8804b64da1eba5c4ebe87749961cf9df.pdf
Media
Part of Tradycyjny wzór kulturowy pasterzy mongolskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2
- extracted text
-
„Etnografia P o l s k a " , t. X X z. 2
ZOFIA
SOKOLEWICZ
TRADYCYJNY
WZÓR
Część I. Rekonstrukcja
KULTUROWY
wzoru
i jego
PASTERZY
realizacja
MONGOLSKICH
w sferze
gospodarczej
Elementy k u l t u r y t r a d y c y j n e j pasterzy mongolskich wyprowadza się
z odległej nieraz przeszłości — niektóre nawet z epoki brązu. Układały się
one we wzór, który ulegał poważnym zmianom w długiej h i s t o r i i M o n
golii. Głęboki wstrząs d l a wartości k u l t u r y t r a d y c y j n e j stanowiły w y p a d
k i X V I I w . — u t r a t a niepodległości i wprowadzenie l a m a i z m u . Z m o d y f i
k o w a n y przez nie wzór k u l t u r o w y trwał do połowy X X w., to jest do
m o m e n t u , w którym w konsekwencji r e w o l u c j i 1921 r. okrzepł n o w y
system wartości — socjalistycznych.
Rekonstruując strukturę w z o r u t r a d y c y j n e j k u l t u r y na podstawie m a
teriałów t e r e n o w y c h pragnę odpowiedzieć na pytanie, jakie możliwości
samorealizacji posiadała najniższa w M o n g o l i i w a r s t w a społeczna różnych
k a t e g o r i i aratów. Ze wstępnych badań w y n i k a , że r o z b u d o w a l i oni i zna
cznie z i n d y w i d u a l i z o w a l i zachowania związane z pasterstwem. Wiele
z nich, niezależnie od f u n k c j i p r o d u k c y j n y c h , posiada głębokie znacze
nie społeczne. F a k t t e n ma działanie rekompensujące niemożność w y p o
wiadania się aratów w płaszczyźnie politycznej i r e l i g i j n e j .
Można przyjąć, że działalność mongolskich rewolucjonistów w latach
20-tych X X w . prowadzona była zgodnie z zasadami tradycyjnego w z o r u
k u l t u r o w e g o . Odwoływali się o n i do podstawowych w pasterskiej k u l t u
rze wartości domagając się sprawiedliwości społecznej — stworzenia m o
żliwości pełnej realizacji tego w z o r u przez wszystkie w a r s t w y społeczne.
Zasadnicza zmiana w z o r u k u l t u r o w e g o przypada dopiero na okres po
r e w o l u c j i , a zwłaszcza lata k o l e k t y w i z a c j i , g d y nie negując t r a d y c j i M o n
gołowie zaczęli dążyć do osiągnięcia i n n y c h wartości.
J e d n y m ze stosowanych w etnologii sposobów systemowego przedsta
w i e n i a k u l t u r y jest posłużenie się pojęciem w z o r u k u l t u r o w e g o r o z u m i a
nego jako zespół n o r m i sposobów i c h realizacji pozostających w stałym
układzie r e l a c j i względem siebie, a umożliwiających członkom danej spo
łeczności realizację wartości uznanych społecznie za ważne. P r z y t a k i m
postawieniu p r o b l e m u istotna jest odpowiedź na p y t a n i e : czy wszystkie
68
ZOFIA SOKOLEWICZ
stwierdzane empirycznie zachowania ludzkie można wyprowadzić z ogól
n y c h zasad t a k rozumianego w z o r u k u l t u r o w e g o ? I następnie: czy ludzie,
korzystając z wachlarza możliwych, akceptowanych społecznie i dają
cych się wyprowadzić z w z o r u k u l t u r o w e g o zachowań, są zadowoleni
i szczęśliwi? Czy i m to wystarcza, czy też, o d w r o t n i e — na s k u t e k ubóstwa
w z o r u zmuszeni są do szukania czegoś innego, i n n y c h sposobów samorea
lizacji? Odpowiedź n a te p y t a n i a ma zapewne znaczenie d l a p r a k t y k i spo
łecznej. Posiada również doniosłe znaczenie teoretyczne. Stwierdzając b o
w i e m występowanie zachowań niezgodnych z p o d s t a w o w y m i zasadami
przyjętego w z o r u w zależności od i c h rodzaju i znaczenia możemy w y
stępować z hipotezą współistnienia różnych wariantów w z o r u l u b mówić
o jego przekształceniach. T y m s a m y m możemy dany system k u l t u r o w y
r o z p a t r y w a n y w kategoriach w z o r u k u l t u r o w e g o ująć dynamicznie .
N i e m a m y wątpliwości, że wszyscy ludzie reprezentują jeden gatunek,
że cechuje i c h ta sama podstawowa budowa anatomiczna, procesy f i z j o
logiczne i że działają pod wpływem t y c h samych biologicznych popę
dów. Nie m a m y również wątpliwości, zwłaszcza wobec o g r o m n y c h p o
stępów psychologii, że każdy człowiek posiada jakieś cechy fizyczne i psy
chiczne ściśle i n d y w i d u a l n e , że nie ma dwóch j e d n a k o w y c h jednostek
l u d z k i c h . Powstaje więc p y t a n i e : czy różnice i n d y w i d u a l n e nie przeszka
dzają l u d z i o m podporządkować się n o r m o m jednego w z o r u obowiązują
cego w d a n y m społeczeństwie, a przekazanym i m w ciągu procesu socjali
zacji? Czy w t a k i m p r z y p a d k u mogą realizować swoje i n d y w i d u a l n e cechy
osobowościowe? I n n y m i słowy, czy wzór k u l t u r o w y obowiązujący w j a
kimś społeczeństwie w określonym czasie może być realizowany w na
t y l e różne, a n i e sprzeczne ze sobą sposoby, że j e d n o s t k i l u d z k i e danej
g r u p y mogą rozwijać swoje osobowości nie podejmując działania zmie
rzającego do obalenia w z o r u .
Analizą systemową w kategoriach w z o r u k u l t u r o w e g o i podporządko
w a n y c h m u pojęciach wartości i n o r m y objęto społeczność pasterską M o n
gołów z okresu bezpośrednio poprzedzającego ostatnią fazę k o l e k t y w i z a
c j i (1959 г.). Niniejszy szkic s t a n o w i więc dalszy ciąg prac n a d poszuki
w a n i e m specyfiki k u l t u r o w e j pasterzy mongolskich w g r u p i e ludów pas
terskich A z j i Centralnej prowadzonych przez autorkę i i n n y c h człon1
2
1
Przyjęte t u r o z u m i e n i e w z o r u k u l t u r o w e g o
niezgodne
sformułowaniem p r z e z R . B e n e d i c t w jej Wzorach
kultury.
j e s t z k l a s y c z n y m jego
Sądzę j e d n a k , że
moja
p r o p o z y c j a była w jakimś sensie i n s p i r o w a n a przez j e j r o z u m i e n i e w z o r u i dlatego
rezygnuję z częściej może obecnie s t o s o w a n y c h pojęć, j a k np. model.
2
the
Z.
study
national
Sokolewicz,
of culture
Congress
O n the application
change
in present-day
of Anthropological
s z a w a 1968, s. 211-223; t e n ż e ,
wo-wschodniej,
[w:]
Studio
Grupa
of the concept
Mongolia,
and Ethnological
Chalcha
mongolskie,
praca
of local
at the 8th
Sciences,
Wroclaw —
w zespole
kulturowym
zb. B i b l i o t e k a
t. 19, W a r s z a w a — W r o c ł a w - - K r a k ó w 1969, s. 13-31.
community
[w:] Poland
to
Inter
War
Azji
środko
Etnografii
Polskiej,
69
WZÓR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H
ków polskiej ekspedycji etnograficznej w M o n g o l i i . Zakładam, że zasad
nicza zmiana systemu wartości wyrażająca się w r a d y k a l n e j zmianie
w z o r u k u l t u r o w e g o nastąpiła w M o n g o l i i w okresie k o l e k t y w i z a c j i w l a
tach 50-tyeh i 60-tych. Z tego też względu r e k o n s t r u k c j a tradycyjnego
w z o r u była stosunkowo łatwa i możliwa do przeprowadzenia na podstawie
wywiadów z i n f o r m a t o r a m i . Decydując się zaś na koncepcję w z o r u k u l
t u r o w e g o dla celów analizy materiału empirycznego kierowałam się prze
konaniem, że b u r z l i w a h i s t o r i a M o n g o l i i X X w . w y m a g a posłużenia się
koncepcjami z d o l n y m i wyjaśnić n i e t y l k o proces k o n t y n u a c j i w k u l t u r z e ,
lecz również j e j dynamiczne p r z e m i a n y .
Rekonstrukcję w z o r u tradycyjnego opieram na materiałach własnych
oraz na 34 w y w i a d a c h na temat tradycyjnego pasterstwa znajdujących
się w a r c h i w u m Zakładu E t n o g r a f i i I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l
nej Polskiej A k a d e m i i N a u k , zwanego dalej w skrócie a r c h i w u m Z E
I H K M P A N , oraz i n f o r m a c j a c h rozrzuconych w w y w i a d a c h na inne t e m a
t y , przede w s z y s t k i m w biografiach pasterzy.
3
4
Zestawienie wywiadów
Bajan
somon
m—ż
m—ż
do lat 50
powyżej
6
10
10
11
2
12
2
2
mężczyźni
kobiety
14
12
Inne obszary M R L
pasterze
inne zawody
•
9
12
Bajan somon jest jednostką n i e posiadającą w s w y m obecnym kształ
cie żadnej t r a d y c j i osadniczej . W 1966 r . n a 1963 osób ca 7 5 % pochodzi
z i n n y c h terenów M R L . Dlatego też z r e k o n s t r u o w a n y na podstawie w y
powiedzi informatorów wzór k u l t u r o w y n i e ogranicza się do Bajan som o n u . Można z dużym prawdopodobieństwem orzec, że obowiązywał
w grupie Chalcha w rejonie płaskowyżu centralnego. Jednakże w e r y f i
kację hipotez powstałych w trakcie badań n a d samorealizacją j e d n o s t k i
5
P o r . Studia
3
mongolskie,
także W . D y n o w s к i , Współczesna
Mongolia,
c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1968; także, p r a c a zb. Z badań nad społeczeństwem
turą Mongolii.
Studia
mongolskie,
Wro
i
kul
B i b l i o t e k a E t n o g r a f i i P o l s k i e j , t. 28, W r o c ł a w —
W a r s z a w a — K r a k ó w 1973.
4
W
większości c y t o w a n y c h artykułów a u t o r z y
c y j n e — nowoczesne, też W . D y n o w s k i ,
jach
społeczno-politycznych,
s. 11-33. P r a c e
te odbijają
posługują
Modernizacja
[w:] Z badań nad społeczeństwem
w s z e l k i e n i e d o s t a t k i badań
się opozycją:
Mongolii
w dwóch
i kulturą
prowadzanych
trady
ustro
Mongolii,
w
oparciu
o d y c h o t o m i c z n e p r z e d s t a w i e n i e z m i a n y w k a t e g o r i a c h starego i nowego. D y c h o t o
m i a t y c h pojęć u t r u d n i a p r z e d s t a w i e n i e p r o c e s u .
5
B a j a n somon, podobnie j a k i większość ośrodków stałego o s a d n i c t w a powstał
w l a t a c h 3 0 - t y c h X X w . Z e b r a n e d a n e a r c h i w a l n e dotyczą ludności koczującej n a
t y m o b s z a r z e , n i e wspominają
jednak
o żadnym stałym ośrodku o s a d n i c z y m . S t o
s u n k o w o n a j s t a r s z y m stałym o b i e k t e m n a t y m t e r e n i e j e s t s t a c j a k o l e j o w a
Mant.
70
ZOFIA S O K O L E W I C Z
w t r a d y c y j n y m pasterskim wzorze k u l t u r o w y m należałoby przeprowadzić
z uwzględnieniem proporcjonalnej liczby informatorów pochodzących
z i n n y c h g r u p etnograficznych i i n n y c h s t r e f k l i m a t y c z n o - p r z y r o d n i c z y c h .
W n i n i e j s z y m szkicu materiał porównawczy reprezentują, poza w y
m i e n i o n y m i wyżej, dane pochodzące od informatorów należących do g r u p :
Kazachów, Urianchajców, Darchatów, Chińczyków. Oparto się również
na dość obfitej l i t e r a t u r z e porównawczej .
Większość materiału terenowego uzyskano w drodze spisywania b i o
g r a f i i informatorów, oceny i c h osiągnięć przez n i c h samych, porównywa
nia i c h życia z życiem i c h dzieci i wnuków. Niestety, w powyższej próbie
procent l u d z i starych, którzy w s w o i m życiu k i e r o w a l i się regułami t r a
dycyjnego w z o r u , jest stosunkowo mały. Jest to spowodowane trudnością
dotarcia do n i c h . Wszyscy jednak bez wyjątku i n f o r m a t o r z y wywodzą
się z r o d z i n pasterskich.
Rekonstrukcja
wzoru kulturowego.
Dość liczne już w l i t e r a t u r z e światowej, a również i w polskiej, informacje na temat sposobu życia m o n g o l
s k i c h pasterzy-nomadów pozwalają na próbę i c h syntetycznego opisu.
Nieliczne w l i t e r a t u r z e światowej matematyczne modele k u l t u r y nie b y
ły jeszcze stosowane w odniesieniu do analiz k u l t u r y mongolskiej. N a w e t
najbardziej syntetyczne j e j przedstawienia mają charakter opisowy, do
tyczą m o r f o l o g i i k u l t u r y , rzadziej j e j układu f u n k c j o n a l n o - s t r u k t u r a l n e 6
/
7
8
Najbardziej syntetyczne przedstawienie k u l t u r y mongolskich pasterzy
dał w l i t e r a t u r z e L . K r a d e r . Ono też było p u n k t e m wyjścia do r e k o n
s t r u k c j i w z o r u k u l t u r y t y c h pasterzy w n i n i e j s z y m a r t y k u l e . Model K r a dera dotyczy nie t y l k o Mongołów, lecz również i n n y c h ludów pasterskich
A z j i Centralnej. Można go nazwać ekologicznym, gdyż kładzie nacisk na
relację między człowiekiem a środowiskiem. Jego p u n k t e m wyjścia jest
9
Z a szczególnie cenną należy uznać radziecką
6
graficzne
opracowanie publikowane w Trudach
-Makłaja.
Cenne
są
również
pozycje
serii
serię N a r o d y m i r a oraz
Instituía E t n o g r a f i i
wydawanej
u r a l s k i m i ałtajskim - uralo-altaic
poświęconej l u d o m
przez
series
mono
i m . Mikłucho-
Indiana
University
pod ogólną r e d . T . S e -
b e o k a w y d . od 1960 r. Interesujące są również 2 p o z y c j e poświęcone a n a l i z i e k u l t u r y
emigrantów,
tj.
P.
1967, i F .
France,
„Année Sociologique",
'K.
The
Rubel,
change,
A u b i n,
Wiatkina,
Une
Kalmyk
societě
Mongoly
MNR,
Dynowski,
F. B a r t h ,
Segmentary
opposition
organization",
in continuity
colonie
des
op. cit., zawierają
and the theory
bogatą
of games:
modelu
of models
T h e J o u r n a l of the R o y a l A n t h r o p o l o g i c a l
kultury. Pozycja
for social
de
bibliografię.
a study
anthropology,
z b i o r o w a pod r e d . M .
London
В a n t o n a,
1966, w s k a z u j e
of
Pa-
I n s t i t u t e " , t. 89: 1959
cz. 1, s. 5-23, j e s t pierwszą w l i t e r a t u r z e światowej próbą m a t e m a t y c z n e g o
wienia
and
Kalmouks
T r u d y Instituía E t n o g r a f i i i m . M i k ł u c h o - M a -
1960, oraz
than
a study
la
t. 17: 1966/1968, s. 133-212.
kłaja, L e n i n g r a d
8
Mongols:
ďémigrés:
przedsta
The
relevance
n a zupełny b r a k
ścisłości
p r z y próbach s y n t e t y c z n y c h opisów.
9
L. K r a d e r ,
Ecology
of central
Asian
a n t h r o p o l o g y " , t. 11: 1955 n r 4, s. 301-326.
pastoralism,
..Southwestern
j o u r n a l of
71
WZOR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H
założenie, że ze znanych do r e w o l u c j i przemysłowej sposobów p r o d u k c j i
pasterstwo jest obok zbieractwa i łowiectwa jedyną możliwą dla człowie
ka w stepie A z j i Centralnej alternatywą. W o b y d w u j e d n a k p r z y p a d
kach stosunek człowieka do środowiska jest t e n sam: człowiek nie i n w e
stuje pracy w korzystniejsze d l a siebie przekształcenia środowiska. Jeżeli
więc stosunek człowieka do środowiska naturalnego jest stosunkiem n i e
s y m e t r y c z n y m , tzn. człowiek z niego korzysta, ale n i e inwestuje i nie
przekształca go, to stosunek człowiek — bydło przedstawia się nieco
inaczej. W różnych opracowaniach n a temat pasterstwa A z j i Centralnej
podkreśla się, że człowiek żyje w symbiozie ze zwierzętami wpływając
w m i n i m a l n y m s t o p n i u na charakter i losy stada . Jego praca p r z y
bydle ma n a celu u t r z y m a n i e wielkości stada, rzadziej jego powiększenie.
Jego interwencje są na t y l e rzadkie, że nie mają decydującego wpływu
na selekcję zwierząt oraz wielkość i trwałość stada. Zwierzęta postępują
zgodnie ze s w o i m i n s t y n k t e m . Człowiek natomiast zależy całkowicie od
bydła. Ono dostarcza m u podstawowego pożywienia, materiału na u b r a
nie, mieszkanie, zapewnia niezbędny opał, wreszcie t r a n s p o r t umożliwia
jący nie t y l k o normalną egzystencję w systemie koczowań, lecz nadto
handel.
10
11
Relacja człowiek — środowisko i człowiek — bydło związana jest
w k u l t u r z e pasterzy mongolskich z trzema zasadami r e a l i z a c y j n y m i : 1)
zasadą przenoszenia się, z m i a n y pastwisk i miejsca p o b y t u , 2) niegromadzenia zapasów, 3) n i e i n t e r w e n i o w a n i a w przyrodę. Z t y c h trzech zasad
można wyprowadzić wielkość i pośrednio niektóre zasady organizacyjne
g r u p y l u d z k i e j , wielkość i rodzaj g r u p y zwierząt, częstotliwość przekoczowań — wszystko ściśle zależne od c h a r a k t e r u środowiska p r z y r o d n i
czego, strefy k l i m a t y c z n e j . Szczegółowymi d e t e r m i n a n t a m i p r z y r o d n i c z y
m i są: woda, rodzaj gleby, rodzaj t e r e n u określającego ilość i gatunek
t r a w , t e m p e r a t u r a . Obliczenia S z u l z e n k i , Murzajewa
i Ciołka
wska12
10
I. F . S z u l ż e n k o ,
dy Mongolskiej
też D. M a r k o w s k a ,
dycyjnym
Zivotnovodstwo
Komissii A N
inwentarzu
13
Mongolsko}
1 4
Narodnoj
Z. S о к o 1 e w i с z, J . O l ę d z k i ,
kulturowym
pasterzy
Tru
Respubliki,
Z S R R , t. 11, M o s k w a — L e n i n g r a d
1954, s. 22-23; por.
Niektóre
zmiany
w
tra
„Etnografia P o l s k i " , t. 12:
mongolskich,
1968, s. 453-501.
1 1
M a t . własne Z S , 1969, B a j a n S o m o n ; i n f o r m a t o r z y
twierdzą, że zwierzęta p o
zostające pod opieką człowieka charakteryzują się stępionym i n s t y n k t e m . K o n i e a l b o
wielbłądy, które oddzielą się od s t a d a i zdziczeją, gorzej
nych warunkach
t e r y z u j e większa odporność od zwierząt h o d o w a n y c h
uporczywie
dają sobie
z i m o w y c h od zwierząt d z i k i c h . I c h p o t o m s t w o
różnice między zwierzętami żyjącymi
przez
radę w
natomiast
trud
charak
człowieka.
Podkreślają
dziko a wędrującymi
z człowie
k i e m i podkreślają konieczną pomoc dla n i c h ze s t r o n y człowieka.
12
Szulżenko,
13
E . M u r z a j e w,
op. cit., s. 39.
Mongolia,
opis
fizyczno-geograficzny,
maszynopis
niepublikowany,
Warszawa
1957,
s. 255 n.
1 4
Т. M .
Uniwersytetu
С i o ł e k,
Warszawskiego,
obliczył
na
podstawie
archiwum
Katedry
danych
zawartych
Etnografii
w
pracy
72
ZOFIA SOKOLEWICZ
żują na w y s o k i stopień k o r e l a c j i między rodzajami bydła, i c h geograficz
n y m rozmieszczeniem i strukturą stada a rodzajami gleby, nawodnieniem
i temperaturą. Materiały porównawcze do pasterstwa azjatyckiego ( K i r
gizi, Kazachowie, Buriaci) wskazują na wyższy stosunek ilości zwierząt
do l u d z i w M o n g o l i i niż n a pozostałych obszarach i sugerują nawet wyż
szą jego jakość w porównaniu z Kirgizją i Kazachstanem . Wspomniane
wyżej zmienne zależne wykazują również stałe korelacje z gęstością za
ludnienia . K r a d e r t w i e r d z i nadto, że określają rodzaj s t r u k t u r y społecz
nej '. O i l e jednak można wykazać w sposób ścisły zależność między
wielkością stada a wielkością g r u p y l u d z k i e j p r z y zastosowaniu określo
n y c h technik p r o d u k c y j n y c h , o t y l e przeniesienie tego dowodzenia na
zmienne zależne charakteryzujące organizację społeczną jest bardzo
trudne.
15
i e
17
Otóż z ekologicznego m o d e l u K r a d e r a stosunkowo łatwo wyprowadzić
jest pewne podstawowe zasady organizacyjne, j a k i m m u s i odpowiadać
s t r u k t u r a społeczna t a k , a b y podstawowe zadania p r o d u k c y j n e w koczow
n i c z y m systemie pasterstwa mogły być zrealizowane. Należą do n i c h :
1) mobilność g r u p y , 2) zabezpieczenie j e j w p r z y p a d k a c h losowych przez
związki z i n n y m i g r u p a m i , 3) zabezpieczenie poprzez stworzenie systemu
podziału pastwisk i szerszego systemu więzi społecznej umożliwiającego
obronę pastwisk przed nieprzyjacielem z zewnątrz. Otóż te właśnie za
sady odnoszone do k o n k r e t n y c h warunków pasterstwa mongolskiego o k r e
ślają wielkość g r u p y l u d z k i e j i skalę stosunków społecznych. Należy j e d
nak wątpić, czy mogą określać k o n k r e t n e f o r m y rozwiązań organizacyj
n y c h przyjętych przez Mongołów. Mówiąc o f o r m i e rozwiązań organiza
c y j n y c h w k r a c z a m y na g r u n t zjawisk określanych nie ilościowo, a j a k o
ściowo i choć wykazanie k o r e l a c j i między tego t y p u z j a w i s k a m i jest z u
pełnie możliwe to jednak nie można udowodnić istnienia między n i m i
funkcjonalnego związku.
Z d a n i e m K r a d e r a przyjęty przez Mongołów rodzaj organizacji spo
łecznej zbudowany jest na zasadzie określania pochodzenia w l i n i i ojca
i zasadzie stosunków agnatycznych. Odnosi się to zarówno do systemu
pokrewieństwa j a k i organizacji społecznej innego t y p u . K r a d e r w i d z i
I.
Szulżenko,
Mjasnoje
chazjajstwo
Mongolii,
Leningrad
1933, że i s t n i e j e s i l n a
k o r e l a c j a między rozkładem liczebności poszczególnych gatunków zwierząt a s t r e f a
mi
geograficzno-ekonomicznymi.
twierdzić,
znikome
XX
że
N a podstawie
prawdopodobieństwo
i nie przekracza
w. g o s p o d a r k a
planowa
ułamka
wyników
losowego
uzyskania
procentu.
Należy
testu c h i - k w a d r a t
powyższego
sądzić, że w
można
rozkładu
jest
latach 30-tych
n i e zmieniła t r a d y c y j n y c h układów n a tyle, b y
d z e n i a o s i l n y m uzależnieniu s t r u k t u r y s t a d od rejonów g e o g r a f i c z n y c h
twier
n i e można
było rzutować w s t e c z n a X I X w.
15
Porównanie d a n y c h z n a j d u j e
1 8
J w . , s. 318 n.
1 7
L.
Krader,
Social
T h e H a g u e 1963, s. 317 n.
się u
Organization
Kradera,
op. cit., s. 320 n.
of the Mongol-Turkic
Pastoral
Nomads,
73
WZOR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H
w t y m klasyczną cechę s t r u k t u r p a s t e r s k i c h , jest to opinia p o w t a r z a
jąca się w klasycznej l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u . W e r y f i k a c j a tego t w i e r d z e
n i a m a dość zasadnicze znaczenie d l a r e k o n s t r u k c j i w z o r u k u l t u r y t r a d y
cyjnej pasterzy mongolskich, a pośrednio d l a określenia warunków, w j a
k i c h jednostka może realizować swoje życiowe p l a n y . S. Szynkiewicz
analizując strukturę pokrewieństwa u M o n g o ł ó w
w y s u w a przypusz
czenie, że s t r u k t u r a ta ulegała większym przeobrażeniom w t o k u h i s t o r i i ,
niż to się przypuszcza, niż przypuszczał to sam K r a d e r . Jest rzeczą wyso
ce prawdopodobną, a w każdym razie potwierdzoną w skąpych na t e n
temat źródłach, że wyodrębnione przez K r a d e r a zasady jako podstawowe
dla mongolskiego systemu pokrewieństwa funkcjonowały do epoki C z i n gis-chana, być może pewien czas po zorganizowaniu jego i m p e r i u m . Szyn
kiewicz przypuszcza jednak, że już w X V I I w . s t r u k t u r a związków po
krewieństwa w społeczeństwie m o n g o l s k i m zmieniła się w dość znacz
n y m stopniu w porównaniu z epoką Czingis-chana. Pisze: „Miejsce l i n e a żowych g r u p k r e w n i a c z y c h zajmować zaczęły korporacyjne minilineaże,
c z y l i w i e l k i e rodziny, które przez pewien czas występowały jeszcze w t e
r y t o r i a l n y m i gospodarczym z w i ą z k u " . Szynkiewicz przypuszcza, że
podstawą wzajemnego współdziałania w płaszczyźnie n i e t y l k o gospodar
czej stały się zespoły k r e w n y c h koncentrujące się — z p u n k t u widzenia
ego — wokół jego w i e l k i e j r o d z i n y i włączające p o w i n o w a t y c h oraz k r e w
n y c h m a t k i . Były to, jego zdaniem, najczęściej zespoły płynne, powstające
dobrowolnie albo w w y n i k u pośredniego p r z y m u s u ekonomicznego jako
więzy wzmacniane bliskością terytorialną l u b potrzebami rezerwowego
zabezpieczenia społecznego. Dodaję t u , że więzi te, co m a k a p i t a l n e zna
czenie, działały na ogół na poziomie jednego pokolenia osób a k t y w n y c h
gospodarczo. W i e m y skądinąd , że zapewne już w X V I I w., a n a pewno
w X I X w., podstawę współdziałania gospodarczego i systemu zabezpie
czeń społecznych pasterzy mongolskich w równym, jeżeli nie w większym
stopniu niż więzi wynikające z systemu pokrewieństwa stanowiły więzi
sąsiedzkoterytorialne. S t r u k t u r a polityczna nakładała na koczujących p a
sterzy wiele ograniczeń choćby t e r y t o r i a l n e j n a t u r y . Wynikały one rów
nież z w a r s t w o w e j s t r u k t u r y feudalnego społeczeństwa mongolskiego, któ
ra z k o l e i wpływała na ograniczenie mobilności społecznej p a s t e r z y . W y
bór partnerów w szerszym zespole społecznym był więc wielorako u w a
r u n k o w a n y : przynależnością do w a r s t w y społecznej, poparciem p o l i t y c z
n y m i m i l i t a r n y m ze s t r o n y k r e w n y c h i sąsiadów, zamożnością wreszcie.
W małej grupie społecznej natomiast dobór partnerów był znacznie m n i e j
18
19
20
21
22
1 8
Krader,
1 9
S.
Ecology...,
S z y n k i e w i c z ,
u Mongołów
s. 322; Social
organization...,
Przekształcenia
terminologii
s. 318 n.
systemu
Chałcha, teza d o k t o r s k a , a r c h i w u m I H K M P A N 1974 r.
2 0
J w . , s. 151.
2 1
B . S z i r e n dу b, r e d . Istorija
2 2
J w . , s. 21 n.
MNR,
U ł a n B a t o r 1968, s. 24 n .
pokrewieństwa
74
ZOFIA SOKOLEWICZ
ściśle r e g u l o w a n y . Wprowadzenie na miejsce partnerów określonych d o
kładnie przez system pokrewieństwa partnerów z w y b o r u miał istotne
konsekwencje k u l t u r o w e , w t y m również dla interesującej nas k w e s t i i
samorealizacji jednostki. W świetle rozważań S. Szynkiewicza należy
p r z y n a j m n i e j dla okresu o d X V I I w . przyjąć, że s t r u k t u r a społeczna obok
jeszcze działającej zasady patrylinearnego pochodzenia i zasady stosun
ków agnatycznych oparta była na określaniu pochodzenia b i l a t e r a l n i e
i na więziach kognatycznych. N o w a s t r u k t u r a straciła wiele ze swej głębi,
gdyż odległość genealogiczna potrzebna była t y l k o do określania p a r t n e
rów mogących wchodzić w związki małżeńskie, nie była natomiast p o
trzebna do określania uprawnień jednostek do pełnienia f u n k c j i p o l i t y c z
n y c h , przywódczych czy r e l i g i j n y c h . Nie była również potrzebna do o k r e
ślania kręgu partnerów współdziałania gospodarczego. D o więzi p o k r e
wieństwa odwoływano się zapewne w i e l o k r o t n i e uzasadniając nawet n i m i
znaczenie więzi powstałych na i n n e j podstawie . N i e m n i e j jednak f a k t e m
jest, że w zakresie doboru partnerów istniała co n a j m n i e j a l t e r n a t y w a
oparcia się na i n n y m k r y t e r i u m doboru niż pokrewieństwo w zakresie
działalności politycznej i gospodarczej człowieka. Natomiast stosunek czło
w i e k a do świata nadnaturalnego określany do X V I I w . przez system po
krewieństwa i s z a m a n i z m
zaczął być określany przez reguły lamaizmu .
Podsumowując powyższe rozważania: ekologiczny model K r a d e r a w r a z
z jego zasadą agnatycznego i patrylinearnego pokrewieństwa oraz szama
n i z m są wystarczające do określenia tradycyjnego w z o r u k u l t u r y paster
skiej do epoki Czingis-chana. Okres od X I I I do X V I I w. charakteryzuje
się w p r o w a d z e n i e m nowej zasady więzi w stosunkach p o l i t y c z n y c h
i zmniejszeniem r o l i pokrewieństwa. Do określenia w z o r u k u l t u r y d l a
okresu od X V I I w. do realizacji zasad r e w o l u c j i 1921 r. należy w p r o w a
dzić nowe elementy. Za podstawowe uznaję t u — p r z y n i e z m i e n i o n y m
układzie e k o l o g i c z n o - p r o d u k c y j n y m — zasadę bilateralności i k o g n a t y z m u w stosunkach pokrewieństwa, zasadę terytorialnego i sąsiedzkiego
współdziałania umożliwiającą większą niż dotychczas elastyczność w d o
borze partnerów, zasadę r o z w a r s t w i e n i a społecznego, nierówności wszyst
k i c h g r u p wobec p r a w a i podporządkowania w a r s t w niższych wyższym
w układzie p o l i t y c z n y m , zwłaszcza w jego m i l i t a r n e j organizacji, oddzie
lenia r e l i g i i od systemu pokrewieństwa i powiązania uroczystości i obrzę
dów r e l i g i j n y c h z rodziną i wielką rodziną zamiast z r o d e m czy lineażem. Te ostatnie zasady żadną miarą nie mogą być wyprowadzone z eko23
21
25
23
T a k można
sojuszy, Tajna
2 4
interpretować
historia
Mongołów,
fragmenty
Tajnej
Warszawa
1970, s. 139, 140 n.
historii
dotyczące
zawieranych
D o t y c z y to w dużej m i e r z e obrzędów r o d z i n n y c h — k u l t u przodków, których
strażnikiem był najmłodszy s y n .
25
O d X V I I w. obserwuje
miejsce
obrzędów
się z m i e r z c h k u l t u przodków i w p r o w a d z e n i e
dokonywanych
przez
lamę.
Obrzędy
te dotyczyły
a n i e całego r o d u i n i e odwoływano się w n i c h do przodków.
już
n a ich
rodziny,
75
WZOR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H
logicznego m o d e l u K r a d e r a . N i e można również wskazać na i c h f u n k c j o
n a l n y związek z wywodzącymi się z tego m o d e l u podstawami gospodar
czymi., W s p o m n i a n y system ekologiczny, którego stosunkowo większą h i
storyczną trwałość należy stwierdzić w porównaniu z zasadami organiza
c j i społecznej i r e l i g i j n e j , może być więc podstawą różnych systemów
społecznych, r e l i g i j n y c h i p o l i t y c z n y c h . A każdy z n i c h z osobna o t w i e r a
przed jednostką inne możliwości samorealizacji.
Powstawanie tradycyjnego w z o r u k u l t u r o w e g o przypada n a długi
okres — s t a n o w i o n przecież układ zasad w y p r a c o w a n y c h w społeczeń
s t w i e m o n g o l s k i m w okresie r o z w o j u plemiennego na długo przed poja
w i e n i e m się Czingis-chana, w okresie f o r m o w a n i a się i potęgi jego i m p e
r i u m i wreszcie t y c h , które pojawiły się w X V I I w . jako wpływ z ze
wnątrz (lamaizm) l u b ujawniły się jako r e z u l t a t już wcześniej zachodzą
c y c h procesów społecznych (jak zasada bilateralności w systemie p o k r e
wieństwa). Z a n i k a n i e tego w z o r u przypada również na długi okres. I s t o t
n y m elementem w jego przekształceniach była r e w o l u c j a 1921 r. i zmia
na s t r u k t u r y p o l i t y c z n e j , dalej l i k w i d a c j a kościoła lamajskiego w latach
30-tych X X w. i zburzenie systemu religijnego, wreszcie rozwój p r z e m y
słu i stworzenie możliwości różnorodnej specjalizacji zawodowej, k o n k u
rencyjnej wobec pasterstwa zarówno w sferze zaspokajania potrzeb, j a k
i wartości, wreszcie k o l e k t y w i z a c j a 1959 г., która w i s t o t n y sposób zmie
niła charakter pasterstwa mongolskiego. Te ostatnie z m i a n y wiążą się
z powstaniem ideologii pracy p r o d u k c y j n e j , instytucjonalizacją systemu
zabezpieczeń, profesjonalizacją, odróżnieniem k u l t u r y miasta od k u l t u r y
stepu.
Większość materiałów, na których o p a r t y jest niniejszy szkic, dotyczy
okresu bezpośrednio poprzedzającego kolektywizację. Niektóre pozwa
lają n a rekonstrukcję okresu wcześniejszego. Materiały odnoszą się j e d y
nie do g r u p y aratów. N i e twierdzę, że k u l t u r a i n n y c h w a r s t w społecz
n y c h była zasadniczo różna od g r u p y aratów. Należy przyjąć za B. Szir e n d y b e m , że w s t r u k t u r z e społecznej M o n g o l i i na przełomie X I X i X X w .
można było wyróżnić następujące g r u p y społeczne: 1) klasę feudałów
składającą się z silnie zhierarchizowanych rodów książęcych i i n n y c h
dobrze urodzonych (szlachty) oraz równie silnie zhierarchizowanego d u
chowieństwa, 2) aratów podzielonych na 3 kategorie:
a) ałbatan, kategoria najliczniejsza, nie poddana feudałom, ale w y
pełniająca zobowiązania na rzecz państwa, b) chamdżiłga, to znaczy oso
biście poddani feudałów świeckich, i c) szabinar — poddani feudałów
d u c h o w n y c h . Z badań polskiej ekspedycji w y n i k a , że n i e istniały zasad
nicze różnice k u l t u r o w e między w y m i e n i o n y m i g r u p a m i , aczkolwiek i c h
społeczna pozycja była różna .
26
21
2 6
B.
Szirendyb,
Mongolija
na rubieże
XIX-XX
wieków,
Ułan B a t o r 1963,
s. 28.
" M a r k o w s k a ,
Sokolewicz,
Olędzki,
Niektóre
zmiany...,
s. 453-501;
76
ZOFIA SOKOLEWICZ
Nie wchodząc t u w p r z y c z y n y powstania t a k i e j właśnie s t r u k t u r y
społecznej — badania n a d t y m prowadzone są wciąż przez historyków
m o n g o l s k i c h — można t y l k o stwierdzić, że j e j istnienie u w a r u n k o w a
ne było strukturą państwa, n a j p i e r w niepodległego i m p e r i u m mongolskie
go, później poddanego a d m i n i s t r a c j i mandżurskiej. Jego funkcjonowanie
zależne było od wypełniania przez różne g r u p y ludzkie różnych zadań:
p r o d u k c y j n y c h , p o l i t y c z n y c h , m i l i t a r n y c h , ideologicznych, reprezentacyj
n y c h na zewnątrz w k o n t a k t a c h z i n n y m i g r u p a m i etc.
Większość zadań p r o d u k c y j n y c h w y k o n y w a n a była przez aratów —
pasterzy. Pasterstwo — wypas bydła stanowiło podstawę gospodarczą,
podstawowe źródło u t r z y m a n i a ludności. Obok niego występowało r z e m i o
sło w y k o n y w a n e przez rzemieślników pochodzenia obcego l u b przez a r a
tów, którzy s t r a c i l i stada bydła. G r u p y rzemieślnicze o d X V I I w . g r u
powały się wokół klasztorów l u b siedzib książęcych, rzadziej były to g r u
p y zajmujące się rzemiosłem obok w y p a s u bydła, stanowiąc j a k b y o d
rębną grupę etnograficzną. Te ostatnie miały znacznie starszą tradycję
i można odnosić je co n a j m n i e j do epoki i m p e r i u m mongolskiego. O r g a n i
zacja rzemiosła i k o n t a k t y rzemieślników z r y n k i e m miały i n n y c h a r a k
ter niż w p r z y p a d k u rzemiosła zgrupowanego wokół klasztorów. Do c z y n
ności p r o d u k c y j n y c h w okresie poprzedzającym panowanie Mandżurów
można b y zaliczyć wojnę grabieżczą, która przyczyniała się w p r z y p a d k u
Mongołów podobnie j a k i u i n n y c h g r u p pasterskich do pomnożenia b o
gactwa . P r a w o do uczestniczenia w niej m i e l i wszyscy . Podobnie j a k
pasterstwo, było to najbardziej powszechne źródło u t r z y m a n i a , czego nie
można powiedzieć o rzemiośle a n i też o rzadko występującym r o l n i c t w i e
u p r a w i a n y m częściej przez chińskich osadników, rzadziej przez zbiedniałych pasterzy . Poniższa tabela przedstawia rejestr czynności pasterskich
obowiązujących wszystkich, p r z y p r o s t y m podziale pracy (płeć i w i e k ) .
Czynności te zróżnicowane są nadto w c y k l u sezonowym rocznym. Tabe
la ta nie w y k a z u j e w s z y s t k i c h przekoczowań, które — w zależności od
r o k u — wahały się od 4 do 80.
Można przyjąć, że r y t m pracy w s z y s t k i c h pasterzy był t a k i sam. Póź
ną jesienią, zimą i wczesną wiosną przeważały prace mające na celu
u t r z y m a n i e i p r z e t r w a n i e stada w t r u d n y c h w a r u n k a c h n a t u r a l n y c h .
Wczesną wiosną zaczynały się czynności związane z pomocą rodzącym
28
29
30
31
J.
Olędzki,
[w:] Studia
2 8
Rodzimość
mongolskie,
i ludowość
we współczesnej
narodowej
sztuce
Mongolii,
W r o c ł a w — W a r s z a w a 1969, s. 99-112.
P o r . zbiór referatów historyków m o n g o l s k i c h n a I I Międzynarodowym
gresie Mongolistów w 1970 r. w Ułan B a t o r , Oiora ulsyn
mongołcz
erdemtnij
Kon
I I ich
churał, U ł a n B a t o r 1973.
29
Tajna
historia
s. 162 w y k a z u j e
analogie
g r u p a m i a r a b s k i m i i niektórymi b e r b e r s k i m i .
30
Tajna
3 1
Dynowski,
Historia...,
s. 177 n.
op. cit., s. 78 n.
pod t y m względem z p a s t e r s k i m i
Czynności
październik
listopad
grudzień
styczeń
przekoczowywanie
ochrona
w
rem,
kierunku
zi
oddzielenie
owiec
przed
rozproszeniem,
wiat
dzikimi
zwierzętami
mowisk
od
marzec
luty
zwierząt
pasterskie
i
dojenie k r ó w
koni
bydła
n a c h cieląt i jagniąt
pasienie
czerwiec
maj
lipiec
sierpień
wrzesień
3
przekoczowywanie
na
pastwiska
N
O
»
wio
senne
pomoc
odrębne
kwiecień
przy
cieląt
narodzi
porody kobył, s y s t e m a t y c z n e dojenie
czy
porody
M
0
wielbłądów
systematyczne
dojenie
systematyczne
wyrób
osobny
kla
dojenie
kóz i
produktów
wypas
gromadzenie
samic
owiec
i
01
kóz, zapładnianie i c h
wielbłądów
strzyżenie
owiec
paszy
>
owiec
mlecznych
czesanie
treściwej
«!
krów
N
•<
g
O
jagniąt
na
и
w
zimę
dla
młodych
zwierząt
o
o
w
polowanie
i
inne
prawa
na
bobaki
zwierzęta,
wy
skór
rozpoczęcie
przegonu
koni n a da
lekie
wiska
past
O
я
78
ZOFIA SOKOLEWICZ
samicom, opieką n a d nowo n a r o d z o n y m i cielętami i jagniętami. N a późną
wiosnę i wczesne lato przypadała opieka n a d rodzącymi kobyłami i w i e l
błądami. Od tego m o m e n t u zaczynano systematyczne dojenie i związany
z t y m wyrób produktów mlecznych, p r z y g o t o w y w a n i e i c h na zimę. Okres
lata obfituje w różnorodne zadania pasterskie.
W y k o n y w a n i e t y c h zajęć pasterskich u w a r u n k o w a n e było niewątpli
w i e dużą wiedzą n a temat środowiska naturalnego, o rodzajach pastwisk
ze względu na g a t u n k i porastających j e t r a w czy ze względu na położe
nie, osłonięcie od w i a t r u i bliskość źródeł w o d y . Według badaczy topon i m i k i Mongołowie znają 18 różnych nazw n a określenie różnych rodza
jów s t e p u . Według badaczy f l o r y znają ponad 250 różnych nazw na
porastające step rośliny. Znają dobrze anatomię z w i e r z ą t i podejmują
się i c h leczenia. Leczenie zwierząt oddzielone jest ściśle od leczenia l u d z i
i pozostaje w rękach doświadczonych pasterzy.
Pozostaje teraz jeszcze do wyjaśnienia sprawa o p i e k i n a d stadem.
Szulzenko , a za n i m K r a d e r , powtarzają dość powszechną o społecz
nościach pasterskich opinię, że człowiek n i e opiekuje się zwierzęciem. Jest
to również opinia przeważająca wśród pasterzy. W rejestrze czynności
zanotowano jednak takie, które na pewno na przełomie X I X i X X w., j e
żeli nie wcześniej, były stosowane w stosunku do zwierząt. D y s p o n u j e m y
szczegółowymi opisami b u d o w y osłon dla m a t e k i jagniąt l u b samych
jagniąt z nawozu zebranego w ubiegłym r o k u , notuje się t r z y m a n i e jagniąt
i małych wielbłądów i cieląt przez pierwsze d n i w j u r c i e gospodarczej,
a nawet razem z rodziną gospodarza, stosuje się rozdzielanie samic owiec
od baranów, a także ogierów i klaczy, aby porody odbywały się w j e d
n y m okresie d o g o d n y m d l a odchowania z w i e r z ą t . Wszystko to świadczy
o konieczności wkładu pracy l u d z k i e j w u t r z y m a n i e stada. Czynności
ludzkie mają t u , zdaniem informatorów, n i e t y l k o wpływ n a wielkość
stada, lecz również na stopień jego samodzielności. Zwierzęta, które o d
łączą się od stada i zdziczeją, dają sobie w stepie t r u d n i e j radę od zwie
rząt dzikich. Te z n i c h jednak, które przez jakiś czas przetrwają, w y k a z u
ją i n s t y n k t wrażliwszy od zwierząt d o m o w y c h , co wyraża się w szybszej
reakcji na mające nastąpić z m i a n y t e m p e r a t u r y , wyczuwanie nadchodzą
cych wiatrów etc.
Można b y w t y m stanie rzeczy dopatrywać się r e z u l
tatów działania człowieka, jego wpływu na selekcję zwierząt — m n i e j
ostrą w stadzie będącym pod opieką niż w stadzie d z i k i m . Zapewne
3 2
33
34
35
3e
37
3 2
W.
A.
Kozakiewicz,
Sovriemiennaja
Mongolskaja
Toponimlka,
Lenin
g r a d 1934, s. 7-8.
3 3
A Z E I H K M P A N n r 128 B a j a n S o m o n , 1966, n r 154, 1968; m a t . Z S . 1969.
и S z u l z e n k o , op. cit., s. 22-23.
Ecology...,
35
Krader,
36
A Z E I H K M P A N n r 120 B a j a n S o m o n , 1967, n r 154x, 1968г.,
s. 306-307.
Olżdyt.
3
' A Z E I H K M P A N n r 81 B a j a n S o m o n ; m a t . własne Z S 1969.
122, 1973, somon
79
WZÓR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H
w t y c h czynnościach pasterskich n i e można dopatrzyć się r a c j o n a l n y c h
zabiegów hodowlanych. N i e m n i e j jednak, jeżeli do w s p o m n i a n y c h wyżej
dołączymy jeszcze powszechnie stosowane zabiegi kastracyjne, t o niemo
żliwy do u t r z y m a n i a jest pogląd, że pasterze mongolscy c h o d z i l i za sta
dem, które utrzymywało się w półdzikim stanie.
Wszystkie czynności pasterskie znał w zasadzie każdy arat. J u r t a była
zarówno n a j m n i e j s z y m zespołem r o d z i n n y m , j a k i gospodarczym. M a j s k i
określa j e j wielkość na 4-5 osób i n a 60 sztuk zwierząt, w t y m 7,1 k o n i ,
1,5 wielbłąda, 7,1 bydła rogatego, 44,3 owiec i kóz . Taka średnia j u r t a
nie stanowiła j e d n a k n i g d y niezależnej j e d n o s t k i gospodarczej. K i l k a l u b
kilkanaście j u r t łączyło się w jeden c h o t a j l , dobierając się częściowo
na zasadzie pokrewieństwa, częściowo sąsiedztwa; znajomości, wypróbo
wanej już współpracy. Chotajle były j e d n o s t k a m i elastycznymi i z m i e n
n y m i . Ludzie niezadowoleni ze współpracy m o g l i przenieść się do innego
chotajlu p r z y końcu sezonu.
W c h o t a j l u obowiązywała zasada r o t a c j i zajęć. W zależności od w i e k u
i płci każdy wykonywał kolejno wszystkie zadania gospodarcze obowiązu
jące tę płeć i tę grupę w i e k u . W p r z y p a d k u b r a k u rąk do pracy oddawano
zwierzęta obcej rodzinie, najczęściej na wypas z i m o w y . Zdarzało się, że
rodzina nie posiadała w s w y m stadzie wszystkich rodzajów zwierząt. W t e
d y n i e brano j e j pod uwagę *przy organizowaniu obsługi t y c h zwierząt
w chotajlu. Z zasady podziału pracy w c h o t a j l u , polegającej na r o t a c j i
obowiązków nie według ilości l u d z i zdolnych do pracy w każdej rodzinie,
lecz według ilości r o d z i n wchodzących w skład chotajlu, wynikało, że
nie każda rodzina wykonywała pełen zestaw czynności pasterskich. Z t e
go też mogły wynikać różnice w kolejności przyuczania dzieci do prac
w pasterstwie. W t r a d y c y j n y m wzorze k u l t u r o w y m , g d y dzieci pozosta
wały w d o m u , a jeżeli nawet w dość n i e l i c z n y c h w y p a d k a c h oddawano je
na naukę, to nauka ta odbywała się w j u r c i e gospodarza i dziecko zobo
wiązane było do uczestniczenia we w s z y s t k i c h zajęciach gospodarczych,
kolejność przyuczania dzieci do pracy wyglądała następująco:
K o b i e t y : w w i e k u 6 l a t dziewczęta zajmowały się jagniętami, a więc
przynosiły nowo narodzone jagnięta do j u r t y , wiązały w j u r c i e l u b na
ciepłym, osłoniętym miejscu przed jurtą, doprowadzały je do k a r m i e n i a
do matek. Pomagały też dorosłym k o b i e t o m w wiązaniu owiec do dojenia.
W a r u n k i e m t y c h prac było rozróżnianie, które z jagniąt jest od której
m a t k i . Nierzadko d z i e w c z y n k i posiadały już swoje własne jagnię, do któ
rego odnosiły się z całą serdecznością. Spodziewano się, że później prze3S
3 9
40
41
I . M a j s k i j , Sowriemiennaja
Mongoliją, I r k u c k 1921, s. 126.
D. M a r k o w s k a ,
S. S z y n k i e w i c z , Spółdzielnia pasterska.
i modernizacja,
[w:] Studia mongolskie,
s. 55-81.
3 8
3 9
4 0
A Z E I H K M P A N n r 120 B a j a n S o m o n , 1967, 1969.
AZE IHKM
a j m a k bułgański.
4 1
Tradycja
PAN
n r 98, 121, 123, 124, 125 B a j a n
Somon,
1968; n r 26, 1971,,
80
ZOFIA SOKOLEWICZ
niosą ją na inne zwierzęta, na całe stado. Uczyły się również, n a w e t
w w i e k u 5-6 l a t , jazdy na źrebięciu, a od 7 r o k u życia pod opieką d o
rosłych — najczęściej mężczyzn — uczyły się jazdy konnej w siodle. Z n a
jomość jazdy k o n n e j była w a r u n k i e m podjęcia k o l e j n y c h prac w gospo
darstwie, to jest o p i e k i n a d cielętami. Jednocześnie w w i e k u 7-8 l a t
d z i e w c z y n k i rozpoczynały trwającą k i l k a l a t naukę dojenia, rozpoczy
nając od owiec i kóz. Od 9 r o k u życia podejmowały opiekę nad cielętami,
to jest przyprowadzały cielęta do m a t e k i odprowadzały je, przypędzały
k r o w y - m a t k i na w i e c z o r n y udój, wreszcie zajmowały się z i m o w y m , cało
d z i e n n y m wypasem cieląt. Od 15 r o k u życia zaczynały dojenie krów
i kobył, a później wielbłądów. Od tego r o k u , czasem wcześniej, zaczynały
prace p r z y w y r o b i e produktów mlecznych, suszeniu i c h na zimę, j a k rów
nież zbierania nawozu w stepie, uczyły się konserwowania produktów
(mrożenie mleka), suszenia t r a w na zimę (dla nowo narodzonych jagniąt
i cieląt). Zakładano, że 20-letnia dziewczyna umiała wykonać wszystko,
czego oczekiwano od gospodyni. W s t y d e m było zwrócenie się do kogoś
o pomoc w uszyciu świątecznej deli, choć — g d y się dziewczyna tą u m i e
jętnością raz wykazała, mogła t a k i e zamówienie złożyć u słynących z haf
t u i n n y c h aratek.
Mężczyźni : zaczynali, podobnie j a k dziewczęta w 6 r o k u życia, opie
kować się jagniętami, jeździć na oklep na źrebiętach l u b młodych k o
niach. Dopiero w 9-10 r o k u życia zajęcia dziewcząt i chłopców zaczynają
się odróżniać. W t y m czasie chłopcy dołączają się do mężczyzn pomaga
jąc i m w wypasie k o n i , w t y m zwłaszcza w n o c n y m wypasie w lecie, gdy
źrebięta są z m a t k a m i , i łapania k o n i na urgę. Niejednokrotnie zanim
zaczną tę naukę, legitymują się umiejętnością łapania bydła rogatego.
Uczą się uczestnicząc w męskich pracach: zabijaniu zwierząt, dzieleniu
mięsa, pomocy p r z y porodach różnych zwierząt, u d o j u klaczy ( w y k o n y
w a n y m przez kobietę i mężczyznę razem) uważanym za szczególnie t r u d
n y i wymagający siły fizycznej. Uczestniczą również w pracach p r z y roz
b i j a n i u i składaniu j u r t y , p r z y j e j konserwacji i naprawach, uczą się t r o
pić i polować na zwierzęta, zdzierać i oprawiać skóry, strzyc owce, w y czesywać sierść końską i częściowo wełnę i p u c h wielbłądzi, gromadzić
siano i suszoną treść żołądków bobaków na zimę w celu k a r m i e n i a mło
d y c h zwierząt. Uczą się d o b o r u sztuk do k a s t row a nia i samego k a s t r o
wania.
42
Rejestr koniecznych umiejętności pasterskich jest długi. Obserwacja
czynności pasterza doprowadza do w n i o s k u , że i c h prawidłowe w y k o n y
wanie m u s i wiązać się z długim doświadczeniem. Każda z czynności p o
siada swoje uzasadnienie, swoją technikę, może być w y k o n y w a n a m i m o
swej pozornej p r o s t o t y w k i l k a różnych sposobów. Obserwacja dnia p r a 4 2
AZE IHKM
PAN
oraz m a t . własne Z S 1969.
n r 120, 1967, n r 98, 99, 121, 125, 154 B a j a n
S o m o n , 1968,
81
WZOR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H
cy w j u r c i e pozwala na stwierdzenie, że m i m o b r a k u oznak pośpiechu,
p r z y o g r o m n y m spokoju cechującym w y k o n y w a n i e każdej pracy, zwłasz
cza w okresie l e t n i m , ludzie muszą wokorzystywać każdą chwilę. Każdy
musi umieć robić wszystko — to podstawowa zasada, ogólnie obowiązu
jąca.
Powstaje jednak pytanie, czy każdy r o b i wszystko. Na pewno nie.
I nie t y l k o z wspomnianego już powodu, że na przykład rodzina rezygnu
je z opieki, czy nawet posiadania jakiegoś g a t u n k u zwierząt. Również
dlatego, że pewne czynności można, ale nie m u s i się, wykonywać. Każdą
należy znać, ale niektóre zna się lepiej od i n n y c h . Do t y c h , które zdecy
dowanie są przedmiotem w y b o r u , należą: p r z y g o t o w y w a n i e p o k a r m u d l a
młodych zwierząt na zimę, szycie okryć d l a nowo narodzonych wielbłą
dów, starania o opiekę nad j e d n y m t y l k o , u l u b i o n y m g a t u n k i e m zwierząt,
szycie świątecznej odzieży, ubijanie wojłoku. Jak w y n i k a z zestawienia
ilość prac, których nie m u s i wykonywać kobieta jest stosunkowo n i e w i e l
ka. Rejestr ten jest nieco dłuższy w p r z y p a d k u mężczyzn. Mężczyźni
mogą specjalizować się w p o l o w a n i u na określone zwierzęta, w znacznym
też stopniu mogą rezygnować z przyswajania sobie pewnej wiedzy l u b
o d w r o t n i e rozwijać ją. Mogą więc rozwijać wiedzę o pastwiskach i i c h
rodzajach l u b rezygnując z tego posuwać się szlakami t r a d y c y j n i e w y
próbowanymi przez ojca l u b iść za starszym c h o t aj l u
Mogą rozwijać
wiedzę botaniczną, co również czyni i c h ekspertami w doborze pastwisk,
a nadto pozwala na, jeżeli nie leczenie ziołami, to określenie roślin trują
cych d l a zwierząt . Mogą rozwijać wiedzę o a n a t o m i i zwierząt, o p r z y
zwyczajeniach jednego l u b k i l k u gatunków zwierząt i leczyć je . Spec
jalistów w t y m zakresie nie było w i e l u i właściciel chorego zwierzęcia —
najczęściej k o n i a l u b wielbłąda, t z n . zwierząt cennych, decydował się n a
daleką nieraz podróż, aby przywieźć do j u r t y doświadczonego pasterza
i uratować zwierzę. Podobnie nie wszyscy mężczyźni z a j m o w a l i się k a
s t r o w a n i e m zwierząt, niejednokrotnie zdając się na pomoc specjalisty
zarówno p r z y samej czynności, j a k i wyborze sztuk do k a s t r o w a n i a .
Nie ulega wątpliwości, że pasterstwo mongolskie stwarzało okazję do
specjalizacji. A ta prowadziła do zwiększenia prestiżu społecznego j e d
nostki. Interesujące są informacje na temat w y b o r u starszego — p r z y
wódcy chotajlu. Jego stanowisko było nieformalne, ale też decyzje nie
były kwestionowane. I c h zakwestionowanie łączyło się z w y k l e z odej
ściem r o d z i n y mężczyzny, który miał odmienny pogląd, do innego cho
t a j l u . W y b o r u takiego przywódcy d o k o n y w a n o n i e kierując się stopniem
4 3
4 4
45
46
47
4 3
4 4
4 5
M a t . własne Z S 1969. B a j a n S o m o n .
A Z E I H K M P A N n r 120 B a j a n S o m o n , 1967.
A Z E I H K M P A N n r 129; m a t . własne Z S , 1969.
AZE IHKM
Z S 1969.
4 e
«
P A N n r 128, 1966, n r 125, 154 B a j a n
A Z E I H K M P A N n r 125 B a j a n S o m o n , 1969.
li — Etnografia Polska, t. X X z. 2
Somon,
1968, m a t . własne
82
ZOFIA SOKOLEWICZ
pokrewieństwa, ale w i e k i e m r o z u m i a n y m t u j a k o rękojmia doświadczenia
i s a m y m doświadczeniem w zakresie d o b o r u pastwisk, znajomości z w y
czajów zwierząt, umiejętności i c h leczenia
etc.
Jeżeli więc o w s z y s t k i c h aratach w zasadzie można było powiedzieć,
że b y l i pasterzami, t o t y l k o o niektórych mówiono, że są d o b r y m i , do
świadczonymi pasterzami i t y l k o niektórzy słynęli ze swej w i e d z y w t y m
l u b i n n y m zakresie, a sława i c h sięgała nieraz k i l k a s e t kilometrów .
Większe możliwości specjalizacji mężczyzn niż k o b i e t wiązały się za
pewne z f a k t e m , że poza pasterstwem z a j m o w a l i się o n i c e n i o n y m polo
w a n i e m , podczas g d y k o b i e t y zajmowały się co p r a w d a zbieractwem, ale
w h i e r a r c h i i wartości nie zajmowało ono żadnego miejsca. Nadto k o b i e t y
częściej pozostawały w obrębie j u r t y , nie nawiązywały więzi poza włas
n y m chotajlem. Miały mniejsze doświadczenie — mniejszy materiał do
porównania zarówno w zakresie znajomości t o p o g r a f i i terenu, j a k i d o
b o r u pastwisk, miały też węższy zakres w i e d z y pasterskiej, mniejszą
okazję do porównania swoich osiągnięć z osiągnięciami i n n y c h . Również
rodzaje wytwórczości rzemieślniczej, którymi się zajmowały, miały węż
szy zakres w porównaniu z uboczną n a w e t produkcją rzemieślniczą męż
czyzn. N i e m n i e j jednak n a w e t w t a k wąskim zakresie i c h działania rów
nież pozostawała możliwość w y b o r u i szczególnego specjalizowania się
w p e w n y c h t y l k o zajęciach.
Specjalizacja ta jest znacznie bardziej widoczna w społecznej płasz
czyźnie działań pasterzy mongolskich, zarówno mężczyzn, j a k i kobiet.
D o w o d e m na to jest zróżnicowany f o l k l o r , rozbudowane zwyczaje zwią
zane z gościnnością, obrzędy doroczne. O zróżnicowaniu zachowań l u d z k i c h
w t y c h dziedzinach i możliwości j a k g d y b y specjalizacji w p e w n y c h t y l
ko z n i c h zajmę się w cz. I I . N a koniec t y c h rozważań chciałabym t y l k o
zwrócić uwagę na f a k t , że i n d y w i d u a l i z a c j a zachowań jest szczególnie w i
doczna w t e d y , g d y wiąże się z dążeniem do osiągnięcia p e w n y c h wartości.
Nie ma jeszcze s t u d i u m k u l t u r y mongolskiej w kategoriach wartości.
Można jednak przypuszczać, że jedną z wartości jest zamożność, której
s y m b o l e m jest dobrze prosperujące stado bydła. T y m można tłumaczyć
pełen serdeczności, t r o s k i , a n a w e t poświęcenia
stosunek do stada w p a
j a n y dzieciom od najmłodszych l a t , j a k również n i e m a l i n d y w i d u a l n e
t r a k t o w a n i e każdego zwierzęcia, wyrażające się w odróżnianiu i rozpo
znawaniu każdej sztuki, w n a d a w a n i u i m i o n , w posiadaniu u l u b i o n y c h
zwierząt przez poszczególnych członków r o d z i n y , n a w e t w słownictwie,
nie t y l k o bardzo b o g a t y m , lecz również nacechowanym uprzejmością .
48
49
50
51
52
4 8
A Z E I H K M P A N n r 120 B a j a n S o m o n , 1967.
4 9
A Z E I H K M P A N n r n r 55, 1965, m a t . własne Z S 1969. B a j a n
5 0
A Z E I H K M P A N n r 123, 124 B a j a n S o m o n , 1968; Mandał G o b i , 1965.
5 1
A Z E I H K M P A N n r 121, 125 B a j a n S o m o n , 1968, 1969.
5 2
AZE IHKM
Somon.
P A N n r 124 s. 7 1968 w y m i e n i a się wyrażenie uřier dzatacři
—
używane n a określenie w y g a n i a n i a bydła n a p a s t w i s k o z n a c z y dosłownie „zapraszać"
83
WZOR K U L T U R O W Y P A S T E R Z Y M O N G O L S K I C H
Z przeglądu zajęć kobiet i mężczyzn i i n f o r m a c j i n a t e m a t możliwości
i c h i n d y w i d u a l i z a c j i w y n i k a wniosek, że znacznie więcej możliwości i n d y
w i d u a l i z a c j i zajęć w sferze gospodarczej posiadali mężczyźni. N i e można
na tej podstawie sądzić, że k o b i e t y były źle w społeczeństwie m o n g o l
s k i m t r a k t o w a n e . I c h miejsce w rodzinie jest ważne, a w stosunkach
kobieta — mężczyzna można zaobserwować postawę partnerską . Nie
można jednak pominąć f a k t u , że k u l t u r a mongolska jest, podobnie j a k i n
ne k u l t u r y pasterskie, p a t r y l i n e a r n a . Większość wartości t e j k u l t u r y
ukształtowała się jeszcze przed i m p e r i u m Czingis-chana . Wszystkie je
można sprowadzić do t r o s k i o bydło — podstawę u t r z y m a n i a i obronność
( t e r y t o r i u m , stada, potem w o j n y grabieżcze). Z p i e r w s z y m i wiąże się d o
skonalenie t e c h n i k pasterskich i p r z e j a w y i n d y w i d u a l n e j t r o s k i o bydło,
rozwój wiedzy o zwierzętach i środowisku p r z y r o d n i c z y m . T u m a m y
pewne pole dla aktywności kobiet, znacznie j e d n a k mniejsze niż męż
czyzn. Z d r u g i m i wiążą się zachowania zmierzające do zawierania i u t r z y
m y w a n i a sojuszy, odróżniania swoich od obcych, panowania n a d prze
strzenią, co wiąże się ze szczególną pozycją konia, r o z w o j e m sprawności
fizycznej. Te wartości w całości rozwijane były przez mężczyzn. K o b i e
cie pozostawało w zasadzie dość ściśle określone powtarzanie w z o r u go
spodyni i m a t k i . Istniała więc zasadnicza odmienność w z o r u mężczyzny
i k o b i e t y wyrażająca w powyższym układzie cechy adaptacyjne k u l t u r y
i stanowiące o j e j k o n t y n u a c j i aż po współczesność, do m o m e n t u , w któ
r y m następuje zasadnicza zmiana systemu wartości.
53
54
Katedra Etnografii UW
Nowy Świat 69
00-046 Warszawa
A Z E I H K M P A N n r 55, 98, 165 B a j a n S o m o n , 1968; m a t . własne Z S . 1969.
N. N. С z e b о к s а г o w, Chozjajstwienno-kulturnyje
tipy narodów
wostoczAzji, [w:] Narody mira, M o s k w a 1965.
5 4
noj