-
extracted text
-
569
MARIAN
POKROPEK
NIEKTORE· TRADYCJE HISTORYCZNE A WSPOŁCZESNE
PRZEOBRAZENIA KULTURY WSI POŁNOCNO- WSCHODNICH
TERENOW POLSKI
Ziemie północno-wschodniej Polski przedstawiają pod względem
etnograficznym dość zróżnicowany obraz. Jest on wynikiem późnego włączenia tych ziem w proces historycznego rozwoju państwa polskiego oraz ścierania się na tych terenach wielorakich
elementów kulturowych.
Podlasie i obszary sąsiednie prawie do XVI wieku były terenami
pogranicZ'nymi oddzielającymi ziemie Rzeczypospolitej od terenów Wielkiego Księstwa Litewskiego i Rusi. Stąd do ziem tych
pretendowali nie tylko królowie polscy ale także książęta litewscy i ruscy. Zwierzchnictwo Polski nad tymi ziemiami ostatecznie
utrwaliło się z chwilą utworzenia województwa podlaskiego
w 1520 r. i przyłączenia go w całości do Rzeczypospolitej w 1569 r.
mocą Unii Lubelskiej. Zgłaszanie pretensji do tych ziem przez
trzy różne państwa miało uzasadnienie we wcześniejszym osadnictwie tych obszarów przez element polski, litewski i ruski.
Zetknięcie się różnych fal osadniczych powodowało wytworzenie
się specyficznej kultury w której obok elementów przeniesionych i wzajemnie na siebie oddziaływujących powstawały elementy nowe. W procesie ścierania się kultur przeniesionych przez
poszczególne fale osadników, pozostawały żywotne niektóre z nich
wypierając inne które w mniejszym stopniu zdołały przystosować
się do nowych warunków i otoczenia.
We współczesnej kulturze ludowej tych obszarów możetuy
jeszcze dostrzec ślady wcześniejszych
warstw kulturowych,
jednakże są one bardzo nikłe przede wszystkim dlatego, że póź-
mejsza działalność polityczno-społeczna i gospodarcza państwa
polskiego a od końca XVIII w. państw zaborczych szła w kierunku ujednolicenia·i unifikacji, oraz stworzenia dogodnego' dla
własnych potrzeb wzorca kulturowego.
Planową i świadomą działalność na rzecz stworzenia określonej kultury realizują na swój sposób wszystkie grupy społeczne
i państwa od momentu ich wyodrębnrenia się i powstania.
W świetle tego stwierdzenia wydaje się rzeczą konieczną przy
ocenie współczesnej kultury ludowej sięgnąć do ókresów wcześniejs·zych po to by uchwycić zarówno zewnętrzne jak i wewnętrzne czynniki kt.óre zadecydowały o jej ukszta~towaniu.
Jednym z pierwszych aktów regulujących na długie lata sto.:..
sunki osadnicze i ekonomiczno-społeczne na omawianym terenie
była niewątpliwie reforma rolna i osadnicza, tzw. pomiara włóczna. Przed wprowadzeniem w życie pomiary włócznej znane były
już na tym terenie inne formy osadnictwa oraz systemy gospodarowania. Przeważało osadnictwo samorzutne i trzebież lasów
z gospodarką wypaleniskową. Znano także na tych terenach formy
osadnictwa wypracowane przez kolonizację na prawie niemieckim
lub chełmińskim, lecz nie były one w powszechnym zastosowaniu
i ograniczały się do miasteczek, rzadziej wsi leżących na północnym Mazowszu i Podlasiu. Poza tym dodatkowym czynnikiem
wpływającym na wprowadzanie różnych form osadnictwa był odmienny skład narodowościowo-społeczny osadników. Wspomniano
już o elemencie polskim przybyłym głównie z Mazowsza, oraz litewskim i ruskim. Wewnątrz tych grup narodowościowych należałoby wyróżnić osadników rekrutujących się z chłopów, drobnej
szlachty polskiej oraz bojarów czyli drobnej szlachty ruskiej.
W rezultacie żywiołowego i różnorodnego osadnictwa wyodrębnHy
się na terenie Mazowsza i Podlasia zespoły różnych form osiedli
i systemów gospodarowania, związanych zróżnicowaniem stosunków ekonomiczno-społecznych. W związku z tym różne były także
świadczenia na rzecz skarbu państwa. Część wsi była oczy,nszowana, inne obowiązane były do dawania świadczeń w naturze lub do
odrabiania pańszczyzny na nowo tworzonych folwarkach. Świadczenia te w jakiej by nie były one formie, nie mogły być ściągane
570
z rzeczywistej ilości posiadanej ziemi, ponieważ nie było oficjalnych jej pomiarów. Poza tym uprawiane ziemie zazwyczaj składały się z kilkunastu kawałków położonych w różnych miejscach
w zależności od tego jak postępowała trzebież lasów. Myślą przewodnią ustawy włócznej było uregulowanie i ujednolicenie systemu fiskalnego. W konsekwencji jednak ustawa przyniosła znacznie istdtniejsze zmiany w całym systemie gospodarowania oraz
w formach osadnictwa. Ustawa włóczna polegała na łączeniu
uprawianych ziem i wydzielaniu z nich nowych nadziałów w ilości
od 30 do 33 morgów w zależności od gatunku ziemi. Nadział taki
nazywano włóką, którą obdzie'lano jedno gospodarstwo. Oprócz
nadziału włók dla chłopów rozdawano ziemię sołtysom czyli wójtom w ilości dwóch włók, folwarkom, plebaniom i klasztorom oraz
wszelkiego rodzaju służbie i rzemieślnikom jak młynarzom, leśniczym, kowalom itp. Pomiary na włóki przeprowadzano nie tylko
w osadach już zamieszkałych ale także na nowiznach i w lasach
przeznaczonych na trzebież przygotowywując w ten sposób zupełnie nowe osady. Pomiar a włóczna nie ograniczyła się zatem tylko
do regulacji uprawianej już ziemi, ale znacznie wyprzedziła faktyczne zapotrzebowanie na ziemię w XVI wieku. Świadczy o tym
fakt, że przez pierwsze stulecie od ogłoszenia ustawy nie' wszystkie włóki były jeszcze osadzone.
Nadziały ziemi czyli włóki dzielone były na trzy pola. Taki
przestrzenny układ pól podyktowany został wprowadzeniem nowej formy gospodarki czyli trójpolówki zbiorowej. Miała ona zastąpić dwupolówkę lub odłogowy i odłogowo-żarowy system gospodarowania i niewątpliwie była na owe czasy znacznym osiągnięciem i postępem.
Pomiara włóczna regulowała także układ przestrzenny samej
wsi.. Ziemię pod zabudowania wydzielano z ogólnego areału i dzielono ją na tyle pasów ile ta wieś posiadała włók i osadników.
Działki pod zabudowaniami miały kształt wydłużonego prostokąta
opartego jednym bokiem o główną drogę. Na działce budynki położone były w ten sposób, że blisko drogi znajdowały się: dom i zabudowania gospodarcze dla inwentarza czyli chlewy, natomiast
stodoły, czasem i spichrze oddalone były a 80-150 m od drogi.
571
Przestrzeń między stodołami a budynkami mieszkalnymi zajmowały tzw. ogrody czyli pola, na którym sadzono i uprawiano warzywa. Pomiara włóczna w decydujący sposób przyczyniła się
także do uregulowania sieci dróg głównych i zagumiennych, czyli
biegnących za rzędami stodół oraz dróg dojazdowych.
Pomiarę na włóki przeprowadzano początkowo tylko w dobrach
królewskich, z czasem rozszerzyła się ona na zi.emie należące do
szlachty. Rozpoczęto ją w pierwszych latach XVI w. a zakończono
dopiero w drugiej połowie tegoż stulecia. Najważniejsza z ustaw
wydana została w roku 1557.
System osadniczy i gospodarczy stworzony przez pomiarę
włóczną prawie w niezmienionej postaci dotrwał na niektórych
terenach do dnia dzisiejszego. Znajduje to wyraz w spotykanych
do dziś formach wsi tzw. szeregówkach oraz w długim zachowaniu
na tych terenach trójpolowego systemu gospodarowania, przez
który rozumiemy zarówno pierwotny układ pól jak i system zmianowania upraw z występowaniem ugorów. Dzisiejsze wsie posiadają obok trójpolówki także szachownicowy układ gruntów. Omawiając 'ten ostatni system podziału ziemi należy zwrócić uwagę na
stosunki prawno-własnościowe panujące w róŻinych kategoriach
wsi, ponieważ one decydowały o tym w jakim kierunku i natężeniu postępował podział. We wsiach szlacheckich nie było żadnych
przepisów ograniczających dzielenie ziemi. Panowało tu zwyczajowe prawo polskie polegające na tym, że cały majątek dzielono
między synów, przyjmując zasadę, że każdy spadkobierca winien
otrzymać po kawałku ziemi z każdego zagonu, działu czy pola.
Rygorystyczne realizowanie prawa spadkowego doprowadziło do
wprost niewiarygodnego rozdrobnienia ziemi tak, że dalsze .dzielenie stawało się już niemożliwe. Oczywiście, rozdrobnienie ziemi
uniemożliwiło nie tylko wprowadzenie racjonalnej gospodarki
rolnej, ale stawało się wprost uciążliwe nawe!t dla rolnictwa opartego na tradycyjnych systemach gospodarowania czyli na trójpolówce. Wsie chłopskie nie uległy tak daleko posuniętemu rozdrobnieniu, tylko dlatego że proces dzielenia ziemi rozpoczął się
w nich znacznie później tzn. od połowy XIX wieku, czyli od
chwili przeprowadzenia uwłaszczenia.
573
572
Na ornawianych terenach wydanym przez władze zwierzchnie
aktem prawnym, który wywarł decydujący wpływ na rozwój kultury ludowej był ukaz uwłaszczeniowy czyli akt zniesienia pańszczyzny i nadania chłopom na własność ziemi. Nastąpiło to w roku 1864 rozporządzeniem ,,0 urządzaniu włościan" i ,,0 urządzaniu gmin wiejskich" wydanym przez rząd Rosji carskiej. Jeden
z artykułów rozporządzenia głosił że: "Prawo własności nadaje
się wszystkim wogóle włościanom, pósiadającym osady (tj. kolonistom, rolnikom, półrolnikom, ogrodnikom, chałupnikom i innym)
niezależnie od tego, na jakiej zasadzie posiadają ziemią i jakie
spełniają powinności". Akt uwłaszczeniowy wydany przez Rosję
poprzedził dekret o uwłaszczeniu włościan wydany w czasie Powstania Styczniowego przez Rząd Narodowy pod datą 22 stycznia
1863 r. Artykuł pierwszy tego dekretu brzmiał: "Wszelka własność ziemska, jaką każdy gospodarz dotąd' tytułem pańszczyzny
lub innym tytułem posiada, wraz z należnymi do niej zabudowaniami mieszkalnymi i gospodarczymi, tudzież prawami i przywilejami do nich przywiązanymi - od daty niniejszego dekretu staje
się wyłączną i dziedziczną dotychcżasowego posiadacza własnością
bez żadnych jakichkolwiek bądź obowiązków lub czynszóW, danin
lub pańszczyzny, z warunkiem jedynie opłacania przypadających
z niej podatków i odbywania należnej służby krajowej". Mimo że
Dekret Powstańczego Rządu Narodowego nie mógł być zrealizowany z powodu upadku powstania zaważył na treści i czasie ogłoszenia wspomnianego wyżej ukazu uwłaszczeniowego.
Chłop otrzymując ziemię na własność stawał się faktycznie jej
samodzielnym użytkownikiem i musiał od tego momentu sam decydować prawie we wszystkich poczynaniach gospodarczych gdy
w okresie przed uwłaszczeniem działalność chłopa zdeterminowana była przez pańszczyźniano-feudalne stosunki prawne, przez
prawo zwyczajowe i tradycję oraz nawyki. To długotrwałe ograniczenie możliwości samodzielnego działania spowodowało, że kultura chłopska zmieniała się w bardzo powolnym tempie i zachowywała wiele elementów kultury tradycyjnej epok wcześniejszych. Postęp tej kultury wyznaczały niekiedy odgórne dekrety,
ustawy i instrukcje. Niejednokrotnie w okresie rozwoju folwarku
Ryc. 1. Zwarty szereg zabudowań gospodarczych z wydzielonymi
Wieś Dubiny, pow. Hajnówka. Fot. autor, 1961 r.
Ryc. 2. Zwarta
Domy z XVIII
ogrodami.
zabudowa w Nowym Dworze, pow. Dąbrowa Białostocka.
i XIX w., o jednakowym
planie i konstrukcji.
Fot. autor,
1962 r.
575
574
pańszczyźnianego narzucały one wsi określone i jednolite wzorce
kulturowe.
W badaniach nad budownictwem ludowym terenów wschodniej
Polski uderza często badacza identyczność rozplanowania, konstrukcji i plastyki budynków. Ilość budynków i ich rozmiary regulowały niejednokrotnie określone przydziały drzewa z lasów rządowych czy folwarcznych. Wystarczyło ono często na postawienie
chałupy złożonej tylko z sieni, izby i komory. Budynki takie mogli
budować cieśle folwarczni, którzy kierowali się wytycznymi instrukcji otrzymanych od dworu. Przykładem takich instrukcji
wydawanych przez wielkich właścicieli ziemskich są m. in. wydane w 1783-1785 r. "Ustawy powszechne dla dóbr moich rządców" księżnej Anny Jabłonowskiej, która właśnie na Podlasiu
miała największe po królu majątki ziemskie.
Oczywiście to nie tłumaczy faktu istnienia zróżnicowania regionalnego w budownictwie ludowym na tych terenach, ponieważ
współcześnie występujące typy budownictwa na Podlasiu nie są
wyłącznie wynikiem rozwoju form budowlanych po okresie uwłaszczenia chłopów. Przed tym okresem istniały na Podlasiu conajmniej trzy typy domów: a) typ domu reprezentatywny
dla
szlachty mazowiecko-podlaskiej i dla wsi zachodniego Podlasia,
b) typ domu reprezentatywny dla obszarów zamieszkałych przez
element litewski na północno-wschodnich krańcach Polski oraz
c) domy występujące na obszarach wschodinich zamieszkałych
przez element ruski i białoruski. Poszczególne typy domów charaktery;zowały się odmiennym układem wewnętrznym. I tak: domy, umownie nazwane "domami szlachty mazowiecko-podlaskiej"
posiadały sień, izbę, kuchnię, alkierz i komorę lub dwie komory
w układzie dwutraktowym z centralnym systemem ogniowym.
W typie "litewskim" sień i kuchnia były usytuowar.e pośrodku
budynku a po ich bokach leżała izba oraz komory. Natomiast typ
"białoruski" miał układ jednotraktowy z charakterystycznym tzw.
ruskim piecem. Poszczególne pomieszczenia jak "pristienoki",
izby, sienie, komory oraz chlewy następowały jedne po drugich
tworząc wąskie i długie budynki. To zróżnicowanie form nóleży
łączyć z odmiennym żywiołem osadniczym napływającym tu od
XIV do XVIII wieku. Podlascy właściciele ziemscy wydając własne ustawy opierali się niejednokrotnie na zastanych i wypracowanych już formach budowlanych, co najwyżej doskonalili je i zatwierdzali jako obowiązujące. Np. wydane w XIX w. "Wzory do
budowli włościańskich" zalecają budowanie domów o planie
czwórdzielnym z centralnym systemem ogniowym, takie same
TABL.1.
II
Q
TYPY DOMOW NA PODLASIU
III
II
Ul
IV
-9=J-
IV
V
a
b
E
I
II
IV
V
VI
VI1
~
_lo
c
c. Typ reprezentatywny
dla szlachty mazowif'cko-podlaskiej
i wsi zachodniego Podlasia
(o układzie dwutraktowym
z centralnie
usytuowanym systemem ogniowym). Wieś Kolnica, pow. Augustów. I - sień, II kuchnia, III - alkierz, IV - izba. Rys. autor, 1962 r. b. Typ reprezentatywny dla obszarów zamieszkałych przez ludność litewską. Wieś Oszkinie,
pow. Sejny. I - sień, II - kuchnia, III - komora IV - izba, V - izba.
Rys. autor, 1962 r. c. Typ z obszarów wschodnich,
zamieszkały
przez
ludność ruską i białoruską.
Wieś Nowo Berezowo, pow. Hajnówka.
I p;'istienok, II - izdebka, III - izba, IV - sień, V - komora, VI - chlew,
VII - chlew. Rys. autor, 1960 r.
576
jakie widzimy we wsiach szlachty mazowiecko-podlaskiej i na zachodnim Podlasiu.
Ukaz uwłaszczeniowy dał chłopom ziemię, ale nie zlikwidował
starych systemów gospodarowania, które w zestawieniu z gospodarką rolną rozwijającą się na innych terenach pod wpływem stosunków kapitalistycznych ocenić trzeba jako prymitywne i zacofane. Ukaz uwłaszczeniowy nie likwidował szachownicy pól mimo
że zrobił to podobny akt uwłaszczeniowy wydany pół wieku
wcześniej w zachodniej części kraju, w Poznailskiem znajdującym
się wówczas pod zaborem pruskim. Ukaz uwłaszczeniowy
z 1864 r. przekształcający w zasadniczy sposób układ.y_społecznogospodarcze nie zmienił w przeciwieilstwie do wspomnianej poprzednio ustawy włócznej obrazu osadJnictwa terenów Mazowsza
i Podlasia-, i nie zerwał z wprowadzonymi przez tę ustawę systemami gospodarowania opartego powszechnie o trójpolówkę. Nie
należy jednocześnie zapominać, że pomiara włóczna utwierdziła
system pailszczyźniany tworząc jedynie ramy, w których mógł
się obracać chłop pańszczyźniany, ukaz uwłaszczeniowy natomiast
był aktem stwarzającym możliwość wprowadzenia stosunków kapitalistycznych na wsi. Obserwując obraz współczesnej kultury
ludowej możemy w pewnym stopniu zorientować się w nasileniu
procesu przemian wsi podlaskiej.
Chłop po uwłaszczeniu stał się odrazu producentem i sprzedawcą plonów swej pracy, musiał też być nakładcą i inwestorem. Powodzenie jego gospodarki uzależnione było od własnej inicjatywy
i umiejętności wykorzystywania nowych zdobyczy agrarno-technicznych i przystosowania się do nowych warunków społecznych.
Oczywiście musiały istnieć pewne bodźce ekonomiczne, które by
kierowały go ku intensyfikacji własnego gospodarstwa rolnego.
Bodźce te mogła tworzyć gospodarka państwowa. Niestety chłop
podlaski skrępowany był w dalszym ciągu nie uregulowanymi
stosunkami ekonomiczno-społecznymi. Należy również przypomnieć, że po uwłaszczeniu chłop podlaski mimo że otrzymał ziemię
nie uzyskał wolności narodowej. Rząd Rosji carskiej nie był zainteresowany w polepszeniu warunków życia chłopa polskiego.
Bezpośrednim powodem zahamowania procesu kapitalizacji wsi
577
Ryc. 3. Zagroda
po komasacji
Ryc. 4_ Chlew z atykiem.
Czajewszczyzna,
samorzutnej. Wieś Pokomosze,
Fot. autor. 1962 r.
pow. Suwałki.
Fundame:it
kamiermy,
ściany
z niny.
pow. Suwałki. Fot. autor, 1962 r.
Wieś
578
podlaskiej była szachownica gruntów i wszelkiego rodzaju senvituty pastwiskowe, leśne, wodne itp. Mimo trudności w bardziej
uświadomionych wsiach przeprowadzono w XIX w. komasację
samorzutnie. Polegała ona na tym, że wszyscy mieszkańcy wsi do-
579
czy trzech kawałkach. Mógł on na nowo otrzymaną działkę zwaną
kolonią przenieść swoje budynki tworząc w ten sposób rodzaj osady jednodworcznej czyli osadę fermową. W wypadku gdy wszyscy
gospodarze przenieśli swoje budynki na kolonie, wówczas stara
wieś znikała a na jej miejsce powstawały rozrzucone pojedyncze
zagrody. Komasacja nie zawsze musiała likwidować starą wieś.
W ostatnich latach istniała tendencja, by tworzyć no\ve kolonie
bez przenoszenia budynków po to by nie likwidować wsi, która
w swoich tradycyjnych formach osady skupionej lepiej odpowiadała wymaganiom życia zbiorowego. Oprócz zmiany w osadnictwie
i układzie pól scalanie gruntów przyśpieszyło także wprowadzenie nowych systemów gospodarowania takich jak trójpolówka
indywidualna, czwórpolówka i płodozmian.
Ostatnie stulecie charakteryzuje
się istotnymi zmianami tak::e
w dziedzinie budownictwa ludowego. Przy powstawaniu nowych
Ryc. 5. Fragment
zagrody A. Morza. Wieś Nowa Wieś, pow. Suwałki.
Ryc. 6. Spichrz świreń o dachu slegowym. Wieś Michnowce, pow. Sejny.
Fot. autor, 1962 r.
browolnie godzili się na połączenie gruntów leżących w szachownicy i wydzieleniu nowych kolonii, sami finansując jednocześnie
koszty pomiarów. Komasacje samorzutne przeprowadzono w niektórych wsiach szlacheckich a dość powszechnie w Augustowskiem i Suwalskiem. Niezależnie od komasacji samorzutnej już
pod koniec XIX \"l. zaczęto przeprowadzać komasacje urzędowe.
Główne nasilenie prac przy scalaniu gruntów następuje dopiero
w pierwszym ćwierćwieczu naszego stulecia. Przeciągają się te
prace na okres dwudziestolecia międzywojennego
i do chwili
obecnej nie zostały ostntecznie zakOllczone.
Komasacja gruntów stworzyła nową formę osadniczą i ułatwiła
\vprowadzenie nowych systemów gospodarowania. W wyniku komasacji chłop otrzymywał ziemię w jednym, najwyżej w dwóch
Ryc. 7. Spichrz,
świreń
w zagrodzie Br. Lipca. Wieś Romanowce,
Sejny. Fot. autor, 1962 r.
pow.
581
580
osiedli zagród i budynków nie trzymano się ściśle tradycyjnych
wzorów, ale dążono do jak najodpowiedniejszego przystosowania
ich do aktualnych potrzeb gospodarstwa. Przede wszystkim zwiększała się ilość budynków i wzajemne ich usytuowanie w zagrodzie. Zagrcdy kolonijne zbudowane były w regularny prostDkąt,
natomiast zagrody leżące we wsiach jeszcze nie skomasowanych
wydłużały się zarówno przez dostawianie w jednym szeregu do
istniejących budynków budynków nowych, jak i przez dzielenie
wzdłużne samego siedliska. Zmienia i różnicuje się także wewnętrzny układ domu. Formą zanikającą są domy jednotraktowe,
natomiast rozpowszechniają się domy o układzie dwutraktowym
z centralnym systemem ogniowym o wielu lokalnych odmianach.
Nie małą rolę odegrała zmiana materiałów i technik budowlanych.
Spośród zmian jakie zostały wprowadzone w budownictwie lu-
Ryc. 9. Szczyt domu J. Dawidowskiego.
Dom budowany
przez Rosjan staroobrzędowców
około 1920 r. Wieś 2yliny, pow. Suwałki. Fot. autor,
1962 r.
Ryc. 8. Dom a układzie czwór dzielnym (sień, kuchnia,
Wysoka Góra, pow. Suwałki. Fot. autor,
izba, alkierz).
1962 r.
Wieś
dowym nie wszystkie można tłumaczyć względami utylitarnymi.
Niektóre z nich wynikały z potrzeb estetycznych i prestiżowych.
Na podstawie omówionych powyżej materiałów historycznych
i współczesnych potraktowanych
wyrywkowo, starano się wykazać, że osadnictwo i budownictwo ludowe w takiej formie jaką
rejestrujemy obecnie na terenach wschodnio-północnej Polski jest
wynikiem długiego procesu rozwoju i że na wykształcenie się
istniejących dziś różnych typów osadnictwa i budownictwa 'ludowego decydujący wpływ wywarły: a) odgórne (państwowe) zarządzenia, ustawy i działalność gospodarcza, b) zróżnicowanie
etniczne ludności (Polacy, ludność ruska, Litwini), c) zróżnicowanie społeczne (szlachta zagrodowa, bojarzy, chłopi pańszczyźniani. i inni), d) zróżnicowanie ekonomiczne i zawodowe, e) różne modele życia stwarzane przez poszczególne pokolenia.
583
MARIAN
POKROPEK
SO:.v1E HISTORICAL
TRADITIONS
IN COMPARISON
WITH MODERN
CULTURAL
CHANGES
IN VILLAGES
OF NORTH-EASTERN
TERRITORIES
OF POLAND
Summary
The ethnographic
differentiation
of NorthEastern
territories
of Poland
is the result of collision of different
cultural
systems represented
by three
ethnic
elements:
the Polish,
the Lithuanian
and the Russian
ones, as
well as by various social elements:
peasants,
Masovian
gentry and Russian
gentry
called boyars.
The contact
of various
waves of colonists
caused
a development
of specific
culture
in which
beside
elements
recently
brought
and interacting
new elements
came into being.
The pOllitical, social and economic domination
of the Polish Commonwealth
in progress
since the XV century
on that
area helped
to an
unification
of settlement,
economic and social relations
which can be now
historically
traced.
In 1557 a law called pomiaru włóczna was promulgated
for those provinces marking
the dawn of new colonization
and economic systems functioning in some of those territories
up to now, Above pom'iara włóczna
has been regulating
the spatial make up of the villages,
contributing
to
the unification
of the farming
systems, introducing
a common three-field
system of agriculture
and reforming
ownership
and other legal relations.
In the period of the manorial
bonaage follOWIng the above pomiara włóczna decree
a gradual
development
of the folk culture
had been taking
place regulated
by decrees,
ordonances
and instructions
aiming to force
upon the villages a priori determined
and uniform
culture standards.
The
charter
which exerted
a decisive influence
upon the development
of folk
culture
was a law promulgated
not before 1864, by which legal act the
bondage
had been abolished
and the peasants
given the earth for their
prosperity.
Although
that ordonance
did not directly
liquidate
the old
settlement
forms and farming
systems, yet it had created convenient
conditions for an introduction
of new social and economic relations.
Against
the background
of above mentioned
historical
facts we can
more thoroughly
describe the development
of folk colonization
and architecture
on the territory
oi North-Eastern
Poland and give an explanation
of the origin of particular
forms. Up to now, on the above territory
o:Je
can find the described
forms which are the result
of ordonances
and
instructions
proclamed.
Still lasting
are also characteristic
forms, being
the result of ethnic and social differences:
gentry and peasants
from the
provinces of Mazovia and Podlasia, Lithuanian
and Russian - Byelorussian
elements.
An important
element
in the development
of new settlement
forms
of folk architecture
was the integration
of the grounds carried out in some
territories
by the end of the XIX th and in the XX th centuries.
The
integration
changed
the configuration
of the grounds evoking changes in
the configuration
of the villages and farms. An important
role was also
played by the late application
of materials
and architecturel
technique
as well as by the change of aesthetic
inclinations.
MAPbHH
IIOKPOII3K
HEKOTOPhIE J1CTOPJ1QECKJ1E TPA,IJ;J1IJ;J1J1
J1 COBPEMEHHhIE IIPEOEPA2KEHJ1H KYJIbTYPhI
,IJ;EPEBEHh HA CEBEPOBOCT01{HhIX 3EMJIHX IIOJIbIIIJiI
3THorpa<pHqeCKaF! ):IHcPcPepeHll;J1al..\J1R3eMeJIb ceBepO-BOCTO··lHOH:!IOJIblIlH RBJIfleTCF! pe3YJIbTaTOM CTOJIKHOBeHJ1F!pa3HOpO):lHblX KyJIbTypHblX
CHCTeM, Ilpe):lCTaBJ1TeJIRMHKOTOpblX F!BJIRIOTCRTpJ1 3THJ1qeCKHX 3JIeMeHTa:
IlOJIbCKJ1H:,JI:VITOBCKJ1H:,
PYCCKJ1H:J1 TpH COl..\J1aJIbHbIX3JIeMeHTa: KpeCTbRHe,
Ma30Bel..\Koe ):IBOpRHCTBOJ1 pyccKoe il;BoprrHcTBo', TaK Ha3bIBaeMble 50Rpe.
CTOJIKHOBeHJ1e Tpex pa3HblX IlOCeJIeHQeCIUlX BOJIH Bbl3BaJIO nORBJIeHH(
CIlel..\HcPHQecKOH:KyJIbTypbl, B KOTOpOH:HapR):IY c HaHOCHbIMJ18JIeMeHT2.MJ1.
B33J1MHOHa ce6R BJIJ1RIOIl.\J1MJ1,
B03HHKJIJ1 HOBbie 3JIeMeHTbI.
TIpoAomKaIOll.\eeCR ell.\e c XV BeKa nOJIJ1TJ1QeCKo-C0l..\HaJIbHOeJ1 3KOHOMHQeCKOe rOCYAapCTBO PeQJ1 IIOCIlOJIHTOH:cIloc06cTBOBaJIO YHJ1cPl1K3Il;HJ1
IlOCeJIeH'-IeCK:VIXH 3KOHOMH'-IeCKO-COIl;HaJIbHbIX
OTHoIlieHHM, KOTopble MO)KHO cerOAHR y'-IeCTb c J1CTOpl1QeCKOH:TO<IKl1 3peHl1R. B 1957 rOAY H3AaH
6blJI AJlF! 3THX 3eMeJIb 3aKOH, TaK Ha3bIBaeMaF! "IlOMRpa BJlYQHa", KOTOpbll"1 c03AaJl HOBbie nOCeJIeHQeCKi1e :VI3KOHOMl1QeCIUleCJ1CTeMbl, <PYHKIl;HOHJ1PYIOll..\HeHa HCKOTOpblX TeppJ1TOpllJRX ):lO ceroAHHlIlHero ;:lHB. YnOMRHYTbI(1 3aKoH pery.'lHpOBaJI IlpOCTpaHcTBeHHyIO cHcTeMy .~epeBeHb, yHlIJqHII.\HpOBaJl CJ1CTeMYX03fl(ICTBa, BBOAF!KOJlJIeKTHBHYIOTpeXIlo.TIbHyIO ClIJCTe~IY J1 pecPopMHpYF! COOCTBeHHlIJQeCKl1eH IOpHAHQeCKlIJe OTHOllleHHF!.
B W.lCTYIlllJBlIlellI naCJle 3aKOHa "noMHpa BJlY'-IHa" IlepJ10Ae KpenOCTHHCleCKO';:1
ycaAb6bl H<lQaJIOCbMeAJIeHHOe pa3Bl1THe Hap0;:\HOM Ky.rJbTyphl npe;'\oITpe.~e.'lBeMOe AeKpeTulIIH, 3aKOHaMJ1 H HHCTpyKIl;HHMH,3a,L\aQeM KOTOpblX
ÓbI.'lO HaBF!3aTb ,lIepeBHRM onpeAeJleHHble
l1 OAHOpoAHble l;:yJlbTypHble
