5c4b9562f679bcde7e88cff7fb1815bd.pdf
Media
Part of Malarz Jędrzej Mazurkiewicz/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.4
- extracted text
-
Ewa
Śnieży
ńska-Stolot,
M A L A R Z
Stefania
Krzysztof
owicz
J Ę D R Z E J
M A Z U R K I E W I C Z
W czasie przeprowadzanej w e w r z e ś n i u 1960 roku
inwentaryzacji z a b y t k ó w pow. leżajskiego z ramienia
w o j e w ó d z k i e g o konserwatora z a b y t k ó w przy W R N w
Rzeszowie, z w r ó c o n o u w a g ę na p o l i c h r o m i ę trzech k a
pliczek. Z n a j d u j ą się one na terenie d w u s ą s i a d u j ą c y c h
ze sobą wsi — W o l i Zarczyckiej i Hucisk, położonych
w odległości około 14 k m na p ó ł n o c n y z a c h ó d od L e
żajska.
Z b l i ż o n e daty powstania m a l o w i d e ł , ich forma oraz
sygnatura malarza J ę d r z e j a Mazurkiewicza p o z w a l a j ą
z w i ą z a ć je w j e d n ą o d r ę b n ą g r u p ę .
M a l o w i d ł a , wykonane t e c h n i k ą k l e j o w ą , w e wszyst
kich trzech kapliczkach łączy analogiczna kompozycja.
S k ł a d a się ona ze stojących postaci ś w i ę t y c h rozmiesz
czonych na w e w n ę t r z n y c h ś c i a n a c h kapliczek, ponad
k t ó r y m i biegnie pas o r n a m e n t ó w , napisu fundacyjnego
umieszczonego nad d r z w i a m i i m a l o w i d e ł na suficie.
W y j ą t e k stanowi kapliczka z W o l i Zarczyckiej, gdzie
m a l o w i d ł a p o j a w i a j ą się na w e w n ę t r z n y c h i z e w n ę t r z
nych ś c i a n a c h .
Najwcześniejsze ze wspomnianych m a l o w i d e ł znajduje
się w kapliczce tzw. Gorylowej ze wsi Huciska ( i l . 3).
Kapliczka Gorylowa założona jest na planie o ś m i o b o ku, nakryta k o p u ł k ą z gontu i z w i e ń c z o n ą l a t a r n i ą
W sześciu w n ę k a c h dzielących ściany kapliczki umiesz
czono n a s t ę p u j ą c e m a l o w i d ł a : (od wschodu) „ M a t k a Boska
Bolesna", scena uszkodzona (na skutek wybicia okienka),
i
II. 1, 2. Sw. Mikołaj,
św. Jakub, fragmenty
z kapliczki Gorylowej.
II. 3. Kapliczka
tzw.
Huciska, pow.
Leżajsk.
polichromii
Gorylowa.
201
„ Ś w i ę t y M i k o ł a j " (ił. 1), „Św. Barbara", scena nieczy
telna (ze wzgl. na wybicie okienka) oraz „Św. Jakub"
(ił. 2). U nasady k o p u ł k i umieszczono fryz r o ś l i n n y
z kartuszami i m o t y w a m i ludzkich masek na osi, p o ł ą
czonych w s t ę g a m i , z k t ó r y c h s p ł y w a j ą kampanulle. Po
nad fryzem, na osi okienek namalowano dwa tonda
w obramieniach roślinnych. Tondo na ścianie wschod
niej silnie zniszczone przedstawia św. M i c h a ł a A r c h a
nioła w walce z d i a b ł e m . Znaczne zniszczenie drugiego
tonda nie pozwala na odczytanie jego treści. Nad ołta
rzem umieszczono kartusz z napisem ( m a j u s k u ł a ) : „ W s p o
m o ż e n i e wiernych" .
Bardziej zniszczone są m a l o w i d ł a w drugiej kaplicz
ce ze wsi Huciska,, później datowane.
Kapliczka ma plan p r o s t o k ą t a o ściętych od w e w n ą t r z
narożnikach
( i l . 4). Na
ścianie zachodniej malarz
umieścił postacie św. Antoniego i św. Mikołaja, a na
wschodniej — figury: niezidentyfikowanej zakonnicy,
t r z y m a j ą c e j k a r t k ę z napisem ,,Amavi crucificum", i ś w .
M i c h a ł a z napisem u d o ł u : „Quis ut Deum".
2
Na ściętych n a r o ż n i k a c h namalowano postacie św.
Wojciecha, św. J ó z e f a , t r z y m a j ą c e g o Dzieciątko, św.
Barbary i niezidentyfikowanego świętego. Ponad posta
ciami świętych, na ściętych n a r o ż n i k a c h i ponad okien
kami z n a j d u j ą się kartusze podobne do o r n a m e n t ó w ro
kokowych. Ściany zwieńczone są fryzem patronowym,
a na suficie namalowano postać M . B. Niepokalanego
Poczęcia w ś r ó d chmur.
Najpóźniejszą d a t ę noszą m a l o w i d ł a kapliczki z W o l i
Zarczyckiej, r ó w n i e ż założonej na planie p r o s t o k ą t a
i przykrytej dachem dwuspadowym. Na fasadzie ka
pliczki, w d w ó c h niszach f l a n k u j ą c y c h drzwi, namalo
wano postacie św. Piotra i P a w ł a ( i l . 5), a w szczycie —
Oko Opatrzności, adorowane przez a n i o ł ó w . Ponad
drzwiami umieszczono napis z tekstem m o d l i t w y . Na
3
4
5
202
ś c i a n a c h w e w n ę t r z n y c h namalowano t e c h n i k ą k l e j o w ą
sześć postaci ś w i ę t y c h : (od p o ł u d n i a ) J ę d r z e j a , Wojcie
cha, Szymona, Tomasza ( i l . 7), Jana Nepomucena i K a
tarzyny, a poniżej okienek — św. A n n y z M a t k ą Boską
(il. 6) i ś w . M a r i i Magdaleny. Ponad postaciami ś w i ę
tych umieszczono fryz z kartuszy zbliżonych do orna
m e n t ó w stylu r é g e n c e , w y p e ł n i o n y c h k r a t k ą i z a k o ń
czonych kampanullami. O t w ó r drzwiowy f l a n k u j ą dwa
wazony z bukietami k w i a t ó w . Na dole całość obiega
fryz patronowy. Polichromia sufitu jest silnie zniszczo
na i zaklejona papierem. W każdej ze wspomnianych
kapliczek w y s t ę p u j e , j a k w y ż e j wspomniano, napis f u n
dacyjny umieszczony ponad drzwiami, u j ę t y w r o ś l i n n y
kartusz z m o t y w e m putt. W y j ą t e k stanowi druga ka
pliczka ze wsi Huciska, gdzie napis fundacyjny u j ę t o
jedynie w p r o s t o k ą t n ą r a m ę .
Napis fundacyjny z kapliczki
ciska podaje:
Gorylowej
we wsi
Hu
„(Kap)lica Fundowana. Roku 1835
F(u)ndatora Wojciecha Szu(r)daka
(r)e(stau)rowana (w).... 187... przez Re
S t ę p n i a Gosp(oda)rzy z
Wsi Huciska
" ( i l . 8).
Podobnej treści napis fundacyjny znajduje się w
giej kapliczce ze wsi Huciska:
dru
„TĘ K A P L I C Ę ( F U N D O W A Ł ) SIWIEC Z Ż O N Ą K A
T A R Z Y N Ą ORAZ Z M A T K Ą K A T A R Z Y N Ą S I W C O W Ą
Z R E A L N O Ś C I PO SP. WOJCIECHU SIWCU.
Muiiował A n t o n i K i e ł b . M a l o w a ł J. Mazurkiewicz. Dnia
31 lipca Roku P a ń s k i e g o 1880.
S. Jana F... M i c h a ł Sulikowski od P... 185... p... zaś
przez W S..sk w (r. 1880)" ( i l . 9).
Ciekawy jest fakt pojawienia się podpisu
J. Mazurkiewicza, którego nazwisko w y s t ę p u j e
malarza
również
6
na wschodniej ścianie kapliczki z W o l i Z a r c z y c k i e j ,
obecnie zasłonięte obrazem o ł t a r z o w y m ( i i . 11).
Kapliczka z W o l i Zarczyckiej ma r ó w n i e ż napis funda
cyjny n a s t ę p u j ą c e j t r e ś c i :
„Ta kaplica fundowana przez Szymona Ruszaka w roku
1851, a zaś poprawiona w r. 1862, znowu restaurowana
i odmalowana kosztem fundatora z żoną M a r y j a n n ą m a ł
ż o n k ó w w r. 1881" ( i l . 10).
Jak już nadmieniono, opisane wyżej m a l o w i d ł a z trzech
s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą kapliczek w y k a z u j ą dużo cech
w s p ó l n y c h , z a r ó w n o pod w z g l ę d e m formy, j a k i pro
gramu ikonograficznego.
Sztywne postacie świętych, ustawione w trzech czwar
tych, na tle neutralnym, potraktowane płaszczyznowo,
t w o r z ą jednostajny r y t m . Spłaszczone głowy pochylo
ne są w bok. Typowe są szerokie twarze, pozbawione
głębszego wyrazu. Wielokrotnie pojawia się typ fizyczny
o d ł u g i m nosie (linia nosa łączy się z linią b r w i ) , ma
łych ustach i wyrazistych oczach z ciemnymi, d u ż y m i
t ę c z ó w k a m i . Analogiczny typ r e p r e z e n t u j ą twarze ś w i ę
tych z malarstwa ikonowego s ą s i e d n i c h p o w i a t ó w .
7
Naiwne ruchy postaci ograniczają się do podtrzymy
wania a t r y b u t ó w i w y k o n y w a n i a prostych gestów. Sza
ty, z w y j ą t k i e m s t r o j ó w pontyfikalnych i zakonnych,
s k ł a d a j ą się z sukni i narzuconego na ramiona płasz
cza, k t ó r y — na skutek podtrzymywania r ę k ą — tworzy
wielokrotnie p o w t a r z a j ą c y się fałd w kształcie ucha.
Podzielone są one pionowymi f a ł d a m i i podobnie jak
całe postacie obwiedzione ciemnym konturem. Obok
prymitywnych
zestawień
kolorystycznych,
złożonych
z błękitu, czerwieni, żółci i zieleni, p o j a w i a j ą się w du
żej ilości kolory b r ą z o w y i różowy.
Prostota kompozycji, p r y m i t y w i l u d o w o ś ć postaci
świętych kontrastuje z ornamentami, pozostającymi pod
w p ł y w e m o r n a m e n t ó w rokokowych o p r z e m y ś l a n e j kom
pozycji i delikatnym rysunku.
Program ikonograficzny wprowadza obok popularnych
postaci świętych — j a k św. M i k o ł a j , Wojciech, Barbara
itp. — postacie niezidentyfikowanej zakonnicy (Brygida?),
Tomasza, Antoniego, Szymona i św. J ę d r z e j a — patrona
autora polichromii — J ę d r z e j a Mazurkiewicza.
Z a s t a n a w i a j ą r ó w n i e ż częste napisy łacińskie, towa
rzyszące postaciom świętych.
A u t o r e m trzech polichromii byl J ę d r z e j Mazurkiewicz,
którego podpis w y s t ę p u j e w drugiej kapliczce z Hucisk
i w kapliczce z Woli Zarczyckiej. Miejscowa t r a d y c j a
łączy r ó w n i e ż nazwisko Mazurkiewicza z m a l o w i d ł a m i
kapliczki Gorylowej, co też potwierdza forma tej po
lichromii.
Napisy fundacyjne w s k a z u j ą , że Mazurkiewicz malo
w a ł kapliczki w latach 1879, 1880, 1881. Księgi parafial
ne z Woli Zarczyckiej podają, że J ę d r z e j Mazurkiewicz
u m a r ł 26.1.1886 roku, w wieku lat 52. Pochodzi on ze
wsi K r z e s z ó w za Sanem,, pod d a w n y m zaborem rosyj
skim, i był o r g a n i s t ą w W o l i Zarczyckiej . Ponadto
p r o w a d z i ł w o r g a n i s t ó w c e szkolę i dzięki temu zyskał
sobie przezwisko „ b a k a ł a r z " . Oprócz malowania zajmo
w a ł się r ó w n i e ż r z e ź b i e n i e m ś w i ą t k ó w ".
8
9
10
P o w y ż s z e dane o J ę d r z e j u M a z u r k i e w i c z u - o r g a n i ś c i e
t ł u m a c z ą styl jego m a l o w i d e ł , łączących w sobie elemen
ty sztuki ludowej i m a ł o m i a s t e c z k o w e j . Był on a r t y s t ą
ludowym, samoukiem, który uległ zapewne w p ł y w o w i
11. 4. Kapliczka
Huciska,
pow. Leżajsk.
11. 5—7.
menty polichromii
z kapliczki w Woli Zarczyckiej,
Leżajsk. Sw. św. Piotr i Paweł, św. Anna z Matką
św. Tomasz.
Frag
pow.
Boską,
203
8
ś r o d o w i s k a artystycznego j a k i m był w X I X w., a t a k ż e
w c z e ś n i e j Leżajsk. S t ą d też zapewne charakter ornamen
tów, p o j a w i a j ą c y c h się w jego polichromiach. Stanowi
sko organisty, jakie z a j m o w a ł , w y j a ś n i a stosowanie przez
niego wzbogaconej ikonografii oraz n a p i s ó w ł a c i ń s k i c h .
Mazurkiewicz nie był j e d y n y m malarzem w y k o n u j ą
cym p o l i c h r o m i ę kapliczek w okolicach Leżajska. O p r ó c z
w i e l u innych działał tu r ó w n i e ż Franciszek Ksawery
Stankiewicz, t w ó r c a polichromii w kapliczce we wsi
Giedlarowa .
Na terenie samego L e ż a j s k a z a c h o w a ł y się dwie ka
pliczki; jedna na tzw. Zmuliskach, druga w p ó ł n o c n o zachodniej części miasta. W obu z n a j d u j ą się m a l o w i d ł a
ścienne, k t ó r e przemalowane z u p e ł n i e straciły pierwotny
charakter. K a p l i c z k i dekorowane m a l o w i d ł a m i p o j a w i a j ą
się na terenie pow. leżajskiego jeszcze we wsiach W ó l k a
G r o d z i s k a (dwie) i W ó l k a N i e d ź w i e d z k a . M a l o w i d ł a te
są jednak bardzo dalekie od prac J ę d r z e j a Mazurkie
wicza.
Twórczość Mazurkiewicza nie jest w i ę c odosobniona,
ale ściśle w i ą ż e się z w y s t ę p u j ą c ą na tych terenach
t r a d y c j ą , k t ó r a stanowi być m o ż e dalekie echo s ł y n n y c h
polichromii Stroińskiego.
I2
13
}
" 3if *****'
PRZYPISY
1
W 1961 r. kapliczka została n i e w ł a ś c i w i e odnowiona
przez właściciela, k t ó r y p o k r y ł j ą n o w y m dachem z papy.
M a l o w i d ł a zostały przemalowane. P r z e m a l ó w k i w i
doczne są szczególnie w postaci św. M i k o ł a j a i w tłach
pozostałych ś w i ę t y c h .
P o n i ż e j postaci napisy ł a c i ń s k i e : „S. Adalbert, S. Josephus".
M a l o w i d ł a obecnie przemalowane. Ponad postaciami
ś w i ę t y c h Piotra i P a w ł a istniały napisy łacińskie, obec
nie nieczytelne, k t ó r e zamieniono imionami
świętych
w j ę z y k u polskim.
„ P o d T w o j ą obronę... C.". W tle widoczny jest napis
łaciński, obecnie nieczytelny.
1881 — 13 sierpnia.
J ę d r z e j Mazurkiewicz ( i l . 11).
K . Piwocki, Drzeworyt
ludowy w Polsce, W-wa 1934,
str. 137.
Informacji udzielił Kazimierz P i e c h o ń s k i , organista
z W o l i Zarczyckiej.
W pierwszej p o ł o w i e X I X wieku K r z e s z ó w był o s a d ą
m i e j s k ą (1088 m i e s z k a ń c ó w ) w pow. biłgorajskim, k t ó r ą
San oddzielał od Galicji. Należał do ordynacji Zamoy
skich. Słownik
geograficzny
Królestwa
Polskiego,
t. I V ,
pod r e d a k c j ą F. Sulimowskiego. Warszawa 1883, str. 787.
10 -yj W o l i Zarczyckiej pod koniec X I X w . działało
k i l k u miejscowych a r t y s t ó w , o czym ś w i a d c z y fakt, że
znaleziono tam m i ę d z y i n n y m i klocek drzeworytniczy
z s y g n a t u r ą L R (F. Kotula, Klocek
drzeworytniczy,
„ P o l s k a Sztuka Ludowa", 1949, R. I I I , str. 243). W J a ś l e
w 1878 r. wydana została k s i ą ż k a pt. Wola
Zarczycka,
k t ó r e j autorem jest współcześnie żyjący z M a z u r k i e w i
czem ks. Marian P o d g ó r s k i , miejscowy proboszcz. W e d ł u g
informacji K . Piechońskiego, na terenie W o l i Zarczyc
kiej istnieje t r a d y c j ą , że J ę d r z e j Mazurkiewicz p r z e t ł u
m a c z y ł brewiarz na język polski.
Informacja K . P i e c h o ń s k i e g o .
Stefania Krzysztofowicz, Ewa Śnieżyńska, Mieszczań
scy malarze leżajscy X I X wieku, „Polska Sztuka Ludo
wa", R. X V I I , 1963, str. 162.
Obie po lewej stronie drogi z Wólki Grodziskiej
do Grodziska G ó r n e g o .
2
^•"A. Aft" ".Ci";M- " 7 • \ j A A ' ^ « > • • . V '
i
J,
3
4
5
8
7
10
8
9
1 1
12
13
Napisy fundacyjne:
II. 8. Kapliczka
tzw. Gorylowa,
II. 9.
Kapliczka
ze wsi Huciska.
II. 10. Kapliczka
z Woli Zar
czyckiej.
U. 11. Sygnatura
J. Mazurkiewicza,
kapliczka
z Woli
Zarczyckiej.
Fot.:
or.torok