaś na nich był o wiele skromniejszy. Na tere­
nie byłej Kongresówki już w okresie pierwszej wojny
światowej rozpowszechnione były wozy o innej nieco
konstrukcji niż dawniej, posiadające inne rozwiązanie
śnie i wyjmowany dyszel. W wozach tych zamiast
pierścieni na śnicach występują ściągnięte śrubami
płytki żelazne, niekiedy posiadające formę ozdobną
i wybijane na powierzchni stemplami w proste wzory
geometryczne. Opisana tu nowsza, ale, jeśli chodzi
o okucia, mniej ozdobna forma wozów wyparła star­
szą na terenie Polski środkowej (Warszawskie, Płockie,
Radomskie) i spotkać ją można zwłaszcza w Lubelszczyźnie, północnej części Sandomierskiego, Kielec­
kiego a nawet Krakowskiego (np. okolice Miechowa,
Włoszczowy).
W północno-wschodniej Polsce, na obszarze obję­
tym przez zaprzęg „w hołubię i duhę", wozy w ogóle
pozbawione są okuć ozdobnych, jedynie czasem na
366

pierścieniu otaczającym krawędź piasty u koła w i ­
duje się szereg skośnych nasiekanych kresek.
Nieco inaczej niż wozy gospodarcze kute są bryki
i wasągi używane do „wyjazdu", a więc przede wszyst­
kim do przewożenia osób. W wasągach zwraca uwagę
okucie wzmacniające ścianę tylną, ozdobione na skrzy­
żowaniu sztab rozetką złożoną z kilku nałożonych na
siebie kółek blachy o brzegach wycinanych w ząbki.
Bryczki posiadają niekiedy pięknie kute stopnie i opar­
cia siedzeń (ryc. 18).
Na temat ozdobnych okuć sań w chwili obecnej nie­
wiele jeszcze można powiedzieć, gdyż z tego zakresu
zbyt mało posiadamy materiału. Dawne ludowe sa­
nie, zarówno transportowe jak i osobowe, bywały
przeważnie bez okuć, a zdobienie sań wyjazdowych
polegało głównie na artystycznym wykonaniu drew­
nianego pudła, niejednokrotnie przystrojonego boga­
tym ornamentem snycerskim- Jedynie w niektórych
okolicach, jak np. na Podlasiu Zachodnim, nowsze sa­
nie osobowe, wzorowane na miejskich, zaopatrzone są
w żelazne okucia o miękkich esowatych liniach i koń­
cach spiralnie zawijanychOsobny dział ludowego zdobnictwa kowalskiego sta­
nowią żelazne krzyże (tabl. IX), kute przez wiosko­
wych lub małomiasteczkowych kowali, umieszczane
na grobach lub przydrożnych kapliczkach. Obfity ma­
teriał z tego zakresu, zebrany przez pracowników za­
kładu w czasie różnych badań terenowych, jest na
ogół dosyć jednolity i wskazuje na to, że kowalom
ludowym nie obce były wzory miejskie, z których
chętnie korzystali wykonując swe zamówienia.
Obok tego rodzaju wyrobów, które na tym miejscu
omówię jedynie w sposób pobieżny, zanotowano jed- .
nak szereg przykładów rozwiązań indywidualnych,
odbiegających od pospolitych wzorów miejskich. Krzy-

Tablica I I . Zawiasy do drzwi: 1 Stobiec (pow. Opatów), 2 Sopotnia Wielka (pow. Żywiec), 3 Wróblowice (pow. K r a ­
ków), 4 Ocieka (pow. Dębica), 5 Czarna (pow. Dębica), 6 Swoszowice (pow. Kraków), 7 Jankowice (pow. Miechów),
8 Aleksandrowice (pow. Kraków), 9 Rzozów (pow. Kraków), 10 Strzelce (pow. Namysłów),
11 Ujsoły (pow. Żywiec),
12 Wiśnicz Stary (pow. Bochnia), 13 Spytkowice (pow. Myślenice), 14 Milówka (pow. Żywiec), 15 Lusina (pow. Kraków),
16 Szaflary (pow; Nowy Targ), 17 Lusina (pow. Kraków), 18 Morawica (pow. Kraków), 19 Grodków (pow. Będzin),
20 Brzezie (pow. Kraków), 21 Przededworze (pow. Busko), 22 Rytwiany (pow. Sandomierz), 23 Widełka (pow. Kolbu­
szowa), 24 Kraków, 25 Kupno (pow. Kolbuszowa), 26 Łuków, 27 Płock.

367

Tablica I I I . Wrzeciądze: 1 Widelka (pow. Kolbuszowa), 2 Cholerzyn (pow. Kraków), 3 Kolbuszowa Górna (pow. Kolbu­
szowa), 4 Sędziejowice (pow. Busko), 5 Suków (pow. Kielce), 6 Brzezie (pow. Kraków), 7 Sędziejowice (pow. Busko),
8 Przedbórz (pow. Kolbuszowa), 9 Wrząsowice (pow. Kraków), 10 Jadachy (pow. Tarnobrzeg), 11 Bieliny (pow. K i e l ­
ce), 12 Pliskowola (pow. Sandomierz), 13 Przeginia (pow. Olkusz), 14 Bieliny (pow. Kielce), 15 Kurpie, 16 Cholerzyn
(pow. Kraków), 17 Łuski (pow. Sokołów Podlaski), 18 Rakszawa (pow. Łańcut).

że te niejednokrotnie wykonane są z dużym smakiem
i wyczuciem formy.
Najciekawsze i najbardziej „kowalskie" pod wzglę­
dem technicznym krzyże wykonane są z dwóch sztab
spojonych ze sobą na gorąco, przy czym ramiona by­
wają na końcach rozkute i ażurowane lub rozcięte
ozdobnie wywinięte (tabl. IX, 1, 2). Krzyże takie,
pochodzące z drugiej połowy X I X wieku, spotkać moż­
na niekiedy na cmentarzach wiejskich Zachodniego
Podlasia i Mazowsza Płockiego. W okolicach Płocka
na ramionach krzyżów widuje się czasem ornament
wybijany przy pomocy stempli. Bardziej rozwiniętą
formę mają podobnie wykonane krzyże umieszczone
368

na szczytach kapliczek i bram cmentarnych. Prócz
ozdobnie potraktowanych ramion posiadają one cza­
sem z tych samych co i ramiona sztab — faliste „pro­
mienie" lub inne ozdoby {tabl. IX. 3). Bardzo intere­
sującym przykładem z tej grupy jest krzyż umieszczo­
ny nad boczną bramką cmentarną w Tyńcu koło Kra­
kowa (tabl. I X . 4), którego górne ramiona zakończo­
ne są wachlarzem falistych promieni przestrzeń zaś
między ramionami pionowymi i poziomymi wypełnio­
na jest motywem pętlicowato skręconej postaci wę­
ża Podobne krzyże ozdobione dekoracjami powstają¬
cymi przez nacinanie i "wyginanie części ramion* wys t cpu j ą na nas zy c h terenach dosyć często. Szereg ta-

30

31

32

33

Tablica I V . Wykładki do zamków zapadkowych: 1 Siołkowi ee (pow. Strzelce), 2 Tuszów Narodowy (pow. Mielec),
3 Brzostków Ipow. Busko), 4 Szadkowice (pow. Opoczno), 5 Ruda Łańcucka (pow. Łańcut), 6 Bezwola (pow. Radzyń),
7 Ruda Łańcucka (pow. Łańcut), 8 Sędziejowice (pow. Busko), 9 Tyniec (pow. Kraków), 10 Opatkowice (pow. Mie­
chów), 11 i 12 Kurpie (wg A Chetnika Chata kurniow<ska str 83)
13 Korzenno foow Kielce). 14 Grzymała (pow.
Busko), 15 Tuszów Narodowy (pow Mielec)
16 Złota roow Sandomierz)
17 Z b y d m ó w (pow Tarnobrzeg)
18 Konary
(pow. Sandomierz)
19 Dzikowiec (pow Kolbuszowa)
Przedbórz < ow K o l b u s z o w a / 21 Kurpie (jak nr 11) 22 T u ­
szów Narodowy (pow Mielec)
23 K s y w i e r n o w r o s t n i ^
« Przvbvsławice roow o ń a t ó w )
25 Neldorf (pow Wło­
dawa) 26Domastawa'(Dow Nisko) i T e r f o r i ™ L w ™ ~ ' M Ł ^ , ^
» ffliilkdw Dii^r ( w w Busko)
30 Suchożebry (pow Sokołów P o d l ^ n
wlin^, Tf
«
rnnw Wadowice)
«S Świątniki
(pow. Sandomierz),' 34 L i w (pow Węgrów)
35 SwI M M (pow Sandomierz), I l U w t
C f l , ' " " w (powWęgrów).
D

a

nLtZ,

Kr^nK*

369

Tablica V. Kratki do okien: 1 Skadle (pow. Busko), 2 Sędziejowice (pow. Busko), 3 Łyczanka (pow. Myślenice),
Kraków),
4 Zielonki (pow. Kraków),. 5 Wojcieszków (pow. Łuków) 6 Dobra (pow. Sandomierz), 7 Kaszów (pow.
8 Wymysłów (pow. Opatów), 9 Tworków (pow. Racibórz), 10 Sędziejowice (pow. Busko), 11 Sędziejowice (pow. Busko),
12 Kaszów (pow. Kraków), 13 Sędziejowice (pow. Busko), 14 Libusza (pow. Gorlice), 15 Kaszów (pow. Kraków), 16 K a 18 Krzysztoforzyce (pow. Kraków), 19 Suków (pow. Kielce),
szów (pow. Kraków),. 17 Aleksandrowice (pow. Kraków),
20 Kaszów (pow. Kraków), 21 Jabłonna (pow. Sokołów), 22 Miłocin (pow. Rzeszów), 23 Skotniki (pow. Kraków), 24 Suków (pow. Kielce), 25 Jedłownik (pow. Rybnik), 26 Mrzygiód (pow. Będzin), 27 Trzebowisko (pow. Rzeszów), 28 Staromieście (pow. Rzeszów), 29 Nowa Wieś (pow. Rzeszów), 30 Staromieście (pow. Rzeszów). 31 Staromieście (pow. Rzeszów), (Kratki nr 22 i 27—31 z pracy F . Kotuli: Ze studiów nad zdobnictwem kowalskim w okolicach Rzeszowa. Pol. Szt.
Lud. nr 2/1952), 32 Przybysławice (pow. Opatów), 33 Przyby sławice (pow. Opatów).

kich form zanotował Zwolakiewicz w okolicach Łęcz¬
nej na Lubelszczyźnie«».
Obok wyżej opisanych, poważną grupę stanowią
krzyże składane z części połączonych ze sobą przy
pomocy nitów. Jednym z prostych przykładów tej
grupy jest krzyż zanotowany przez M. Gładysza
w Strzelcach Namysłowskich na Opolszczyźnie (tablIX. 5). Technika ta jest przez kowali bardzo chętnie
69

K. Zwolakiewicz: Krzyże żelazne,szczytowe i ozdo­
by krzyżów przydrożnych z okolic Łęcznej. „Orli lot"
1929 s. 126
129.
370

stosowana zarówno przy wyrobie dużych krzyżów
cmentarnych, jak i mniejszych, umieszczonych na ka­
pliczkach przydrożnych. Wykonane tym sposobem
krzyże bywają niekiedy bardzo bogato rozbudowane
i zdobione.
Z końcem ubiegłego stulecia krzyże cmentarne wy­
konywane tą techniką składały się zwykle z dwóch
skrzyżowanych sztab żelaznych o końcach rozkutych
w postaci serca czy liścia bzu. Przestrzeń między ra­
mionami oraz główny słup krzyża zdobiono sztabkami
żelaznymi spiralnie lub esowato wyginanymi, niekie-

Tablica V I . Wykładki do zamków sprężynowych: 1 Jeleśnia (pow. Żywiec), 2 Biały Bór (pow. Mielec), 3 Biecz (pow.
Gorlice), 4 Kaszów (pow. Kraków), 5 Niwiska (pow. Kolbuszowa), 6 Mogilany (pow. Kraków), ' 7 Stara Wieś (pow.
Busko), 8 Kraków, 9 Swoszowice (pow. Kraków), 10 K r a k ó w , 11 Radzyń, 12 Kraków, 13 Pierzchnica (pow. Busko),
14 Kaszów (pow. Kraków), 15 Kraków, 16 Wielowieś (pow. Tarnobrzeg), 17 Tuczępy (pow. Busko), 18 Jeleśnia (pow.
2ywiec), 19 Wróblowice (pow. Kraków), £0 Kupno (pow. Kolbuszowa), 21 Prostyń (pow. Sokołów Podlaski), 22 Mora
wica (pow. Kraków), 23 L i w (pow. Węgrów), 24 Kożuchówek (pow. Sokołów Podlaski), 25 Daleszyce (pow. Kielce), 26 Wola
Rusinowska (pow. Kolbuszowa), 27 i 28 Stary Sącz (pow. Nowy Sącz).

dy też. śrubowate skręconymi!, które przymocowywano do ramion krzyża przy pomocy nitów lub żelaznych
pierścieni. W okresie pierwszej wojny światowej kowale ludowi zaczęli naśladować przejęte z miasta

ozdoby w postaci motywów roślinnych (kwiatów, liści, wąsów winorośli) kutych plastycznie z grubej blachy, ostatnio zaś zaczęto robić krzyże zamiast z żelaznych sztab — z grubych rur żelaznych, przy czym

371

c

y

n

16
Tablica V I I . Wykładki do wrót od stodół: 1 Cholerzyn (pow. Kraków), 2 Biskupice k. Wieliczki (pow. Kraków), 3 Bisku­
pice k. Wieliczki (pow. Kraków), 4 Kaszów (pow. Kraków), 5 Lusina (pow. Kraków), 6 Chorągwica (pow. Kraków),
7 Brzezie k. Niepołomic (pow. Bochnia), 8 Biskupice k. Wieliczki (pow. Kraków), 9 Biskupice k. Wieliczki
(pow.
Kraków), 10 Lusina (pow. Kraków), 11 Brzezie (pow. Bochnia), 12 i 13 Biskupice (pow. Kraków), 14 Lusina (pow.
Kraków), 15 Biskupice (pow. Kraków), 16 Brzezie (pow. Bochnia), 17 Biskupice (pow. Kraków), 18 Brzezie (pow.
Niepołomice), 19 Cholerzyn (pow. Kraków).

ramiona zakończone są drewnianymi ozdobami toczo­
nymi w postaci kul lub tp.
Na szczytach krzyżów drewnianych i dachach ka­
plic spotyka się czasem ażurowe krzyże z giętego dru­
tu okrągłego lub cienkiej sztabki o przekroju prosto­
kątnym. Wyroby te, przypominające wykonaniem f i ­
ligran, jak wspomina Zwolakiewicz, wykonywane by­
wały nie tylko przez kowali, ale i przez budowniczych
krzyżów drewnianych".
Ostatnią wreszcie grupę stanowią krzyże w postaci
ażurowej wycinanki, wykonanej z grubej blachy że7» jw.

372

s. 128.

laznej (tabl. I X . 8). Krzyże tego typu spotyka się jako
nasadki na szczytach krzyżów drewnianych i kaplic,
nigdy zaś techniką tą nie wykonuje się krzyżów na­
grobnych.
Kowale ludowi wykonujący krzyże, czy to cmentarne
czy dla innych celów, skrępowani byli, rzecz jasns.
w swej twórczości wymaganiami kultu; opierali się oni
ponadto na wzorach, jakich dostarczało im artystycz­
ne kowalstwo stylowe. Jednakże mimo tych krępują­
cych więzów artyście ludowemu często udawało się
oderwać od szablonowych wzorów i dać formę nową,
odbiegającą od wzorów przyjętych przez sztukę koś­
cielną, formę, w której niekiedy zaciera się sam mo-

Tablica V I I I . Wykładki do zamków przy skrzyniach, szafach, kredensach i drzwiach: 1 Krościenko (pow. Nowy Targ)
2 Grząska (pow.Przeworsk), 3 Niedzialka (pow. Mińsk Ma zowiecki), 4 Wysokin ((pow. Opoczno), 5) Zielonki (pow
Kraków), 6 Kraków, 7 Wysokin (pow. Opoczno), 8 Gnojno (pow. Busko), 9 Holendry (pow. Busko), 10 Bieliny (pow
Kielce), 11 Wola Zarczycka (pow. Łańcut), 12 Dolny Śląsk, 13 Ochotnica (pow. Nowy Targ), 14 Szczyglice (pow. K r a 17 Pasieka (pow. Brzesko), 18 Służewo (pow. Nieszawa)
ków), 15 Zagaje (pow. Pińczów), 16 Bieliny (pow. Kielce),
19 Świdnica, 20 Grzymała (pow. Busko), 21 Racławice (pow. Olkusz), 22 Łopuszna (pow. Nowy Targ), 23 Ciche (pow.
Nowy Targ), 24 Jelenia Góra, 25 Mochowo (pow. Sierpc), 26 Zalipie (pow. Dąbrowa Tarnowska), 27 Poronin (pow. Nowy Targ), 28 Zubsuche (pow. Nowy Targ), 29 Dzianisz (pow. Nowy Targ), 30 Cholerzyn (pow. Kraków), 31 Kaszów (pow
Kraków), 32 Pisarzowa (pow. Limanowa),
33 Zalipie (pow. Dąbrowa Tarnowska), 34 Koszalin, 35 Gęsice (pow. Opatów)
36 Siemianice (pow. Kępno), 37 Szczawnica (pow. Nowy Targ), 38 Dolny Śląsk, 39 Poronin (pow. Nowy Targ)
40 Karpacz (pow. Jelenia Góra), 41 Wisła (pow. Cieszyn), 42 Wisła (pow. Cieszyn), 43 Piekielnik (pow. Nowy Targ),
44 Czernichów (pow. Kraków), 45 Dziewin (pow. Bochnia), 46 Karpacz (pow. Jelenia Góra), 47 Wola Zarczycka (paw
Łańcut), 48 Opole, 49 Mników (pow. Kraków), 50 Brzoza Królewska (pow. Łańcut), 51 Tarnów, 52 Sopotnia Wielka
(pow. Żywiec), 53 Kalina Wielka (pow. Miechów), 54 Marcy poręba (pow. Wadowice), 55 Wola Zarczycka (pow. Łańcut),
'¡9 Boeueice {Dow Bochnia)
60 Sól (pow. Żywiec)
56 Kraków, 57 Zubrzyca Górna (DOW Nowv Targ) 58 Dolny śiask
65 Kalina
61 Makoszyn (pow. Kielce), 62 Racławice (pow. Olkusz), 63 Kraków, 64 Szczepanowice (pow. Miechów),
Wielka (pow. Miechów), 66 L i w (pow. Węgrów), 67 Opatko wice (pow. Miechów), 68 Tyniec pow. Kraków), 69 Czernichów (pow. Kraków), 70 Sucha (pow. Wadowice).

373

Tablica I X . Krzyże żelazne roboty kowalskiej: 1 Węgrów,
2 Sużew (pow. Gostynin), 3 Rakszawa (pow. Łańcut), 4 T y ­
niec (pow. Kraków), 5 Strzelce (pow. Namysłów), 6 Sużew
(pow. Gostynin), 7 Ceranów (pow. Sokołów), 8 Korczew
(pow. Sokołów Podlaski).

tyw krzyża, a na plan pierwszy wysuwa się bardzo
ludowa w swym charakterze kompozycja ornamen­
talna.
Na drewnianych krzyżach spotyka się ozdoby z bla­
chy przybijane na slupie krzyża. Na Lubelszczyźnie
ozdoby te przybierają postać kolistych wycinanek ażu­
rowych lub prostokątnych czy trójkątnych płatków
blachy, na której przy pomocy gwoździa wytłoczony
bywa ornament o wzorze roślinnym lub geometrycz­
n y m " . Bardzo ozdobnie wykonane są półkoliste dasz­
ki blaszane, posiadające przy krawędziach bogate pro­
filowania i ażury. Na szczycie krzyżów umieszczane
bywają sylwetki koguta, wycięte z grubej blachy.
Niekiedy zdarza się, że kowale ludowi prócz krzy­
żów robią również ozdobne ogrodzenia i bramki. Zbyt
jednak mało posiadamy w tej chwili materiału, ażeby
można było w tej dziedzinie wyróżnić dzieła sztuki l u ­
dowej.
Przedstawiony tu w dużym skrócie materiał z zakre­
su zdobnictwa w żelazie, zebrany głównie po wsiach
i małych miasteczkach, w zestawieniu z wyrobami
żelaznymi występującymi np. w związku z monumen¬
talną architekturą kościelną czy świecką wznoszoną
przez warstwy elitarne — wykazuje szereg odręb­
ności.
Zaznaczają się one jaskrawo, gdy porównamy, np.
wykładki do zamków sprężynowych
pochodzące
z miast takich, jak Kraków, Płock, Stary. Sącz, Cięż­
kowice, Leżajsk czy Zakl czyn, z wykładkami zanoto­
wanymi po wsiach. Nie mniejsze różnice zachodzą
w sposobie wykonania wykładek do mebli, zawiasów
•do drzwi, krat i in. Z porównania tego wynika jasno,
że twórczość artystyczna rzemiosła kowalskiego nie
płynęła jednym nurtem, lecz dzieliła się na dwa od¬
gałęzienia.
Jedno z nch stanowiły wyroby pochodzące z pra­
cowni miejskich, prowadzonych na wysokim poziomie,
posługujących się modnymi w danej epoce technikami
zdobniczymi i w produkcji swej nawiązujących do
wymagań aktualnego stylu (ryc. 19, 20).
:

71 jw.

374

s. 129.

Drugie zaś odgałęzienie stanowi kowalstwo ludowe,
na które składa się wytwórczość kowali wiejskich
i tych miejskich a zwłaszcza małomiasteczkowych,
którzy pracując dla odbiorców mniej wybrednch
nie nadążali tak energicznie za postępem mody, kon­
tynuując w swej produkcji formy bardziej rodzime,
określane przez rzeszowskie źródła cechowe mianem
„polskiej roboty".
Jak widać z powyższego, wachlarz pracowni kowal­
skich zaliczanych przeze mnie do grupy ludowych
jest stosunkowo szeroki. Twórczość artystyczna, upra­
wiana przez kowali ludowych pochodzących z różnych
środowisk (wieś, miasto), reprezentująca różny sto­
pień zawodowego przygotowania, nie mogła być oczy­
wiście zbyt wyrównana. W chwili obecnej przepro­
wadzanie dokładniejszej analizy zmierzającej do wy­
odrębnienia w ramach ludowej sztuki kowalskiej po­
mniejszych nurtów wydaje mi się jeszcze przedwczes­
ne. Uwagę należy skupić raczej na zagadnieniu cen­
tralnym, którym jest próba szukania rozgraniczenia
między kowalstwem ludowym a nieludowym
Przeprowadzenie dokładniejszej . analizy różnic za­
chodzących w wytwórczości artystycznej obu wyżej
wymienionych rodzajów pracowni kowalskich nasu­
wa w chwili obecnej znaczne trudności. Odrębność
ludowego nurtu w kowalstwie polskim mogłaby zo­
stać wyeksponowana w całej pełni jedynie wówczas,
gdybyśmy rozporządzali dokładnymi opracowaniami
historycznego kowalstwa stylowego. Niestety, zagad­
nienie to, podobnie jak wiele innych z dziedziny
rzemiosła artystycznego, leży u nas jeszcze od'ogiem.
skutk em czego charakteryzując właściwości kowal¬
stwa ludowego zmuszeni jesteśmy poprzestać na sfor­
mułowaniach bardzo ogólnych, obwarowanych ze
wszystkich stron szeregiem zastrzeżeń i znaków za¬
pytania.
:

Teoretycznie rzecz biorąc ludowe kowalstwo arty­
styczne czerpie swe treści z trzech źródeł; jedno sta­
nowi spuścizna czasów odległych, poprzedzających
zróżnicowanie kowalstwa na „ludowe" i „nieludowe",
drugie — własny wkład artystyczny kowali ludowych
i trzecie — zapożyczenia z zewnątrz. Z trzech wymie­
nionych na wstępie elementów składowych najtrudniej
jest w obecnej twórczości kowalskiej wyodrębnić ele­
ment pierwszy. Jak wspomniałem na wstępie, z okre­
su wczesnośredniowiecznego zdobionych wyrobów że­
laznych mamy dotychczas bardzo niewiele, dopiero w
czasach gotyku pojawia się większa ilość ozdobnych
wyrobów żelaznych, w których zapewne znajdują 'wy­
raz również starsze tradycje zdobnicze. Być może na­
leży do n ch znana w czasach przedhistorycznych tech¬
nika zictobien'.a żelaza ornamentem stempelkowym, sto¬
sowana w europejskim kowalstwie stylowym, jeszcze
w czasach baroku" a w ludowym do czasów clzisiej
;

|

i

r h ora? taK
tak częsty
częsty .z a równo w .lu' d"owwn
szych
J T ™ ; i ak
* i _w
n i e n o w y m kowalstwie moryw s p t r a i J ^ ę p u j ą y
w najstarszych stylowych <»w»acb^zetaznycn sre^miowiecza . Zapewne przyszłe badania archeologiczne
obejmując czasy wczesnośredniowieczne pozwolą kie­
dyś pomnożyć ilość tego rodzaju przykładów.
Zasób odziedziczonych z przeszłości form i technik
zdobniczych wzbogacony został przez własny wkład
za

W

a

" O. Höver: Das Bisenwerk, Berlin 1927, ryc. 1.

twórczy kowali artystów.
W ludowym kowalstwie,
które nie było skrępowane kanonami stylu, wkład ten
jest szczególnie bogaty.

żelazie ogranicza się w praktyce do omawiania arty­
stycznych krat, dla nas w chwili obecnej mniej inte­
resujących od innych wyrobów z żelaza.

Obserwując formy ludowych wyrobów kowalskich,
takich zwłaszcza, jak kratki (kotwiczki) do okien, wy­
kładki do zamków zapadkowych, okucia do mebli,
znajdujemy bardzo wiele form nie nawiązujących do
żadnego ze znanych stylów historycznych. Wyroby
te, stanowiące własność określonych pracowni kowal­
skich (np. skrzyżowanie kratki ze Staromieścia koło
Rzeszowa) lub całych okolic (jak np. wykładki do
zamków zapadkowych ozdobione „wąsami" lub pta­
simi główkami) — mimo różnorodności odmian po­
siadają pewne cechy wspólne, które wynikają z oddzia­
ływania na sztukę kowalską artystycznych tradycji
środowiska ludowego. W wyrobach kowalstwa ludo­
wego przejawia się dużą umiejętność techniczna i wy­
czucie materiału
pozwalające artyście ludowemu
osiągnąć pełny efekt artystyczny przy użyciu
niejszych środków. Jak to widzimy na'przykładzie"
kratek kowal ludowy nawet formy skompilowane
chętnie wykonuie 7 iednei „ t a h T ż e l L
nnilTi.r
zbedneen 7P
e
w J,T, 7 P
ItArP

Siedząc wpływ stylów historycznych na rozwój ko­
walstwa ludowego widzimy, że nie wszystkie z nich
jednakowo na twórczość ludową oddziałują. Wpływ
gotyku był raczej niewielki, wyraża się on w formach
tarczek niektórych wykładek do zamków od skrzyń,
czy w zakończeniach zawiasów pasowych. Silniej od­
działał na wyroby ludowe renesans, widzimy to
w kształcie zawiasów esowatych, w formach wykła­
dek do zamków sprężynowych czy w kształtach że­
laznych krzyżów przydrożnych czy cmentarnych. For­
my renesansowe przechodząc w lud uległy silnemu
uproszczeniu, zarówno jeśli chodzi o kształt ogólny
przedmiotu, jak i jego sposób zdobien'a. Pod wpływem
wzorów renesansowych wzbogaca się np. profilowanie
brzegów w wykładkach do zamków n e przyjmuje się
j 6 dnak cztjste na o^jół w renesansie ażurowanie
trybowanie wykładek Boeate niesookoine i T>rze
ładowane ozdobami formy barokowe n e znajdują

L nL LL

ZT!1

7

ZZIZZ i Tl

aan

Zv,r:l

^ °

k

o

w

a

l

e

l

u

7 '
P tT J n
r nTl
t I,**™
y ' ****
jest aekoracyjne ksztaUowan.e wykonywanych przedm.otow użytkowych, diugim zdobicie ich powierzch­
ni ornamentem stempelkowym. W bogactw.e ornamen­
tyki wykonywanej przy pomocy stempli kowalstwo
ludowe przekracza o wiele zasób form ornamental­
nych wykonywanych tą techniką na wyrobach kowal­
stwa meludowego. Inne technik! zdobienia, jak azurowame, nakładanie, trybowanie, grają n.ew:elką rolę
w całokształcie ludowego zdobnictwa w żelazie. Lu­
dowe zdobnictwo kowalskie cechuje prostota formy
wyrażająca się w przejrzystej, logicznej kompozycji,
w której rolę dominującą odgrywa zasada symetrii
i rytmu. W inwentarzu motywów zdobniczych prze­
wagę mają motywy geometryczne, po nich dopiero
idą schematycznie traktowane motywy roślinne. Naj­
mniej spotyka się motywów zwierzęcych, wśród nich
zaś głównie pieski (zakończenie dyszlów) i ptaki (na
wykładkach do zamków i zawiasach). Motyw ptasiej
główki występuje czasem i w stylowych wyrobach ko­
walskich , jest to jednak zjawisko rzadko spotykane,
które, być może, wynika z tych wyjątkowych przy­
padków, -kiedy elementy ludowe oddziaływały przez
cechowe pracownie rzemieślnicze na wyroby stylowe.
Kowalstwo ludowe, jakkolwiek rozporządzało spo­
rym zasobem własnych form zdobnczych, ulegało
wpływom stylów historycznych, przyjmując z kowal­
stwa stylowego szereg wzorów, czego przykłady znaj­
dujemy w formach zawiasów, czy niektórych wykładek do zamków. Dokładna analiza i ustalenie chrono­
logii wpływów wyrobów stylowych na kowalstwo l u ­
dowe jest dziś trudne do przeprowadzenia z powo­
du
jak; już wspomniałem — braku gruntownego
opracowania wyrobów kowalstwa stylowego. Niewie­
le nam również pomoże studiowanie literatury zagra­
nicznej w której zagadniene rozwoju zdobnictwa w
Z d 0 t o l C Z

.

m l

73

:

;

i

74

;

75

:

właściwie
w kowalstwie
ludowym
W . K odbicia
u
w
•
y • Wzory ba
rnk"fywp> iiTvrrj*?7P7f>np

TiT797 k o w a l i

\rinnf>

ha roku

tvnr\wvrh

Hia

ludowych

rip-korarii

wracałv

7

r>oi -ba~
DOd

łntpm W ^ t - m
Hn I r h
renP^ńsnwych form
miotem K o w a ^ m ao swycn r nesa owy n
m
wyjsaowy^cń^ wpiyw roKoica wyraża się .eoyn e tym,
ze w wykładkach pojaw.ają się, Darazo zresztą
eliczne, formy asymetryczne, pozbawione ^ 1 « " » « typowe, d.a tego okresu dekoracji. Dopiero Klasycyzm,
a zwłaszcza jego faza pozn.ejsza
empire odegrały
w ludowym zdobnetw.e kowalskim poważniejszą ro­
lę. Widoczne to jest przede wszystkim na przykła­
dzie wykładek do drzwi, które za wzorem miejskim
uspokajają się, przytaerają kształty o przewadze lmu
prostych, a niekiedy nawet n ektore elementy dekora­
cji, jak np. szereg wiszących trójkątów u podstawy,
tak często powtarzające się w wykładkach miejskich.
Trudno jest określić od jak dawna wymienione wy­
żej zapożyczenia utrzymują się w ludowym kowal­
stwie. Z tego, co mówiłem na wstępie o późnym roz­
powszechnianiu się wyrobów żelaznych na wsi, wy­
nikałoby, że i wpływy stylów historycznych musiały
tam przedostać się (jeśli chodzi o style dawniejsze od
gotyku do rokoka) z dużym opóźneniern. Poza wsią,
spotykamy jednak owe żelazne wyroby ludowe rów­
nież wśród uboższego mieszczaństwa, gdzie echa form
stylowych mogły przedostać się o wiele wcześniej.
Prawie współczesne przejmowanie przez wieś wzorów
czerpanych ze stylowych wyrobów kowalskich wy­
stępuje dopiero w w X I X kiedy to wyraźnie klasycyzuiace wykładki roboty kowal' wie"sk ch pojawiają
się w zamożniejszych chałupach włościan podkrakow­
skich.
^
Późne, XIX-wieczne wpływy kowalstwa miejskie- •
go z okresu eklektyzmu widoczne' są w kowalskich wy-"
robach ludowych jedynie w przeładowanych różnymi
dekoracjami żelaznych krzyżach cmentarnych. Później­
sze kierunki artystyczne, kształtujące wytwórczość
miejskich pracowni kowalstwa artystycznego, na ludo- '
wą twórczość nie wywarły żadnego wpływu. W ciągu
:

74

73

M. Gerlach: Ornamente alter Schmiedeeiser. Wie­
deń b. d. tabl. 29.

Die Schmiedekunst nach Originalen des XV bis
zum X V I I I Jh. Berlin 1887, tabl. 34.
jw. tabl. 32.
75

375

j
|
I
|
.j
1

I
! '
1

'
j

10

I

!

I

I
j .
><
]:
i
i

i
i

i

bieżącego stulecia kowalstwo ludowe kontynuuje formy dawne, z tym że wyrabianych jest coraz mniej
przedmiotów zdobionych, a na ich miejsce wchodzą
na wieś (zwłaszcza w architekturze) standardowe wyroby fabryczne.
Naszkicowana powyżej próba charakterystyki ludo­
wej artystycznej twórczości kowalskiej opiera się głów­
nie na materiale współczesnym lub XIX-wiecznym.
Nie ulega wątpliwości, że i w materiale wcześniejszym dałoby się wyróżnić nurt ludowy, gdyby w tym
kierunku prowadzone były badania. Materiału do poznania kowalstwa ludowego dawnych wieków dostar­
czyłaby jednak nie tyle wieś, co miasto, gdzie w prze­
szłości obok kowalstwa stylowego rozwijało się rów­
nolegle kowalstwo ludowe. Jednym z ważnych kry¬
teriów DOzwalaiacvch wyróżnić twórczość ludowa
od nieludowej będzie słusznie przez PiwockiegD
n o r l k r e ś l a n v mompnt s t o s u n k u h a d a n e a o wytworu do
wymoeów ImZ
historycznych Im bardziej anal-zow ^ a f o l a orfbTei od nrz^etvch w danei eooce kan ^ ^ o b n l c ^ c h im S i e i będzie od nich nieza"
K. Piwocki: O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej. Wrocław 1953.
78

leżna, tym słuszniej będziemy domyślali się w niej
ręki artysty ludowego. Kryterium to nie wydaje mi się
jednak wystarczające.
Podobnie jak kowalstwo stylowe posiada swą ciągłość historyczną, pozwalającą nam śledzić łańcuch
zachodzących tam przemian od czasów dzisiejszych
w głąb średniowiecza i wykrywać związki z całokształ­
tem kultury artystycznej epoki, tak i kowalstwo ludo­
we ma swoje własne zasoby zdobnicze, powiązane
najściślej z kulturą plastyczną środowiska ludowego,
w którym powstały i rozwijały się. Ową łączność pew­
nego typu artystycznych wyrobów żelaznych z innymi
dziedzinami plastyki ludowej, wyrażająca się w po­
dobieństwie założeń kompozycyjnych, pokrewieństwie
motywów i rozwiązań ornamentalnych — jest drugim
i, wydaje mi się, najważniejszym kryterium przesądzającym o ich ludowym pochodzeniu. Kryterium to
niewątpliwie ułatwi nam pracę i ustrzeże od wielu po­
myłek na dalszym etapie pracy, kiedy posuwając się
retrogresywnie w głąb czasów minionych będziemy
na podstawie zachowanego materiału zabytkowego re­
konstruowali przeszłość ludowego kowalstwa artystycz­
nego.

„

^

v

'

'
«

*