d98de3f888436961d1f4e79761b681e0.pdf
Media
Part of Nauki humanistyczne a etnologia (tezy) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2
- extracted text
-
dr Ryszard Tomicki
I H K M
PAN,
etnograf
1. A b y o d p o w i e d z i e ć n a p y t a n i e : c o t o j e s t
przypomnieć,
występuje
że
w
tradycji
o n a z reguły
nauk
z etnologią
etnografia?
należy
t z w . k u l t u r y l u d o w e , t o racją d a l s z e g o i s t n i e n i a t e j n a u k i będzie
antropologicznych
współ-
nie t y l k o f a k t przeistaczania
(choć
loey
obu
terminów
nych
w
chłopskie,
bywały rozmaite) jako d w a p o z i o m y jednej dyscypliny. Różnicę
chłopskich
między
nierozwiązanych
nimi
zdefiniować
można
najprościej
odwołując
się
do
w
trwające
Europie
się społeczności
nadal
zmiany
i t d . Miarą
problemów,
żywotności
gotowość
do
społeczności
nauki
jest
stawiania
istotnych
stanowi
coraz bardziej p r e c y z y j n y c h odpowiedai. Biorąc p o d uwagę fakt,
ich
porządkowanie,
mogą
być
jednak
mających
n a celu gromadzenie
systematj'ke
i t d . Działania
przypadkowe,
źródeł,
tego t y p u
a r b i t r a l n e , żywiołowe.
nie
Muszą
że d o t y c h c z a s o w y
rozwój
metod badawczych
ilość
nowych,
znaczenia członów — g r a p h i a i — logia. Z g o d n i e z t y m etnografia
zespół działań
pytań, doskonalenia
rodowo-plemien-
kultur
e t n o l o g i i przebiegał
i udzielania
w
dużej
mierze
p o d hasłem r e j e s t r o w a n i a t e g o co g i n i e , a w i ę c p r z e d e w s z y s k i m
w y n i k a ć z określonych założeń t o o r o t y c z n y c h i m e t o d o l o g i c z n y c h ,
gromadzenia
co e t a n o w i w a r u n e k i c h sensowności, użyteczności d l a r o z w i ą z a n i a
n a d i c h opracowaniem i rozpracowaniem. Przekonanie o koniecz
problemów n a u k o w y c h . Dostarczycielem
ności i s t n i e n i a ż y w y c h
(producentem)
założeń
źródeł, można oczekiwać teraz i n t e n s y f i k a c j i prac
kultur
l u d o w y c h czy p i e r w o t n y c h
oraz odbiorcą efektów c e l o w y c h działań e t n o g r a f i c z n y c h p o w i n n a
warunku
istnienia etnologii wydaje
b y ć e t n o l o g i a koncentrująca s w e z a i n t e r e s o w a n i a
bowiem
byłoby
na tworzeniu
uogólnionych opisów z j a w i s k , zespołów z j a w i s k , p r o b l e m ó w i t d . ,
a t y m s a m y m dążąca d o formułowania t e o r i i o różnym
ogólności.
Rozróżnienie
(muzea
są
t o znalazło w y r a z
najczęściej
etnograficzne,
zwykle etnologiczne),
graficznego
i
w nazewnictwie
ośrodki
instytucji
akademickie
chociaż w p r a k t y c e działania t y p u
otnologicznego
fazami
procesu
b a d a w c z e g o , f a z a m i m i ę d z y k t ó r y m i i s t n i e j e sprzężenie
zwrotne
(problem badawczy,
założenia
źródeł,
ich
rozwiązanie
opracowanie
—
tylko
щ
dwoma
są
etno
wstępne —
gromadzenie
problemu —
weryfikacja
roz
wiązania).
N i e m a zapewne większego znaczenia
wadzone
są
utrzymanie
badania.
Podstawowe
wzajemnej
zależności
szyld p o d j a k i m pro
znaczenie
pomiędzy
ma
natomiast
etnografią
i
etno
z wieloma dziedzinami
często z a m k n i ę t y m już z e s t a w e m
szczeblu
jako
się n i e p o r o z u m i e n i e m .
historii
Cóż
dysponującymi
źródeł?
Współczesne n a u k i antropologiczne coraz silniej uwypuklają
ponadto
anachronizm
dyscypliny
w
definiowania
kategoriach
przedmiotu
badań
warstwowo-klasowych
naszej
l u b cywiliza
c y j n y c h . I d z i e t u b o w i e m raczej o p e w i e n t y p k u l t u r niż o kulturę
w y b r a n y c h w a r s t w społecznych c z y g r u p e t n i c z n y c h , c o p o w o d u j e ,
że o b i e k t e m zainteresowań e t n o l o g i i mogą b y ć także
określone
zjawiska
narodów
występujące
np. we
europejskich. Ograniczone
współczesnej
miejsce
kulturze
nie pozwala
n a szersze o m a
w i a n i e t y c h k w e s t i i , w y p a d a w i ę c j e d y n i e o d w o ł a ć się d o n i e m a ł e j
już l i t e r a t u r y
poświęconej
ludowego".
t y m kontekście j a s n e j e s t , ż e e t n o l o g i a n i e traoąo
W
n i c ze s w e g o t r a d y c y j n e g o
spektywy
próbom zdefiniowania k u l t u r
„typu
zakresu z y s k u j e n o w e obszary i per
badawcze.
logią, g d y ż o i l e e t n o l o g i a n i e m o ż e uciec o d e t n o g r a f i i , o t y l e tę
ostatnią cechuje wyraźna t e n d e n c j a d o a u t o n o m i z a c j i . Jest o n a
zresztą
warunkowana
swego
rodzaju
,,samowystarczalnością"
źródeł e t n o g r a f i c z n y c h (zwłaszcza m a t e r i a l n y c h w y t w o r ó w k u l t u
r o w y c h , lecz także opisów o b r z ę d ó w , wierzeń i t p . ) . F a k t , że m o g ą
one — same w sobie — pełnić rozliczne f u n k c j e , p r o w a d z i nieraz
do
stworzenia
alternatj-wy
przeciwstawiającej
sobie
o b i e k t y w n y e m p i r y z m będący domeną e t n o g r a f i i i
poza
fakty,
a
więc
odorwane
od
rzekomo
wybiegające
rzeczywistości,
spekulacjo
g a b i n e t o w e . „ K o n t a k t z ż y w y m c z ł o w i e k i e m " s t a j e się w s z y s t k i m ,
,,talmudyczne
rozważania"
niczym.
Nie
trzeba
dowodzić,
stanowisko takie prowadzi m . i n . do dowaluacji terminu
grafia, który
zaczyna
być sjTionimem
hobbystycznego
dzenia mniej l u b bardziej
niezwykłych, d z i w n y c h ,
a
i s t o t n y c h faktów.
w
gruncie
rzeczy
mało
że s k o r o j e d n y m
z czołowych
etnografów
s z t u k i , f o l k l o r y s t y k a , socjologia
groma
też
ono
rozumowanie,
polskich był
Oskar
w s i , p s y c h o l o g i a społeczna i t d .
wkraczają w r e g i o n y będące d a w n i e j domeną e t n o g r a f i i . Rodziły
się n a w e t
pomysły
połączenia e t n o g r a f i i z niektórymi
z
dyscyplin
zajmuje
się
określonym
wycinkiem
rzeczywistośoi
s p w e c z n o - k u l t u r a l n e j , których znajomość niezbędna jest e t n o l o g i i ,
ale które same w sobie n i e muszą a l b o n a w e t n i e p o w i n n y
być
jej p r z e d m i o t e m . T a k j a k środowisko n a t u r a l n e .
Z
drugiej
jednak
strony,
dziś,
gdy
niemal
powszechnie
a k c e p t u j e się s y s t e m o w e p o d e j ś c i e w b a d a n i u k u l t u r y ,
trudno
wyobrazić sobie b y etnologia mogła całkow cie wykluczyć p e w n e
;
jej d z i e d z i n y z p o l a własnycli zainteresowań. C z y m i n n y m będzie
wszakże b a d a n i e s z t u k i , b u d o w n i c t w a c z y g o s p o d a r k i z
pozycji
etnologicznych, a czym i n n y m z pozycji historii sztuki,
historii
K o l b e r g , t o zostać n i m m o ż e k a ż d y , zwłaszcza m i e s z k a n i e c w s i ,
kultury
jeśli t y l k o w y k a ż e pewną dociekliwość i chęć
o psychologii, socjologii i t d . Każda z d y s c y p l i n w y s u w a
upowszechnienia
nich,
n a szczęście n i e z r e a l i z o w a n e . T y m c z a s e m k a ż d a z w y m i e n i o n y c h
etno
zabawnych,
Sprzyja
p r o l i f e r a c j i t e r m i n u w o p a r c i u o słuszno s k ą d i n ą d
że
3. S ł o w o o rubieżach e t n o l o g i i i j e j z w i ą z k a c h z d y s c y p l i n a m i
p o k r e w n y m i . M ó w i się, ż e h i s t o r i a k u l t u r y m a t e r i a l n e j , h i s t o r i a
materialnej czy
h i s t o r i i gospodarczej,
n i e mówiąo
już
własne
uzyskanej od dziadka czy b a b c i wiedzy. I nie byłoby w t y m nic
p y t a n i a , d y k t o w a n e jej specyfiką. N a p o g r a n i c z a c h
złego,
się c z ę s t o s u b d y s c y p l i n y ł ą c z ą c e m e t o d y k i l k u d y s c y p l i n n a u k o
gdyby
nio fakt,
żo
poza
„zautonomizowana"
etnografia
jedyne
oblicze
i prawdziwo
środowiskiem
jest
profesjonalnym
powszechnie
uważana
naszej d y s c y p l i n y . Afe
za
utrzymanie
wych,
by
wspomnieć
t y l k o etnoreligioznawstwo,
t y c h rodzą
etnomuzyko-
l o g i ę , e t n o p s y c h o l o g i ę . M o ż n a b y s ą d z i ć z k o l e i , iż j e s t t o
objaw
współzależności między etnografią i etnologią n i e jest wyłącznie
r o z w o j u e t n o l o g i i , lecz t a k być n i o m u s i . W a r u n k i e m z a c h o w a n i a
kwestią
prestiżu
nauki.
tożsamości,
rozwój
zarówno
etnografii
opisie
kultury
Tylko
ono
gwarantuje
skoncentrowanej
konkrotnych, „ujmowanych
g r u p l u d z k i c h , j a k i e t n o l o g i i kierującej
natury
—
imperatywem
na
w
się —
równoczesny
szczegółowym
ich
swoistości"
n i e j a k o ze
swej
porównawczości.
u t r z y m a n i a własnej
nym
stanem
wiedzy
osiągnięciach,
pozwalają
na
celem
budowanie
Te
kulturowej,
E t n o l o g i a jest jedną z n a u k o k u l t u r z e oraz człowieku j a k o twórcy
kultury.
jej
społeczności
studiów
były
i są
kultury
przedmiotem
pierwotnych
oraz
metodach
stawiania pytań, wreszcie celach stra
tegicznych.
się, iż
specyficznych
i sposobach
antropologii
zgodzimy
powinno
dziedzictwie
badawczych
naszej d y s c y p l i n y dbać, g d y ż nie
i nosicielu k u l t u r y . Jeżeli n a w e t
specified
opartej n a
myśli etnologicznej, n a jej trwałych i korespondujących z a k t u a l
podzielam p r z e k o n a n i a o r y c h l e j a n i h i l a c j i jej p r z e d m i o t u badań.
2. S ą d z ę , ż e w a r t o o r o z w ó j
differentia
b y ć istnienie świadomości teoretycznej
ostatnie
jest
zbliżenie
etnologii
ogólnej
do
teorii
Myślę, że g d y b y p e r s p e k t y w a t a k a została s t w o r z o n e i u p o w
szechniona
okazałoby
się, że p r z y n a j m n i e j
część z
drażliwych
73
I
przyczyn-
4. N i e w i d z ę p o t r z e b y dłuższego z a t r z y m y w a n i a się n a d m i e j s c e m
się o d i s t o t n y c h p r o b l e m ó w
współczesnej
p r o b l e m a t y k i k u l t u r y a r t y s t y c z n e j w e t n o l o g i i . Jeśli t a o s t a t n i a
k u l t u r y , a z drugiej strony zbytnie teoretyzowanie,
zajmowanie
z a j m u j e się b a d a n i o m k u l t u r „ t y p u l u d o w o g o " w ó w c z c s w s p o m
się i n n y m i
ludami i kulturami)
nieodzowne
niany
i
elementy
obecnie
zjawisk
(zawężanie
karstwo, odwracanie
sensowne
kręgu
zainteresowań,
stanowi normalne,
systemu jednej
zakres
jest
jednym
z aspektów
jej przedmiotu
badań
i p o l e m w s p ó ł p r a c y z i n n y m i n a u k a m i z a j m u j ą c y m i się sztuką.
nauki.
mgr Krystyna Małkowska
I H K M
P A N , etnograf
(...)
Etnografia —
chodzi
o nazwę
dyscypliny
określanej
Zniechęcenie może też wywołać sama, przyjęta u nas, n a z w a
również j a k o e t n o l o g i a a l b o a n t r o p o l o g i a k u l t u r o w a c z y społeczna.
etnografia
właściwego
terminu
Właściwie nazwa
e t n o l o g i a . Sugeruje t o bow i e m — zwłaszcza w szerszych
kręgach
m o ż e się w y d a w a ć
n i e i s t o t n a , ważniejsze t o ,
d l a całej
dyscypliny,
zamiast
c z y m się t a d y s c y p l i n a z a j m u j e . A j e d n a k n i e jest t o t a k i e proste.
pozaprofesjonalnych,
S a m a n a z w a s t w a r z a już p e w n e „ p o l e " zainteresowań, określa n i e
tej d y s c y p l i n y jedynie d o s t a d i u m podstawowego
t y l k o dziedzinę, a l e sposób podejścia
pojmowanego,
do niej.
N i e jest
zatem
czyli w opinii
społecznej
—
ograniczenie
i t o szczególnie
j a k o że dostarczycielom n i e k i e d y n a w e t
źródłowych
czy ,,-logia", albo „ e t n o s " c z y „antropos". B y w a , że w p r a k t y c e
k o j a r z y się w i ę c w świadomości społecznej aż n a z b y t często t e n
może
typ
animozje n a t l e opartego n a nieporozumieniu rozdźwięku między
kolekcjonowania ciekawostek
(...)•
choć
nauce
Z
nierzadko
etnografią
przydatnego,
etnograficznych.
P o z o s t a j o jeszcze p r o b l e m z a w a r t y w źródłosłowach „ e t n o s "
Ź r ó d ł e m n i e p o r o z u m i e ń b y w a często p r z y p i s y w a n i e
grup badaczy
nienaukowogo,
być zbieracz-amator.
u p r a w i a n i a t e j d y s c y p l i n y powstają pewno r y w a l i z a c j e , a n a w e t
„logią" i „grafią".
zgoła
danych
cennych
zupełnie t y m s a m y m — ujmując rzecz źródlosłowowo — , , - g r a f i a "
wyłącznie d o „ l o g i i " l u b „ g r a f i i " ,
mogą o n i czynić z w y b o r u , ale równie dobrze
pewnych
co oczywiście
t e n s a m badacz
i
„antropos".
etnologii
Z n i m wiąże
(-grafii).
się r ó w n i e ż
Przyjmuje
o
przyszłość
kultury
euro
pejskiej w jej f o r m a c h „zurbanizowanych" p r o w a d z i do zaoierania
m o ż e występować w r o l i e t n o l o g a bądź e t n o g r a f a w zależności o d
się zróżnicowań
s t a d i u m swoj p r a c y . Przez etnografię r o z u m i e m y b o w i e m
a zwłaszcza t z w . l u d o w y c h . W i a d o m o
poziom
pytanie
się, iż globalizacja
kulturowych,
do zanikania kultur
etnicznych,
j e s t j e d n a k , iż r ó w n o l e g l e
bozpośredniego o p i s u d o k u m o n t a c j i — t w o r z e n i a źródeł oraz i c h
wyostrzają się p e w n e świadome r u c h y a u t o n o m i z a c y j n e
systematyzację,
gólnych g r u p , n i e t y l k o w sensie p o l i t y c z n y m , ale równioż w n a
a więc istotnej p o d s t a w y
wiedzy.
S a m e źródła
poszcze
stanowią j e d n a k materiał t a k obszerny i szczegółowy i t a k n a m
wiązaniu
mało „ m ó w i ą " o rzeczywistości (choć j ą odbijają), że muszą b y ć
zdają s i ę w s k a z y w a ć n a t o , ż e n a ogół p r o c e s o m u n i f i k a c y j n y m
poddane
procesowi
objąć p o z n a n i e m
i n t e r p r e t a c j i i uogólnioń,
szerszy zakres
zdobytą wiedzę szerszym
Należy
sobie
kultury,
a b y można
a również
kręgom odbiorców
było
udostępnić
(...).
życzyć, a b y o b a poziomy
do
towarzyszą
tradycji
spontaniczne
wspó-
tendencje
Obserwacje
współczosne
różnicujące.
Jest
w t y m
jakaś d i a l e k t y c z n a prawidłowość. T e n o w e zróżnicowania i treści,
k t ó r y c h są w y r a z e m ,
dyscypliny
kulturowych.
pozostaną, j a k sądzę, n a d a l
zainteresowań trójpoziomowej
przedmiotem
(czy trójstopniowej) n a u k i o k u l
działały ze sobą m o ż l i w i e równomiernie, a t o j e s t osiągalne p r z y
turze i k u l t u r a c h , jaką jest etnografia — etnologia — antropolo
dobrej świadomości znaczenia każdogo z n i c h oraz — d o d a j m y —
g i a k u l t u r o w a . O b a w a o przyszłość naszej d y s c y p l i n y n i e w y d a j e
dostatecznej liczebności k a d r b a d a w c z y c h . N a s t a w i e n i e
rywaliza-
się z a t e m
słuszna — i t o r ó w n i e ż n a p o z i o m i e , z d a w a ł o b y s i ę ,
c y j n e p r o w a d z i ł o j e d n a k często w h i s t o r i i t e j n a u k i d o n a d m i e r
najbardziej
nego wyprzedzania
—
graficznej,
opartej
w r e a k c j i n a t e n s t a n r z e c z y — d o o d w r ó c e n i a się o d w s z e l k i c h
obserwacji
uczestniczącej i t p .
prób
w
materiału d o w o d o w e g o przez toorię, bądź
teoretycznych
nadmiarze
specyfika
niejako
uogólnioń
i
w
i n f o r m a c j i źródłowych.
p r z e d m i o t u zainteresowań
„misję"
do
zagubienia
Ważną
rolę
spełniła t u
e t n o g r a f i i narzucająca j e j
u d o k u m e n t o w a n i a tego,
w tempie coraz szybszym,
Właściwie
rezultacie
kiedy
co p r z e m i j a ,
zanika
b ą d ź z m i e n i a się i przekształca.
się z a s t a n o w i m y
n a d olbrzymią
(...)
ilością
materiałów źródłowych d o - w s z y s t k i c h u c h w y t n y c h współcześnie
kultur
etnicznych
szeregi etnografów,
Przez
stulecie
badawcze
wysiłki
typu
kuli
ziemskiej,
ogarnia
świadomość
zdumienie:
przez
nieliczne
j a k t o było
możliwet
dzielące n a s o d klasyków
dokumentacyjnego
przedstawicieli
teoretyczną
zebranych
tej nauki.
ewolucjonizmu
skupiały
niemal
N i e nadążano
prace
wszystkie
z
refleksją
n a w y s o k i m p o z i o m i e ogólności, a l e wzrastał p o z i o m
1
metodologicznej,
doskonaliły się t e c h n i k i b a d a w c z e
i s t a w i a n e p y t a n i a p o z w a l a ł y coraz głębiej sięgać w rzeczywistość
kulturową, dostrzegać coraz istotniejsze p r o b l e m y . T e zaś m o g ą
się stać p o d s t a w ą
Dysharmonijny
budowania
stosunek
teorii.
omawianych
wyżej
stadiów
cesu b a d a w c z e g o e t n o l o g i i b y w a przyczyną p e w n y c h
pro
rozgoryczeń
czy zniechęceń wśród — z w ł a s z c z a młodych — j e j p r z e d s t a w i c i e l i .
W y d a j e się, iż d o b r e z d a n i e sobie s p r a w y n a c z y m o n p o l e g a m o ż e
być
pewną
wskazówką
w
jego
przezwyciężaniu.
Brak
stałej
k o n f r o n t a c j i , stałego przejścia m i ę d z y p o a i o m a m i „ l o g i i " i „ g r a f i i "
sprzyja
z
nieodpowiedzialnemu
teoretyzowaniu
i
badań
staje p o d z n a k i e m
74
terenowych,
zapytania.
których
bardziej
bezpośrednioj
dokumentacji
n a b a d a n i a c h bezpośrednich
trudno
sobie
wyobrazić,
etno
,,face-to-face",
a b y jakakolwiek
ogólna t e o r i a k u l t u r y mogła w przyszłości powstać b e z w i e d z y
o w i e l k i m zróżnicowaniu k u l t u r o d m i e n n y c h o d n u r t u „oświeco
n e j " k u l t u r y e u r o p e j s k i e j , n a w e t p r z y założeniu i c h wzrastającej
u n i f i k a c j i . A w i ę c b e z e t n o l o g i i . (...). W y d a j e
się wszakże rzeczą
niewątpliwą,
że przy
obecnym
przesyceniu
ilością
źródłowych
tendencje
rozwojowe
nauki
materiałów
o kulturze
będą
szły
w k i e r u n k u „ l o g i i " , coraz b a r d z i e j się uniwersalizując w k i e r u n k u
antropologii.
W z w i ą z k u z postępującą specjalizacją naukową, nawiązującą
często d o p r o b l e m a t y k i i t e o r i i n a u k
ościennych
(psychologia,
socjologia,
psychiatria, ekonomia, historia sztuki itp.),
też o b a w a ,
że etnologia
czy antropologia kulturowa
się n a szereg d y s c y p l i n o w y s o c e w y s p e c j a l i z o w a n y c h
istnieje
rozpadnie
warsztatach
n a u k o w y c h . I t a o b a w a , choć z p e w n e g o p u n k t u w i d z e n i a b a r d z o
realna, n i e wydaje
s i ę słuszna. W i a d o m o
z błyskotliwym powiedzeniem
wiedzy
bowiem,
iż
zgodnie
Shawa o wzrastającym
poziomie
w o d n i e s i e n i u d o malejącego k u z e r u z a k r e s u
rzeczywis
t o ś c i , w y n i k i t a k i e g o s t a n u r z e c z y są w s e n s i e p o z n a w c z y m
m n i e j zadowalające. Równolegle z a t e m
coraz
rośnie p o t r z e b a
scalania
w i e d z y p o p r z e z integrację n a u k . S t a w i a t o n o w e w y m o g i
metodo
logiczne, różne o d przyjętych i w y s p e c j a l i z o w a n y c h
m o ż n a b y określić j a k o p r z e d e
wszystkim
m e t o d , które
analityczne.
uogólnianiu
jednej s t r o n y , a z d r u g i e j — mało sensownemu mnożeniu nie
przemyślanych
Tym
zagrożonym:
przydatność
pozo
Każda
z wyspecjalizowanych
dziedzin wiedzy
o kulturach
t z w . p i e r w o t n y c h l u b l u d o w y c h z a j m u j e się szczegółowo j e d n y m
t y l k o z j e j aspektów, n i e wnikając głębiej w jego związki z całym