f3e35bb5ef1bce8e9179470208b9a385.pdf
Media
Part of Nauki humanistyczne a etnologia (tezy) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2
- extracted text
-
przyczyn-
4. N i e w i d z ę p o t r z e b y dłuższego z a t r z y m y w a n i a się n a d m i e j s c e m
się o d i s t o t n y c h p r o b l e m ó w
współczesnej
p r o b l e m a t y k i k u l t u r y a r t y s t y c z n e j w e t n o l o g i i . Jeśli t a o s t a t n i a
k u l t u r y , a z drugiej strony zbytnie teoretyzowanie,
zajmowanie
z a j m u j e się b a d a n i o m k u l t u r „ t y p u l u d o w o g o " w ó w c z c s w s p o m
się i n n y m i
ludami i kulturami)
nieodzowne
niany
i
elementy
obecnie
zjawisk
(zawężanie
karstwo, odwracanie
sensowne
kręgu
zainteresowań,
stanowi normalne,
systemu jednej
zakres
jest
jednym
z aspektów
jej przedmiotu
badań
i p o l e m w s p ó ł p r a c y z i n n y m i n a u k a m i z a j m u j ą c y m i się sztuką.
nauki.
mgr Krystyna Małkowska
I H K M
P A N , etnograf
(...)
Etnografia —
chodzi
o nazwę
dyscypliny
określanej
Zniechęcenie może też wywołać sama, przyjęta u nas, n a z w a
również j a k o e t n o l o g i a a l b o a n t r o p o l o g i a k u l t u r o w a c z y społeczna.
etnografia
właściwego
terminu
Właściwie nazwa
e t n o l o g i a . Sugeruje t o bow i e m — zwłaszcza w szerszych
kręgach
m o ż e się w y d a w a ć
n i e i s t o t n a , ważniejsze t o ,
d l a całej
dyscypliny,
zamiast
c z y m się t a d y s c y p l i n a z a j m u j e . A j e d n a k n i e jest t o t a k i e proste.
pozaprofesjonalnych,
S a m a n a z w a s t w a r z a już p e w n e „ p o l e " zainteresowań, określa n i e
tej d y s c y p l i n y jedynie d o s t a d i u m podstawowego
t y l k o dziedzinę, a l e sposób podejścia
pojmowanego,
do niej.
N i e jest
zatem
czyli w opinii
społecznej
—
ograniczenie
i t o szczególnie
j a k o że dostarczycielom n i e k i e d y n a w e t
źródłowych
czy ,,-logia", albo „ e t n o s " c z y „antropos". B y w a , że w p r a k t y c e
k o j a r z y się w i ę c w świadomości społecznej aż n a z b y t często t e n
może
typ
animozje n a t l e opartego n a nieporozumieniu rozdźwięku między
kolekcjonowania ciekawostek
(...)•
choć
nauce
Z
nierzadko
etnografią
przydatnego,
etnograficznych.
P o z o s t a j o jeszcze p r o b l e m z a w a r t y w źródłosłowach „ e t n o s "
Ź r ó d ł e m n i e p o r o z u m i e ń b y w a często p r z y p i s y w a n i e
grup badaczy
nienaukowogo,
być zbieracz-amator.
u p r a w i a n i a t e j d y s c y p l i n y powstają pewno r y w a l i z a c j e , a n a w e t
„logią" i „grafią".
zgoła
danych
cennych
zupełnie t y m s a m y m — ujmując rzecz źródlosłowowo — , , - g r a f i a "
wyłącznie d o „ l o g i i " l u b „ g r a f i i " ,
mogą o n i czynić z w y b o r u , ale równie dobrze
pewnych
co oczywiście
t e n s a m badacz
i
„antropos".
etnologii
Z n i m wiąże
(-grafii).
się r ó w n i e ż
Przyjmuje
o
przyszłość
kultury
euro
pejskiej w jej f o r m a c h „zurbanizowanych" p r o w a d z i do zaoierania
m o ż e występować w r o l i e t n o l o g a bądź e t n o g r a f a w zależności o d
się zróżnicowań
s t a d i u m swoj p r a c y . Przez etnografię r o z u m i e m y b o w i e m
a zwłaszcza t z w . l u d o w y c h . W i a d o m o
poziom
pytanie
się, iż globalizacja
kulturowych,
do zanikania kultur
etnicznych,
j e s t j e d n a k , iż r ó w n o l e g l e
bozpośredniego o p i s u d o k u m o n t a c j i — t w o r z e n i a źródeł oraz i c h
wyostrzają się p e w n e świadome r u c h y a u t o n o m i z a c y j n e
systematyzację,
gólnych g r u p , n i e t y l k o w sensie p o l i t y c z n y m , ale równioż w n a
a więc istotnej p o d s t a w y
wiedzy.
S a m e źródła
poszcze
stanowią j e d n a k materiał t a k obszerny i szczegółowy i t a k n a m
wiązaniu
mało „ m ó w i ą " o rzeczywistości (choć j ą odbijają), że muszą b y ć
zdają s i ę w s k a z y w a ć n a t o , ż e n a ogół p r o c e s o m u n i f i k a c y j n y m
poddane
procesowi
objąć p o z n a n i e m
i n t e r p r e t a c j i i uogólnioń,
szerszy zakres
zdobytą wiedzę szerszym
Należy
sobie
kultury,
a b y można
a również
kręgom odbiorców
było
udostępnić
(...).
życzyć, a b y o b a poziomy
do
towarzyszą
tradycji
spontaniczne
wspó-
tendencje
Obserwacje
współczosne
różnicujące.
Jest
w t y m
jakaś d i a l e k t y c z n a prawidłowość. T e n o w e zróżnicowania i treści,
k t ó r y c h są w y r a z e m ,
dyscypliny
kulturowych.
pozostaną, j a k sądzę, n a d a l
zainteresowań trójpoziomowej
przedmiotem
(czy trójstopniowej) n a u k i o k u l
działały ze sobą m o ż l i w i e równomiernie, a t o j e s t osiągalne p r z y
turze i k u l t u r a c h , jaką jest etnografia — etnologia — antropolo
dobrej świadomości znaczenia każdogo z n i c h oraz — d o d a j m y —
g i a k u l t u r o w a . O b a w a o przyszłość naszej d y s c y p l i n y n i e w y d a j e
dostatecznej liczebności k a d r b a d a w c z y c h . N a s t a w i e n i e
rywaliza-
się z a t e m
słuszna — i t o r ó w n i e ż n a p o z i o m i e , z d a w a ł o b y s i ę ,
c y j n e p r o w a d z i ł o j e d n a k często w h i s t o r i i t e j n a u k i d o n a d m i e r
najbardziej
nego wyprzedzania
—
graficznej,
opartej
w r e a k c j i n a t e n s t a n r z e c z y — d o o d w r ó c e n i a się o d w s z e l k i c h
obserwacji
uczestniczącej i t p .
prób
w
materiału d o w o d o w e g o przez toorię, bądź
teoretycznych
nadmiarze
specyfika
niejako
uogólnioń
i
w
i n f o r m a c j i źródłowych.
p r z e d m i o t u zainteresowań
„misję"
do
zagubienia
Ważną
rolę
spełniła t u
e t n o g r a f i i narzucająca j e j
u d o k u m e n t o w a n i a tego,
w tempie coraz szybszym,
Właściwie
rezultacie
kiedy
co p r z e m i j a ,
zanika
b ą d ź z m i e n i a się i przekształca.
się z a s t a n o w i m y
n a d olbrzymią
(...)
ilością
materiałów źródłowych d o - w s z y s t k i c h u c h w y t n y c h współcześnie
kultur
etnicznych
szeregi etnografów,
Przez
stulecie
badawcze
wysiłki
typu
kuli
ziemskiej,
ogarnia
świadomość
zdumienie:
przez
nieliczne
j a k t o było
możliwet
dzielące n a s o d klasyków
dokumentacyjnego
przedstawicieli
teoretyczną
zebranych
tej nauki.
ewolucjonizmu
skupiały
niemal
N i e nadążano
prace
wszystkie
z
refleksją
n a w y s o k i m p o z i o m i e ogólności, a l e wzrastał p o z i o m
1
metodologicznej,
doskonaliły się t e c h n i k i b a d a w c z e
i s t a w i a n e p y t a n i a p o z w a l a ł y coraz głębiej sięgać w rzeczywistość
kulturową, dostrzegać coraz istotniejsze p r o b l e m y . T e zaś m o g ą
się stać p o d s t a w ą
Dysharmonijny
budowania
stosunek
teorii.
omawianych
wyżej
stadiów
cesu b a d a w c z e g o e t n o l o g i i b y w a przyczyną p e w n y c h
pro
rozgoryczeń
czy zniechęceń wśród — z w ł a s z c z a młodych — j e j p r z e d s t a w i c i e l i .
W y d a j e się, iż d o b r e z d a n i e sobie s p r a w y n a c z y m o n p o l e g a m o ż e
być
pewną
wskazówką
w
jego
przezwyciężaniu.
Brak
stałej
k o n f r o n t a c j i , stałego przejścia m i ę d z y p o a i o m a m i „ l o g i i " i „ g r a f i i "
sprzyja
z
nieodpowiedzialnemu
teoretyzowaniu
i
badań
staje p o d z n a k i e m
74
terenowych,
zapytania.
których
bardziej
bezpośrednioj
dokumentacji
n a b a d a n i a c h bezpośrednich
trudno
sobie
wyobrazić,
etno
,,face-to-face",
a b y jakakolwiek
ogólna t e o r i a k u l t u r y mogła w przyszłości powstać b e z w i e d z y
o w i e l k i m zróżnicowaniu k u l t u r o d m i e n n y c h o d n u r t u „oświeco
n e j " k u l t u r y e u r o p e j s k i e j , n a w e t p r z y założeniu i c h wzrastającej
u n i f i k a c j i . A w i ę c b e z e t n o l o g i i . (...). W y d a j e
się wszakże rzeczą
niewątpliwą,
że przy
obecnym
przesyceniu
ilością
źródłowych
tendencje
rozwojowe
nauki
materiałów
o kulturze
będą
szły
w k i e r u n k u „ l o g i i " , coraz b a r d z i e j się uniwersalizując w k i e r u n k u
antropologii.
W z w i ą z k u z postępującą specjalizacją naukową, nawiązującą
często d o p r o b l e m a t y k i i t e o r i i n a u k
ościennych
(psychologia,
socjologia,
psychiatria, ekonomia, historia sztuki itp.),
też o b a w a ,
że etnologia
czy antropologia kulturowa
się n a szereg d y s c y p l i n o w y s o c e w y s p e c j a l i z o w a n y c h
istnieje
rozpadnie
warsztatach
n a u k o w y c h . I t a o b a w a , choć z p e w n e g o p u n k t u w i d z e n i a b a r d z o
realna, n i e wydaje
s i ę słuszna. W i a d o m o
z błyskotliwym powiedzeniem
wiedzy
bowiem,
iż
zgodnie
Shawa o wzrastającym
poziomie
w o d n i e s i e n i u d o malejącego k u z e r u z a k r e s u
rzeczywis
t o ś c i , w y n i k i t a k i e g o s t a n u r z e c z y są w s e n s i e p o z n a w c z y m
m n i e j zadowalające. Równolegle z a t e m
coraz
rośnie p o t r z e b a
scalania
w i e d z y p o p r z e z integrację n a u k . S t a w i a t o n o w e w y m o g i
metodo
logiczne, różne o d przyjętych i w y s p e c j a l i z o w a n y c h
m o ż n a b y określić j a k o p r z e d e
wszystkim
m e t o d , które
analityczne.
uogólnianiu
jednej s t r o n y , a z d r u g i e j — mało sensownemu mnożeniu nie
przemyślanych
Tym
zagrożonym:
przydatność
pozo
Każda
z wyspecjalizowanych
dziedzin wiedzy
o kulturach
t z w . p i e r w o t n y c h l u b l u d o w y c h z a j m u j e się szczegółowo j e d n y m
t y l k o z j e j aspektów, n i e wnikając głębiej w jego związki z całym
kontekstem
kulturowym.
Takie
całościowe
widzenie
przypada
nież i c h e m o c j o n a l n e g o
zainteresowania
i związanej я n i m nie
właśnie e t n o l o g i i . Sądzę, iż p o d o b n i e j a k r o l a e t n o l o g i i p o l e g a n a
ufności d o uogólnień, d o r e d u k c j i c e c h b a r d z i e j
uszczegółowio
s c a l a n i u i uogólniającej i n t e r p r e t a c j i w i e d z y o różnych k u l t u r a c h
nych
cech i s t o t n y c h ,
pierwotnych
bądź
wykorzystywanie
pomostem,
nawiązaniem
do
pod nimi
tak z
kolei
łączących, b a r d z i e j u n i w e r s a l n y c h , p o z w a l a j ą c y c h zbliżać się d o
n a u k ościennych, będące
jakby
głębokich
i c h poszczególnych
doświadczeń
n a rzecz u j a w n i a n i a u k r y t y c h
aspektach,
pewnych
charakterystyk
kultury
w
zasad
określonego
światopoglądu.
świetle których m o ż e m y lepiej
tych
zasad,
zrozumieć cały szereg
Do
zacho
t y p u europejskiego, jest przede w s z y s t k i m zadaniem a n t r o p o l o g i i
w a ń k u l t u r o w y c h . D z i ę k i r ó ż n i c o w a n i u c e c h ze w z g l ę d u n a i c h
kulturowej
stopień ogólności u k a z u j e się n a m zespół p o z i o m ó w
w
jej
bardzioj
uniwersalnej
refleksji.
n y c h , w i ą ż ą c y c h się w s e n s o w n ą całość. K a ż d y
W i e l o k r o t n i e m ó w i ł a m w y ż e j o różnicach — o w y d o b y w a n i u
struktural
element
szcze
n a j a w cech specyficznych poszczególnych zespołów k u l t u r o w y c h ,
g ó ł o w y u z y s k u j e d o p i e r o w t e d y s w ó j p e ł n y sens i s w o j e
czego znaczenie jest o c z y w i s t e .
w całości. C h c i a ł a b y m , a b y e t n o g r a f o w i e u w i e r z y l i , że t a k a w i z j a
różnicujące
cechy
O w e r z u c a j ą c e się z w y k l e w o c z y
c h a r a k t e r y s t y c z n e , są
przedmiotem
bezpo
miejsce
m o ż e b y ć źródłem n i e m n i e j s z e j radości niż bezpośredniość badań
terenowy cli.
średniego z a i n t e r e s o w a n i a p r z e d e w s z y s t k i m otnografów, a rów-
doc. dr hab, Tadeusz Chrzanowski
IS P A N , historyk sztuki
N a j p i e r w wyjaśnienie osobistej n a t u r y : n i e j e s t e m
etnogra
stanowego
w
zasadzie układu społecznego. A l e k i e d y
f o m , a co gorsze etnografią, j a k o dyscypliną, n i g d y n i o z a j m o
Polska Rzeczpospolita
wałem
L u d e m , w o b e c e t n o g r a f i i stanęło z a s a d n i c z e
się, n i e z n a m
literatury
teoretycznej
i zabierając
głos
czynię j a k ó w oświeceniowy d z i k u s , t y l e że n i e w i a d o m o z p e w
jąc jej o b i e k t y w r a m n c h K a t a l o g u Z a b y t k ó w S z t u k i w Polsce.
I n t e r e s o w a ł o m się r ó w n i e ż s z t u k ą p r y m i t y w ó w
tywną
(i nawet
coś n a t e n t e m a t
jednak
zwrócić
uwagę,
że
i sztuką
popełniłem w
wymieniam
te
prymi
PSL).
dwie
Proszę
kategorie
od
d z i e l n i e , o b a w i a m się z a ś , ż e u n a s z b y t m a ł e w p r a k t y c e c z y n i
się p o m i ę d z y n i m i d i s t i n g u o .
1. N a p y t a n i e p i e r w s z e
dokształcenie
3. P r z y s z ł o ś ć
pytanie
nie powinienem
właściwie
się j e d n a k p o d z i e l i ć m o i m n i e p o k o j e m
odpowiadać.
Chciałem
odnośnie d o pojęcia l u d .
M o ż e istniał o n w epoce K o l b e r g a , m o ż e jeszcze w czasach
„We
etnografii?
naiwne,
takie do
taka
sama
Albo
przyjmiemy,
j a k prayszłoeć
wszystko
spokojnie
W
(acz
Przepraszam
wzruszania
serc.
PSL,
jest
to
przyszłość
jest
To
ale
innych dyscyplin humanistycznych.
ż e w o g ó l e d y s c y p l i n a m i n i e są i d a m y
zepchnąć n a m a r g i n e s
przez technokratów, albo
nie bezkrytycznie)
realizować
zamkniętymi
i gdzie o d dawna
się
też
będziemy
swoje
założonia.
h i s t o r i i s z t u k i , która o d d a w i e n d a w n a zajmuje
obszarami
z u w a g i n a wyżej w y m i e n i o n e nie-
pytanie:
albo n i c .
nością w j a k i e j m i e r z e e z l a c h e t n y . N a t o m i a s t , , o d z a w s z e " i n t e
r e s o w a ł e m się t z w . s z t u k ą l u d o w ą , n a w e t c z y n n i e , i n w e n t a r y z u -
powstała
L u d o w a , c z y l i o d k ą d w s z y s c y s t a l i ś m y się
się g ł ó w n i e
jest dobrze p o d w u
nastej d l a s z t u k i średniowiecza, renesansu, b a r o k u , k l a s y c y z m u
i t d . , wciąż jeszcze pełno jest t e m a t ó w i p o m i m o
bytków
p r z y r a s t a problemów.
następnych
Wystarczy
u b y w a n i a za
togo i d l a nas i dla
pokoleń—
s e l a " ( i t o tuż za r o g a t k a m i ówczesnego K r a k o w a ) , ale już w m e j
wczesnej młodości, w okresie międzywojennym, s p r a w a n i e była
tak
oczywista.
Oczywiście
kraj
był
wówczas
r o l n i c z y , a w p o l i t y c o działały p a r t i e l u d o w e
odgrywając
w
niej
ważną
rolę.
Niemniej
zdecydowanie
(resp.
chłopskie),
nie wiadomo
dokładnie g d z i e — p o z a „ w s i ą spokojną, wsią wesołą" —
było
kończy
Jeśli e t n o g r a f i a zechce przystać n a p r o g r a m o w y
izm",
w a n i e w a r s z t a t ó w b a d a w c z y c h . (...)
tylko
„wszystko
t o m u s i się w y r a ź n i e z d e c y d o w a ć n a p o d z i a ł i zróżnico
W m o i m przekonaniu trzeba
trochę więcej stanowczości. A l b o
—
jak
się l u d w s y t u a c j i niezupełnie u k o n s t y t u o w a n e g o ( p o z a Zagłębiem,
się t e g o , co j e s t (czy p o w i n n o b y ć ) j e j p o ż y w k ą , a l b o
ograniczy
Łodzią,
się d o k u l t u r y
kilku
większymi
miastami)
proletariatu
i niezupełnie s k r y s t a l i z o w a n e j burżuazji (zwłaszcza w j e j o d k i m i e
p r z e z m a r k s i z m okroślanej p o g a r d l i w i e j a k o „ d r o b n a " ) . A
już
wówczas
гагз-sowało
się w y r a ź n e
klas pomieszanie,
więc
mimo
perspektywy
towarzyszyć
chce
stawania
i
to inne dyscypliny —
etnografia
procesowi
Warszawą
czynią
l u d o w e j , t o znaczy
z a m k n i e p r z e d sobą
n a przyszłość i s t a n i e się d y s c y p l i n ą
z a m i e r a j ą c ą w r a z z o d d a l a n i e m się o d n a s t a m t e g o :
i
młodopolskiego
szersze
emerytalną,
kolbergowego
ludu.
doc. dr hab. Leszek Dzięgiel
IHT
Kraków,
etnograf
1. E t n o g r a f i a ,
etnologia,
antropologia
logia k u l t u r o w a , a także socjologia
jego
kultury.
Badają
go
Nie
one
w jego rozważaniach o społeczeństwie d a w n y m ) . W y d a j e
m i się,
że w s w o i m założeniu o b i e t e n a u k i miały za zadanie
badanie
wyłącznie, rzecz
społeczna,
jasna,
ale także
one.
s p o s o b u ż y c i a , s p o s o b u z a c h o w a n i a się w p r z e s z ł o ś c i i t e r a ź n i e j
usiłując
nieraz
szości m o ż l i w i e j a k n a j w i ę k s z y c h m a s l u d z k i c h , c o n a t u r a l n i e n i e
o kierunkach kultury
przeszkadzało z a j m o w a n i u się p e w n y m i w y d z i o l o n y m i g r u p a m i
w j e g o przeszłości i teraźniejszości,
wysnuć w n i o s k i n a najbliższą
ludzkiej. Używać
socjologia.
antropo
badają człowieka o d s t r o n y
będę
przyszłość
d l a zwięzłości
Rozdział między d w o m a
t e r m i n y etnografia
naukami tymi
oraz
uważam
za
dosyć d z i w n y , ponieważ j e d n a i d r u g a b a d a społeczeństwo l u d z k i e ,
które w y t w a r z a
określoną kulturę. N a t u r a l n i e kulturę
bardzo
T o , co n i e w c h o d z i
szeroko.
człowieka.
i
Ale
utarło
się
rozdzielać
n i e m a m z a m i a r u n i k o m u psuć
polega
n a odmienności
metody
jednej
metod
poznawcze).
elementy
przeszłości
w i e m , czy i socjolog
Nadto
zakres
zabawy.
w swej
być
odgraniczał
ją
biologii
etnografię
Różnica
masowe
zjawiska
N i e będąc f o r m a l n i e s o c j o l o g i e m
przechodzę
(nio studiowałem tej n a u k i )
d o e t n o g r a f i i , t a k i e j jaką ją
Etnografia
dzieli
się
typowe
przedstawiać.
na
trzy
bloki
rozumiem.
tematyczne
(mówię
socjologii
o e t n o g r a f i i p o l s k i e j , l u b raczej e t n o g r a f i i u p r a w i a n e j w Polsce):
b l o k h i s t o r y c z n y •— b l o k w s p ó ł c z e s n y — b l o k p o z a e u r o p e j s k i .
być
może
tylko
łączności dadzą
ofekty
wyłącznie, t a k zwane badanie t r a d y c j i k u l t u r o w e j , a więc k u l t u r y
etnografii na
przeszłej, głównie w s i , a n a d t o małych m i a s t e c z e k i t y c h m a r g i
może
od
od
czystej
i raczej
(aczkolwiek
badawczych
i drugiej nauki
pożądane,
w
pojmuje
i i c h kulturą, lecz t y l k o p o t o , b y łatwiej o w e możliwie
nacisk
socjologii
n i e p o w i n i e n udzielić p o m o c y
(chociaż
nie
historykowi
Blok
h i s t o r y c z n y w Polsce t o przede
nesów dawnego
(...)
w s z y s t k i m , jeśli n i e
społeczeństwa w i e l k o m i e j s k i e g o , k t ó r e n a rzecz
w s i i małego m i a s t e c z k a pracowały, świadczyły i k u n i m były
75