527349ba23197e38c81a1b9e52376eae.pdf
Media
Part of Nauki humanistyczne a etnologia (tezy) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2
- extracted text
-
prof, dr hab. Zofia Sokolewicz
kierownik Katedry
Etnografii
U W
N i e u k r y w a m , że p y t a n i a R e d a k c j i „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o
wprowadzających
je.
Stosowanie
w e j " wprowadziły m n i o w zakłopotanie. Dotyczą one s e r i i spraw,
implikowało
w
praktyce
n a które każdy n a u c z y c i e l a k a d e m i c k i m u s i odpowiadać co r o k u
metodologicznych.
i
definicja
to wielokrotnie
choć
niekoniecznie
n a piśmie,
modyfikując
więc
Niemniej
etnografii
jako
radzieckiej
badawczej
jednak
nauki
o
propozycji
nie
określonych
może
właśnie
historycznej
zasad
dlatego,
prowadziła
do
o d p o w i o d z i w zależności o d s t a n u badań. Niezależnie b o w i e m o d
r e z y g n a c j i z m ó w i e n i a o człowieku i k u l t u r z e w sensie
d e f i n i c j i k l a s y c z n y c h z n a j d u j ą c y c h się w p o d r ę c z n i k a c h u n i w e r s y
a wszystkie
t w i e r d z e n i a musiały dotyczyć g r u p e t n i c z n y c h czy
t e c k i c h k a ż d y b a d a c z uściśla j ę z y k j a k i m
społecznych
historycznie
W
badawczej
się p o s ł u g u j e w
b a d a ń — d e f i n i o w a n i e w n a u c e m a coś w s o b i e z p r o c e s u
toku
ciągłego
a j ę z y k n a u k i j e s t j ę z y k i e m ż y w y m . A l e t r u d n o j e s t pisać o c z y m ś
0 czym
się s t a l e
Dlatego
praktyce
określonych,
preferowano
sobie
nieco
przekształcić
pytania
w i o n o . Jeżeli b o w i e m j a sama n i e o d c z u w a m p o t r z e b y
zostało wystarczająco
odpowie
Stosowanie
pogłębione.
terminów etnografia i e t n o l o g i a jest więc r e z u l
a
Sztuki
jednego w Polsce wyrażało c h y b a
pytań.
myślność administracyjną
właśnie
w
zakresu
które w e t n o g r a f i i choć zrobiło zawrotną karierę t o c h y b a n i e
t a t e m sporu metodologicznego.
Ludowej"
nazwać.
z
s p e c y f i k i r ó ż n y c h k u l t u r a raczej społeczności, odnosząc r e z u l t a
d z i n a z a d a n y z b i ó r p y t a ń t o j a k t o się d z i e j e , ż e i n n i j ą p o s i a d a j ą ,
społecznie
się
badania
t y d o badań n a d t a k z w a n y m piocesem h i s t o r y c z n y m , pojęciem,
mówi!
pozwoliłam
R e d a k c j i i udzielić o d p o w i e d z i n a p y t a n i e , którego m i n i e posta
zasłużona
dających
więc
ogólnym,
i naukowo
Redakcja
1980 r. p r z e d s t a w i a
„Polskiej
taki
serwis
Przyjęcie t e r m i n u etnografia j a k o
w większym
stopniu jedno
niż metodologiczną. N i e m n i e j
jednak,
B y ł a b y t o i n n y m i słowy odpowiedź n a p y t a n i e k i e d y t o d o c h o d z i
w miarę upływu czasu, słowa wrastają w glebę i z a p e w n e d o dziś
w nauce do zasadniczogo przeglądu wszelkich d e f i n i c j i i
dnia
pojęć
w i e l u etnografów
podstawowych i czy m a m y w tej chwili do czynienia w etnografii
dwoma
polskiej
może
z
taką
właśnie
sytuacją
porządkowania
języka.
K a ż d y badacz w i e l o k r o t n i e d o k o n u j e s a m t a k i e g o porządko
terminami —
być
nie widzi powodu
t a k zdefiniowany,
by
umożliwiał
b a d a n i a „ t e g o co łączy i co d z i e l i " —
powiedzieć, że b a d a n i a jednego i drugiego
w historii nauki. W
wątpliwie podjęcia różnych p r o c e d u r
1953—56,
dokonywałam przeglądu d e f i n i c j i e t n o g r a f i i w l a t a c h
w c z a s i e g d y k r y s t a l i z o w a ł a się n o w a d y s c y p l i n a n a u k o w a z w a n a
historią
w
kultury
stosunku
m a t o r i a l n e j . Należało
do
prehistorycznoj
dyscyplin
i wczesnodziejowej,
grafii. Definicja
wnioskującą
więc
macierzystych
określająca
n a podstawie
ustalić
to
jej
jest
relacje
archeologii
śródziemnomorskiej
etnografię
jako
i etno
naukę o k u l t u r z e
źródeł e t n o g r a f i c z n y c h
nie
n o w a n e g o przez W . D y n o w s k i e g o , że o d czasów T y l o r a i M o r g a n a
etnografia d e f i n i o w a n a jest j a k o n a u k a o t y c h cechach
kultury,
które z j e d n e j s t r o n y łączą, a z d r u g i e j dzielą ród l u d z k i . D o m a
ogólnej, b a r d z i e j
historycznej.
Wiemy
o s t a t e c z n i e , żo t a l i i ż ą d a n y t y p d e f i n i c j i został w r e s z c i e sformuło
w a n y przez A. Kutrzebę-Pojnarową w I w y d . Wielkiej
Encyklo
p e d i i P o w s z o c h n e j ( t . I I I , 1964). I choć d o f i n i c j a t a d r u k o w a n a
była
dopiero
w
19C4 r . t o j e d n a k
z dyskusji polowy
poszczególnych
się
niewątpliwie
l a t 5 0 - t y c h . C h a r a k t e r y z u j e ją
szczegółowość
członów
wywodzi
d e f i n i c j i , określenie
grup
społecznych,
których b a d a n i e m z a j m u j e się o t n o g r a f i a ; u s t o s u n k o w u j e się d o
zagadnień m e t o d y i źródeł. I być może t a j e j żądana szczegółowość
sprawiła,
że była
trudną
d o przyjęcia
przez
nio
wszystkich
etno
grafów.
W s p o m n i a n a uprzednio definicja przytaczana przez W . D y
n o w s k i e g o , p r a w d ę m ó w i ą c , n i e b y ł a p o p r a w n ą definicją n a u k i
—
zdają
decydują
wistości
d n i a , i t o właśnie o d czasów
Morgana
i Tylora.
terminów n i e jest
sprawą
n a w e t jeżeli stosujący t e t e r m i n y
sprawy.
O różnicy
n i e i c h sformułowania,
jej
między
definiojami
a zasady
epistemolorzeczy
poznawania.
przed
Tylorem
choć
to
chyba
on
taką
definicję
najmocniej
wyeksponował. W p r o w a d z e n i e jej przez M a l i n o w s k i e g o i R a d c l i f f e
B r o w n a b y ł o r e a k c j ą , c h ę c i ą o d c i ę c i a się o d h i s t o r y c z n i e i h u m a n i s
tycznie rozumianej etnologii i etnografii Europy kontynentalnej
a przede w s z y s t k i m szkoły k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n o j . S t a l i o n i n a
gruncie
durkheimowakiej
zasady
jedności
nauki
i
rozumieli
antropologię j a k o naukę (science). I c h p r o p o z y c j e miały c h a r a k t e r
sensu s t r i e t o p o z y t y w i s t y c z n y ,
a l a n s o w a n a n o w a n a u k a o czło
w i e k u miała mieć możność formułowania p r a w ogólnych. I
nie
jest
swój
rzeczą
koronny
p r z y p a d k u , że
argument
krytycy
wysuwali
tego
podejścia
pytania: jakie
Rozróżnienie między
m a , a rcczej miało,
między
etnografią
filozoficznie
antropologią
charakter bardziej
między
badaczami,
którzy
Podkreślała t o ,
jodynie
realny, empirycznie
i etnologią
podstawowy
społeczną
a
antropologią
charakter. Rozróż
Ujmuje
teoriom
postrzegalny
ogólne
antropologia?
a kulturową
drugorzędny.
ulegając
jako
to prawa
w czasie w i e l o l e t n i c h badań zdołała sformułować
d o dziś
rzecz d l a e t n o g r a f i i , w m o i m m n i e m a n i u najważniejszą
nie
badawczych.
p o l o g i a była d e f i n i o w a n a j a k o ogólna n a u k a o człowieku jeszcze
zdaniom
zawierała
sobie
t y p u wymagają
T e właśnie z a s a d y należy brać p o d uwagę rozważając sprawę
nienie
jednak
z tego
zasady
s t o s o w a n i a t e r m i n ó w a n t r o p o l o g i a społeczna i k u l t u r o w a . A n t r o
n i o określała dokładnie a n i p r z e d m i o t u a n i m e t o d y p r a c y w y r ó ż
z grona innych nauk. A
sobie
i sposobów
niających
etnografię
więc poszczególnych
bowiem
się
trzeba
giczne u k r y t e za n i m i , a dotyczące c h r . r a k t o r u b a d a n e j
znalazła
u z n a n i a u d y s k u t a n t ó w . N i e p r z y j ę t o też rozstrzygnięcia p r o p o
g a n o się d e f i n i c j i m n i e j
Stosowanie
epistemologiczną obojętną —
realizację
aczkolwiek
w a n i a , c h o ć z a p e w n o n i o w s z y s t k i e t a k i e s y t u a c j e l i c z ą się p o t e m
m o i m życiu p r o f e s j o n a l n y m po r a z pierwszy
a b y posługiwać
e t n o l o g i a i etnografia, jeżeli jeden z n i c h
ma, moim
ono
różnice
społeczeństwa
b y t uważali
za
ludzkie
ż e e t n o g r a f i a z a j m u j e się b i i d a n i e m z a r ó w n o c e c h u n i w e r s a l n y c h
z a c h o w a n i a u k ł a d a j ą c e s i ę w sieć s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h a t y m i ,
w ł a ś c i w y c h całoj k u l t u r z e g a t u n k u l u d z k i e g o j a k i c o c h
k t ó r z y taką realność p r z y p i s y w a l i k u l t u r z e . Jednakże M a l i n o w s k i
ficznych
—
ukazała
n a m awers
i rowors
tej samej
monety.
wanie podwójnoj n o m e n k l a t u r y : e t n o g r a f i i i etnologii.
m i m o różnicy d e f i n i c j i w porównaniu z Moszyńskim
sprawę J . S t . B y s t r o ń i n a dobrą sprawę cała p l e j a d a
1 etnografów
okresu
Wprowadzenie
etnografia miało
Podobnie
w grę może więc wchodzić t r a d y c j a danego środowiska czy k r a j u .
widział
etnologów
międzywojennego.
i metodologiczne
swej
t e o r i i a określał się j a k o e t n o l o g l u b a n t r o p o l o g społeczny. T u
Pojęć w nauce n i e z m i e n i a się w sposób d o w o l n y —
zjawiska
w języku
i one odbijają
z t r u d e m dopasowując
p o d wpływem r a d z i e c k i m jednego
filozoficzne
posługiwał się pojęciem k u l t u r y j a k o n a c z e l n y m w j ę z y k u
stoso
W r e a l i z a c j i K . Moszyńflkiogo t e n a w e r s i r e w e r s wyrażało
—
spocy-
terminu:
podłoże, może n i e
zawsze jasno p r z e d s t a w i o n e czy n a w e t uświadamiane sobie przez
gicznie
Nieraz
więc
jakąś
j a k inne
rzeczywistość,
nieraz
s i ę a b y o d d a ć j ą a d e k w a t n i e , ściśle, l o
posługujemy
się jakąś
nazwą
z
powodu
t r a d y c j i c z y w z g l ę d ó w s t r a t e g i c z n y c h , a n i e d l a t e g o , że d o k ł a d n i e
o d b i j a o n a nasze intencje.
77
I
Pozytywistyczna
metodologicznie
antropologia
społeczna
była w Polsce lansowana przede w s z y s t k i m przez A . Waligórskiego
i w sposób p a r a d o k s a l n y była p r z e c i w s t a w i a n a
pozytywistycznej
J e s t i c h n a w e t k i l k a , c h o ć n i e są o n e z o s t a t n i e j c h w i l i .
wybija
się podejście f e n o m e n o l o g i c z n e
Zapewne
nawiązujące do t r a d y c j i
zapoczątkowanej przez Cezarie B a u d o u i n de Courtenay
Ehren-
chód h i s t o r y c z n e j e t n o g r a f i i . S p o r y w i ę c , chód o d b y w a ł y s i ę w p o -
kreutz-Jędrzejewiczową
dzięki
drugiej
zytywistycznej
f a l i zainteresowań f e n o m e n o l o g i c z n y c h
w Polsce, przede
wszyst
rodzinie, były
z
góry
ich rozwiązania i t o z racji
filozoficznych
staw
nauki
definicji m . in. praw
skazane
na
niemożność
założeń leżących u p o d
i procedury
wyjaśniania.
A.
kim
szkołą
choć
utrechtską.
odrodzone
Drugą
dopiero
propozycję
podejście s t r u k t u r a l n o s e m i o t y c z n e
stanowi tak
zwane
( c h o ć c h y b a są t o d w a r ó ż n e
Waligórski poświęcił wiele u w a g i n a rozważania czy możliwe jest
podejścia). Konfrontację
połączenie
jeszcze
s z a w s k i e przeżyło szereg l a t t e m u , a „ s z o k u j ą c e " artykuły datują
niepołączalne
się z 1 9 7 3 i 1 9 7 4 r . ( „ E t n o g r a f i a P o l s k a " ) . D l a t e g o w y d a j e s i ę , ż e
na
płaszczyzny
rok przed
śmiercią
z r a c j i właśnie założeń
Zainteresowanie
mające
wyraźną
funkcjonalnej
z
historyczną
przyznawał,
że
jest
to
i
epistemologicznych.
antropologią
tradycję
już
środowisko
war
czas k o n f r o n t a c j i już minął — d l a m n i e zresztą samej już w końcu
społeczną
w
% t y m i propozycjami
okresie
czy
kulturową,
międzywojennym,
l a t 6 0 - y c h . N a s t ą p i ł n a t o m i a s t czas określania w p r a k t y c e t e g o
co
można
zrobić
posługując
się j ę z y k i e m
wzrosło s i l n i e w Polsce n a początku l a t 6 0 - y c h w związku z re
czy warsztatem semiotycznym czy sposobem
cepcją t e o r i i M a l i n o w s k i e g o
wym
i zainteresowaniem
kulturami tzw.
fenomenologii.
Wydaje
m i się
jednak,
że
te
się
już
się w o b e c a n t r o p o l o g i i społecznej i k u l t u r o w e j . I d l a w i e l u e t n o
dowodom
są
kolejne
grafów
prac etnograficznych w problemie 11.1 (polska k u l t u r a narodowa,
n a u k a m i były
głównie
różnicami
prace
p o z o r n y m i — t o co w Polsce robiło w i e l u etnografów odpowiadało
jej tendencje rozwojowe
przyjętym
obrzędów i symboli
w
a n t r o p o l o g i i społecznej
procedurom.
Odczuwano
zakresu
ludowej
na
n a u k i w t y m c z y w i n n y m k r a j u , ale n i e odrębność w a r s z t a t u .
artykuły
w
„Etnografii
Polskiej"
Do
Ludowej",
„Literaturze
Ludowej",
badań
n a d u n i w e r s a l n y m i cechami człowieka j a k i c i , którzy
Komitetu
Jeżeli i s t o t n y m m o m e n t e m
każdego f a k t u w jego społecznym czy k u l t u r o w y m kontekście.
drębnienie, w y p r e p a r o w a n i e
Zarówno
m e n t u a b y przyjrzeć
c i , którzy
dążyli
t r a k t o w a l i etnografię
do
jako
formułowania
naukę
praw
ogólnych
(science) j a k i c i , którzy
formułowali prawidłowości historyczne i r o z w i j a l i b a d a n i a regio
właśnie
także
liczne
„Polskiej
a
Sztuce
„Tekstach"
a
nawet
„Lu
dzie".
p r o t e s t o w a l i przeciw e t n o g r a f i i Moszyńskiego i lansowali badanie
i
wierzeń,
zgłoszony w 1977 r .
Słowianoznawstwa,
i
czego
mongolistyki, rezultaty
Słowian,
więc odrębność n a z w j a k o odrębność h i s t o r y c z n e j d r o g i r o z w o j u
jej m e t o d p r z y c h y l a l i się zarówno c i , którzy n a w r a c a l i do
pracy,
i p e r c e p c j a ) i p r o j e k t Słownika
w kulturze
konferencji
z
systematycznej
działania
odbywają
tymi
rezultacie
strukturalnej
wyjaśniania właści
trzeciego świata. T y m s a m y m e t n o g r a f i a z n ó w w i n n a była określić
różnice między
w
teorii
z
w
pracy
naukowej
jest
wyo
jej
frag
rzeczywistości jakiegoś
się m u b l i ż e j , a w n a u c e
humanistycznej
k a ż d e o w o p r e p a r o w a n i e o d b y w a się d z i ę k i t z w . p o j ę c i o m
n y m , t o każda propozycja
ogól
t e o r e t y c z n a m u s i w i ą z a ć się z p r o p o
nalne, w zasadzie obce k l a s y c z n e m u f u n k c j o n a l i z m o w i . Powstał
zycją języka t e j t e o r i i . Z m o i c h doświadczeń s t u d e n c k i c h pamię
w
t a m j a k ą t r u d n o ś ć s p r a w i a ł o m i p o s ł u g i w a n i e się r a z j ę z y k i e m
tej dziedzinie
swoisty
synkretyzm.
P r z e j ę c i e zaś p r z e z s o c j o l o g i ę n i e k t ó r y c h m e t o d h i s t o r y c z n y c h
ale również zasad
i metod
antropologii kulturowej i z
drugiej
t e o r i i K . Dobrowolskiego, a i n n y m razem K . Moszyńskiego. B y ł y
t o różne t e o r i e , różne j ę z y k i , różne cele b a d a w c z e .
b a d a ń t e j n a u k i , s p o w o d o w a ł o konieczność określenia się w o b e c
znaczył d l a każdego z n i c h co innego i i n n e były jego
tej specjalizacji
z
pozostałymi pojęciami języków t y c h
z
różnymi
określonego
dla
wszystkich,
termin
relacje
teorii.
M a m y obecnie w Polsce zupełnie niewątpliwie d o c z y n i e n i a
O i l e j e d n a k różnice m i ę d z y etnologią i etnografią, a a n t r o
p o l o g i ą s p o ł e c z n ą i k u l t u r o w ą są s p r a w ą s t o s o w a n i a
oczywisty
historyczny
zdawałoby
socjologicznej.
się
Nawet, t a k
s t r o n y ujęcie k u l t u r y w s i w d e f i n i c j i e t n o g r a f i i j a k o p r z e d m i o t u
teoriami
różnymi
językami
istotną w m e t o d o l o g i i sprawą odpowiedniości t y c h t e o r i i i t y m
charakter.
samym
odpowiedniości
ich
języków.
pracy
etnologicznych
łączą się p o w a ż n e d e c y z j e n a t u r y e p i e t e m o l o g i c z n e j
t o określenie
się, ż e n i e p o d j ę l i ś m y
tych
teorii.
się e t n o g r a f i i w o b e c s o c j o l o g i i w s i m i a ł o n i e c o i n n y
Obawiam
i
m o d e l u n a u k i , i z e ś w i a d o m y m p o s i ł k o w a n i e m się t y m i n a z w a m i
n a d najbardziej
(Podejmowane
próby
D y f u z j a m e t o d zbliżyła t e d w i e n a u k i , choć c h y b a n i o n a długo.
w „Studiach Socjologicznych"
Sprawa
T o s a m o t w i e r d z e n i e , t o s a m o p o z o r n i e pojęcie oznacza co i n n e g o
i
zawierania
sojuszy
między
naukami,
zbliżania
o d d a l a n i a się o d s i e b i o j e s t w h i s t o r i i n a u k i odrębną,
ich
ważną
1980, należy uznać za c h y b i o n e ) .
w t e o r i i Moszyńskiego, a co innego w p r o p o z y c j i
strukturalizmu,
sprawą, którą p o z w a l a m sobie zasygnalizować. N a u k i te operując
i n n e są d e f i n i c j e m a g i i i r e l i g i i , i i n n y m i b y ć m u s z ą . P r z y
n a t y m s a m y m p o l u badań j a k i m b y ł a (choć d l a e t n o g r a f i i n i e
w a ż n o ś ć k a ż d e j z d e f i n i c j i s p r a w d z a się n a g r u n c i e t y l k o d a n e j
cała i n i e w y ł ą c z n i e ) w i e ś —
teorii.
Dlatego
nie może
być
teorią,
dlatego
nie
powstać
dokonały
ciekawej
wymiany
do
świadczeń.
Definiowanie
się n a u k i
jest
więc
rezultatem konfrontacji.
uwzględniający
może
do jakiego
definicji religii
Słownik
poza
określoną
języka teoretycznego
należy
d a n e pojęcie. T e n p l u r a l i z m j ę z y k o w y przeraża w i e l u
k r y t y c z n e g o p u n k t u w o w y c h k o n f r o n t a c j a c h . T a k było w Polsce
choć przecież
bezpośrednio p o I w o j n i e światowej ( „ L u d " 1922) i n a początku
J a k w każdej s p r a w i e i w t e j jest możliwe zachowanie
lat
umiaru
historii kultury
1932). T a k b y ł o w
momencie
powstawania
m a t e r i a l n e j i k o n f r o n t a c j i z nauką
radziocką,
i histo
językiem
(science)
kiem.
to
jednak
(art). Były t o m o m e n t y konfrontacji.
również
różnorodność
proponowanych
W
mamy
tradycji
etnografii
polskiej
p l u r a l i z m metodologiczny.
okresu
Analiza
międzywojennego
twórczości
którego
k o l w i e k z w i e l k i c h etnografów tego o k r e s u m ó w i o t y m —
proponował
własny,
indywidualny model
r a l i z m b y ł siłą n i e w ą t p l i w ą . P r o w a d z e n i e
każdy
etnografii. Ten
plu
d o zgodności poglądów
zdrowego
z d r o w s z e są p r z e g i ę c i a , a b y c o ś
łatwiej
określonej
kultury,
a
więc
Ale jednak m i m o wspomnianego
nie
żadnym
pan-języ-
relatywizmu
teoretycznego
możemy mówić o sprawach uniwersalnych. Dzieje
się t a k m . i n .
dlatego,
rozwiązań.
badaczy,
z o b a c z y ć ) i z w r ó c e n i e się d o j ę z y k a n a t u r a l n e g o k t ó r y . . . t e ż j e s t
r y c z n e g o . T a k b y ł o w m o m e n c i e z e t k n i ę c i a się n a u k o w e j
Oznaczało
odnieść
n i e przerażał i c h p l u r a l i z m k u l t u r , które b a d a l i .
(choć c z a s a m i
wprowadzania metodologii materializmu dialektycznego
antropologii i etnografii
nie
etnograficzny
N a s i l e n i e p y t a ń o d e f i n i c j ę s y g n a l i z u j e w i ę c z b l i ż e n i e się j a k i e g o ś
30-ych ( „ L u d "
czym
zbadane)
że
między
relacje
teoriami etnologicznymi
odpowiedniości,
istnieje
istnieją
(choć
możliwość
nie
przyjęcia
wspólnych założeń o c h a r a k t e r z e rzeczywistości naszego
pozna
n i a . M o ż e m y m . i n . p r z y j ą ć , żo i p o z n a n i e i k u l t u r a mają
cha
r a k t e r s y s t e m o w y , m o ż e m y przyjąć, że t o co najważniejsze
jest
u k r y t e , а więc prawidłowości s z u k a się n a p o z i o m i e
n i e zawsze p r o w a d z i do e k o n o m i i wysiłku. D l a t e g o też n i e dręczę
walnego.
się s p r a w ą p o l a r y z a c j i p o g l ą d ó w w t a k m a ł y m , j a k p i s z e słusznie
p o z y c j i f a k t u w b a d a n i u n a u k o w y m , neutralności f a k t u , n e u t r a l
Redakcja,
środowisku
78
czy przedstawiono
n a m jakąś nową
zaczynają
ności t e o r i i , r e l a c j i m i ę d z y
etnografów.
A l a wracając d o rzeczy — c z y obecnie p r z e ż y w a m y
konfrontacji,
Spory
moment
propozycję?
się
natomiast
już
przy
nieobserwookreśleniu
f a k t e m a teorią i wreszcie
t e r i u m p r a w d y . A l e są t o s p o r y
dzielące n i e t y l k o
—
kry
etnografię,
ale i całą naukę. T y m s a m y m d a j e n a m t o p o c z u o i e , że d z i e l i m y
l o s c a ł e j n a u k i i n a s z e k ł o p o t y ( i n a s z e o s i ą g n i ę c i a ) n i e są t y l k o
t e o r i a m i n i e są d l a пае w d n i u d z i s i e j s z y m j e s z c z e z u p e ł n i e j a s n e .
naszymi
I
kłopotami.
Czy
jednak
wobec w s p o m n i a n y c h
pluralizmów,
relatywiz-
t o s t a n o w i też k o l e j n y p r o b l e m b a d a w c z y ,
dla
m ó w , różnic s t a n o w i s k f i l o z o f i c z n y c h etc. m o ż e m y przyjąć ogólną
definicję e t n o g r a f i i ( l o g i i ) . N i e z a l e ż n i e o d d e f i n i c j i
operacyjnych
całej
W
nauki
charakterystyczny
współczesnej.
t e j nieco obszernej
wypowiedzi
pominęłam wiele
spraw,
k t ó r e d l a p r o f i l u c z a s o p i s m a „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " są z n a c z n i e
k a ż d y z n a s p o s i a d a taką ogólną definicję — j e s t o n a d r o g o w s k a
ważniejsze
zem
p y t a n i a , z g o d n i e z zasadą w s z e l k i c h przesłuchań, zostały umiesz
naszych
poczynań. D l a m n i e osobiście, poza
wspomnianą
od
wspomnianych
i
może
dlatego
dotyczące
ich
d y r e k t y w ą b a d a n i a „ t e g o co d z i e l i i ł ą c z y " p r z y d a t n ą j e s t defi
czone przez Redakcję n a końcu. Jest t o s p r a w a s z t u k i l u d o w e j ,
nicja,
stosunku
że
etnografia
(logia)
jest
t o n a u k a ogólna
o kulturze,
teorii
kultury
do
t e o r i i s z t u k i , badań procesu twór
która w s y s t e m i e n a u k pełni rolę analogiczną d o t e j j a k ą w n a u
czego,
kach medycznych
Sądzę j e d n a k , że musiałabym
pełni i n t e r n a . W
s w o i c h szczegółowych
bada
zmienności
sztuki
ludowej
w
świecie
wypowiedzieć
współczesnym.
się n a t e n t e m a t
n i a c h e t n o g r a f i a z a j m u j e się treściami k u l t u r o w y m i w y r a ż a n y m i
odrębnie i o b s z e r n i e j . M o ż e d l a t e g o , że sądzę, że k ł o p o t y w t y m
w
przedmiocie
różnych f o r m a c h przez różne u g r u p o w a n i a l u d z i w
epokach. Analizując owe p r z y p a d k i etnografia
się r ó ż n y m i t e o r i a m i , t y m s a m y m
różnymi
jednostkami
instytucja,
etc).
( l o g i a ) posługuje
różnymi językami, i w t y m
taksonomicznymi
znaczenie
różnych
Relacje
(wybór
między
kulturowy,
wspomnianymi
są p o w a ż n i e j s z e o d t y c h , o k t ó r y c h p i s a ł a m
przed
chwilą. P l u r a l i z m p o g l ą d ó w n a sztukę ludową w y d a w a ł m i się
bowiem
międzywojennym
niż
obecnie i n i e potrafię jeszcze odpowiedzieć n a p y t a n i e —
bardziej
interesujący
w
okresie
dla
czego ?
prof, dr hab. Zbigniew Jasiewicz
kierownik
Katedry
1. O n a z w a c h
kresie decyduje
działalność
Etnografii U A M
dyscyplin naukowych, ich przedmiocie
tradycja n a u k i i kraju, rzeczywista
dyscypliny
przejmowanie
i
rozwiązań
działalność
dyscyplin
zaproponowanych
gdzie
i za
samych —
pokrewnych,
d l a uniknięcia d e z o r i e n t a c j i w p r o w a d z e n i e
indziej
p l i n y , obejmującej
oraz
dążenia do ukształtowania d y s c y p l i n y w k i e r u n k u u z n a n y m
właściwy.
Wydaje
i w p r z e d m i o c i e , w c z ę ś c i n a t o m i a s t są z w i ą z a n e z d z i a ł a n i a m i n a s
współczesna
m i się, że nasze p o l s k i e p e r y p e t i e
z
za
nazwą
wego,
g r u p y l u d z i zajmujących się tą dziedziną.
natrafia n a przeszkody
i p r z e d m i o t e m u p r a w i a n e j p r z e z n a s n a u k i są d o b r y m p r z y k ł a d e m
z atrakcyjności
tak
dającego
różnorakich, w y m i e n i o n y c h
Występuje
kilka
nazw
i i n n y c h jeszcze, oddziaływań.
nauki przy
czym
dwa terminy, od
d a w n a u t r w a l o n e : e t n o g r a f i a i e t n o l o g i a , u ż y w a n e są w
znaczeniach. R o z u m i e m y
różnych
je j a k o n a z w y „pełnej n a u k i " i wówczas
j e d e n t e r m i n wyłącza d r u g i l u b też określamy n i m i e t a p y
nia naukowego
zacji), i w
minów
pozna
(etap opisu i analizy; etap porównania i generali-
w
popularność
poważno
„archeografii"
wynika
z
i
jednej
np.
mała
strony
niespecja-
prac w y k o p a l i s k o w y c h przez
amato
naukowych
w y p a d k u s t a j e m y p r z e d trudnością, k t ó r y z ter
w ramach wyspecjalizowanych
dyscyplin. Warto, zdecydowawszy
się
jednali
„etnologia",
termin ten
i upowszechniać
świadomość,
że
obowiązujący
dla dyscypliny.
Pojawił
się
na
jeden
z n i m nowe perspektywy. Prowadzimy
i
przyjmujemy
demonstrujemy
różne
lekceważenie
b a d a n i a w bardzo różnych
założenia
teoretyczne
l u b też
dla teorii. Przedmiotem
naszych
dane
termin, chyba
lansować
„etnograficzne"
w ramach
M a ł o i s t o t n e są d l a m n i e o b a w y
logii-—etnografii.
małomiasteczkowych
odkrywanie
nowych
do
tematów
i miejskich, nie tylko polskich i
skich, ale także pozaeuropejskich.
najczęściej
opis
i
kulturowych
grupa
środowiskowa
kalna,
regionalna,
Realizowanym
charakterystyka
w
ramach
czy
grup
głównie
rzadziej
badań
tradycyjnych
społecznych
społeczno-zawodowa,
etniczna),
europej
celem
(rodzina,
społeczność
porównawcze
lo
badania
są c z y n n o ś c i a m i
wstępnymi
działania
i
źródłami
etnologii.
b a d a ń j e s t n i e t y l k o k u l t u r a społeczności w i e j s k i c h ale również
zjawisk
poziomu
posia
Brak
rów) a z d r u g i e j z i n t e g r a c j i o b y d w u rodzajów p r a c
spokojnie
jest
kulturotwórcze.
„socjografia"
listów (zakaz prowadzenia
auto
źródło m . i n .
opisu i kolekcjonerstwa,
walory
wyodrębnionego
terminu
z tradycyjnej
z ograniczenia możliwości działania w t y c h zakresach
zresztą również t e r m i n n o w y : a n t r o p o l o g i a k u l t u r o w a i związane
kierunkach,
wynikające
działalności, biorąc
etnograficznego
zresztą
archeologii
rodzajów
dyscy
poznania nauko
jako
tym
uznać
obydwa konieczne poziomy
n o m i i ' t y c h dwóch
Korzystne
jednej nazwy
dawnych
Praktyka
o zanik przedmiotu
badawcza
i również
w
powroty
zainteresowania,
etno
obrębie
dyscypliny,
nowymi
pytaniami
z
wydaje
się p o t w i e r d z a ć
m ó j o p t y m i z m . W t r a k c i e prac własnych, n a t e r e n a c h
zachodniej
P o l s k i a więc w z n a c z n y m s t o p n i u z m o d e r n i z o w a n y c h , n i g d y n i e
m i a ł e m p o c z u c i a , że z a b r a k n i e t e m a t ó w d l a e t n o g r a f a .
poszerzyć
nieco
i
zmodyfikować
pojęcie
kultury
Wystarczy
tradycyjnej,
międzykulturowe, jeszcze rzadziej próba u s t a l e n i a p r a w czy zasad
wskazując n a trwałość s p o n t a n i c z n y c h zachowań n a w s z y s t k i c h
rządzących
poziomach
kulturą.
Są
to
ogólności
i w różny
wynikać
z nagromadzonych
założone,
są
w
zresztą
także sposób
oparciu
o
prawa
o
różnym
odkrywane;
mają
stopniu
one
albo
albo
też
materiałów e m p i r y c z n y c h
material
empiryczny
sprawdzane.
Stosunkowo mało u w a g i przywiązujemy do wypracowania
nomicznego
zakresu
dyscypliny,
łatwo
daleko
w t y l e za i n n y m i d y s c y p l i n a m i społecznymi w
liczby
zatrudnionych
i
współpracujemy.
fascynacji
pokrewnych,
obawy,
którymi
podlegamy
nauk
Powstają
z
zwartości
oraz
siły
auto
Pozostaliśmy
zakresie
instytucjonalnej.
czy d y s c y p l i n a nasza p o t r a f i zachować
swoją
rozwoju
pliny
inne nauki.
Wewnątrz
koniec
swe
wujemy
raczej
z jakimi
charakterze
w
boryka
samej
skłonność
do
współpraca
między
wewnętrznie
uporządkowane.
niedostatek
dyscy
naukami
działań
premiuje
W
d e l i m i t a c j i , obser
interdyscyplinarnych,
jednakże
etnologii
refleksji n a d własnymi p r o b l e m a m i :
i zakresem
dyscypliny
polskiej
badań, porządkowania
występuje
dyskusji nad
pojęć
(nie m a
słowników), d o s k o n a l e n i a m e t o d , studiów n a d teorią. D a j e o sobie
i w
naszym
z n a ć m a ł a l i c z e b n o ś ć k a d r y i słabość i n s t y t u c j o n a l n a e t n o l o g i i —
środowiska
zadawane
ale również
„Czy
dla w i e l u prac, m . i n . słownikowych
t r z e b n e są z e s p o ł y . W
nie bierze
źródła
Poważniej
prowa
otnografii" ?
Trudności,
styki
badań
otoczeniu powstają raz p o r a z nastroje katastroficzne,
są n i e t y l k o p y t a n i a „ C z y k r y z y s e t n o g r a f i i " ?
interesujące
z w i ą z a n e z z a c i e r a n i e m się g r a n i c n a s z e j
w tej c h w i l i w nauce t e n d e n c j i d o przesadnej
przedmiotem
przez
na
w s t o s u n k u d o d y s c y p l i n sąsiednich. Co p r a w d a n i e m a
k s z t a ł c i się l u b n i e j e s t j u ż j e d y n i e
dzonych
i
syjne, a b y uwierzyć w trwałość p r z e d m i o t u e t n o l o g i i .
traktuję o b a w y
tożsamość a n a w e t c z y ją k i e d y k o l w i e k posiadała, c z y n i e p r z e
„aspektem"
cywilizacyjnego
t r a d y c j i z innowacją oraz t e g o co s p o n t a n i c z n e z t y m co r e f l e k
się e t n o g r a f i a ,
w
części
dyecypliny,
w
jej
mają
dziejach
wiście
czy bibliograficznych po
formułowaniu celów i z a k r e s u
dyscypliny
się n a j c z ę ś c i e j p o d u w a g ę k i e r u n k ó w i g r a n i c r z e c z y
przeprowadzonych
prac
( n i e m a zresztą
analiz
na ten
t e m a t ) l e c z w y b i e r a się b a d a n i a s z c z e g ó ł o w e l u b c e l e i z a k r e s p o
79