846d57f09fe563b50a9289c9a112ed5b.pdf
Media
Part of Metoda funkcjonalno-strukturalna w badaniach etnograficznych P.G.Bogatyrewa / LUD 1973 t.57
- extracted text
-
II. S T U D I A,
R O Z P R A W Y,
ARTYKUŁY
Lud, t. 57, 1973
BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
METODA
FUNKCJONALNO-STRUKTURALNA
W BADANIACH
ETNOGRAFICZNYCH
P. G. BOGATYREWA
W sierpniu 1971 r. zmarł Piotr Grigorjewicz
Bogatyrew,
profesor Uniwersytetu
Moskiewskiego,
wybitny
uczony, autor licznych prac z dziedziny folklorystyki
słowiańskiej,
teorii i historii ludowego teatru, poetyki,
stosunku literatury
do folkloru, związków literatury
rosyjskiej
z literaturą innych krajów słowiańskich,
wreszcie badań porównawczych
z dziedziny etnografii,
w tym zwłaszcza sztuki ludowej, wierzeń i obrzędów
oraz zwyczajów.
Urodzony 29. L 1893 r. w Saratowie ukończył w 1918 r. studia na wydziale filozoficzno-historycznym
uniwersytetu
w Moskwie. Już jako student rozpoczyna pracę naukową zbierając w latach 1915-1916 materiały
dialektologiczne
i folklorystyczne
wśród grup ludności
wielkoruskiej
w guberniach
Archangielskiej
i Moskiewskiej.
Na podstawie tych badań
publikuje prace Verovanija velikorussov Senkurskago ujezda 1.
Po ukończeniu
studiów pracuje jako bibliotekarz,
wykłada na nowopowstałych
uczelniach
radzieckich,
wreszcie zostaje pracownikiem
Państwowego Muzeum Historycznego.
W 1921 r.2 wyjeżdża do Czechosłowacji
w charakterze
tłumacza radzieckiego przedstawicielstwa.
W służbie dyplo':
matycznej pracuje do 1927 r., a następnie w latach 1928-1939 jako współpracownik
radzieckiego
centralnego
państwowego
muzeum
literatury
zbiera materiały
literackie
i historyczne
w archiwach
Czechosłowacji,
Austrii, Niemiec i Danii.
W końcu lat dwudziestych
Bogatyrew
przeniósł
się do Bratysławy,
gdzie wykładał słowiańską
i rosyjską
etnografię.
Na uniwersytecie
tym
doktoryzował
się na podstawie
pracy Actes magiques, rites et croyance
l "Etnograficeskoje
Obezrenije" 1918, t. 28, z. 3-4, s. 42-80.
~ Biografowie Bogatyrewa nie są zgodni. Jedni podają rok 1921, drudzy
1922.
160
en
BRONISLAWA
Russie
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
Subcarpathique.3
Promotorem
jego był prof. K. Chotek.
W kilka lat później uzyskuje
docenturę
przedstawiając
jako dysertację
habilitacyjną
studium "Polaznik" u juznych Slavjan, Madjarov, Slovakov,
Poljakov i Ukraincev. Opyt sravnitelnego izucenija slavjanskich obrjadov 4.
W 1939 r. udało się Bogatyrewowi
uratować swoje materiały i wrócić
do kraju, gdzie wykładał początkowo w Moskiewskim
Instytucie Filozofii,
Literatury
i Historii, gdzie w 1941 r. uzyskał stopień doktora nauk na
podstawie dysertacji
o ludowym teatrze Czechów i Słowaków:;.
W czasie
wojny ewakuowany
do Swierdłowska,
następnie
wykłada
w Aszchabadzie na przeniesionym
wydziale
filologicznym
Uniwersytetu
Moskiewskiego. Po śmierci akademika
J. Sokołowa w 1943 r. zostaje kierownikiem
Katedry
Folklorystyki,
a następnie
kierownikiem
działu folkloru Instytutu Etnografii
Akademii Nauk ZSRR.
W związku z narastającą
krytyką
"burżuazyjnych"
kierunków
naukowych
w latach
1948-1953 dorobek
naukowy
P. Bogatyrewa
został
poddany
negatywnej
ocenie. Uczony wyjeżdża
z Moskwy i przez parę
lat jest profesorem
Woroneżskiego
Uniwersytetu,
a następnie
zostaje zatrudniony
jako "naukowy
pracownik"
w Instytucie
Światowej
Literatury
Akademii
Nauk. W końcu lat pięćdziesiątych
zostaje zrehabilitowany
naukowo jeden z nauczycieli
Bogatyrewa,
wybitny
uczony A. N. Wesełowskij. Po wystąpieniu
W. Zirmunskiego
w sprawie
znaczenia
badań
porównawczych
historyczno-genetycznych,
historyczno- typologicznych
i kulturowych
6, powstała
atmosfera,
w której możliwa była kontynuacja
dawniej rozpoczętych
prac. W 1964 r. P. Bogatyrew
powrócił na Katedrę
Folkloru Uniwersytetu
Moskiewskiego,
na której wykładał aż do śmierci.
Na zakończenie
tego krótkiego
zarysu biograficznego
nadmienić
należy, że obok pracy naukowej,
jego dziełem był przekład rosyjski Przygód dzielnego wojaka Szwejka. Od 1956 r. Bogatyrew
był członkiem
Związku
Pisarzy
Radzieckich,
w 1968 r. został obdarzony
doktoratem
honoris causa Uniwersytetu
Karola w Pradze, zaś w 1969 r. bratysławskiego Uniwersytetu
im. Amosa Komeńskiego 7.
Paris 1929.
"Lud Słowiański" 1933-1934, t. 3, z. 1-2.
5 Lidove
divadlo ceske a slovenske, Praha 1940. Wyd. w tłum. rosyjskim \V pracy zbiorowej: P. G. Bogatyrev, Voprosy teorii na1'odnogo iskusstva,
Moskva 1971.
3
4
s. 11-166.
G V. Zirmunskij,
Epic'eskoje tvorcestvo
slavjanskich
narodov i problemy sravnztelnogo izućenija eposa, "Issledovanija
po slavjanskomu
litel'aturovedenju
i folkloristike", Moskva 1960, s. 252-283.
7 Podane
informacje biograficzne pochodzą z artykulów i wspomnień pośmiertnych: B. Benes, P. Bogatyrjov a strukturalismus,
"Cesky Lid", R. 55: 1961l. 5. H1:l-201;
tenże, Petr GrigorjeviC Bogatyrev
1893-1971,
"Narodopisne Aktuality"
1971, nr 4.
s. 393-394; N. N. Gracjanskaja E. V. Pomeranceva. Petr Grigorjevic Bogatyrev, Sovet-
Metoda flLnkcjonalno-strlLktlLralna
...
161
Dorobek naukowy P. Bogatyrewa obejmuje ponad 300 pozycji w większości publikowanych w latach 1922-1940 w wydawnictwach czeskich
i zachodnioeuropejskich, najczęściej trudno dostępnych w bibliotekach
nie tylko polskich, ale i rosyjskich 8. Dlatego też niedawno opublikowano
w Moskwie wybór jego dawnych prac w tłumaczeniach rosyjskich pod
wspólnym tytułem Voprosy teorii narodnogo iskusstva 9. Praca ta jednak, jakkolwiek wydana niedawno w stosunkowo dużym nakładzie (6 tys.
egz.), również nie jest łatwo osiągalna. Ponadto dorobek tego wybitnego
uczonego, bliskiego zainteresowaniami współczesnej nauce, mało jest
znany środowisku polskich etnografów i rzadko który, zwłaszcza młodszy
pracownik nauki do wspomnianej pracy sięgnie. Stąd postanowiliśmy
omówić pokrótce tę część dorobku uczonego, która dotyczy założeń metodycznych jego prac etnograficznych.
Nie wszystkie prace przedstawiają jednakową wartość, niektórym
stwierdzeniom opartym na zbyt małym materiale źródłowym można
zarzucić hipotetyczność, niektóre w świetle dzisiejszego stanu wiedzy
utraciły na oryginalności, jednakże wydaje się, że konsekwentna próba
stosowania określonych założeń metodologicznych, znanych nam z badań pozaeuropejskich, w odniesieniu do badań europejskiej kultury ludowej nie straciła nic ze swej aktualności, a niektóre z postulatów P. Bogatyrewa czekają jeszcze na spełnienie.
P. Bogatyrew, jak sam to wielekrotnie podkreślał, pracował metodą
f u n k c j o n a l n o - s t r u k t u r a l n ą. Już w latach 1915-1916 razem
z R. Jakobsonem (trzy lata od siebie młodszym), zorganizował na uniwersytecie moskiewskim koło lingwistyczne, które przekształcono z czasem w "Stowarzyszenie Języka Poetyckiego (Obscestvo Poeticeskogo J azyka=OPOJAZ),
w którym aktywnie działali uczeni tej miary, co W. W.
Winogradow 111, G. O. Winokur, B. W. Tomaszewskij, W. W. Szkłowski
i inni.
W 1926 r. z inicjatywy B. Mathesiusa i R. Jakobsona zostaje założone
..Praskie Koło Lingwistyczne" (Cercle Linguistique
de Prague), do którego wstępuje P. Bogatyrew. Należeli do niego tacy uczeni rosyjscy, jak
skaj a Einografija"
nr 6, s. 192.-193 i K. V. Cistov (rec.) P. G. Bogatyrev, Vo"Sovetskaja Etnografij a" 'W71, nr 6, s. 175·-178.
H Pełną
bibliografię dorobku naukowego P. Bogatyrewa za lata 1916-19'67 podaj,~
. B. Bene_~ [w:] "Cesky Lid" 196B, z. 4, s. 201-205. Za lata 1916-1969
można ją także
•.•.znaleźć w pracy zbiorowej: P. G. Bogatyrev, Voprosy teorii..., s. 5-23-543.
" M-oskva 1971, ss. 544.
10 V. V. Vinogradov,
razem z L. V. Si:erbą, L. P. Jakubinskim, E. P. Polivanovem, był przedstawicielem
tzw. szkoły pete1'sburskiej, kontynuującej
w językoznawstwie tradycje szkoly kazańskiej J. Baudouin de Courtenaya, która sformułowała
liczne z podstawowych
myśli nowoczesnej lingwistyki
rozwinięte
później przez
F. de Saussure';l (M. Ivić, Kierunki
w lingwistyce,
Wrocław 19-66, s. 87-89).
prosy teorii
11 -
1971,
narodnogo
Luci. t. LVll
is/wsstva,
162
BRONISLA W A KOPCZYŃSKA-,J
AWORSKA
S. Karcewskij i S. Trubeckoj 11, lingwiści czechosłowaccy: B, Trnka
i B. Havranek, czy teoretyk literatury J. MukafovskY.
W czasie pobytu w Czechosłowacji Bogatyrew nawiązuje rówmez
ścisłe kontakty z tamtejszymi etnologami i folklorystami, jak z C. Zibrtem, J. Horakiem, F. Wollmanem, K. Chotkiem czy J. Polivką. Przyjaźni się ponadto ze znanym reżyserem E.F. Burianem, z którym łączyły
go wspólne zamiłowania teatralne 12.
Zainteresowania
teoretyczne
Bogatyrewa
z dziedziny lingwistyki
i folkloru rzutują na metodę jego prac etnograficznych. W swoim punkcie wyjścia były one bowiem określone w dużym stopni u przez metody
językoznawstwa. Odnośnie dorobku P. Bogatyrewa aktualne jest sformułowanie, że teoria językoznawcza była "impulsem dostarczającym
inspiracji metodologicznych podsuwając wzory konceptualizacji, kształcąc wyobraźnię teoretyczną badaczy i styl myślenia o wszystkich zjawiskach semiotycznych" 13. Podstawowe założenia tej metody nawiązywały bowiem do ogłoszonych w 1929 r. Tez Praskiego Kola 14.
Jednocześnie rozwój zainteresowań etnograficznych P. Bogatyrewa
uzależniony był od kierunków dominujących w etnografii cz~skiej okresu
po I wojnie światowej. Według B. Benesa, w okresie tym w czechosłowackiej etnografii i folklorystyce dały się wyróżnić cztery podstawowe
kierunki badań: przeżywająca się już metoda kulturalno-historyczna,
której repezentantem
był C. Zibrt i jego naj bliżsi współpracownicy,
rozwinięta komparatystyka reprezentowana przez liczne prace J. Polivki,
V. Tillego, J. Horaka i in., od lat dwudziestych rozwijający się struktura-
II Sergiej
Karcevskij (l884~1955)
wyklaclal w Jatach 1917-1919 idee Saussul'l'a
na Uniwersytecie Moskiewskim (Ivić, Kierunki ..., s, 1(9). Mikołaj Sergiejevic Trubeckoj (1890--<19318) rozpoczął swe badania jako etnolog, ale stosunh:owo wcześnie zainteresował
się zagadnieniami
lingwistycznymi.
Prowadził badania nad językami
kaukaskimi i paleosyberyjskimi.
Studiował językoznawstwo u V. Pofezinskiego. Od
1913 1'. kontynuował studia w Lipsku. W 1922 1'. objął katedrę slawistyki w Wiedniu.
Pracując od 1928 r. w Kole Praskim zapoczątkował w lingwistyce studia fonol0giczne, a następnie opracował metodycznie pojęcie systemu językowego (Ivić, Kierunki..., s. 126-'128).
12 E. F, Burian,
ktÓl'y w jednej osobie był reżyserem teah'alnym i muzyl<;iem,
realizował zasadę kształtowania
realizacji teatralnej
według modelu muzycznego.
Czas sceniczny w jego inscenizacjach był rytmicznie wymierzony na wzór utworu.
muzycznego nawet wtedy, gdy muzyka nie towarzyszyłał spektaklowi. (J. Mul'~ ...•
rovsky, O dzisiejszym stanie teatru, [w:l Wśród znaków i struktur, Warszawa 197("
s. 350).
!3 J. Sławiński,
Jan Mukafovsky:
program
estetyki strukturalnej,
[w:] .J. Mukarovsky, Wśród znaków ..., s. 6.
H Zob.
Praska szkola strukturalna
w latach 1926-1948. Wybór materialów.
Pod
red. M. R. Mayenowej, Warszawa 1968, s. 43-55.
l\1ctoda
funkcjonalno-strukt.uralna
...
163
lizm, który z lingwistyki i teorii literatury przeszedł za pośrednictwem
Bogatyrewa do etnografii i folklorystyki, gdzie był kontynuowany przez
A. Malichercika oraz równocześnie, zwłaszcza w folklorystyce, zaczyna
nabierać znaczenia metoda marksistowska znajdująca swój wyraz w pracach B. Vaclavka i Z. Nejedlego 15.
W całej swej działalności badawczej Bogatyrew łączył badania folklorystyczne z etnograficznymi, należał bowiem do tej grupy rosyjskich
folklorystów, którzy badali literaturę ludową w powiązaniu z całokształtem życia określonych grup społecznych i stali na stanowisku bliskiej
współpracy etnografów i folklorystów 16.
Prace badawcze rozpoczął Bogatyrew od poszukiwań w dziedzinie
kultury duchowej, która go interesowała od początku jego naukowej
działalności 17. Po przyjeździe do Czechosłowacji prowadzi w tzw. Podkarpackiej Rusi intensywne badania terenowe dotyczące magii, i wierzeń
w obrzędach dorocznych i rodzinnych. W badaniach tych wychodzi z założeń metody "statycznej", a w analizie zaczyna stosować metodę strukturalną. Wyniki publikuje w licznych przyczynkach, a podsumowuje
w 1929 r. we wspomnianej już pracy doktorskiej. Drugą dużą pracą
z dziedziny obrzędów jest jego rozprawa historyczno~genetyczna dotycząca
zwyczaju składania życzeń noworocznych, zwanego w Polsce połazy.
W początku lat trzydziestych przystępuje Bogatyrew do sformułowania metodyki badań funkcjonalno-strukturalnych
w etnografii. Opracowuje ją na przykładzie badań zwyczaju choinki bożenarodzeniowej we
wschodniej Słowacji (1935) oraz w pracy o funkcjach stroju ludowego
na Morawach (1937).
W ostatnich latach przed wojną i po II wojnie światowej koncentruje
uwagę na roli i funkcji znaku w ludowej literaturze i sztuce, a zwłaszcza w teatrze 18.
Założenia propagowanej przez siebie metody funkcjonalno-strukturalnej precyzuje P. Bogatyrew w licznych rozprawach i artykułach, wśród
których na szczególną uwagę zasługują: Etnographische Praxis; Pfispevek k strukturalni etnografii; Funkcno-strukturalna
metoda a ine metody
B. Benes, P. Bogatyrjov a strukturalismus,
"Cesky Lid" 19611, s. 193-195.
POI'. B. Benes, Bogatyrjov ..., s. 196.
:7 Wspomniane
wyżej badania wierzeń \'1 północnej Rosji.
1" W uzupełnieniu należy dodać, że jako wieloletni badacz Ukrainy Zakarpackiej, Słowacji i Czech byl zainteresowany żywo pracami Międzynarodowej Komisji
do Badania Kultury Ludowej Karpat (zob. P. G. Bagotyrev, Problemy materialnoj
i duchovnoj kultury
naselenija Karpat, "Sovetskaja Etnografija"
1964, nr 4, s. 12:6-135). Przewodniczył również m. in. obradom Sympozjum do badania kultury ludowej Karpat na VII Międzynarodowym
Kongresie Nauk Antropołogicznych i Etnologicznych w Moskwie w 1964 r.
l.i
16
164
BRONISLAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
etnografie a folkloristiky; Funkcie kroja na Moravskom Slovensku; Die
activkollektiven,
passiv-kollektiven,
produktiven
und unproduktiven
ethnographischen Tatsachen 19.
Podstawowe pojęcia operacyjne jego metody zaczerpnięte są z lingwinistycznego oraz częściowo psychologicznego strukturalizmu 20. Wprowadza więc w swoich pracach rozróżnienie funkcji i formy zjawisk, hierarchii i dynamiki funkcji oraz pojęcie struktury.
S t r u k t u r a jest całością, która określa sobą charakter swoich elementów, przy czym całość ta jest czymś więcej niż sumą części składowych. "Określona liczba różnorodnych części lub cech faktu czy zjawiska
określa strukturę, a jednocześnie współzależność części składowych struktury powoduje, że fakt czy zjawisko zachowuje swoją jedność i tożsamość" 20a.
Bogatyrew, podobnie jak J. Mukarovsky w badaniach struktury zjawisk sztuki, za strukturę uważał tylko taki zespół składników, którego
wewnętrzna równowaga ma charakter dynamiczny. Jedność owego zespołu ujawnia się poprzez dialektyczne przeciwieństwa, przy czym w przebiegu czasu struktura zachowuje tożsamość, chociaż jej wewnętrzny
porządek, współzależność elementów nieustannie się zmienia. Wzajemne
stosunki składników, ich hierarchia, wzajemna podrzędność i nadrzędność
znajduje się w stanie ciągłych przeobrażeń. Te zaś składniki, które się
chwilowo wybijają na plan pierwszy, tworzą strukturę funkcji, nadają
decydujący sens strukturze, sens, który zmienia się w wyniku każdorazowego przegrupowania składników 21.
Za podstawowy cel badań etnograficznych uważał Bogatyrew zgromadzenie materiału, który mógłby wyjaśnić f u n k c j e poszczególnych
zjawisk etnograficznych względem siebie i w ramach całokształtu zjawisk
kolejno [w:] Erfahrungen
eines Feldethnographen
in Russlanl!
"Slavische Rundschau"
1930, R. 2, s. 1--7 (odbitka); [w:]
Slovenske Miscelanea, Bratislava 1931, s. 279-282; "Slovenske Pohlady" 1$)35, R. 51,
nr 10, s. 550-558; Turcansky Sv. Martin 1937, s. 78. II Congres International
des
Sciences Anlhropologiques et Ethnologiques, Copenhague 1939, s. :W{-:H5; tłum. ros.
[w:] Voprosy teorii, s. 384-386.
20 Por. rozróżnienia
"langue" i "parole" i ich odpowiedników w folklorze w artykule P. Bogatyreva opublikowanym wespół z R. Jakobsonem, Die Folklore als cine
besondere Form der Schaffens, "Donum Natalicum Schrijnen
3 Mai 1929, Nijmegen-Utrecht 1929, s. 900-913: tłum. ros. [w:] Voprosy teorii ..., s. 369-332 oraz zgodności P. Bogatyreva z J. MukarovskYm. Z psychologów P. Bogatyrev cytuje: K. Koffka, Die Grundlagen
der psychischen
Entwicklung,
Osterwieck
am Hartz 1921
czy A. J. Temikova, Poniatije annercencii v psichologii i problema struktury
v psichologi povedenja,
"Sbornik Obsc. 1st., Filos. i Socijulnych Nauk pri Pennskom
Dniv." 1929, t. 3, s. 147.
~na Bogatyrev. Pfispevek ..., s. 279.
~1 Por.
J. Mukarovsky, O strulcturalizmie,
[w:] Wśród znaków ..., s. 25-26.
J~
und
Publikowane
Karpathorussland,
MetocIa fun/ccjonalno-strukturaLna
...
165
(względem systemu). Jakkolwiek pojęcie funkcji było podstawowym dla
jego rozważań, Bogatyrew nie precyzuje go nigdzie explicite. Zakres tego
pojęcia można ustalić jedynie śledząc jego znaczenie w kontekście wywodów autora.
W badaniach etnograficznych, podobnie jak przy badaniu innych faktów społecznych, zdaniem Bogatyrewa, spotykamy się z ogromną wielorakością funkcji, które niekiedy są tak ściśle od siebie zależne, że trudno
jest je analizować w oderwaniu jedne od drugich 22. Wzorcową analizą
ilustrującą założenia i realizację metody funkcjonalnej jest praca Bogatyrewa o funkcjach stroju ludowego na Morawach (Slovacko). Wyróżnia
w niej autor funkcje praktyczne stroju (ochrona przed zimnem, przystosowanie do określonego typu pracy itp.), funkcję wiążącą strój z określonym statusem społecznym noszącego, funkcje estetyczne czy regionalne.
W szczegółowej analizie społecznych funkcji stroju wyróżnia jeszcze
funkcję wyróżniania grupy wieku oraz stanu rodzinnego, ściśłe związaną
z funkcją moralną, która podkreśla stosunek jednostki do norm moralnych
(np. strój przewidziany dla niezamężnych matek), czy funkcję zawodową
lub wyznaniową. W rozważaniach szczegółowych stwierdza też, że funkcja
estetyczna zazwyczaj tworzy wspólną strukturę z funkcją erotyczną 23.
Jednocześnie w badanym regionie stwierdza występowanie czterech
odmian stroju: strój codzienny, świąteczny, okolicznościowy i obrzędowy.
W każdej z tych odmian stroju inna funkcja pełni rolę wiodącą, inna jest
też wewnętrzna hierarchia funkcji. Np. w stroju świątecznym i okolicznościowym na szczycie hierarchii funkcji, zdaniem Bogatyrewa, znajduje
się funkcja wyrażania święta lub okoliczności, następnie estetyczna, dalej
obrzędowa, potem funkcja wyrażania narodowego lub regionalnego stroju,
pozycji społecznej i praktyczna. W stroju obrzędowym na pierwszym
m:iejscu znajduje się funkcja wyrażania obrzędu, za nią świąteczna i estetyczna, zaś funkcja pozycji społecznej ma w tym stroju stosunkowo niewielkie znaczenie, a w niektórych wypadkach pojedyncze części stroju
nie mają żadnego praktycznego znaczenia. Jednocześnie stwierdza, że
przy zmianie miejsca funkcji w hierarchii znaczenie jednych słabnie,
a inne za to w to miejsce nabierają znaczenia 24. Np. w stroju codziennym
w porównaniu ze strojem świątecznym wszystkie inne funkcje, oprócz
funkcji· racjonalnego przystosowania stroju do wymogów pracy oraz
ochrony przed zimnem i gorącem, nie grają większej roli 25.
Po przeanalizowaniu układu funkcji w strukturze Bogatyrew stwier-
22
Pfispevek ..., s. 279.
23
, s. 27-41.
2'
Bogatyrev, Funkcie
Bogatyrev, Funkcie
25 Bogatyrev,
Funkcie
, s. 13-14.
, s. 55.
166
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
dza, że w i a d ą c a f u n k c j a przejawia się również silnie w formie stroju. Np. wyraźnie
to widać w szczegółach podkreślających
funkcję odświętną stroju. Stąd wyprowadza
wniosek, że nie tylko funkcja zależy
od formy, ale i forma stroju uzależniona jest od funkcji. Np. kiedy zmiana systemu ekonomicznego
powoduje
zmianę stroju ludowego, a opór
wsi na wpływy miasta jest jeszcze silny, powstaje nowy rodzaj stroju,
który jest częścią składową
zmieniającej
się całej struktury
kultury
wiejskiej.
Gdy struktura
ta zmienia się radykalnie,
ginie "tradycyjna
kultura stroju", gdyż nowa struktura
wymaga nowych form 26.
W powyższych rozważaniach
nad współzależnością
funkcji i formy
Bogatyrew
nawiązywał
do dorobku rosyjskiego etnografa D. K. Za lenina 27, czym ujęcie jego odbiegało dość znacznie od analiz klasycznych
funkcjonalistów
typu np. B. Malinowskiego.
Obok współzależności pojedynczych
funkcji, które jako elementy tworzą całość struktury
badanej,
Bagatyrew
wyróżnia
jeszcze całościową
"funkcję struktury
funkcji". Tę c a łoś c i o w ą f u n k c .i ę w wypadku
stroju uosabnia jego zdaniem pojęcie: "nasz strój". Własny strój. podobnie jak rodzinna mowa, zdaniem autora, jest najbliższy swoim nosicielom. Ta funkcja struktury
funkcji jest naj bliższa funkcji regionalistycznej, ale różni się tym, że strój w funkcji regionalistycznej
występuje
tylko jako przeciwstawienie
strojów innych regionów, "nasz" strój jest
bliski i bez tego przeciwstawienia,
za to posiada silny charakter
emocjonalny. Bogatyrew
tłumaczy
go ścisłym, fizycznym
związkiem
stroju
z jego nosicielem (odbicie tego znajdujemy w magii kontaktowej),
a skutkiem tej postawy
jest poczucie bliskości w stosunku
do wszystkich
członków społeczności, którzy noszą ten sam strój.
Zakres tego pojęcia, podobnie jak funkcja i forma stroju, jest zmienny historycznie
i różny w różnych środowiskach
społecznych i ekologicznych. Bogatyrew
zwraca uwagę na to, że postawy emocjonalnej
intymności może budzić tylko taka odzież, która ma tendencje trwania w całości lub czr;ściach (np. przy funkcjach religijnych).
Odmiennie rzecz się
ma z ubiorem podlegającym
modzie, szybko się zmieniającym,
który nie
ma czasu "zrosnąć się" z ciałem jednostki, lub ze "społecznym
ciałem"
zbiorowości 28.
Na zakończenie
swych rozważań
nad "funkcją
struktury
Bogatyrew
zaznacza, że nie zawsze jest ona tożsama z funkcją
i często nie jest uświadamiana
w środowisku badanym 2!l.
26
Bogatyrev, Funkcie ..., s. 56-58.
27
1stalkowanie
obriadov,
.,Sovetskaja
1934, nr 5,s. 4-5, cyt. za Bogatyrevem, Funkćno-Strukturcilna
28 Bogatyrev, Funkcie
, s. 58-61.
29 Bogatyrev, Funkcie
, s. 62.
prezitoćnych
religioznych
..., s. 555.
funkcji"
wiodącą
Etnografija"
Metorirl
funkcjonalno-strukturalna
...
167
W celu wyjaśnienia
s t r u k t u r y f u n k c j i badanego faktu należy
zdaniem Bogatyrewa,
zidentyfikować
podstawowe funkcje pełnione przez
dane zjawisko, następnie zbadać jak przebiega proces przekształceń
jednych funkcji w drugie oraz osłabienie lub wzmożenie roli poszczególnych
funkcji w obrębie systemu. Ponadto należy każdorazowo
odpowiedzieć
sobie na pytanie, jak dalece zjawisko (zwyczaj) stanowi zamknięty, pełny
system. Dając przykład obrzędów weselnych Bogatyrew
zwracał uwagę,
że nie zawsze stanowią one jednolity system, np. ze względu na funkcje
magiczne czy estetyczne. Należy badać, czy, w jakim stopniu i jak systemy te są połączone. Można bowiem założyć, że zwyczaje magiczne
i estetyczne mogą tworzyć dwa różne systemy 30. Zdaniem Bogatyrewa,
szczególnie cenne dla budowania
wniosków uogólniających
są badania
współwystc;powania
dwóch przeciwstawnych
systemów
funkcjonalno-strukturalnych,
np. religijnych
czy etycznych 31.
Zagadnienia
powyższe nabierają
szczególnej
ostrości przy badaniu
wpływów kulturowych,
kiedy to ważne jest twierdzenie,
czy wpływy
ograniczają się do przejęcia pojedynczego elementu kulturowego,
czy też
łączą sic; ze zmianami całej struktury.
Problematyka
ta jest bardzo istotna w badaniach procesów urbanizacji kulturowej
wsi 32.
Znaczne miejo:ce w pracach Bogatyrewa
zajmują rozważania nad rozwojem, przejmowaniem
i zmianą funkcji zjawisk kulturowych,
w czym
można sic; również doszukiwać odmienności jego stanowiska w stosunku
do funkcjonalnych
strukturalistów
zachodnioeuropejskich
33.
Bogatyrew stoi na stanowisku, że nowe zjawisko w strukturze
kulturowej pojawia się w momencie odpowiedniego rozwoju tej struktury,
jej
przygotowania
do innowacji, która powstaje albo drogą wynalazku,
albo
przejęcia z innego środowiska. Daje przykłady
na to, iż wraz z pogłębieniem sic; klasowego podziału na wsi morawskiej
określone grupy ludności albo modyfikowały
swój strój, samodzielnie tworząc jego odrębności, albo przejmowały cały strój lub jego elementy od grup obcych, w tym
także i miejskich. Podobnie np. w czasie pogłębienia się walki klasowej
na wsi, w wyniku agitacji ideologicznej, pojawiła się potrzeba powstania
pieśni opiewających
zróżnicowanie
i walkę klasową. W nowych warunkach pieśń taką albo tworzy środowisko wiejskie, albo przejmuje z miasta i przerabia, dostosowując do swoich potrzeb.
Bogatyrev, Ethnographische
Praxis ..., s. 5.
BogatYI"eV,Pfispevek ..., s. 23l.
" BogCltyrev, Ethnographische
Praxis ..., s. 6.
3'3 Por. Z. Szyfelbejn-Sokolewicz.
O niektórych
ograniczeniach
funkcjonalizmustrukturalizmu
w tłumaczeniu
zmiany kulturowej,
"Etnografia
Polska", t. 13, z. 1,
s. 25-42. W każdym razie, wychodząc
z badań wsi europejskiej,
problematyką
zmany kulturowej
interesuje
się od początku swych badań prowadzonych
metodą
funkcjonalno-strukturalną·
:lO
'lI
168
BRONISLAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
Przy okazji powyższej analizy Bogatyrew zwraca uwagę na odmienny
czas trwania zjawisk kulturowych w środowisku miejskim i wiejskim.
Zastanawiając się nad zjawiskiem wynalazczości stawia hipotezę, że w wyniku różnej siły oddziaływania zbiorowości, grupy na jednostkę, wynalazca
w mieście jest często bardziej oryginalny, gdyż realizuje pragnienia nie
zawsze powszechnie uświadomione. Odmiennie w środowisku wiejskim.
Przy silnej kontroli społecznej poczynań jednostkowych, przy bardziej
konserwatywnej postawie, obserwujemy znacznie dłuższy proces oswajania się z nowością i powolność wyboru, a co za tym idzie - znacznie
dłuższe, jak to określa Bogatyrew, "życie zjawisk".
Równocześnie przeciwstawiał się dosłownemu traktowaniu tezy, rozpowszechnionej swego czasu w nauce zwłaszcza niemieckiej, że "lud nie
produkuje, lecz tylko reprodukuje". W oparciu o własne badania doszedł
do wniosków przeciwstawnych twierdząc, że w wyniku omówionego wyżej "czasu życia" zjawisk kulturowych, intensywność twórczości kulturowej na wsi jest o wiele silniejsza przy przejmowaniu różnych elementów
kultury niż w mieście. Zdaniem Bogatyrewa na wsi tworzy się "intensywniej". Pod pojęciem intensywności rozumiał, że jakkolwiek w mieście częściej powstają nowości, to przy przejmowaniu obcych wytworów
w mniejszym stopniu zmienia się ich funkcja. Na wsi zaś odwrotnie,
więcej elementów jest adoptowanych, ale też i głębszym przemianom
ulegają ich funkcje 34.
Przy badaniu metodą funkcjonalną przejmowania dóbr kultury z jednego środowiska do drugiego, a zwłaszcza przy badaniu "opadających
dóbr kulturowych" (gesunkenen Kulturgutes) %, czyli przejmowanie dóbr
kultury elitarnej przez środowiska ludowe, zdaniem Bogatyrewa, należy
w pierwszym rzędzie zainteresować się tym, czy dobra te zachowują
w nowym środowisku swą pierwotną funkcję. Np. przy przejmowaniu
ubioru miejskiego należy stwierdzić, czy przejęcie nastąpiło ze względów
estetycznych, czy wykształciło się z pragnienia upodobania się mieszkańców wsi do miast. Dalej należy stwierdzić, czy dominującą w nowym
układzie jest funkcja estetyczna, czy naśladowcza. Odnośnie wpływu
pojęć, np. estetycznych środowisk elitarnych na kulturę ludową, Bogatyrew podnosi wagę badania tych elementów, których główną funkcją
w obu środowiskach jest ta sama funkcja estetyczna. Badając nową lub
przekształconą funkcję przejętego elementu w nowym układzie, należy
zawsze zbadać w jakim stosunku znajduje się ona do pozostałych elementów zastanego układu 36.
Bogatyrev, Funkcno-Struktw·ó.lna ..., s. 550-55!.
Por. K. Dobrowolski, Trzy studia z teorii kultury
życiem społecznym i kulturą, Wrocław 1966, s. 112.
36 Ethnographische
Praxis ..., s. 6.
34
35
ludowej,
[w:) Studia
nad
Metoda funkcjonalno-strukturalna
...
169
Analizując procesy zmiany kulturowej i przejmowania elementów
kultury Bagatyrew wprowadza rozróżnienie faktów kulturowych
ze
względu na stopień ich upowszechnienia w środowisku badanym: \vyróżnia fakty a k t Yw n 0- i P a s Yw n o - k o l e k t Y w n e.
Fakty aktywno-kolektywne są znane, praktykowane i reproduko\vane
przez całą zbiorowość, w której występują. Fakty pasywno-kolektywne
są znane i akceptowane również przez całą zbiorowość, jednakże praktykowane są tylko przez część zbiorowości (np. praktyki magiczne, umiejętności rękodzielnicze), albo są produktem ludzi czy ośrodków przemysłowych spoza wsi 37.
W związku z procesem trwania zjawisk kulturowych za przykładem
teorii językowej de Saussure'a, wprowadza rozróżnienie faktów produktywnych i nieproduktywnych.
Do produktywnych
zalicza np. obrzędy
praktykowane z pełną świadomością ich charakteru obrzędowego, zaś
do nieproduktywnych takie, które - chociaż praktykowane - nie są
w pełni rozumiane i które w większości wypadków giną, zapomniane
wraz z odchodzącą generacją 3S. Zdaniem Bogatyrewa, tylko fakty produktywne zdolne są przekształcić się, zmieniać swoją funkcję i przystosowywać się do nowych okoliczności. Ilustracją przekształceń "produktywnych" zwyczajów agrarnych są dla Bogatyrewa wspomniane już wyniki
badań nad zmianą funkcji choinki bożenarodzeniowej.
Choinka przejęta przez ludność wiejską od inteligencji miejskiej zmieniła swą funkcję
z estetycznej na magiczno-religijną. Ozdobiona· stoi w izbie od Bożego
Narodzenia do Trzech Króli, następnie, poświęcona przez duchownego,
używana jest do rozmaitych praktyk magicznych (okadzania drzew owocowych, poganiania bydła przy pierwszej orce itp.) 39.
Wyróżniając trzy rodzaje działań magicznych: akcje magiczne umotywowane, w których działający ma świadomość celowości działania zgodną z prawami magii (zgodność działania i skutku), akcji magicznej niemotywowanej, to jest takiej, w której działający nie wie, dlaczego akcja
wykonywana ma spowodować określony skutek, tylko wierzy w jej skuteczność, oraz akcji magicznej przekształconej w grę lub zabawę, która
jest tłumaczona racjonalnie, Bogatyrew stwierdza, że akcja magiczna
motywowana jest akcją aktywną, mogącą spowodować inne akcje produktywne. W okresie braku motywacji staje się nieproduktywna, skaBogatyrev, Voprosy ...• s. 384--385.
Bogatyrev, Voprosy ..., s. 385. Podział ten w swej istocie nawiązuje do przeprowadzonej dziesięć lat wcześniej klasyfikacji działań magicznych podzielonych na
"umotywowane" i "nieumotywowane" : Bogatyrev, Actes ..., s. 23-27.
39 Der
Weinachtsbaum
in der Ostslowakei.
2UT
frage der strukturellen
Erf01'schung des Funktionswandels
Fakten,
"Germanoslavica"
Praha
1932-1933, t. 2,
s. 254-258; tłum. ros. Bogatyl'ev, Voprosy ..., s. 387-392.
37
3!i
170
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
zana z reguły na zapomnienie,
natomiast
przekształcona
w grę lub
zabawę nabiera znowu aktywności.
(W tym miejscu trzeba nadmienić,
że powyżej wymienione przekształcenia
nie muszą być bynajmniej trzema
kolejnymi etapami jednokierunkowego
procesu) 40.
Przy studiowaniu zmian zachodzących w kulturze ludowej Bogatyrew
wiele uwagi poświęcił obserwacji mechanizmu
społeczno-psychologicznego będącego motorem przemian. Zwracał uwagę na postawy grup przodujących w procesie przemian, takich jak młodzież i osoby słabiej związane ze społecznością wioskową. Podkreślał
wpływ dezintegracji
(roztfidenia) społeczności miejscowych na wzmożenie procesu przemian. Analizował proces kształtowania
motywacji uzasadniających
akceptację zmiany. Charakteryzuje
się on, zdaniem Bogatyrewa, podkreśleniem
negatywnych stron odrzucanego elementu, które - uprzednio znane ~. nie budziły krytyki, oraz rozbudowywaniem
motywacji podkreślających
pozytywne strony
podjętych
decyzji przez przypisywanie
przejmowanym
elementem
walorów, np. gospodarczych
(tańsze), praktycznych
(wygodniejsze, sprawne), czy estetycznych (ładniejsze), co nie zawsze jest w pełni uzasadnione 41.
Badanie faktów etnograficznych
od strony zmiany ich funkcji może
rzucić światło na szereg zjawisk dotąd niewyjaśnionych
naukowo, między innymi może, zdaniem Bogatyrewa,
wyjaśnić powody zmiany kulturowej. Porównując
funkcje jakie pełnił strój ludowy u Wielkorusów
i na Morawach,
Bogatyrew
próbuje
wyjaśnić
różne zanikania
stroju
w tych dwóch środowiskach
kulturowych.
Analizuje
więc zmieniające
się funkcje stroju ludowego w XVIII i XIX w. odmienne w obu krajach,
aby następnie zestawiając
je z odmienną sytuacją polityczną i odmiennym stosunkiem
oraz dystansem
dzielącym kulturę
miejską od wiejskiej przedstawić
hipotezę tłumaczącą.
W rozważaniach
tych podkreśla
dialektyczne
znaczenie w procesie przemian zarówno środowiska "dającego", jak i "biorącego" 42.
Pisząc o badaniu
przejmowania
faktów
kulturowych
Bogatyrew
przestrzegał
przed powierzchowną
rejestracją
samego faktu przej(~cia.
Rejestr taki bez pokazania funkcji tych faktów w nowym środowisku
daje fałszywy, niepełny obraz struktury
kulturowej
badanego środowiska. Poznanie dogłębne wszystkich elementów w strukturze
jest konieczne dla poprawnego prowadzenia
tak rozpowszechnionych
w etnologii badań porównawczych.
Wiodącą dyrektywę tych badań musi być porówny-
Bogatyrev, Actes ..., s. 23~27.
Bogatyrev, Pfispevek ..., s. 230. Poe Th. M. Newcomb.
E. Conwerse, Psychologia społeczna, Warszawa uno, s. 41-67.
42 Bogatyrev, Funkcie ..., s. 23-27.
41)
41
R. H. Turner,
Ph.
Metoda funkcjonalno-strukturalna
...
171
wanie zjawisk kulturowych występujących w podobnych strukturach,
w podobnych funkcjach. Badacz musi być bardzo ostrożny przy badaniu
funkcjonalnych analogii, gdyż zarówno forma jak i funkcja zjawisk kulturowych znajdują się w stałym rozwoju, w dialektycznych przeciwieństwach. Zwyczaje, które dziś mają podobne funkcje, mogły w prz~szłości,
w innej strukturze kulturowej, pełnić odmienne funkcje; np. w dwóch
wsiach obrzęd weselny pełni przede wszystkim funkcje estetyczne, a przed
pięćdziesięciu laty w jednej dominować mogła jego funkcja magiczna,
a w drugiej regionalistyczna. Nie należy również zapominać, że forma
wpływa zawsze na funkcje i odwrotnie, co w badaniu przemian trzeba
zawsze mieć na uwadze 43.
Badanie synchroniczne, "statyczne", ludowych obyczajów, obrzędów i zabiegów magicznych pokazuje, że mamy do czynienia ze stałymi
zmianami zarówno f o r m y jak i f u n k c j i tych etnograficznych faktów,
koniecznym więc jest badanie zarówno synchronii, jak i diachronii.
W opiniach swoich Bogatyrew powołał się m. in. na prace A. N. Wesołowskiego, który zwracał uwagę na względność pojęcia przeżytku (survivals).
"W rzeczywistości nie ma przeżytków, albowiem wszystko, co odpowiada
jakiejś potrzebie życia, istnieje w rzeczywistości" H. Bogatyrew nawoływał wiE;c w latach 20-tych do badania żywych wówczas obrzędów
w przekonaniu, że tym samym naukowa etnografia, pokazując współczesność, gromadzi materiały dla historii.
Podnosząc role; i znaczenie badań "statycznych" dostrzega jednocześnie
stałą zmienność zjawisk kulturowych, w związku z tym - zdając sobie
sprawę ze vvzględności pojęcia synchronii - nie używa więc tego terminu zastępując je określeniem "badania statycznego". Zgodnie z tradycją polskiego słownictwa etnograficznego można by powiedzieć, że
mają to być badania określonego stanu w określonym czasie 45.
Omówienie myśli metodycznej Bogatyrewa byłoby niepełne, gdyby
nie podkreślić s e m i o log i c z n e g o nurtu jego prac. W analizie
funkcjonalno-strukturalnej
P. Bogatyrew wyróżniał bowiem dwie płaszczyzny: funkcje odnoszące się do faktu kulturowego jako "rzeczy",
i funkcje odnoszące się do różnych dziedzin, które fakt ten jako "znak"
43 Bogatyrev,
Funkcno-śtruktuT<ilna ..., s. 550-551. Por. również uwagi wstępne:
Bogatyrev, Actes ..., s. 2-9.
44
A. N. Vesolovskij, Iz istorii epiteta, "Sobranie Socinenij" 1923, t. 1, cyt. za
Bogatyrevem, Actes.,., s. 11,
45 P.
Bogatyrew odwołuje się do stwierdzenia F. de Saussure'a z jego Cours
de linguistique
generale, Paris 1916, s. 145, że "w praktyce stan języka nie jest
punktem, łecz oki'esem czasu więcej lub mniej długiego, w którym suma zachodzących modyfikacji jest możliwie mała", cyt. za Bogatyrevem, Actes .... s. 9.
172
BRONISLA WA KOPCZYŃSKA-.J AWaRSKA
pokazuje <t6. Niekiedy przedmiot jest jak gdyby w czystej formie rzeczą,
a kiedy indziej znakiem. Najczęściej spotykamy ścisłe strukturalne zespolenie rzeczy i znaku w jednym przedmiocie (zjawisku). Tę wzajemność rozpatrywał Bogatyrew szczegółowo, m.in. na przykładzie stroju.
Gdy badamy funkcje stroju widzimy, że poszczególne funkcje jego są
w stosunku do niego raz rzeczami, a raz znakami. Ze wszystkich analizowanych funkcji stroju w całości jedynie funkcja praktyczna i częściowo estetyczna odnoszą się do stroju jako do rzeczy. Inne funkcje jednocześnie odnoszą się do stroju-rzeczy i do innych dziedzin, które strój
pokazuje. Np. funkcja stroju świątecznego jest blisko związana z samym
strojem, wyraża, że strój ma być zrobiony z drogiego materiału, że ma
być piękny, a jednocześnie drogi materiał wskazuje nie tylko strój świąteczny, ale służy ku temu, żeby pokazać, że dziś jest święto, a nie dzień
codzienny. To sarno odnosi się do funkcji stroju będącego wykładnikiem
pozycji społecznej. Odzienie z drogiego materiału noszą bogaci, ale jednocześnie bogaty strój pokazuje społeczną pozyjcę noszącego strój.
W niektórych przypadkach strój może być czystym znakiem -- np. mundur wojskowego.
Ażeby móc zrozumieć wszystkie funkcje faktu (zjawiska) kulturowego musimy się nauczyć czytać sens tych znaków, gdyż struktura
funkcji czyni każde zjawisko kulturowe zarówno przedmiotem jak znakiem H.
Zagadnienie semiologicznej funkcji zjawisk kulturowych rozwinął
Bogatyrew najszerzej w swych studiach z dziedziny teatru, wychodzących swą problematyką poza ścisły zakres zainteresowań etnograficznych. Dla etnografa szczególnie cenne są jego rozważania nad odmiennością odbioru teatru kukiełkowego szeroko występującego w kulturze
ludowej w zestawieniu z teatrem żywego aktora <tB. W pozostałych pracach analizował teatr ludowy jako przejaw sztuki w ogóle, jednocześnie
podkreślając jego etnograficzne osobliwości. Pokazywał związki teatru
ludowego z ludowymi obrzędami i obyczajami. W książce a czeskim
i słowackim teatrze ludowym analizował wielofunkcyjność przedstawienia dramatycznego, jego strukturę i współzależność oddzielnych elementów <t9. Ponadto wspomnieć trzeba o jego ostatnich pracach o zawołaPojęcia zna,k używał W sensie szeroko przyjętym jako: właściwy znak, symW sformułowaniach odwoływał się do prac: D. Ciievskij, Etika a logika,
"Naucne trudy Russkogo Narodnogo Universiteta v Prage" 1931 t. 6, oraz V. N. Volosinov, Slovo, jego socjalnaja Junkcija, "Literaturna
uceba" 1930, nr 5.
4. Bogatyrev, Funkcie ..., s. 44-49.
48 P. Bogatyrev,
Prispevok
k skumaniu
divadelnych
znakov, "Slovenske smery"
1937-38, R. 5, s. 238-246.
49 Por. Narodny
teatr Cechov i Slovakov,
[w:l Voprosy teorii.., s. 11-166.
46
bol, sygnał.
Metoda funkcjonalno-strukturalna
173
...
niach handlarzy 50 lub artykuł o semantyce i funkcji wiejskiej etykiety 51,
niestety znanych nam tylko z not bibliograficznych.
Jak już wspomniano na początku, P. Bogatyrew przywiązywał ogromną wagę do prowadzenia i wypracowania założeń metodycznych b a d a ń
t e l' e n o w y c h, które uważał za podstawę działalności etnografa. Był
nie tylko teoretykiem, ale i praktykiem. Twierdził, że tylko związek
pracy badawczej z pracą terenową daje możliwość dogłębnego poznania
ludowej twórczości i kultury.
Wyróżniał dwa typy pracy terenowej: zbieranie informacji o występowaniu pojedynczych zjawisk i faktów etnograficznych dla celów rejestracyjnych (np. zbieranie materiałów do kartowania), które jego zdaniem mogą podejmować mniej doświadczeni, nawet lokalni zbieracze,
oraz właściwe badania mające na celu gromadzenie materiałów celem
wyjaśniania obserwowanych zjawisk w kategoriach postulowanej metody naukowej 52.
Odnośnie procesu zbierania informacji ("materiałów terenowych")
zwracał uwagę na potrzebę rozróżniania danych uzyskanych w procesie
obserwacji oraz wypowiedzi uzyskanych od członków badanych zbiorowości, przy czym zalecał weryfikowanie wzajemne informacji uzyskiwanych tymi dwoma drogami.
W poglądach na metodę obserwacji zachowań indywidualnych, zgodnie z dominującymi wówczas poglądami M. Levy-Bruhla, podkreślał
.,wielką różnicę mentalności badacza i podmiotu obserwacji" - w czym
widział znaczne ograniczenie tej metody. Co prawda dostrzegał, iż różnice te nie są tak wielkie w wypadku wieśniaka europejskiego, jak w zetknięciu się z przedstawicielami
świata pozaeuropejskiego,
zwłaszcza
"człowieka prymitywnego", jednakże stwierdzał, że "wizja życia i faktów" u tych pierwszych jest również w dużym stopniu odmienna od
mentalności badacza 53. Problem ten, jakkolwiek dziś naświetlamy go
odmiennie, w dalszym ciągu jest istotny w procesie badawczym.
Bogatyrew zwracał uwagę na wpływ, jaki "środowisko", "kolektyw",
wywiera na "wyobrażenia indywidualne" jednostki. W związku z tym
np. przy badaniu zwyczajów zalecał poznawanie biografii informatorów,
ażeby można było stwierdzić, do jakiego stopnia poglądy ich związane
są każdorazowo z poglądami "całego kolektywu". Szczególną uwagę
"9 Ausrufe
chen,
[w:]
von Austriigen
Beitriige
ZU1'
und
Wandernhau
Sprachwissenschaft,
Wolfgang SteiniLz lun 60. Geburstag
il
Semantika
i funkcija
selskogo
der Haudwerkern
Vollcskunde
am 28 Februar
etiketa,
[w:]
und
1965, Berlin 1965, s. 61-73.
Tezisy
dokladov
Tartu 1970, s. 67-71.
j" Bogatyrev,
Ethnographische ..., s. 5-7.
51 Bogatyrev,
Actes ..., s. 151-152.
1)0 vtoritnym
modelirujuscim
sistemam,
aIs ReklamenzeiLiteraturjorschung.
IV
Letnej
skoZy
174
BRO
ISLAWA
KOPCZYNSKA-JAWORSKA
zwracał na konieczność ustalenia ruchliwości społecznej informatorów 54.
Manifestacją uwagi, jaką przywiązywał do osoby informatora, było
podawanie przy informacjach terenowych nie tylko miejscowości, skąd
pochodziły dane, ale i nazwiska osoby informującej 55.
Zagadnienia zależności wyobrażeń jednostkowych od wyobrażeń kolektywnych zostały szeroko rozpracowane przez Bogatyrewa w jego
rozważaniach nad zbiorową i indywidualną twórczością 56. Wpływ zbiorowości rozumiał nie tylko jako proces uzupełniania i przetwarzania
anonimowego dzieła, lecz w zależnościach głębszych, w warunkach
i wpływie środowiska, w którym żyje twórca, w społecznych warunkach bytu oraz w systemie wyobrażeń i potrzeb grupy, do której należy.
Do problematyki tej wrócił w jednej z ostatnich swoich prac w referacie wygłoszonym na VII Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie w 196457•
W tym miejscu można zaznaczyć, że zdaniem Bogatyrewa metoda funkcjonalna w etnografii nie tylko na nowo naświetla materiał
badany, lecz rozwiązuje dyskutowany problem przedmiotu badań etnograficznych. Podczas gdy dla badacza badającego wyłącznie powstanie
i rozwój stroju ludowego koniecznym jest występowanie tego stroju,
to przy badaniu funkcjonalnym wiejskiej odzieży funkcja jej będzie
m(Jgła być przedmiotem badań nawet wtedy, gdy utożsami się ona całkowicie z odzieżą miejską. Bogatyrew daje przykład badania kaloszy,
które upowszechniły się na wsi rosyjskiej jeszcze przed I wojną światową. Wiodącą funkcję kaloszy w mieście była funkcja praktyczna ochrony
przed wilgocią i błotem, zaś na wsi stała się nią funkcja estetyczna,
gdyż kalosze były noszone również w dni świąteczne i pogodne. Ich
funkcja była taka sama jak np. (Jzdobnych kierpców w stroju tradycyjnym 58, można więc z podobnych pozycji ją analizować.
Na zakończenie należy stwierdzić, że jakkolwiek Bogatyrew nigdzie
tego wprost nie formułuje, to jednak linię podziału między zainteresowaniami etnografii i socjologii widzi w p(Jdziale pól badawczych: etnografa badającego kulturę społeczności wiejskich i socjologa badającego
społeczności miejskie i wielkie populacje 59 - można by go więc uznać
za bliskiego pozycji antropologa w szerokim tego słowa znaczeniu.
Gdy jednak zastanowimy się nad jego miejscem w dorobku etnologii
Bogatyrev, Ethnographische ..., s. 6.
POI'. Actes magiques ..., Paris 1929.
56 M. in. w pracy Folklor
jako forma twórczości,
54
55
57
Tradicija
i
improvizacija
v
s. 393-400.
53 Bogatyrev, Funkcie ..., s. 62--63.
59 Por. Bogatyre'V, Funkcie ..., s. 63.
narodnom
wyd. 1929.
tvortestve,
[w:]
Voprosy
teorii ...,
Meio(la
[unkcjonalno-struktltralna
...
światowej, należy podkreślić oryginalne cechy jego twórczości, a przede
wszystkim jej wielostronność. Stosując bowiem metodę funkcjonalną
nie ograniczają się do tłumaczenia
wszystkich
zjawisk kulturorowych jedynie przez mechanizmy psychologiczne i socjologiczne. W proponowanym rozróżnieniu faktów aktywnych i nieaktywnych, produktywnych i nieproduktywnych można dopatrywać się próby wyeksponowania aspektu "czysto" kulturowego, jakkolwiek i
to rozróżnienie
sprowadza się do sposobu interpretowania faktu kulturowego przez działającego człowieka. Badanie funkcji semantycznej zjawisk kulturowych,
rozróżnienie płaszczyzny "rzeczy" i "znaków" pozwala Bogatyrewowi
na uwzględnianie w jednakowym stopniu analizy zarówno formy jak
funkcji obserwowanych zjawisk, co zgodne jest z tradycjami etnologii
pojmowanej jako część historii kultury. Wyraźne traktowanie badań
"statycznych" jako pewnego etapu badań diachronicznych, zbliża Bogatyrewa do dzisiejszego stanowiska badawczego. Stąd też wydaje się,
że zapoznanie się z dorobkiem tego autora i zweryfikowanie niektórych
jego twierdzeń może być bardzo cenne w poszukiwaniach dróg etnologii europejskiej 60.
B. KOPCZYNSKA-.JAWORSKA
FUNCTIONAL-STRUCTURAL
METHOD
OF
IN
(8 u mma
Having
author
presented
discusses
the
the
scholarly
methodical
ETHNOGRAPHICAL
RESEARCH
P. BOGATYREW
r y)
biography
principles
of
of
P.
hi,s
Bogatyrew
research
works
(1893-1971),
the
in
of
the
field
ethnography.
The
author
-structural
begins
method
structure
with
the
according
and
function,
function
and
"structure
of
author
passes
on
analysis
dure
of
l'esearch,
succession
and
blems
creative
Cofl
gresu
or
Por.
the
his
the
position
on
czasopismach
\V
of
are
the
Ol' reproductive
w
initial
being
Paryżu
problem
of
of cultural
character
principles
P.
of
,.Ethnologia
w 1971 r.
of the
Bogatyrew
in structure,
of Bogatyrew's
of function
europejskiej
of the
formulations
of function
function"
views
changes
dyskusję
etnologii
to
the
discussion
to
the
functional-
; the
notion
notion
discussed
successively.
Then
indications
concerning
the
cultural
alteration
phenomena),
his
views
folk
on
distinguishing
oraz
obrady
culture,
Europaea"
of
of "leading"
the
proce-
(development,
on
the
prothe
I
Kon-
176
BRONISLAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
active and passive facts in respect to their ongm and the degree of dissemination
in the tested environment, and, finally the productive and unproductive facts from
the point of view of their duration and further modifications.
The author discusses also P. Bogatyrew's views on the form versus function
relations of cultural phenomena and his considerations concerning the semiological
function of cultural phenomena. The paper conduds with the presentation
of
P. Bogatyrew's comments on the principles of methodics of the field work.