6c894ab3a4a3fab63391852ba8ca9b94.pdf
Media
Part of Elementy renesansowe w polskim meblarstwie ludowym / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.6
- extracted text
-
Ryc. 1. Skrzynia
dolnośląska.
Fornirowanie
imitowane
malaturą.
ROMAN REINFUSS
ELEMENTY RENESANSOWE
W POLSKIM MEBLARSTWIE L U D O W Y M
Mimo ekskluzywności, która charakteryzuje sztukę
służącą warstwom elitarnym, między ludową a nieludową twórczością artystyczną istnieje stała wza
jemna wymiana. Nawet najbardziej zachłannie strze
żone przez warstwy elitarne elementy ich kultural
nego decorum (jak np. strój) przenikają z czasem do
ludu, mimo zakazów a nawet sankcji karnych, jakimi
w ustroju feudalnym tzw. „warstwy wyższe" starały
się bronić swego stanu posiadania.
Świadectwem przenikania sztuki elitarnej do sztuki
ludowej są widoczne wpływy stylów historycznych
w wielu dziełach wychodzących spod ręki twórców
ludowych, zarówno dawnych, jak i współczesnych.
Analizując wpływ poszczególnych stylów historycz
nych na ludową twórczość plastyczną widzimy, że
nie wszystkie z nich oddziałały z jednakową siłą. Sto
sunkowo nieznaczny jest wpływ starych stylów z cza
sów średniowiecza, jakkolwiek pewne elementy zwią
zane z gotykiem spotyka się w ludowej architektu
rze, meblarstwie czy zdobnictwie żelaza. Niezbyt silne
Ryc. 2. Stara skrzynia podhalańska
i raczej zlokalizowane w zachodnich połaciach Polski
było oddziaływanie rokoka i klasycyzmu.
Najsilniejsze natomiast piętno wycisnęły na ludowej
twórczości plastycznej renesans i barok. Zwłaszcza
bogata i głęboko w swej treści humanistyczna sztuka
renesansu znalazła tu żywy oddźwięk, co widoczne
jest zarówno w kulturze ludowej Polski, jak i sze
regu innych krajów europejskich, np. Czech, Węgier
czy Niemiec.
/
Wpływy renesansu i baroku stwierdzamy nie tylko
w ludowej rzeźbie i malarstwie, ale również w dzie
dzinie rzemiosła artystycznego, a więc w hafciarstwie,
kowalstwie czy garncarstwie, gdzie np. barwnie po
lewane majoliki renesansowe pchnęły na nowe tory lu
dowe zdobnictwo, zarówno pod względem technicznym
(malowanie), jak ornamentalnym (motywy roślinne
i zwierzęce).
Jedną z dziedzin, w których wpływ renesansu jest
niewątpliwy, stanowi ludowe meblarstwo. Z rene
sansu zaczerpnęło ono nie tylko formy niektórych
z Cichego (pow.
nowotarski).
327
Ryc. 3. Stara skrzynia podhalańska z Cichego (pow.
mebli, ale i pewne techniki dekoracyjne oraz mo
tywy, interpretowane dosyć swobodnie przez ludo
wych artystów. W renesansowym meblarstwie, prócz
rzeźby, która i w okresie poprzednim była szeroko
uprawiana, znalazły zastosowanie inne techniki de
koracyjne, jak intarsja, wyklejanie powierzchni ko
lorowymi fornirami, czy wreszcie wzorzyste malo
wanie powierzchni, występujące np. na włoskich skrzy
niach wczesnorenesansowych.
Spośród wyżej wymienianych technik w zdobnictwie
mebli ludowych przyjęło się malarstwo oraz intarsja.
Ta ostatnia pojawia się w sztuce ludu stosunkowo
dosyć rzadko, i to na obszarze niezbyt wielkim (Pod
hale , okolice Babiej Góry, zachodnia Żywiecczyzna).
Instarsją z różnych gatunków drzewa (cis, buk, ja
wor, lipa, grusza, dąb) wykonywano tam motywy ro
ślinne, znaki kultowe, przybory do jadła i napoju —
na powierzchniach stołów o kształtach typowo rene
sansowych. Jeszcze z początkiem X I X w. zdobiono na
Podhalu skrzynie na ścianie frontowej intarsjowaną
gwiazdą o promieniach dwukolorowych, wykładanych
cisem i jaworem -•
Prócz terenów górskich, gdzie interesująca nas tech
nika zdobnicza posiada niewątpliwie odleglejsze tra
dycje, z intarsjowanymi meblami ludowymi spotyka
my się sporadycznie i w innych stronach Polski, np.
w Krakowskiem czy w widłach Wisły i Sanu . Są
to jednak wypadki o charakterze indywidualnym, nie
posiadające wyraźniejszych powiązań z dawnym me
blarstwem stylowym.
nowotarski).
zastosowania w naszym zdobnictwie ludowym. Spoty
kamy natomiast dość naiwną imitację fornirowanych
powierzchni, wykonaną przy pomocy farby. (Meble
zdobione w ten sposób, głównie szafy i skrzynie, wy
stępują dość często na terenie Dolnego Śląska (ryc. 1).
Jak to się często zdarza w sztuce, zwłaszcza ludo
wej, artyści dla osiągnięcia efektu
dekoracyjnego
chętnie odbiegają od ściśle realistycznego traktowania
tematu i dlatego w meblarstwie dolnośląskim, prócz
malowanych naśladownictw
oklej ek
fornirowych
utrzymanych mniej więcej w barwach drzewa, spo
tykamy czasem w pewnych partiach kolory takie, jak
niebieski lub różowy.
1
3
4
Wyklejanie powierzchni mebli kolorowymi fornira
mi, które od renesansu zaczęło się coraz bardziej roz
powszechniać w meblarstwie stylowym, nie znalazło
1
Wł. Matlakowski: Zdobienie i sprzęt ludu polskie
go na Podhalu. Warszawa 1901. Tabl. X V I I I .
jw. Tabl. X I .
R. Reinfuss: Skrzynie zdobione z okolic Krakowa.
Cz. I I . Skrzynie kaszowskłe. „Polska Sztuka Ludowa"
1948 s. 33—35.
W Domastawie, pow. Nisko, znaleziono w 1950 r.
inifcarsjowane meble, wykonane przez miejscowego
stolarza.
2
3
4
328
Obok tego rodzaju zdobienia, gdzie przy użyciu t a ń
szego tworzywa naśladuje się motywy i wzory czer
pane z innych technik zdobniczych (np. intarsje czy
fornirowanie), spotykamy również i takie, które nawią
zują do tradycji malarskiego zdobnictwa mebli z doby
renesansu. W dekoracji malarskiej sprzętów ludowych
na Dolnym Śląsku częste są widoki miast, zamków
obronnych, malowane na frontowych ścianach skrzyń
(ryc. 1), filunkach szaf i kredensów, mające analogie
(jeśli chodzi o temat i zastosowanie) we włoskich skrzy
niach renesansowych .
5
Prócz technik zdobniczych, o których była mowa
powyżej, z mebli renesansowych przeszła do sztuki
ludowej plastyczna dekoracja sprzętów domowych przy
pomocy profilowanych listew, pilastrów, kolumiCT^k
itp.
Wyraźne wpływy renesansu obserwujemy w zespole
motywów dekoracyjnych występujących na meblach
ludowych. Zjawisko to omówił obszernie T. Seweryn
w swej pracy o krakowskich skrzyniach malowanych ,
gdzie opisując skrzynie produkowane do niedawna
w Skawinie (ryc. 4) koło> Krakowa, podkreślił rene
sansowe pochodzenie szeregu motywów, jak „wole
oczy", przełożone na język malarski tryglify zdobiące
6
5
R. Szmidt: Möbel. Ein Handbuch... Berlin, 1916,
s. 74.
T. Seweryn: Krakowskie skrzynie malowane- Kra
ków, 1928, s. 31 i nast.
6
krawędzie skrzyń, formy kwiatonów wyrastających
ze smukłych dzbanków dwuusznych, podział ścian na
trzy pola zdobnicze w postaci prostokątów z wklęsłe
odciętymi narożami, względnie łukowato wychylony
mi krawędziami górnymi.
Wskazane przez T. Seweryna elementy renesansowe
pomnożyć można przykładami z innych stron Polski.
Widzimy je na przykład w starszych skrzyniach pod
halańskich, gdzie sposób rozwiązania ściany fronto
wej z podziałem na pola (ryc. 3), wypełniania pól zdob
niczych, a nawet geometryczne motywy w postaci wpi
sanych w siebie prosioKąrow poiączonycn na krzyż,
zdobiące ściany boczne (ryc. 3) — nawiązują wyraźnie
do ozdób znanych ze stylowego meblarstwa renesan
sowego.
Podobne nawiązania, zwłaszcza jeśli chodzi o po
dział ściany licowej na pola i kształt pól, znajdziemy
w ludowych meblach kujawskich (ryc. 5), niektórych
skrzyniach warmijskich i mazurskich, kurpiowskich,
czy występujących w okolicach Mińska Mazowieckie
go, Puław, Węgrowa i w łuku Wisły na wschód od Ra
domia.
Ryc. 4. Skrzynia krakowska ze Skawiny (pow.
Ryc. 5. Skrzynia kujawska z okolic Kowala (pow.
krakowski).
włocławski).
329
Ryc. 6. Skrzynia dolnośląska
z 1664 roku. Muzeum <w Jeleniej
Przechodząc z kolei do omawiania poszczególnych
sprzętów wypełniających izbę wiejską, zaczniemy od
skrzyni służącej do przechowywania odzienia. Formę
najstarszą stanowił tu tzw. „kadłub" wykonany z pnia
wypróchniałego drzewa lub „kubeł" w postaci beczki
składanej z klepek '. Dziś tego rodzaju sprzęty używa
się jeszcze w niektórych okolicach Polski do prze
chowywania ziarna. Z wnętrza mieszkalnego zostały
one wyrugowane przez .skrzynie, które konstruowano
początkowo „na słup", czego przykładem są dziś spo
tykane w górach (Gorce, Żywiecczyzna, Łemkowszczyzna) czy na podgórzu (Limanowskie, Bocheńskie.
Rzeszowskie) skrzynie sarkofagowe tzw. „kobyłczyste''
lub „ruskie" (Rzeszowskie), nawiązujące zarówno w
budowie, jak i sposobie snycerskiego zdobienia do
średniowiecznych skrzyń z okresu romanizmu i go
tyku.
7
K- Moszyński: Kultura ludowa Słowian. Kraków,
1929. s. 585.
Warstwę chronologicznie młodszą stanowią szeroko
w Polsce rozpowszechnione skrzynie malowane, które
genetycznie łączą się w sposób ścisły z meblarstwem
renesansowym. Ze skrzyniami renesansowymi wiąże
je konstrukcja ścian spajanych , na cynki", profilowa
ne gzymsy podkreślające krawędź górną i oddziela
jące pudło skrzyni od podstawy, podział ściany lico
wej na pola zdobnicze o kształtach znanych ze skrzyń
stylowych oraz sposób wykonania podstawy, która
przybiera postać niskiego cokołu z profilowaną esowato ściankę frontową (ryc. 2).
W skrzyniach renesansowych dekoracja ścian roz
wiązana jest w kilku płaszczyznach — występujące ku
przodowi pilastry i profilowane gzymsy oraz obra
mienia pól zdobniczych, wpuszczone w głąb filunkiW skrzyniach ludowych, spotykanych na terenie Pol
ski, zdobnictwo plastyczne ścian zdarza się na ogót
rzadko, i to w formie znacznie uboższej. Zazwyczaj
profilowanymi listwami obwiedzione bywają pola zd<
Ryc. 7. Stół jaworowy z Wisły (pow.
330
Górze.
cieszyński).
bnicze (Mazury, Dolny Śląsk, Kurpie) i poziome kra
wędzie pudla skrzyni. Rzadki przypadek stanowi sta
ra skrzynia podhalańska z 1772 r., w której krawędzie
trzech łukowato sklepionych pól zdobniczych zazna
czone są przy pomocy małych, ściętych, podługowatych piramidek, wklejonych w zagłębienie zrobione
w ścianach s k r z y n i " P o d o b n y motyw występuje na
plastycznym obramieniu pól zdobniczych jednej ze
skrzyń dolnośląskich (ryc. 6), pochodzącej z 1664 r.,
przechowywanej obecnie w muzeum jeleniogórskim.
Stosunkowo rzadko spotyka się w naszych skrzyniach
ludowych wgłębione filunki (Kujawy — ryc. 5). Często
natomiast wprowadzono podział zaczerpnięty ze skrzyń
renesansowych do dekoracji malarskiej, z czym spo
tykamy się zarówno na terenach poprzednio wymie! nionych, jak i na Podhalu (ryc. 3), w Krakowskiem
(ryc. 4) i w Polsce środkowej'. Zwykle w skrzyniach
tych widzimy 3 lub 4, rzadziej 5 pól zdobniczych, poj siadających kształt prostokątów o prostych lub wklę
sło ściętych narożach, lub formę arkad łukowato zam| kniętych od góry (ryc. 5). Niejednokrotnie zdarza się,
że pola w formie arkad oddzielone są od siebie pola
mi prostokątnymi (ryc. 4, 6), rzadziej pole arkadowe
stanowi motyw centralny między dwoma polami pro
stokątnymi (Podhale, Powiśle Dąbrowskie).
W porównaniu ze skrzyniami, które mają odległe
tradycje, szafy są w urządzeniu izby wiejskiej ele
mentem zupełnie nowym, niekiedy stanowiącym zdo
bycz dosłownie ostatnich lat. Jedynie w zachodnich
częściach Polski (Mazury, Pomorze, Śląsk, częściowo
Wielkopolska) szafa przyjęła się wcześniej, ale i tam
już przeważnie w formach barokowych lub później
szych. Do wzorów renesansowych w kształcie i ko™.strukcji nawiązują jedynie szafy, składające się
z dwóch części zamykanych dwuskrzydłowymi drzwia
mi, rozdzielonych pośrodku wysokości poziomą szufla
dą. W meblarstwie ludowym szafy takie występowały
na terenie Dolnego Śląska, a czasem i Pomorza Za
chodniego. Malowidła zdobiące ich powierzchnię no
szą już zwykle cechy stylów późniejszych, jak rokoko
lub empire.
;
1
Pola zdobnicze w skrzyniach o ścianach gładkich
wyodrębnione są bądź kolorową ramką, bądź odmien
ną barwą tła, a często jednym i drugim. Środek pól
zdobniczych wypełnia dekoracja roślinna w postaci
symetrycznie rozwiniętego kwiatonu. Sposób trakto
wania dekoracji roślinnej bywa bardzo różnorodny
i nie zawsze zharmonizowany z renesansowym charak
terem całości. Najbardziej „renesansowe" w swym
ogólnym wyrazie są smukłe kwiatony na skrzyniach
robionych w Skawinie koło Krakowa oraz dekorac;e
roślinne starych skrzyń podhalańskich.
8
Wł- Matlakowski: op- cit. Tabl. X I .
Ryc. 8. Podhalański
Ciekawych analogii do mebli używanych w dobie
Odrodzenia dostarczają nam niektóre typy wiejskich
stołów. Jeden z nich to stół o podstawie złożonej
z dwóch nóg w kształcie litery I , połączonych w po
łowie wysokości poziomą poprzeczką osadzoną przy
pomocy klinów. Stoły tej konstrukcji, używane w Pol
sce na przełamie igotyku i renesansu , spotyka się
w izbach góralskich — na Śląsku (ryc. 7), Żywiec
czyźnie, Orawie i Podhalu, a ponadto, choć rzadziej,
w innych stronach Polski, jak np. w Opoczyńskiem
czy Kielecczyźnie, gdzie jednak występują w uboż
szej i jak gdyby zdegenerowanej nieco formie.
8
Typowo renesansową formę mają stoły w postaci
płytkiej skrzyni pokrytej odsuwanym blatem, osadzo
nej na czterech masywnych nogach, dołem rozchylo
nych, wykonanych z deski o brzegach profilowanych,
wzmocnionych poziomymi poprzeczkami (ryc. 8). Na
terenie Podhala i w okolicy Babiej Góry stoły takie
mają na powierzchni intarsjowane drzewem dekoracje
9
Stół tej konstrukcji znajdujemy w jednej ze scen
Stwoszowskiego tryptyku w kościele N.M.P. w Kra
kowie.
stół
jaworowy.
331
w postaci motywów roślinnych, znaków symbolicznych
i In. Poza Góralszczyzną stoły tego rodzaju notowane
są również z. terenów Dolnego Śląska .
10
Ryc. 9. Oparcie „żidloka" (krzesła) z Istebnej (pow.
cieszyński).
Jako sprzęty do siedzenia służyły dawniej zwykłe
pniaczki lub niskie czworonożne ławeczki bez oparciaKrzesło w izbie wiejskiej było sprzętem rzadkim, uży
wanym raczej w momentach bardziej uroczystych,
np. dla gości, których chciano w ten sposób szcze
gólnie uhonorować. Z różnych form krzeseł renesan
sowych do meblarstwa ludowego w Polsce przeniknęło
i szeroko rozpowszechniło się krzesło o siedzeniu
z deski w kształcie rozszerzającego się ku przodowi
trapezu, z czterema prostymi lub toczonymi nogami
i zapieckiem loparciem) również wyciętym z jednej
deski na krawędziach, ozdobnie profilowanym. Opar
cie zaopatrzone pośrodku w sercowaty otwór jest za
zwyczaj wykonane dekoracyjnie. Krzesła te, zwane
„zydlami", do dnia dzisiejszego spotkać można na znacz
nych obszarach Polski, od Karpat po Bałtyk i Kur
piowszczyznę. Formy ich z czasem zróżnicowały się,
sprymityzowały lub zmodernizowały. Niemniej spo
tyka się wśród nich i takie, gdzie kształt zapiecka dziś
jeszcze nie wiele odbiega od dawnych form renesan
sowych (ryc. 9). Dekoracja ich bywa dosyć różnorod
na. Spotyka się więc czasem zydle z oparciem pokry
tym płaskorzeźbą lub rytem o motywach przeważnie
roślinnych (Podhale — ryc. 10. Kurpie — ryc. 11),
zdobionym ażurowaniem (Pomorze, Podhale, Góral
szczyzna, Śląsk) lub polichromią (Pomorze. Dolny
Śląsk).
W niektórych stronach Polski, jak np. na Podlasiu
czy w Radomskiem, występują w urządzeniach izby
wiejskiej ławy zaopatrzone w ruchome oparcia (ryc.
12), które na dzień przerzuca się w stronę ściany, na
noc zaś w kierunku izby, co umożliwia spanie na do
syć wąskiej przestrzeni bez obawy spadnięcia na zie
mię. Ławy identyczne pod względem konstrukcji w y
stępują pospolicie w meblarstwie ludowym Europy za
chodniej i krajów skandynawskich już w okresie re
nesansu . Być może, iż jakiś związek z renesansowy
mi ciężkimi ławami o skrzyniowatej podstawie (flo
rentyńskie „cassapanca") mogą mieć ludowe „kanapy",
„ślabanki", czy „bambette", które dopiero pod koniec
ubiegłego wieku poprzez małe miasteczka przedostały
się na wieś. Przy wielkiej rozmaitości form wśród ław
ze skrzynią do spania spotyka się i takie, które w syl
wecie i bryle mogłyby ewentualnie uchodzić na spóź
nione odbicie dawnych włoskich wzorów.
Bardziej prawdopodobny jest związek z wzorami re
nesansowymi ściennych, wiszących szafek na naczynia,
często zdobionych po brzegach profilowanymi esowato
- skami, ze schowkiem na półce, zasłoniętym tńp. na
odhalu) przy pomocy przesuwanej kratki.
Garść przytoczonych wyżej przykładów, które by
najmniej zagadnienia nie wyczerpują, wystarczy, aby
stwierdzić, że w rozwoju ludowego meblarstwa rene
sans odegrał znaczną rolę.
11
10
G. Grundmann — K. Hahm: Deutsche Volks
kunst. T. V I I I . Schlesien. München, ok. 1927 r., ryc.
110.
Ławę z ruchomym oparciem, wykonaną około
roku 1500, pochodzącą z południowych Niemiec, pu
blikuje R. Hube (Deutsche Bauernmöbel, ryc. 132).
11
Ryc. 10. Stołek podhalański z zapieckiem intarsjowanym drzewem cisowym.
332
Mówiąc o wpływie renesansu na kształtowanie się
ludowych mebli musimy pamiętać, że wpływ ten rzad
ko przybierał
postać mechanicznego zapożyczenia;
przykładem tego jest np. forma stołu, o którym mó
wiliśmy poprzednio. Poza tym odosobnionym wypad
kiem można mówić raczej o inspiracji niż o zapoży
czeniu. Przenikające do ludowej kultury wzory ule
gały przetworzeniu. Proces asymilacji w nowym śro
dowisku pociągał za sobą konieczność zmian, wynika
jących bądź z przyczyn ekonomicznych (stąd np. za
stępowanie szlachetniejszych gatunków drzewa mate
riałem miękkim, unikanie kosztownych technik zdob
niczych i zastępowanie ich tańszą dekoracją malarską,
bądź też z konieczności dostosowania się do gusitów
i wymogów nowego odbiorcy. Jak długo wyrób mebl'
ludowych koncentrował się w małomiasteczkowych
ośrodkach rzemieślniczych, w których przetrwały daw
ne tradycje rzemiosła cechowego, związek ludowego
meblarstwa z dawnymi stylowymi pierwowzorami był
bardziej bezpośredni, jakkolwiek i tu „ludowy rene
sans" odbiegał od form znanych ze sztuki elitarnej.
Z chwilą jednak, gdy umiejętność wykonywania i de
korowania mebli rozpowszechniła się po wsiach, wiej
scy majsterkowie zaczęli coraz bardziej oddalać się od
dawnych wzorów, tworząc zwłaszcza w dziedzinie de
koracji formy własne o charakterze lokalnym, nieza
leżne od wzorów stylowych. Widzimy to np. w zdob
nictwie skrzyń pochodzących z wiejskich ośrodków
skrzyniarskich koło Krakowa. W ten sposób na grun
cie zapożyczeń czerpanych ze zdobnictwa renesanso
wego rozkrzewiła się bogata ludowa twórczość pla
styczna, której przykładem są dziesiątki, a nawet setki
wokalnych odmian skrzyń malowanych, jakie notujemy
na terenie Polski.
6), na terenie Lubelszczyzny czy Podlasia wschodniego
sprzęty polichromowane pojawiły się dopiero za pa
mięci poprzedniego pokolenia, a więc nie wcześniej
niż pod koniec ubiegłego wieku.
Trudno jest przypuszczać, aby znane nam datowa
ne okazy były pierwszymi tego rodzaju sprzętami l u
dowymi. Na terenach zachodniej i południowej Pol
ski meble nawiązujące do form stylowych zapewne
wcześniej musiały pojawić się w izbach chłopskich,
z tym oczywiście zastrzeżeniem, że były one powszech
nie używane tylko przez warstwę najzamożniejszą.
Przypuszczać można, że większość z omówionych tu
sprzętów domowych, nawiązujących w formie czy
zdobnictwie do mebli renesansowych, już z począt
kiem X V I I wieku wchodziła w skład urządzenia izby
zamożniejszych chłopów, którzy, naśladując w miarę
możności styl życia mieszczaństwa lub nawet szlachty,
szukali tym sposobem drogi do społecznego awansu.
Brak materiału rzeczowego w postaci datowanych me
bli pochodzących z tego okresu nie stanowi jeszcze
argumentu podważającego słuszność wysuniętego przy
puszczenia.
Warunki, w jakich rozwijała się kultura ludowa, nie
sprzyjały długiej konserwacji sprzętów. Przecież na
wet sięgające wieku X V I I zabytki architektury ludo
wej należą dziś do rzadkości, cóż więc mówić można
Pisząc niniejszy szkic poświęcony zagadnieniu wpły
wu Odrodzenia na rozwój mebli ludowych, opierałem
się główne na materiale, który występuje dziś jeszcze
w izbach chłopskich lub też występował w nich w wie
ku ubiegłym.
Brak źródeł historycznych lub raczej zbyt jeszcze nie
wystarczająca ich eksploracja nie pozwala w chwili
obecnej dać rozstrzygającej odpowiedzi na pytanie,
od jak dawna datuje się w ludowym malarstwie wpływ
renesansu- Badania prowadzone w różnych częściach
kraju wskazują na to, że proces przemian, którym
uległo wyposażenie wnętrza chałupy wiejskiej, nie
przebiegał na terenie całej Polski w sposób jednoli
ty. O wiele szybciej i głębiej wpływy stylów histo
rycznych uwidoczniły się w meblarstwie ludowym
Polski zachodniej (Pomorze, Śląsk, Wielkopolska, Ma
zury) i południowej (Podhale, Spisz, Orawa), niż np.
w Polsce środkowej czy zwłaszcza wschodniej, gdzie
niemal do końca ubiegłego stulecia urządzenie wnętrza
utrzymało się na poziomie bardzo prymitywnym (Lu
belszczyzna, Podlasie wschodnie, widły Wisły i Sanu).
Różnice zachodzące w rozwoju meblarstwa ilustruje
najlepiej materiał odnoszący się do skrzyń malowa
nych. Podczas gdy np. na Śląsku i Podhalu spotyka
my datowane skrzynie malowane sięgające pierwszej
połowy X V I I I
lub nawet końca X V I I wieku (ryc1 2
12
Np. skrzynia z muzeum we Wrocławiu, nosząca
datę 1716, lub skrzynia z Cichego w pow. Nowy Targ,
z datą 1736.
Ryc. 11. Rzeźbiony zydel
kurpiowski.
333
Ryc. 12. Ława z przerzucanym oparciem z Jastrzębi
o skrzyniach, stołach, krzesłach itp., których trwanie
normalnie nie przekracza żywota trzech pokoleń. Na
szybkie niszczenie się mebli ludowych oddziaływały
niekorzystne warunki, jakie panowały w izbach wiej
skich (brud, przegrzanie, znaczna ilość pary wodnej
tworzącej się w czasie gotowania), częste pożary zmia
tające z powierzchni ziemi całe wioski, zawieruchy
wojenne i brak pietyzmu ze strony właścicieli, którzy
stare, nadwerężane przez czas meble odziedziczone po
przodkach rąbali na opał, gdy tylko udało się je za
stąpić nowymi.
Wcześniejsze czy późniejsze przenikanie wpływów
renesansu do meblarstwa ludowego uzależnione było
z jednej strony od sytuacji ekonomicznej, w jakiej
znajdowali się chłopi, z drugiej zaś — od istnienia
ośrodków rzemieślniczych, które mogłyby ich zapo
trzebowanie pokrywać. Współdziałanie tych czynników
uwidoczniło się bardzo wyraźnie w meblarstwie Pod
hala, gdzie ponad ogół ludności góralskiej wybijały
- ę bogate rody gazdowskie i sołtysie (z tych ostatnich
sporo przeszło z czasem do warstwy szlacheckiej),
a znane z rozwoju rzemiosł miasta spiskie dawały
(pow.
radomski).
możność łatwego zaopatrywania się w wyroby rze
mieślnicze- Dwa te czynniki spowodowały, że w lu
dowym meblarstwie nowotarskim wpływy stylów h i
storycznych, a zwłaszcza renesansu, uwidoczniają się
w sposób szczególnie wyraźny.
Wysuwając przypuszczenie, że wpływy Odrodzenia
na urządzenie izby chłopskiej mogły w Polsce sięgać
wstecz poza połowę X V I I wieku, bynajmniej nie su
gerujemy, iż pojawiają się one w kulturze ludowej
wiejskiej współcześnie z rozpowszechnieniem się no
wych renesansowych form meblarskich wśród warstw
elitarnych. Nie ulega wątpliwości, że zanim te czy in
ne elementy zaczerpnięte z mebli renesansowych do
stały się do miejskiego pospólstwa i chłopstwa, .minąć
musiało sporo czasu. Skoro jednak zyskały one już dla
siebie w sprzętarstwie ludowym prawo obywatelstwa,
wykazały niesłychaną żywotność, trwając w kulturze
ludowej prawie do końca X I X wieku, a więc daleko
poza rok 1650, który w historii sztuki warstw elitar
nych przyjęto uważać za datę zamykającą okres re
nesansu.
Fotografie wykonali: Roman Reinfuss: ryc. 11 i 12, Stefan Deptuszewski: ryc_ 1, 2, 3, 5.
Zbigniew Kamykowski: ryc. 6.
Ryc. 4 jest reprodukcją z pocztówki wydanej przez Muzeum Etnograficzne w Kra
kowie. Ryc. 8 i 10 reprodukowane z: W. Matlakowski. Zdobienie i sprzęt ludu pol
skiego na Podhalu. Warszawa 1901. Tabl. VII i IX. Ryc. 7 i 9 reprodukowane z:
M. Gładysz. Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku. Kraków 1935. Tabl. XC
i
LXXXII.
334