Cyfrowa Etnografia

9974cc2fd33286070f5306098c47bff0.pdf

Media

Part of Francis Bacon, en face i z profilu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4

extracted text

MI CHEL LEIRIS

Ich verlange in allem - Leben, Möglichkeit des Daseins, und
dann ist 's gut; wir haben dann nicht zu fragen, ob es schön, ob
es hässlich ist. Das Gefühl, dass, was geschaffensei, Leben habe,
stehe über diesen beiden und sei das einzige Kriterium in Kunst-

Francis Bacon:
en face i z profilu

sachen.

Georg Büchner, Lenz
„Ja żądam we wszystkim - życia, prawdopodobieństwa,
istnienia, wtedy - wszystko w porządku; nie ma już po co py­
tać, czy rzecz jest piękna czy brzydka. Poczucie, iż to, co się
stworzyło, naprawdę żyje własnym życiem, przeważa nad
tamtymi dwoma i stanowi jedyny sprawdzian w dziedzinie
sztuki”
Georg Büchner, Lenc (przeł. Kazimiera Iłłakowicz)

Orestes, chwilę po tym, jak z trudem zdołał uśmie­
rzyć gniew Erynii, Hamlet próbujący zebrać myśli po
konfrontacji z duchem, Don Juan nie większy super­
man niż jego tchórzliwy lokaj, ale napinający każdy
muskuł, nim zuchwale wystąpi przeciw Piekłu, na któ­
re skazał go Komendant, Maldoror, na poły anioł, na
poły orkusz, który chce zaczerpnąć oddechu po wygło­
szeniu bluźnierczej tyrady w Pieśniach, raz jowialny, raz
marzycielski Falstaff, mimo wszystkich ekscesów nie­
mal równie młodzieńczy jak wtedy, gdy był paziem
u księcia Norfolku - wielki gracz doskonale wyczuwa­
jący własną, naznaczoną tyloma wstrząsami epokę, po­
stać wyrafinowanie nowoczesna, zaskoczona przez nas
w absolutnie nieoczekiwanej chwili, kiedy nie bacząc
na godzinę, ma wszystko postawić na jedną kartę, czy
to w karty, czy w kości, czy w ruletkę... N a twarzy
Francisa Bacona, rumianej jak u jakiegoś osiemnasto­
wiecznego empirysty angielskiego, który filozofuje nad
kieliszkiem koniaku czy sherry, na tej twarzy bez śladu
zarostu, dziecięco pucołowatej, ale i steranej życiem,
zdaje się malować zdumienie, otwierające oczy, inteli­
gentny upór tudzież połączona z jakąś, czy ja wiem, se­
kretną wściekłością, subtelna rozpacz kogoś świado­
mego, iż w dzieciństwie najmniejsza rzecz potrafiła
wzbudzić w nim zachwyt.
Kosmyk włosów przekornie tnący czoło, linia, któ­
rej nie brak na żadnym z autoportretów, to jakby znak
tego, że w głowie Bacona nic nie dzieje się podług gnuśnych reguł jakiegoś z góry wyznaczonego planu, lecz
jest nieodmiennie konsekwencją zawieszenia, załama­
nia lub zakwestionowania. Czyżby owa niezgoda na
gotową konfekcję nie przejawiała się w nieco skrzy­
wionej, a w każdym razie nie całkiem pionowej pozy­
cji, w jakiej widzimy go na wielu fotografiach, która,
podobnie jak jego chód, niemal taneczny, może świad­
czyć o wstręcie do statecznej równowagi u tych, pod
stopami których nigdy nie usunęła się ziemia?
W porównaniu z niedbałym, lecz absolutnie niena­
gannym ubiorem tej postaci, której niepodobna rozwa­
żać w jednym tylko aspekcie i którą należałoby także rezygnując z wszelkiego romantyzmu - przedstawić jako

pracoholika, malującego od wczesnego rana, bez wzglę­
du na to, jak upłynęła mu noc, bezład panujący w jego
londyńskiej pracowni - istnej rupieciarni, z latami niesprzątaną podłogą - położonej w wymuskanej dzielnicy
mieszkaniowej, w jednym z tych mews [zaułków], gdzie
niegdyś mieściły się stajnie, każe myśleć, właśnie z powo­
du wielkiego rozgardiaszu, o względnej kreacji porządku,
który nastaje symbolicznie wraz z namalowaniem obra­
zu, a równocześnie stanowi - w oczach artysty, który
w pomieszczeniu, gdzie zazwyczaj sypia i zwykle też ma­
luje, nagromadził tyle rzeczy (przybory malarskie, poroz­
rzucane i niszczejące wszędzie fotografie etc.) - trójwy­
miarowy ekwiwalent słynnego muru Leonarda da Vinci,
tak wiele podsuwającego wyobraźni.
Czy głównym celem sztuki, zarówno tej, która zdaje
sprawę z istniejących rzeczy, jak i tej, która rozwija się
przede wszystkim jako gra wyobraźni, nie jest wybawić

139

Francis Bacon Michel Leiris. Za: Bacon 1909-1992,
Cercle d'Art, Paris 1994

Michel Leiris • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU

nas od nieszczęścia, celem, który może osiągnąć w ten
sposób, że obok zwykłego świata powołuje do życia świat
ułożony podług kaprysu naszego umysłu, rządzący się
własnym porządkiem i odcinający się od nieprawdopo­
dobnego bałaganu otaczającej nas rzeczywistości? I czy
sztuki plastyczne, które wytwarzają wabiące oko obrazy,
obdarzone inną esencją niż niezliczone elementy świata
zewnętrznego, będące dla nas jakby punktami zaczepie­
nia, nie są powołane do tego, by dać nam coś na podo­
bieństwo ludzkich osad, wzniesionych przez cywilizację,
których uporządkowanie - obojętnie, jaki ma charakter
- trzyma w ryzach dzikość otoczenia? W ten sposób ar­
tysta - jeśli przyjąć, że jego działalność wykracza poza
prostą rozrywkę - może znaleźć dla siebie rację bytu
w samym istnieniu chaosu, w którym jesteśmy zanurze­
ni, zamieszania, pośród którego przyjdzie mu wypowie­
dzieć coś własnego, choćby niezbyt mocnym głosem (ale
autentycznie ludzkim, takim, który dotrze do nas i w odróżnieniu od wytworów sztuki czysto utylitarnej wzbudzi w nas echo). Czy znaczy to wszakże, iż Bacon,
którego trudno opisać w aspekcie zewnętrznym, ponie­
waż nie mieści się w żadnym sztywnym schemacie i nie
chce być niczym więcej niż malarzem i wyznawcą nie ty­
le sztuki, ile nieniosącej żadnego przesłania gry, miałby
mieć głos o brzmieniu mniej opierającym się definicji?
Jakby płótno żyło własnym życiem i stanowiło nową
rzeczywistość, a nie było zaledwie jej kopią, pośrednią
aluzją do niej albo przykładnie wyważonym wzorem
(czyli czymś bez jadu, jak czysty ornament), to, co na­
tychmiast się na nim dostrzega, i to, co narzuca się wi­
dzowi nie zapośredniczone, obojętnie z jakich elemen­
tów składa się obraz, także wtedy, gdy temat sytuuje go
na planie mitu, a nie codzienności i niezależnie od te­
go, czy naszą reakcją będzie aprobata czy sprzeciw, to
swego rodzaju realna obecność ożywiających takie dzie­
ła postaci, absolutnie nie zatrącająca o teologię. Dzięki
nim do nieuprzedzonego widza zaczyna przenikać pew­
na dotykalna rzeczywistość, z krwi i kości, nieobca te­
mu, czego w normalnym życiu doświadczyć on może
w akcie paroksyzmu, takim jak miłość fizyczna. Owa
realna obecność, przyodziana w niesamowitą wprost
niejednoznaczność i fascynujący połysk, daje się sma­
kować z całą zmysłowością, ale - jakkolwiek wyrafino­
wane byłyby środki malarskie - jest tak intensywna, że
ci, których odstręczają podobnie żrące efekty, widzą
w tym tylko szpetotę!
Dzieła Bacona nie tylko drażnią naskórek i zwraca­
ją na siebie uwagę samym elementem pikturalnym,
ich oddziaływanie idzie dużo dalej - zachodzą za skó­
rę, nie przestają nas sycić dobrą lub złą energią także
po upłynięciu tego w pewnym stopniu zawsze zdumie­
wającego momentu, kiedy obraz zaczyna docierać do
umysłu, co (rzecz jasna) świadczy o ich wyjątkowej
wartości. Czymże bowiem jest dzieło malarskie, nie­
zdolne do owładnięcia nami, które po dłuższym czasie
naszego z nim obcowania można niemal zredukować

do roli przypadku, przerywającego monotonię ściany,
na której zostało zawieszone? Tylko te dzieła istnieją
prawdziwie, te tylko osiągają pełnię realności, które
mają na nas trwały wpływ - do czego zresztą zdolne są
też rzeczy tak efemeryczne jak śpiew, gra aktora lub ta­
niec (bo to kwestia jakości, nie czasu przedstawienia)
- i które gruntownie odmienią cały nasz sposób póź­
niejszego odczuwania i myślenia, a nie tylko czymś nas
zafrapują, choćby i głęboko, nie zmieniając wszakże
niczego w naszych emocjonalnych reakcjach wobec
świata i nie pozwalając nam wyjść poza dyletantyzm.
N a większości swych obrazów, niezależnie od tego,
do której fazy jego twórczości należą, pominąwszy to,
co zjawia się tam wyłącznie jako akcesorium lub ele­
ment dekoracyjny - Bacon pokazuje figuracje żywych
postaci bądź rzeczy, ogólnie biorąc, banalnych, odzna­
czające się, przynajmniej z pozoru, pewną prawdziwo­
ścią wizerunku pozostającą w bezpośrednim związku
z doświadczeniami zdobytymi kanałem wrażeń lub,
w szerszym ujęciu, wrażliwości, takich jednakże, z któ­
rych jasno widać, że nie są one, jak fotografia, odbicia­
mi otaczającego świata, tylko rezultatem całkowicie
swobodnego zastosowania technicznych środków ma­
larstwa, przedstawieniami, których jednakowoż cha­
rakter fikcji malarskiej powoli się zaciera, dzięki czemu
istnieją one mocniej niż proste reprezentacje (stano­
wią, jak się wydaje, byty szczególnej kategorii, a nie
imitacje pozbawione własnego życia). Inaczej można
by to ująć w ten sposób, że istotnym celem Bacona jest
nie tyle namalowanie obrazu, traktowanego jako coś,
co warto obejrzeć, ile doprowadzenie do tego, by na
płótnie, branym za teatr działań wojennych, objawiły
się jakieś realności. W tym względzie artysta ten - któ­
ry nie mając próżnej ambicji bycia nowoczesnym, na­
leży niewątpliwie do drugiej połowy naszego wieku,
tak przez swój styl, jak i wprowadzane do gry elemen­
ty - odróżnia się nie tylko od surrealistów (którzy,
opętani na punkcie snu i wynalazków fantazmatycznej
natury, uczynili z obrazu ekran, na który rzutowane są
projekcje świata wyobraźni), ale i od kubistów (dla
których wartość obrazu, rozumianego jako radykalna
transformacja prawdziwego motywu bądź uważanego
za taki, polegała na silnym ustrukturyzowaniu kompo­
zycyjnym, wolnym od wszelkich sztuczek optycznych),
a także od ich wielkich poprzedników, impresjonistów
(dla których obraz był otwartym oknem lub dziurką od
klucza, obdarzającymi oko jakimś świetlistym lub przy­
słoniętym wycinkiem codziennej rzeczywistości).
Unikając niespokojnego oświetlenia (co skierowa­
łoby go w stronę ekspresjonizmu, on tymczasem kate­
gorycznie sprzeciwia się tej tendencji i jako realista
gardzący przesadną emfazą tak samo jak dramatyzo­
waniem czy satyrą usiłuje po prostu, niczego nie doda­
jąc, jak najwierniej przenieść na płótno swoje wraże­
nia), unikając również efektów wizualnych, tak
subtelnych, jak i jaskrawych (w stylu impresjonistów),

140

Michel Leiris • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU

Bacon umieszcza na ogół to, co maluje, w ostrym
i równomiernym świetle elektrycznym, a jeśli w świe­
tle słonecznym, to bez niuansów związanych z meteo­
rologią. Wszystko odsłania się w jaskrawym świetle
południa - w szczytowym punkcie dnia i w godzinie
prawdy - bądź w świetle określanym w języku teatru
jako pełne reflektory. Czy nie można by z tego wnosić,
że na wszystkich swych płótnach ten człowiek o wielu
obliczach lubi grać w otwarte karty i bezzwłocznie, bez
staroświeckiej finezji gotów jest płacić natychmiast ży­
wą monetą? Jest nią owa „bezpośredniość”, którą Ba­
con sam dostrzega w niektórych swych pracach,
o czym mówi historykowi sztuki Davidowi Sylvestrowi
w jednej z wielogodzinnych rozmów nagranych na ta­
śmie, a następnie spisanych (jest ich dzisiaj siedem,
plus jedna nie wydana). Dyskutują, z takim zacięciem
starając się rozwiać wszelką wieloznaczność, że dialog
ten mógłby toczyć się w nieskończoność. Te przykła­
dowe dokumenty wykazują, jak mało zależy Baconowi
na kokieteryjnym maskowaniu natury swego dzieła
oraz że w parze z pozornym rozwichrzeniem idzie
u niego rzadko spotykana trzeźwość spojrzenia. Owa
„bezpośredniość”, chciałoby się rzec, polega nie tylko
na natychmiastowości uzyskanego efektu, lecz rów­
nież na chłodnym przypieraniu do muru, któremu bez­
litośnie poddany jest widz, zresztą (jak się wydaje) na
równi z autorem, który z takim samym zapamięta­
niem, z jakim zazwyczaj maluje, teraz bez ogródek i bez
owijania w bawełnę udziela odpowiedzi na przebiegłe
pytania upartego i zawziętego inkwizytora.
Przestrzeń, w której oddychamy, tutaj, i czas,
w którym, teraz, żyjemy - właśnie to znaleźć można,
z paroma wyjątkami, na płótnach Bacona, płótnach,
których celem, jak się wydaje, jest bezpośrednie wyra­
żenie czegoś bezpośredniego, płótnach, o których nie
wystarczy powiedzieć, że, ogólnie biorąc, są wolne od
egzotyki i archaizowania - odstępstwem od tej reguły
są tylko Krajobraz z nosorożcem z 1952 r. (na podsta­
wie fotografii pochodzącej z Afryki Równikowej, póź­
niej zniszczony, jak wiele innych obrazów Bacona),
Człowiek niosący dziecko (pamiątka długiego pobytu
w Tangerze w 1956 r.), seria Papieży (inspirowanych
w okresie 1949-52 słynnym Innocentym X Velazqueza)
tudzież do pewnego stopnia anachroniczne portrety
van Gogha (1957), spośród których parę, o nieco fo­
wistycznej fakturze, to prace niemal - choć nie w peł­
ni - nam współczesne. Między większością obrazów
Bacona - artysty, którego całkowitą oryginalność
w tym względzie chciałbym tu jeszcze raz podkreślić a człowiekiem, który na nie patrzy, bliskość jest w rze­
czy samej większa, niż gdyby ich temat nie narzucał
dystansu w przestrzeni lub czasie. Choć dzieła tego ty­
pu nie mają absolutnie charakteru trompe-l’oeil (ersatzu, który zresztą nie jest w stanie nikogo naprawdę wy­
wieść w pole), a ich autor gwarantuje, że są one
autentycznymi kreacjami, równie odległymi od abs­

trakcji, jak od tego, czemu przykleja pejoratywną ety­
kietę „ilustracji”, można powiedzieć, że oglądającemu
dają one poczucie, „jakby tam był”, a nawet, że na­
prawdę „tam jest ” (nie przed obrazem, tylko wewnątrz
niego), według formuły określającej pełne uczestnic­
two, idącej dalej niż formuła „to jest”, którą Roland
Barthes ukuł w odniesieniu do fotografii w swym nie­
wątpliwie światłym dziele, Światło obrazu [La Chambre
claire] dla oznaczenia, że czas przeszły został zastąpio­
ny teraźniejszym: według której „to było” wyraża, że
fotografia, której paradoksalnym powołaniem jest
funkcjonować nie tyle jako otwarta i pozbawiona dy­
stansu prezentacja jakiegoś zjawiska, ile dawać świa­
dectwo post factum, bo świadectwo musi być post fac­
tum, i autorytatywnie poświadczać, że coś istniało albo
się zdarzyło.
N a licznych płótnach Bacona, które wydają się z mojego subiektywnego, rzecz jasna, punktu widzenia
- najbardziej typowe, czyli należących do dojrzałego
okresu tego artysty, który, nie mając za sobą studiów
akademickich, wypracował swe rzemiosło jako samo­
uk, dosłownie własnymi rękami, rzeczy pokazane są
w miejscu przedstawionym (mniej więcej) w myśl tra­
dycyjnych reguł perspektywy i z tego względu są dla
nas wiarygodne. Całkiem z bliska, moglibyśmy je wziąć
za obiekty wielkości naturalnej, umieszczone na prze­
dłużeniu podłogi, na której stoimy, oglądając obraz.
Jakbyśmy przestali być jedynie widzami i mieli bezpo­
średnio do czynienia z przedstawionymi rzeczami. Na
tych płótnach - mających, owszem, swoją geometrię,
ale geometrię, którą można by nazwać peryferyjną
(dotyczącą jedynie przestrzeni otaczającej) nieodnoszącą się do samych figur, zbyt swobodnie potraktowa­
nych, aby można je było zredukować do prostych
struktur - ogólna konstrukcja całości odpowiada
mniej celom dekoratywnym, czy też stricte plastycz­
nym, niż nadrzędnym wymogom rozplanowania [na
obrazie], uscenicznienia i akcentowania [waloryzacji
znaczeniowej]. To z punktu widzenia powstającego
dzieła, natomiast z punktu widzenia oglądającego,
którego oko i umysł atakuje obraz - zdecydowanego
uobecniania. Zazwyczaj zamknięta i ciasna przestrzeń
obrazu - obszar, który nie wydaje się ani substytutem
naszego świata, ani modelem tegoż w pomniejszonej
skali, lecz jego repliką - jakby konstytuowała (nieza­
leżnie od tego, czy mamy do czynienia z jakimś mało
oryginalnym pokojem, czy bardziej rozległą przestrze­
nią na zewnątrz, zawsze banalną, zupełnie nic nam nie
mówiącą) rodzaj pudełka, w którym, w idealnej sytu­
acji, zostanie zawarty widz, fikcyjnie wprowadzony na
to miejsce, gdzie, rzekomo w jego skali, zostanie mu
coś pokazane - tym samym zaszczyca go Bacon rolą
mniej pasywną niż przykutego do fotela widza i podno­
si do rangi voyeura, na żywo uczestniczącego w czymś
w rodzaju sceny bez sprecyzowanej anegdoty, która
odsłania się na jego oczach - widz, schwytany w prze­

141

Michel Leiris • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU

strzeni przeważnie zamkniętej w sobie, lecz otwartej
dla niego, skoro może tam przeniknąć w wyobraźni,
wszystkie użyte środki jakby go do tego zachęcały.
Jest to zatem - podobnie jak i nasz czas - nasza
przestrzeń. Oprócz tych obrazów, gdzie można się do­
szukać pewnych aspektów biografii artysty, który
przez jakiś czas był projektantem mebli, nim nagle
odezwało się w nim artystyczne powołanie (równie
nagle, jak w chłodnych strukturach jego obrazów od­
zywa się prawdziwe malarstwo), pewna liczba dzieł
Bacona została tak pomyślana, jakby miała zademon­
strować swoją aktualność. Nie tylko nowoczesne stro­
je postaci i meble (funkcjonalne bez wyjątku), ale
i inne akcesoria wzięte wprost z naszej epoki: elek­
tryczne żarówki i przełączniki, dywaniki, parasole,
maszynki do golenia, umywalki i sedesy, telefony,
aparaty fotograficzne, gazety z nieczytelnym tekstem
(które, podarte i pomięte na ziemi, sugerują zresztą
bałagan panujący w samym atelier artysty), niedopał­
ki papierosów (które, odnosząc się do bieżącej chwili,
jakby podkreślały charakterystyczny dla obrazu
aspekt wyrwania z prawdziwego życia, schwytania na
gorącym uczynku, joyce’owskiej epifanii), strzałki,
które wydają się pochodzić ze znaków drogowych al­
bo ze schematu działania zawartego w jakiejś instruk­
cji technicznej. A wszystko to oddane mniej w typo­
wo malarski sposób niż w stylu czysto informacyjnym
(bez estetyzacji wyprodukowanego przedmiotu, tak
jak to często praktykuje Fernand Léger, albo, z grub­
sza, Man Ray w swoich „rayogramach”). Podobnie
jak przestrzeń obrazu oddana jest nam, oglądającym,
jako nasza, wydaje się, że Francis Bacon wyraźnie sy­
gnalizuje - innymi środkami - że tego, co chce obda­
rzyć pozorem życia, nie można szukać - tak jak z de­
finicji wszelkiej rzeczy autentycznie żywej - w innym
czasie niż nasz teraźniejszy. Ubranie (banalnie współ­
czesne) albo nagość (absolutnie nieakademicka) po­
staci Bacona mogłyby, właśnie w tym momencie, na­
leżeć do autora albo do nas.
Owo malarstwo w dwojakim sensie bezpośrednie,
(bo działa bezpośrednio i niemal zawsze mówi o rze­
czach tu i teraz), nie niesie w dodatku żadnego prze­
kazu - co Francis Bacon kategorycznie stwierdza już
w jednej z pierwszych rozmów z Davidem Sylvestrem,
przy okazji stanowczo odrzucając przylepioną mu po­
chopnie etykietę ekspresjonisty. Czy to nie oczywiste,
że jego celem jest uprawiać malarstwo, że tak powiem,
bez najmniejszego dystansu? Sztuka tego typu tak sa­
mo jak wyklucza oddalenie w przestrzeni i czasie, nie
daje się pogodzić z dystansem innego typu, który moż­
na by nazwać dystansem refleksyjnym, charaktery­
stycznym dla utworów, których nie sposób w pełni
przyswoić od razu i bez znacznego wysiłku umysłowe­
go, ich podstawę stanowią bowiem aluzje, a ich od­
działywanie jest okrężnym procesem, często wymaga­
jącym dłuższej interpretacji, i daje się zauważyć

z pewnym opóźnieniem, co oczywiście osłabia bezpo­
średni efekt, nawet jeśli wzmaga rezonans.
Choć ani ze względu na strukturę, ani ikonografię
malarstwo Bacona nie ma w sobie wcale surowości, moż­
na w odniesieniu do niego użyć określenia „zubożenie”,
podkreślającego, do jakiego stopnia artysta nic sobie nie
robi z symboli tudzież czegokolwiek, co ma posmak folk­
loru czy zjawisk niecodziennych w zwykłym kontekście.
To zubożenie w gruncie rzeczy da się porównać do gry,
czego zresztą można oczekiwać u kogoś, kto nie zadowa­
la się byciem graczem w życiu (jest entuzjastą zwłaszcza
gier szybkich i opierających się na czystym przypadku, ta­
kich jak ruletka), ale i uważa, że w naszych czasach ma­
larstwo, pozbawione wszelkiej funkcji sakralizującej, mo­
że być już tylko grą (pogląd bezsprzecznie budzący
wątpliwości, nie bierze bowiem pod uwagę, że malarstwu
można jeszcze przypisać rolę wychowawczą, nawet jeśli
niefortunnie). Czyż sztuka, tak jak ją postrzega Bacon
(sztuka odarta z mistycyzmu, oczyszczona z całej otoczki
religijnej tudzież pozbawiona jakiegokolwiek wymiaru
moralnego, co niemal na jedno wychodzi, a przez to głę­
boko realistyczna, nawet w tych rzadkich wypadkach,
kiedy ten bywalec baru wielokrotnie uwiecznionej przez
niego na portretach już nieżyjącej Muriel Belcher, za­
miast oddawać na obrazie zewnętrzną rzeczywistość,
chce urzeczywistnić, ucieleśnić ponad wszelką wątpli­
wość coś czysto wewnętrznego, co istnieje tylko dla nie­
go) oraz gra - owa czynność sama w sobie niemająca uza­
sadnienia, którą jednakże można się na śmierć
pasjonować - nie stanowią obie czegoś z gruntu bezpo­
średniego, ważnego tylko w danej chwili (i nie przez
wzgląd na jakąś finalność, która ją później zweryfikuje),
znaczącego wyłącznie w obrębie własnej dziedziny?
Jeżeli, jak powiada Bacon, sztuka w naszych cza­
sach może być już tylko grą (koncepcja całkiem inna
niż sztuka dla sztuki, z uwagi na to, że nie sugeruje owej
szczególnej waloryzacji, która pod nieobecność sztuki
uświęcającej chciała uświęcić samą sztukę), to jakim
sposobem ten absolutny laik, niewierzący w jakąkol­
wiek transcendencję, wykracza poza czystą rozrywkę
w tej grze, która owładnęła nim jeszcze bardziej szaleń­
czo niż klasyczne gry hazardowe?
Odmiennie niż inny amator wielkiej gry, Picasso,
który wydaje się gustować w eksperymentach z najroz­
maitszymi sposobami wytwarzania znaczeń, a tym sa­
mym kwestionuje język pikturalny w ogóle, Bacon bliski w tym względzie swemu współczesnemu Giacomettiemu - jest raczej zwolennikiem jak najprecyzyj­
niejszej i najskuteczniejszej figuracji. Gra jest dla nie­
go nie tyle kwestią wymyślania znaków, ile przede
wszystkim starciem między artystą a znaczeniem, któ­
re chciałby on wytworzyć, walką, która (będąc inter­
akcją między przypadkowym charakterem tematu
a wyobrażeniem namalowanym przez zawierzającego
swym subiektywnym impulsom artystę) jest źródłem
owego postulowanego przez Bacona „napięcia”, nie­

142

Michel Leiris • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU

obecnego - i to całkiem naturalnie jego zdaniem w dziełach niefiguratywnych.
Pomijając parę wielkich kompozycji o bezsprzecz­
nie tragicznej randze, zazwyczaj w rzadkiej dziś formie
tryptyków, tudzież grupę malowideł, które, choć biorą
motywy z natury, nie obejmują człowieka (ptaki, wy­
jątkowo pejzaże, trawa, fontanna, wirujący piasek),
naczelnym tematem Bacona jest niewątpliwie żywa re­
alność ludzkiej istoty. Z tego punktu widzenia zna­
mienne, że w jego twórczości, dosyć przecież różno­
rodnej, nie ma martwej natury - może z wyjątkiem
Studium postaci (1945-46), które sprowadza się do
płaszcza złożonego obok kapelusza i sterty kwiatów,
tudzież półotwartej torby podróżnej ze środkowej czę­
ści tryptyku z 1967 r. inspirowanego, choć nie widać
tu oczywistego związku, „arystofanejskim melodrama­
tem” T. S. Eliota Sweeney Agonistes. Znamienne rów­
nież, iż nawet woda i piasek - wodotrysk albo wir pia­
skowy - w przedstawieniach Bacona wydają się
ożywione gwałtownym ruchem, który przydaje im po­
zoru życia, tego życia, które artysta, bez względu na to,
czy je odwzorowuje, czy wymyśla, chce przede wszyst­
kim wyrażać - mniej zainteresowany przekształcaniem
i odtwarzaniem form kryjących się pod rzeczywistym
lub wyimaginowanym motywem i ewentualnie nada­
waniem im znaczenia. Czyż zresztą, oprócz sposobu
przedstawienia postaci, sama struktura ogólna tych
obrazów, które w moim mniemaniu są najbardziej baconowskimi, nie każe nam myśleć o rytmie życia? Tak
jak przełomowe momenty życiowe (kiedy coś się za­
czyna burzyć) ucinają banalność dnia codziennego, tło
tych obrazów - podobne spokojnej wodzie - tu i ów­
dzie ustępuje ogniskom, w których spokój przechodzi
w burzę, partiom malowidła, które, w kontraście do
chłodu otaczającej scenerii, wydają się pęknięciami,
w których święty ogień malarza, tu już nie utemperowany, płonie w całkowitej wolności. Widząc Bacona,
jak sobie igra takim przeciwstawianiem - jasno usta­
nowionego porządku ujmującego w ramy nieporządek
- mamy prawo przyjąć, iż dokonał on stopniowo, ra­
czej przez intuicję artysty niż drogą logiki, odkrycia, że
aby przepływał prąd i powstawało coś podobnego ży­
ciu, niezbędna jest różnica potencjałów.
U Bacona zatem płótno ma partie gorące, gdzie
wszystko aż wrze, oraz odcinające się od nich partie
neutralne, gdzie nic się nie dzieje. Te pierwsze zaprze­
czają zdrowej mierze i można je porównać do tego, co
w jazzie określa się mianem breaks, wplecionych
w osnowę regularnych kadencji. W kategoriach kla­
sycznych są to sprzeciwiające się częściom spokojnym,
lub apollińskim, części gwałtowne, albo dionizyjskie.
Stanowiłyby one, by powołać się romantycznie na po­
etę płomienia i kryształu Stéphane’a Mallarmé, który
wychodząc od czarno-białych układów czcionki w typografii, na przykład tytułów gazet, nadał wysoce me­
tafizyczny wymiar grze absolutnego przypadku, obsza­

ry, w których kości rzucane są z gwałtownością hura­
ganu (to tu toczy się wielka gra), gdy tymczasem pozo­
stałe obszary to niewiele więcej niż „niezróżnicowana
neutralność otchłani” - służą tylko do zaznaczenia miej­
sca, gdzie obrazowo objawią się pewne obecności, po
to, by jakby zaprzeczyć oskarżycielskiej formule nico­
ści: nic prócz miejsca nie będzie miało miejsca. Owo miej­
sce w tym wypadku praktycznie nie istnieje, lecz po­
winno się je postrzegać jako miejsce (skoro obraz jest
esencjalnie sprawą bezpośredniej percepcji zmysłowej)
i z tego powodu należałoby je wyraźnie ustanowić,
choć samo raczej niewiele ma powodów do zaistnie­
nia, jego jedyną funkcją jest bowiem udzielenie gości­
ny osobie bądź osobom, które ożywiają obraz, jakby
było rodzajem abstrakcyjnego dodatku do przestrzeni
rzeczywistej, w której obraz jest wystawiony i w której
stoi widz, rodzajem continuum, dzięki któremu ogląda­
jący staje na twardym gruncie tam, gdzie w pobliżu za­
gęszczają się figury, przedstawione mu jako jego współ­
cześni, tak że przynajmniej do pewnego stopnia nie
może się z nimi nie utożsamiać.
Skoro, z jednej strony, malarstwo, uwolnione od
wszelkiej funkcji „reportażu” (jak powiadał Bacon),
przejętej przez fotografię, może swobodnie rozwijać
właściwe sobie tylko sposoby figuracji, i skoro, z dru­
giej, niemożliwe jest, żeby malarz figuratywny wzbudził
w nas wrażenie czegoś rzeczywistego, wytwarzając ko­
pię, w takim wypadku bowiem fałsz skacze nam od ra­
zu do oczu, musi ono pójść drogą inną niż transkryp­
cja quasi-fotograficzna. Oglądający będzie miał szansę
uwierzyć w proponowaną figurę tylko wtedy, kiedy no­
siła ona będzie żywe piętno (ręki) artysty (bez tego nie
zostanie nawiązany kontakt) i wtedy tylko, kiedy bę­
dzie tam pewna miara dystansowania, choć takie dy­
stansowanie, jeśli jest zbyt intensywne w dziełach
z natury realistycznych, jak u Bacona i jego słynnego
poprzednika, Picassa, może przyczynić się do nieporo­
zumienia polegającego na wyjaśnianiu ich zawartości
intencją ekspresjonistyczną, gdy tymczasem w takich
dziełach nie ma karykaturalnego akcentowania wła­
ściwego temu, co Bacon określa pejoratywnie mianem
„ilustracyjności”, tylko - trudniejsze i jednocześnie
bardziej radykalne, gruntowne przemodelowanie pla­
styczne. Za pomocą niemotywowanego intencją dra­
matyczną lub choćby po prostu estetyczną, zniekształ­
cania postaci Bacon, malując ją, chce przedstawić
rzeczywistość prawdziwą lub fikcyjną, co do której
widz oglądający na płótnie jej projekcję niemal natu­
ralnej wielkości nie będzie wątpił, że jest ona hic et
nunc, przedstawieniem wolnym od rutyny spostrzeżeń
- rutyny, z powodu której w powszedniej egzystencji
przestaje się (lub niemal) dostrzegać tę rzeczywistość a zamiast niej pragnie ukazać mu rzeczywistość „prze­
mieszczoną”, wymykającą się tępiącym przenikliwość
spojrzenia przyzwyczajeniom i odesłać go bezpośrednio
do naszej epoki i naszego środowiska - czyż ta jego

143

Michel Lems • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU

praktyka, bliska transmutacji, podobnie jak transmutacje nie jest wynikiem przypadkowości przeprowadza­
nych działań? Niejednokrotnie zniekształcenie jest
tak drastyczne, że entuzjasta Oscara Wilde’a mógłby
nieopatrznie doszukiwać się tu odwrócenia słynnej sy­
tuacji Doriana Graya, na którego portrecie uwidacz­
nia się wyłącznie to, co zżera jego samego, w ten spo­
sób chroniąc go przed poznaniem swego rzeczywistego
wyglądu, gdy tymczasem portrety Bacona mają w so­
bie coś z wyroczni - ich modele już z góry portretowa­
ne są jako stworzenia przeżarte rozpadem.
Owa enigmatyczna właściwość, niezależna od ja­
kiejkolwiek estetyki i opierająca się wszelkiej analizie,
Baconowska obecność - wbrew temu, co można by po­
myśleć - nie jest kwestią stylu: może jej nie posiadać
dzieło niesłychanie wyszukane, domagające się wnikli­
wej lektury i wielkiego zaangażowania od nas - posta­
ci w anonimowym tłumie (jakby ta obecność, która
konstytuuje życie obrazu, była teraźniejszością figury,
która powstaje w umyśle widza na podstawie elemen­
tarnych danych percepcji), natomiast może ona poja­
wić się w dziele niemal naturalistycznym, którego te­
mat nasuwa się nam bez najmniejszej trudności.
Co do dzieł Bacona, to - przynajmniej na tych ob­
razach, które uważam za najbardziej witalne, abstra­
hując od wszelkiego wartościowania - ich krańcowa
intensywność jest, jak mi się wydaje, rezultatem para­
doksalnego połączenia tych dwóch dróg: wyraźne
zniekształcenie postaci idzie tu w parze z dosyć naturalistycznym potraktowaniem ich otoczenia. Podobny
związek gorącego i chłodnego zdumiewa (bo tak bar­
dzo odbiega od tego, czego mielibyśmy prawo oczeki­
wać), i przyciągając ku sobie naszą uwagę, intensyfiku­
je wrażenie obecności. To zresztą tylko jeden z wielu
przykładów sprzecznych tendencji, których pełne jest
tak dzieło Bacona, jak jego życie - na jednym obrazie
współistnieją (będę się przy tym upierać) pokaźne par­
tie traktowane z wyraźną obojętnością (aplaty często
jako tło) oraz fragmenty należące do tego, co można
by nazwać pictura picturans, które, jak się wydaje, są
owocem wybuchu niepohamowanej energii, rozpasania tak głowy, jak ręki (figury). Okadrowanie względ­
nie geometryczne, którego na ogół przejrzysta struktu­
ra kontrastuje z czasami prawie niemożliwą do
zdefiniowania formą postaci, które, jak się wydaje,
jeszcze chwila, a stracą szkielet i przeobrażą się w dzi­
waczne wysięki-wycieki albo zawirowania fuzjonującej
materii. Zwłaszcza w portretach - z jednej strony wol­
ność, wynikająca z postanowienia, by nie ilustrować,
z drugiej ograniczenia wynikające z woli uzyskania do­
kładnego podobieństwa, na ile tylko pozwoli na to
owa kwadratura koła: oddać to, co o wyglądzie posta­
ci podpowiada artyście własna subiektywna i niemal
arbitralna intuicja, nie lekceważąc przy tym ogólnie
znanych cech, poświadczonych na fotografiach, które
w tym wypadku funkcjonują nie jako źródło inspiracji,

lecz środek kontroli (jak fotografie paszportowe, które
powinny być jak najmniej „artystyczne”, oczyszczone
ze wszystkiego, co mogłoby poddać ich dyktatowi wy­
obraźnię, odgrywające zatem rolę bariery, a nie katali­
zatora, którym były, na przykład, studia pozycji i ruchu
ciała na zdjęciach Muybridge’a z końca ubiegłego wie­
ku, podobnie jak fotografie medyczne przedstawiające
wnętrza ust, dokumenty, które często były dla Bacona
punktem wyjścia w jego pracy). Ponadto: absolutnie
laicki charakter jego sztuki, która chce być tylko grą
i jako sztuka realistyczna nadawać swym motywom
charakter wyłącznie realistyczny, gdy tymczasem, for­
malnie nie odsyłając wprost do malarstwa religijnego
(na przykład Baconowskie Ukrzyżowania, które zazwy­
czaj nie mają, ikonograficznie, związku ze śmiercią
Chrystusa, ale przedstawione są w tryptykach, tak jak­
by chodziło o jakiś wzniosły ceremoniał, wprawdzie już
wyzuty z treści, ale wciąż zachowujący swą rytualną
kompozycję. N a podobnej zasadzie Jamesowi Joyce’owi, niemal współczesnemu Bacona i niemal jego
rodakowi, plan starożytnej Odysei posłużył za model
do bardzo nowoczesnego Ulissesa), gdy tymczasem,
w moim mniemaniu, ta sztuka, zarazem przykładnie
skomponowana i wściekle spontaniczna, nie tylko
chętnie ucieka się do konfrontacji tradycji ze współ­
czesnością (stąd tyle razy wybitnie klasyczna forma
tryptyku, osaczającego w pewnym sensie widza, której
pomysł, jak Bacon sam mi kiedyś wyznał, nasunął mu
panoramiczny ekran w kinach), ale z powodu chłod­
nego kadrowania, które niejednokrotnie - takie mam
wrażenie - chce poskromić warzącą się w nim dziką
niemal przemoc, wydaje się charakteryzować rytualizmem przynajmniej na powierzchni, tak jak na zupeł­
nie odmiennym planie codziennego życia, zdyscypli­
nowany porządek według reguł dobrego brytyjskiego
wychowania - etykieta w związkach prywatnych - jest
u Bacona porządkiem czysto kurtuazyjnym, który
w żadnym wypadku nie wyklucza nieporządku, ani nie
przeobraża się w cenzurę popędów.
Zniekształcenie często tak poważne, że grozi roze­
rwaniem na kawałki, wystarczające na pewno, by
uznać, że hasło Andre Bretona: piękno albo będzie konwulsyjne, albo go w ogóle nie będzie, zostało tu podnie­
sione do rangi zasady obowiązującej absolutnie - za­
mach na formy naturalne, prowadzący do ich
wymazywania, a nawet całkowitego zatarcia - w każ­
dym razie poważne uszkodzenie, które widza może pe­
szy, żenuje, a nawet gorszy, wynika z tego, że pragnąc
pozwolić nam poczuć rzeczywistość, daną bądź zmyślo­
ną, którą w tym celu deformuje (a nie zaledwie ją opi­
suje), Bacon przypuszcza atak nie tylko na formę (tak
jak kubiści, którzy, śmiało zrywając z tradycyjnymi
środkami języka malarstwa, skupieni na samym kon­
turze, pomijali materialność przedmiotów), lecz rów­
nież na samą substancję motywu, a zwłaszcza ciała
modela, które oddawał z całą jego ciepłotą i w całej

144

Michel Leiris • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU

jędrności, a więc eksponując to, co jest nieodłączne od
samego życia. To nagłe odejście Bacona od motywu
po to tylko, by powrócić doń w bardziej wymownej
formie, oznacza bez wątpienia zamach na to, co real­
ne, znacznie głębiej idący, i bardziej realny, niż gdyby
podważyć jedynie strukturę: deformację odbiera się
mocniej, kiedy motyw nie jest absolutnie odarty z materialności, tym bardziej że oddany jest jako coś zdecy­
dowanie aktualnego (a więc bliskiego nam) i że, ogól­
nie mówiąc, w potraktowaniu tła, a nawet zarysu całej
figury, respektuje się we względnie naturalistyczny
sposób perspektywę.
Ten malarz protagonistów, których - choć pozba­
wieni są wszelkiego wymiaru psychologicznego - za­
wsze przedstawia w całej substancjalności i okrywa, je­
śli to stosowne, ubraniem (a tym samym ukazuje ich
w egzystencji materialnej sensu stricto i w egzystencji
społecznej), Bacon sam jest w dosłownym sensie ma­
terialistą, czego można się zresztą spodziewać po kimś,
kto wyjaśniając własną koncepcję malowania, powo­
łuje się nie na swoją osobowość, tylko na „układ ner­
wowy”, demonstrując w ten sposób, że nie chce ucho­
dzić za idealistę nawet w doborze słów, i kto ponadto
nigdy nie stosuje w malarstwie rysunku, jakby uciekał
od jego abstrakcyjnej nierealności i wolał od razu na­
kładać kolor, pędzlem lub za pomocą innych technik,
aby wejść w bezpośredni kontakt z przedmiotem: mo­
delować na nowo nie tylko formy, lecz urabiać samą
materię pod postacią miękkiej kolorowej masy i in­
nych składników - podobna taktyka zapewne najle­
piej pasuje do tych, którzy, jak Bacon, chcą dotrzeć do
samego tufu, najgłębszej warstwy, a traktując to, co
widzą, z największą wolnością, nie tyle chce wyrazić
rzecz realną, czy to postrzeganą, czy wykoncypowaną,
w każdym razie tłumaczoną subiektywnie, ile - jeśli
można tak się wyrazić - realność rzeczy, samą jej egzy­
stencję, uchwyconą (jeśli to możliwe) ponad jej akcydensami, z której Bacon zachować chciał tylko ostrze,
tę gryzącą energię, którą zdołał przekazać tak dosad­
nie (równie wielki przypadek), jak - by wziąć dosłow­
nie patafizyczny humor Marcela Duchampa - ten, kto
potrafił izolować „ostrzeń”, rzekomo trzymany na za­
pas w nieużywanych żyletkach.
Rozłożyć na czynniki pierwsze tę rzecz, by zacho­
wać tylko jej nagą realność - Bacon zapewne do tego
właśnie dąży, a rzeczą tą, nawet jeśli jest ona tylko jed­
nym z elementów całego wyobrażenia zaprezentowa­
nego w powstającym dziele (to punkt wyjścia w pracy
ucieleśniania na płótnie pierwszego, poczętego w gło­
wie malarza, wyobrażenia, potem, w dalszej pracy, za­
stąpi je najczęściej zupełnie inne), nawet jeśli jest nią
coś na ogół realistycznego duchem, ale wyobrażone,
a nie jakiś motyw w miarę bezpośrednio zapożyczony
ze świata zewnętrznego, co tak naprawdę niemal nie
przydarza się Baconowi, artyście, który już nie robi po­
zowanych portretów, tylko maluje je z pamięci, poma­

gając sobie fotografiami, ponieważ, jak twierdzi, fizycz­
na obecność modela przeszkadza mu w tym, żeby jego
wizerunek poddać zamierzonym deformacjom (i może
też przeszkadza w ogóle, bo kontakt z żywą rzeczywi­
stością, którą miałby namalować, jest dla niego czymś
tak bulwersującym, że nie potrafi temu sprostać bez
pośrednictwa fotografii), deformacjom, na które
ośmiela się niejako z konieczności, gdyby nie one bo­
wiem, namalowane wyobrażenie byłoby tylko wybla­
kłą kopią, gdy tymczasem Bacon, żądny niezbywalnej
obecności, nie ukontentuje się ewokowaniem rzeczy
i osób rzeczywistych lub wyobrażonych, dla samego
wypełnienia nimi powierzchni obrazu, lecz upiera się
przy tym, by dać im, choćby w arbitralny sposób, pozy­
tywnie zaistnieć w wyznaczonej im fikcyjnej przestrze­
ni. Skoro prymat wiedzie nie idea, lecz wrażenie, bez­
pośrednie albo przekazane za pośrednictwem
fotografii, zaś pierwszym motorem jest przemożna
chęć uchwycenia rzeczywistości, wolno chyba powie­
dzieć, że Bacon, w porywie gniewu czy wzburzenia rzu­
ca się na rzeczywistość, którą tak bardzo pragnie od­
dać na obrazie, zaś ten szaleńczy ruch, w pewnym
sensie paniczny, stanowi afektywne przekroczenie gra­
nic, za sprawą którego na fakturę płótna przedostaje
się owa konsternacja, którą on sam jako artysta od­
czuwa, tak że to raczej nie tyle przez dystans mental­
ny, ile, że tak powiem, dystansowanie się emocjonalne
(tak mocne czasami, że gotowi bylibyśmy uwierzyć, że
artysta posunąłby się nawet do malowania ciał rozmy­
wających się, wręcz rozpuszczających) osiąga on tę
obecność, niemożliwą ani w kopii, ani w transkrypcji
czysto intelektualnej.
„Próba uchwycenia wyglądu wraz z całym zespołem
wrażeń, które ten właśnie wygląd we mnie wzbudza” tymi słowami zdefiniował Bacon, czym jest dla niego re­
alizm, w liście do mnie, napisanym po francusku z po­
mocą naszego wspólnego przyjaciela, choć Bacon na­
prawdę wspaniale włada tym językiem, mimo że wciąż
obawia się, że nie zna go na tyle, by wyrazić swe myśli
z całkowitą precyzją i bez najmniejszej obawy o to, że
zostanie źle zrozumiany w intensywnych dysputach, do
których, jak się wydaje, ma szczególne upodobanie.
„Być może realizm w swym najgłębszym wyrazie jest za­
wsze subiektywny”, dodaje w liście, nawiązując do na­
szych uprzednich rozmów na ten interesujący mnie
wówczas generalnie temat, rozmów, w czasie których
powiedział mi, że istnieją także „wewnętrzne rzeczywi­
stości” i że realizmu w sztuce nie powinno się zatem my­
lić z prostą chęcią przełożenia na przekonywający język
obiektywnie istniejących zjawisk.
Motyw, czy to odkryty, czy wyimaginowany - wzię­
ty z zewnątrz, czy znaleziony wewnątrz, wybrany w ja­
snym świetle, czy wyrwany z ciemności, po obróbce,
jakiej go poddał ów preparator, czy wytwórca - artysta
- powinien wywołać u odbiorcy uczucie, jakby ten sta­
nął nagle w obliczu jakiejś nowej realności, która ma

145

Michel Leiris • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU

większą wagę niż samo wyobrażenie - na tym polega
dla mnie sens realizmu Francisa Bacona, realizmu
twórczego, którego wynikiem jest kreacja, a nie trans­
krypcja, podobnego na przykład do realizmu Picassa.
Realizm tego typu pragnie nie tyle figurować rzeczywi­
stość, ile ją konstytuować i może nawet tematycznie
wyjść poza granice podobieństwa, nie przybierając jed­
nakowoż idealistycznego zabarwienia. Krańcowy wy­
padek - pięknego przykładu dostarcza tu chwytający
wprost za gardło obraz z 1982 r., pomyślany początko­
wo jako środkowa część tryptyku, na którym męskie
ciało, zwarta masa mięsa, umieszczone na stole, które­
go cztery nogi tworzą jedną linię, zredukowane zosta­
ło do torsu bez ramion ani głowy, cynicznie opatrzone
w seks i zwieńczone u góry dwoma zwróconymi ku
niebu wzniesieniami w formie wydatnego zadu. N a te­
go zwartego w sobie idola składają się też - oprócz
odzianych w ciężkie pantofle stóp - dwie nogi, na pół
zasłonięte naudźcami i podobnymi do hokejowych
osłonami łydek, które unieruchamiają je na sposób
szyny chirurgicznej, a jednocześnie, przez rodzaj antyfrazy, silniej pozwalają je odczuć jako żywe członki.
W tym samym roku namalował Bacon kobiecy ekwi­
walent tego obrazu (tors bez głowy zwieńczony dwie­
ma piersiami, inspirowany rysunkiem Ingresa oraz
jeszcze jeden tors mężczyzny, bardzo rzeźbiarski, ale
nie sztywny, jako że figurowany w ruchu, co nawiasem
mówiąc, nie stanowi jedynej „futurystycznej” próby
Bacona, by oddać poruszające się ciało.
Płótna Bacona to nie „plasterki życia” w stylu pisa­
rzy, którzy mieli się za naturalistów - są stricte reali­
styczne, ale nie anegdotyczne, należą raczej do czegoś
w rodzaju flashes porównywalnych do epifanii Joyce’a.
Są tam rzeczy trywialne tak doskonale uchwycone
w swojej momentalności, że zaczynają emanować bul­
wersującą obecnością: Pies, który jakby na ślepo zdąża
w naszym kierunku (1952) albo idzie obok cienia swe­
go pana (Mężczyzna z psem 1953), chłopak o rozwia­
nych przez wiatr włosach, prujący na rowerze, jakby
rozcinał powietrze, którym oddychamy (George Dyer
na rowerze, 1966); kobieta na trotuarze, na którym,
jak się wydaje, i my stoimy, a w tle auto na jezdni (Isa­
bel Rawsthorne na ulicy w Soho, 1967), czy Leopold
Blum w postaci dwóch osób - mężczyźni siedzą obok
siebie w filcowych kapeluszach, jakby prowadzili kon­
wersację na zapewne banalne tematy, tak przedsta­
wieni, że gdybyśmy wytężyli słuch, moglibyśmy ich
usłyszeć (Dwie siedzące postaci, 1979).
Choć tematycznie płótna Bacona nie mają charak­
teru anegdotycznego, a w każdym razie ta namalowa­
na powierzchnia, nawet w tytule nigdy nie szukająca
sensacji, nie oddziaływa na nas z tego powodu, że ewokuje jakieś prawdziwe bądź przypuszczalne zdarzenie nie będzie to, przykładowo, akt homoseksualny lub,
jak w tryptyku z 1971 roku (gdzie można rozpoznać
obecnego na wielu obrazach George’a Dyera, który

umarł wówczas tragiczną śmiercią), człowiek, który
chce wejść na słabo oświetlone schody - można jed­
nak powiedzieć, że obraz tego rodzaju to przede
wszystkim miejsce, w którym coś się dzieje, albo coś się
zdarza, coś w rodzaju happeningu, który ostatecznie
służy do tego, by wyłoniła się owa obecność, do której
ciąży, jak się wydaje, każde z wymienionych tu dzieł
i bez której cała rzemieślnicza praca artysty okazałaby
się bezużyteczna. Jest to z reguły obecność ludzka,
choć czasami również obecność, że tak powiem, jakiejś
elementarnej cząstki natury pozbawionej czegokol­
wiek przypominającego duszę - może nią być trawia­
sta przestrzeń stanowiąca centralny motyw Krajobrazu
z 1978 r. (praktycznie biorąc, zredukowana do małej
próbki trawy, starannie wyodrębnionej, tak żeby po­
przez skoncentrowanie efekt transkrypcji miał większy
skutek), fontanna z 1979 r. (faktycznie namalowany
przy użyciu strumienia wody), wir piaskowy z 1981 r.
(przy wykorzystaniu tarcia lub proszkowania),
a w nowszych pracach - jak zwierzył mi się sam arty­
sta - woda z kranu. Jest to obecność, którą - tak jak
w wypadku ludzkiej obecności, będącej, jak się wyda­
je, głównym celem Bacona w różnych okresach twór­
czości, nigdy zresztą nieosiągniętym całkowicie - in­
tensyfikują, niejako okrężnymi drogami, rozmaite
zabiegi w swym charakterze obce ekspresjonizmowi,
stosowane na wielu obrazach (samodzielnych lub
w tryptykach) z lat 60. i 70.: cień przybierający bar­
dziej materialną formę kałuży, utworzonej przez płyny
wyciekające z postaci, tym samym uzyskującej większą
wagę; odbicie jako dodatek albo sobowtór o konsy­
stencji oryginału, którego realność podkreśla owa repetycja; pominięcie jednej części ciała, albo też od­
wrotnie, zaakcentowanie jej przez coś dodatkowego
(werystyczne domalowywanie szyn chirurgicznych lub
innych akcesoriów, których funkcją jest złagodzenie
fizycznego bólu, ale które naprawdę nie tylko go nie
ukrywają, lecz wręcz podkreślają); czasami też karko­
łomna, jeśli nie akrobatyczna pozycja ciała, o wyraźnie
zachwianej równowadze, może nawet o włos od upad­
ku, ciała, przez to, jak można by powiedzieć, bardziej
świadomego siebie i z tego powodu bardziej przekony­
wającego dla postronnego obserwatora; ewentualnie
też jakiś gest, tym bardziej frapujący, że wykonał go or­
gan inny niż do tego powołany (na przykład, mężczy­
zna obracający klucz w zamku stopą, główny temat
Malowidła z 1978 roku). Bacon, jak się wydaje, często­
kroć niezwykle okrężnymi drogami poszukuje w swej
pracy rzeczywistości od razu uchwytnej - lub, precyzyj­
niej mówiąc, konkretnego rezonatora, który natych­
miast daje widzowi poczucie bezpośredniego zetknięcia
z tym, co realne. Odbywa się to zawsze w skrajnym na­
pięciu, ponieważ właśnie przez czynną grę przeciwstaw­
nych sił - z jednej strony, impulsy realisty, z drugiej,
pragnienie totalnej wolności w transkrybowaniu - ina­
czej mówiąc, wychodząc poza romantyczne, czysto ze­

146

Michel Leiris • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU

wnętrzne zestawienie kontrastów, artysta ma najwięk­
szą szansę osiągnięcia swego celu, którym jest: pozwo­
lić, by ta bulwersująca obecność ukazała się nam z ca­
łą „brutalnością faktu” (określenie rozmówcy Bacona,
Davida Sylvestra) i urzekała tym szczególnym życiem,
które powstaje pod spojrzeniem artysty.
Czy jednak do tego, żeby w naszych oczach tę dwu­
wymiarową figurę naniesioną na płótno - choć wiemy,
że jest ona sztuczna (niezależna od biologii, będąca
produktem ludzkiej pomysłowości) - obdarzyć tak po­
rywającym życiem, wystarczy, że nie będzie ona pasyw­
ną kopią jakiejś rzeczywistości, tylko oryginalnym od­
tworzeniem tejże przez wyobraźnię, i że powie nam
o czymś bardzo nam bliskim w przestrzeni i czasie? N a­
wet jeśli Bacon nie był świadomy tej niewystarczalności, pozostaje faktem, że przy komponowaniu i realiza­
cji swych płócien - chyba spontanicznie, raczej
w wirze pracy niż z premedytacją - nie wzbraniał do­
stępu pierwiastkowi irracjonalnemu, a pewne logiczne
zwichnięcie przydawało im jeszcze dodatkowo życia.
Nie tylko liczył zawsze bardzo na to, co w rozmowie
z Davidem Sylvestrem nazywa „wypadkiem” (rozlanie
się farby przy malowaniu pędzlem lub szczotką, fałszy­
wy ruch ręki, czy jakiekolwiek inne mimowolne odda­
lenie się od pierwotnego planu), nie przestawał też
spekulować o umyślnym odwoływaniu się do przypad­
ku (przypadkowy wynik bezpośredniego kładzenia ko­
loru lub tarcia szmatą miał przynajmniej zaletę ograni­
czania ilustracyjnego charakteru danego obrazu,
a może nawet umożliwiał zmianę kursu), często też bez
żadnego uzasadnienia tematycznego włączał do obra­
zu ten lub inny szczegół, o którym można sądzić, że nawet jeśli wprowadzony został ze względu na jakiś
wymóg malarski, wymóg ten był na tyle luźny, że arty­
sta mógł postępować z wielką arbitralnością. W ten
sposób wymknąwszy się normom idealnym, dzieło mo­
że być otwarcie naznaczone tego samego rodzaju przy­
padkowością, jaka cechuje wszystko, co na tym świecie obdarzone zostało życiem. Rozmaite okręgi, pełne
albo nakreślone przerywaną linią koła, elipsy albo pla­
my o nie foremnym kształcie, rozrzucone po całym
płótnie, jak się wydaje, bez ładu i składu, strzałki, któ­
re nie tylko przyciągają wzrok, ale kierują go w okre­
śloną stronę, i może jeszcze długie pasma białej farby
sugerujące nagły wylew albo uderzenie biczem wszystkie te środki dodatkowo akcentują, w tym sen­
sie, że - pozbawione znaczenia, będąc czystymi sygna­
łami - wprowadzają w pewnej mierze elementy kapry­
su lub nieporządku (samowoli albo wykroczenia) do
względnego porządku całości znaczącej, która bez tej
domieszki szaleństwa byłaby kompozycją zapewne cie­
kawą, atrakcyjną, może i fascynującą, ale nie tą wibru­
jącą życiem rzeczą, którą jest przy całej swej funda­
mentalnej niepewności.
Tchnąć życie w postać - lub postaci - zamiast na­
ginać się do organicznych imperatywów konstrukcji

(to byłoby zwrotem ku dekoracyjności), dać jej samej
decydować o tym, co pokaże się na obrazie - oto we­
dług mnie jedna z żelaznych reguł Bacona, podpowie­
dzianych, jak można przypuszczać, przez instynkt. Wy­
jaśniłoby to na przykład, dlaczego zdarza mu się
wtłoczyć całkowicie, lub niemal, taką figurę - jakby
odlaną na nowo, choćby całkowicie wykrzywioną, ale
unikając dosłownej rekonstrukcji - w coś w rodzaju
węższej ramy wewnątrz ogólnej ramy obrazu, w kon­
strukcję geometryczną czysto linearną, bez funkcji
przedstawiającej, ramy, która jednocześnie gra rolę
pośrednika między figurą a rzeczywistą ramą - sugeru­
jąc porcję przestrzeni, w której ma znaleźć się postać oraz tworzy klatkę, widoczną zaledwie w zarysie,
w której de facto zamyka się figurę, tak jakby, dla uzy­
skania maksimum siły, trzeba było odgrodzić, w opra­
wę włożyć, zawrzeć wewnątrz tę tak spontanicznie
i z takim zacięciem namalowaną część obrazu. Innym
prostym i skutecznym sposobem wyodrębnienia posta­
ci, również w celu intensyfikacji, jest dla Bacona po­
kazanie jej na tle ekranu.
Bacon, jak się wydaje, często dokonuje zabiegu izo­
lowania dla emfazy pewnej partii obrazu bądź odrywa­
nia jej od reszty, raz precyzyjnie ją sytuując na płótnie
dzięki iluzji konstrukcji geometrycznej, innym razem
malując tło, które pozwala ją wyróżnić, i nie waha się
wynieść jej do rangi show-gwiazdy: to część najbardziej
witalna ze względów tematycznych, wobec której pozo­
stałe partie pełnią funkcję scenografii, zaledwie wyzna­
czającej miejsce akcji. Prawdopodobnie z tym samym
zamiarem umyślnie powiększa Bacon wysokość figur,
albo za pomocą cokołu, zresztą niewielkich rozmiarów,
pod meblem, na którym siedzi lub leży portretowana
osoba, albo nawet odrywając je od podłogi (tak jak
w tryptyku z 1970 r., na którym trzy figury kobiece
sterczą jak na żerdzi na czymś w rodzaju długiej zakrzy­
wionej belki przechodzącej przez wszystkie trzy obrazy,
bądź na innym tryptyku z tego samego roku, w którym
po lewej i prawej stronie widzimy mężczyznę na siedzi­
sku z umocowaniem, które mogłoby być czymś w ro­
dzaju huśtawki). Trzeba odnotować - stwierdzając sam
fakt bez wnikania w przyczyny, których trzeba by się
doszukiwać na głębszym, znaczącym poziomie - że
w swoich wypowiedziach Bacon wykazuje szczególne
zainteresowanie podwyższaniem figur, przynajmniej
(jak nie omieszkał dodać) wtedy, kiedy są nimi postaci
ludzkie. Wspomina, na przykład, że był pod wielkim
wrażeniem - ze świeckiego punktu widzenia, jako
spektaklu - fotografii papieża w sedia gestatoria, uno­
szonego przez tłum podczas intronizacji. Przyznaje rów­
nież, że w temacie ukrzyżowania najbardziej frapujący
dla niego jest nie dramat religijny, którego protagonistą jest boski męczennik, lecz - pominąwszy aspekt
rzeźniczy obiektywnie zawarty w tym zdarzeniu - pozy­
cja przestrzenna podwyższonego Chrystusa na Krzyżu.
Sztuka Bacona, niewątpliwie realizowana w kreacjach

147

Michel Lems • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU

malarskich obcych wszelkiej wierze religijnej, o któ­
rych on sam mówi, że nie niosą żadnego przesłania, jest
zbyt laicka i pozytywistyczna, by w jej kontekście ryzy­
kować użycie słowa sacré. Ale czy nie jest prawdą, że ta
sztuka, którą uważa on, podobnie jak w ogóle sztukę
naszych czasów, w zasadzie za nic innego niż grę,
i z której czerpie niezłe profity, czego zresztą wcale nie
ukrywa, wręcz przeciwnie, z humorem podkreśla (taka
autodeprecjacja w pewnej mierze nawiązuje do nihili­
zmu dadaistów i kwestionowania nie tylko tradycyjnej
estetyki, lecz samej podstawy sztuki w ogóle, a przez to
i postawy „artysty”), wydaje często dzieła, które można
by bez aberracji uważać za obdarzone aurą sacré, rzecz
jasna nie z powodu ich treści, ponieważ idzie tu o —
jeszcze raz podkreślałem - dzieło głęboko realistyczne,
o sztukę bez aluzji, w której to, co jest dane, jest dane
bez wskazywania na coś wybiegającego poza to, co
przedstawiono, ponieważ jednak każde z dzieł, o któ­
rych mowa, jak się wydaje, rządzi się prawami walory­
zującymi pewne elementy, które będą się wydawać tym
bardziej nasycone życiem, im bardziej oddalą się od ba­
nalności tego, co świeckie (nietuzinkowe, wyrwane
z codzienności, postawione, w sensie dosłownym lub
przenośnym, na cokole, za pomocą różnych zabiegów
podkreślających to, czego może dokonać malarstwo
tam, gdzie, jakby za sprawą szczęśliwego przypadku,
rozszalał się malarski demon). Do celu tego wiodą róż­
ne drogi, można go osiągnąć przez wyizolowanie figur,
tak jakby mimo prozaicznego charakteru były one nie­
tykalnymi idolami; można przez niejednoznaczność fi­
gur, które nie mając związku z ekspresjonizmem, często
są do tego stopnia zniekształcone, że wywołują uczucie
podobne do stanu ekstazy i niepokoju, określanego
mianem horror sacrum, doznawanego najostrzej wtedy,
kiedy, w momencie przełomu, którego źródła mogą być
krańcowo różne, wydaje się, że weszliśmy w osobisty
kontakt z naraz odsłaniającą się nam rzeczywistością;
czasami przez częściowy brouillage figur, który umyślnie
przydaje im aury tajemniczości, nie zacierając przy tym
w niczym ich realistycznego charakteru; przez uroczy­
sty wydźwięk ogólnej kompozycji obrazu, zwłaszcza
w tryptykach, wyzbyty jednakowoż wszelkiej pretensji
do pompy, i z tego powodu jeszcze bardziej rażący;
przez zaznaczenie na obrazach - podobnie jak w malar­
stwie minionych wieków, na których nabożnie figurują
donatorzy - obecności figur pobocznych, a czasem po­
bocznych figur drugiego stopnia (że tak powiem po­
bocznych spośród pobocznych), które wydają się mieć,
jak oficjanci lub kapłani służebni, miejsce ceremonial­
nie przyznane im w hierarchii tudzież grać rolę pewne­
go rodzaju gwardii honorowej wobec głównej postaci,
tym samym obdarzonej większym prestiżem czy władzą
- podobnie jak przydarza się Baconowi (wciąż w celu
zintensyfikowania obecności głównych figur) wzmoc­
nić efekt przez umieszczenie obrazu wewnątrz obrazu,
tak jak męskie wizerunki w formie popiersia, które są

tylko portretami... Czy nie mamy podstaw, by uznać, że
celem wszystkich tych zabiegów jest przydanie owej
jednej konkretnej cechy każdemu dziełu, w którym zo­
stały one zastosowane, pozwalającej schwytać widza
w sidła swoistej liturgii in blanco, nie odsyłającej do
żadnej transcendencji i istniejącej tylko dla samej sie­
bie, która tym mocniej porusza, że nieskażona jest żad­
nym ukrytym znaczeniem?
Będąc realistą, ponieważ - nawet wtedy, kiedy nie
wzbrania wstępu temu, co nieprawdopodobne, swój
ostateczny cel upatruje w wyrażaniu życia (tego, któ­
rym żyjemy i które czujemy, my - istnienia w ciągłym
ruchu) i w wytworzeniu dzieła manifestującego tę
obecność, którą jest promieniowanie samego życia,
w percepcji nieprzesłoniętej najmniejszą mgiełką inte­
lektualnego dystansu - realistą autentycznym, acz
wrogim anegdocie, która nawet wtedy, gdy jest poważ­
na, nigdy nie przeniknie pod zewnętrzną otoczkę rze­
czywistości, Francis Bacon wystrzegał się przeciążania
swoich płócien elementem stricte dramatycznym, in­
nymi słowy: nie chciał intrygi, której intelektualne
zrozumienie oddala od celu i umniejsza zmysłowy
efekt dzieła, i jeśli w ogóle uciekał się do scenariusza,
to był on zredukowany do minimum, nie ostawało się
niemal nic (najbardziej artykułowanym był zapewne
ten ze środkowej części tryptyku Ukrzyżowanie z 1965
roku, gdzie mężczyznę, którego ledwie widać, z wyjąt­
kiem trójbarwnej kokardy, molestuje ktoś z opaską ze
swastyką na ramieniu - nawiasem mówiąc jest to
szczegół, któremu autor nie przypisuje wymowy histo­
rycznej, uzasadniając go po prostu potrzebą koloru
w tej partii malowidła, i wyjaśniając, że pomysł opaski
podsunęła mu stara gazetowa fotografia Hitlera w oto­
czeniu nazistów). Niemniej pozostaje faktem, że zbyt
pasjonując się życiem, by odrzucić chociażby jego od­
powiednik w śmierci implikujący brak stałości, Bacon
w kilku przypadkach dopuścił może nie tyle dramat zbyt bliski gazetowych sensacji i nazbyt zdający się na
narrację - ile tragedię, formę, która - nie popadając
w sentymentalizm - trafia u niego na tę część wrażli­
wości, którą intryguje „zapach śmierci” , kojarzony
z miejscami, gdzie wystawiane jest rzeźnicze mięso.
Nie tylko różne wersje Ukrzyżowań, odarte z odniesień
do Wydarzenia z Ewangelii, są naznaczone stygmatem
krwi (maltretowanego ciała), natomiast wczesny tryp­
tyk Trzy studia postaci na podstawie Ukrzyżowania
(1944) oparty jest na temacie wziętym z jednego z naj­
posępniejszych epizodów mitologii greckiej, zemście
Erynii, również inny, znacznie nowszy (1981) został
wyraźnie zainspirowany Oresteją Ajschylosa. Choć
kompozycja ta nosi bez wątpienia rysy tragiczne, jest
przecież wolna od wszelkiego patosu i pozbawiona ja­
kiegokolwiek elementu teatralnego: w tym prostym
i bezpośrednim dziele liczą się przede wszystkim zwar­
tość ogólnej struktury oraz marmurowa niewzruszoność przedstawionych postaci, a więc jakości doskona­

148

Michel Leiris • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU

le odpowiadające samej naturze tragedii, która
(w przeciwieństwie do dramatu, gdzie bohaterowie
działają poruszani uczuciem i reagują na bieg zdarzeń)
przedstawia protagonistów wyciosanych z jednego ka­
mienia, marionetki w rękach surowej powinności lub
fatalizmów. Tu również, całkowicie unikając anegdo­
ty, Bacon manifestuje postawę głębokiego realisty, na­
wet wtedy, gdy zwraca się ku mitowi: to, co nam po­
kazuje, to tylko bycie tu, epifaniczne, coś zbyt gęstego,
byśmy mogli się od tego odciąć. Podobnie w tryptyku
z 1976 roku, a więc o kilka lat wcześniejszym od inspi­
rowanego Oresteją, którego centralnym motywem jest
figura - nie zawaham się jej określić mianem prome­
tejskiej - mężczyzny z głową podziobaną i zmasakro­
waną przez drapieżnego ptaka z rozpostartymi skrzy­
dłami, drapieżnika tej samej proweniencji jak mniej
majestatyczny ptak u stóp rozprutego zwierza (praw­
dopodobnie świni) w Padlinie i drapieżnym ptaku
z 1980 roku, innej pracy Bacona, którą trudno byłoby
zinterpretować w kategoriach jakiejś historii, choćby
tylko z grubsza, ale która za sprawą monumentalnej
pozycji i barwy zawieszonego wysoko mięsa osiąga tra­
gizm sceny ofiarnej. Trzeba tu również wymienić obraz
z 1969 roku zatytułowany Corridas - jego prawdziwość
tym bardziej zadziwia, że nie wyszedł spod pędzla ja­
kiegoś aficionado - w którym Bacon podjął, w duchu
realizmu, temat uważany przez wielu z nas za jedno
z nowoczesnych wcieleń tragedii antycznej.
Pod szkłem, które według Bacona pomaga „spłasz­
czyć” materialne nierówności powierzchni obrazu, ale
którego rolą - jak podejrzewam - jest także utemperować nieco wojujący realizm artysty, ewentualnie też
dodać nieco uroczystego lśnienia tym przedstawie­
niom osób zazwyczaj uchwyconych na gorąco, jak się
wydaje, w erotycznym starciu, albo w najbanalniej­
szych sytuacjach czy to snu, czy jawy, jeśli nie wręcz
przy spełnianiu niższych potrzeb życiowych, albo roz­
szerzyć na całość obrazu (łącznie z płaskim tłem) i sfi­
nalizować dzięki niemal dosłownemu zamknięciu pro­
ces wyodrębniania, oddzielania od neutralności
codziennego życia, co osiąga się, jeśli idzie o pewne je­
go cechy, rozmaitymi drogami, płótna Francisa Baco­
na, zarazem niespokojne i opanowane, dają temu, kto
patrzy na nie jako całość i chce uchwycić je w pełnym
bogactwie, uderzający wizerunek tego wyjątkowego
artysty naszej epoki w całej jego złożoności, złożono­
ści, którą miałem nadzieję wyraźnie zredukować, pa­
trząc na niego przez pryzmat jego dzieła. Ta nadzieja
okazała się chyba jednak płonna - portretowanie sztu­
ki Bacona, nawet z pomocą jego pouczających dysku­
sji z Davidem Sylvestrem, okazuje się w końcu niemal
tak usiane przeszkodami, jak byłoby namalowanie je­
go portretu, i nie lepiej go zresztą wyjaśnia (raczej
upraszcza). Moja porażka byłaby przeto gwarantowa­
na, gdyby nie to, że po pospiesznym przeglądzie, abso­
lutnie pozbawionym ambicji doszukania się jakiegoś

symbolicznego podłoża u Bacona, mimo wszystko
w bardzo ogólny sposób mogłem wskazać na ważność
i rangę jego dzieła.
Choć sam artysta twierdzi, że nie ma dla nas żadne­
go przekazu, z mojego osobistego doświadczenia wyni­
ka, że jego dzieła wydatnie pomagają nam odczuć to,
czym jest dla kogoś pozbawionego iluzji sam fakt egzy­
stencji. Odczucie nasze będzie tym bardziej przenikliwe,
że to właśnie w naszej teraźniejszości, jasno wypunkto­
wanej wieloma szczegółami, obraz objawia całą swoja
obecność, jako obraz i jako źródło wyobrażeń, które w dziełach aktualnych, tak ze względu na działanie, ja­
kie mają one na nas, jak ich aktualność chronologiczną
- nie mają innej racji bytu niż niemal raniąca obecność.
I jeszcze poza tym, czyż tego rodzaju sztuka, gdzie w każ­
dym niemal wyobrażeniu występują suwerennie połą­
czone piękno i jego negacja, nie odzwierciedla podwój­
nej natury momentów, które tak sobie cenimy jako
chwile najbardziej specyficznie ludzkie, kiedy to - zafa­
scynowani i uwiedzeni aż do zawrotu głowy - mamy
wrażenie, że dotykamy bezpośrednio samej rzeczywisto­
ści, że wreszcie żyjemy własnym życiem, jednocześnie
czując, że w naszą radość wkrada się dziwny dysonans:
niepokój wywoływany przez tę instancję bezwzględnie
wrogą, śmierć, którą w najskrytszych warstwach nasze­
go jestestwa nieodmiennie demaskuje refleksja pragną­
ca objąć całość życia. To właśnie z powodu tej zasadni­
czej ambiwalencji Francis Bacon, artysta hiperwrażliwy
i bardzo żądny rzeczywistości, traktuje rzeczywistość po­
woływaną do życia na obrazie tak, jak inni mogliby
traktować rzecz świętą: różnymi sposobami chce ją
umieścić w cudzysłowie albo w egzerdze jak cudowną
rzecz, której niejednoznaczny charakter (na pół zakli­
nanie, na pół groźba) prowokuje nas tak do stłumienia,
jak i egzaltacji.
Wypowiadając się o płótnach Bacona, których za­
korzenienie w nowoczesności wybiega daleko poza
chwytliwe szczegóły na powierzchni, David Sylvester
używa słowa relevance [związek z rzeczą, posiadanie
znaczenia dla sprawy], przypisując im cechę pojawiania
się „akurat w porę”, robienia lub mówienia czegoś
w najwłaściwszym momencie. Te obrazy bez podwój nego dna, w których nie należy doszukiwać się czego­
kolwiek poza tym, co na nich widzimy, ponieważ autor,
malując, nie chce mieć na myśli niczego innego niż to,
co maluje, i krótko ucina wszelki komentarz natury
światopoglądowej, obrazy, które znaczą tylko miejsca
pojawiania się czystych, żywych obecności, nie odsyła­
jących do niczego poza sobą, pod nieobecność sensu a zatem będąc nonsensem - wydają się, w swojej pora­
żającej nagości tego akurat momentu (nieodwołującej
się ani do tego, ani do tamtego świata i niewmieszanej
w cokolwiek, co ma zabarwienie literackie) przedsta­
wieniami adekwatnymi do nicości naszej sytuacji na
ziemi, gdzie - ulotne istnienia - jesteśmy bytami bar­
dziej niż inne zdolnymi zaledwie do błyskotliwego i bez­

149

Michel Leiris • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU

użytecznego upojenia. Krótko mówiąc, bytami odpo­
wiadającymi chyba współczesnej wersji stanu ducha,
który ongiś nazywało się mal du siècle: z naszym żarli­
wym poczuciem obecności otwartej na wszystkie uroki
świata, niezbyt dla nas życzliwego, połączonym z lodo­
watą pewnością, że, bezsilni, tylko tym jesteśmy. I do
tego jeszcze, na śmiesznie krótki czas.
N a wzór Samuela Becketta, którego rzekomo po­
zbawione tajemnicy zdania wzniecają marzenia o dys­
kretnych emanacjach z żarzącego się torfu, Francis Ba­
con - bez napuszonej retoryki ani odwoływania się do
mitologii, w sposób wzbudzający naszą ekscytację cel­
nością i wigorem sformułowań, tam gdzie powinna nas
przygniatać milcząca, twarda prawda, wyraża to, czym
jest właściwa kondycja ludzka (kondycja człowieka po­
zbawionego trwałego raju, którą dostrzeże dzisiaj każ­
dy, kto potrafi uczciwie przyjrzeć się sobie) i z tego
względu mamy prawo opatrzyć go etykietą realisty, bez
względu na to, jak silny będzie - na poziomie mniej co­
dziennym - tragiczny komponent tej twórczości, poja­
wiający się często podskórnie, a ewokowany explicite
przez Bacona w tryptyku na kanwie Orestei, aluzjach
do Erynii (albo brutalnie, jak w Trzech studiach postaci

na podstawie Ukrzyżowania, albo rykoszetem, jak
w wolnej parafrazie plastycznej poematu Sweeney Ago­
nistes, w którym, w epigrafie wziętym z Choeforów, Ore­
stes mówi o swych prześladowczyniach). Jeżeli naj­
trwalszym osiągnięciem artysty takiego jak Bacon,
płynącym z jego prób bezpośredniej reprezentacji, jest
natychmiastowe uzmysłowienie u zafascynowanych
widzów dziwności, jeżeli nie absurdalności samego ich
istnienia (przypadkowego, na które nie ma odpowiedzi,
choć wiecznie się pyta) ten artysta może - unikając
wszelkiego patosu - jedynie pokazać przerażająco czar­
ną odwrotną stronę błyszczącego medalu. Autentyczna
ekspresja człowieka Zachodu naszych czasów, dorobek
Francisa Bacona - człowieka, który wspaniale wyjaśnił,
kim jest i jaki pożytek płynie z mówienia o, po nietzscheańsku nazwanej, „radosnej rozpaczy” (exhilarating
despair) - nie może nie odzwierciedlać, mimo iż artysta
zawsze się tak wzbraniał przez pouczaniem i perorowa­
niem, konsternacji trapiącej kogoś, komu przyszło żyć
w tej epoce horroru upudrowanego cudami piękności
i przyglądać się jej z przytomnością umysłu.
Przełożył Marek Kędzierski

Francis Bacon i Michel Leiris, 1970. Za: „Magazine Littéraire” nr 302/1992.