-
extracted text
-
I). 1. Nagrobek Jakuba (zm. 1916 r.) i K a t a r z y n y (zm. 1938 r.) Dziewońskich, Dziekanowice, gm. Dobczyce, w o j . k r a
kowskie, w y k . Wł. Baran. I I . 2. Nagrobek A n n y Cieślikowej, Raciechowice, w o j . krakowskie, w y k . Wł. Baran.
Alicja
Małeta
Z BADAŃ NAD L U D O W Ą RZEŹBĄ KAMIENNĄ O K O L I C WIELICZKI, G D O W A ,
Kamienna rzeźba reprezentowana przez f i g u r y p r z y
drożne i p o m n i k i nagrobne występuje w zagęszczeniu
na terenach obfitujących w łatwo dostępny surowiec.
Są to głównie obszary południowej i środkowo-wschodniej Polski. Kamienna rzeźba różnych okolic różni się
cechami f o r m a l n y m i na skutek rozpowszechniania wzo
rów miejscowych pracowni kamieniarskich. Niniejsze
rozważania dotyczą rzeźby kamiennej południowych te
renów w o j . krakowskiego oraz przyległych części w o j .
nowosądeckiego i tarnowskiego, ze szczególnym uwzględ
nieniem wiejskich ośrodków kamieniarskich w rejonie
Dobczyc i Myślenic .
Dokładnie przebadany został obszar zamykający się
w trójkącie Wieliczka — Gdów — Myślenice. Znajduje
się t a m kilkanaście miejscowości, w których w y d o b y
wano piaskowiec, przede wszystkim na potrzeby b u d o w
nictwa. O d k r y w k i te, nazwane „kamieńcami", „górami",
„skałami", są stosunkowo młode, początki ich eksploa
t a c j i sięgają bowiem przeważnie końca X I X w. K a
mień stąd pochodzący w y k o r z y s t y w a n y był w niedale
1
MYŚLENIC
k i m zasięgu od miejsca wydobycia. T y l k o piaskowiec
z kamieniołomów Drogini, a zwłaszcza Dobczyc (eksplo
atowany od X V I w . ) używany zarówno jako materiał
budowlany jak i rzeźbiarski, rozchodził się szeroko, za
opatrując
także pracownie i warsztaty kamieniarskie
Krakowa.
2
Datowane zabytki rzeźby kamiennej stanowią sa
moistne, a czasem jedyne źródło historyczne, dotyczące
dziejów kamieniarstwa na interesującym nas terenie.
Najstarsza znana kamienna figura przydrożna pochodzi
z pocz. X V I I w . z rejonu Dobczyc. K i l k a zabytków za
chowało się z w i e k u X V I I I . Nie wszystkie mają cha
rakter ludowy. Największa ilość kapliczek pochodzi
z drugiej połowy X I X w . Po r o k u 1900 liczba f u n d a c j i
f i g u r przydrożnych znacznie się zmniejszyła, natomiast
pojawiają się na cmentarzach wiejskich najstarsze na
g r o b k i kamienne.
W miarę jak zbliżamy się do końca X I X w., wyła
niają się spośród masy anonimowych prac obiekty, któ-
225
mm
I I . 3. Figura w Niżowej, gm. Gdów, w o j .
krakowskie, w y k . Fr. Ślusarz, 1923 r. 11. 4.
Fragment tejże kapliczki.
r y c h autor jest znany. Wiadomości z terenu informują
o wiejskich ośrodkach kamieniarskich tego okresu. W
trójkącie Wieliczka — Gdów — Myślenice, szczególnie
w miejscowościach posiadających duże kamieniołomy
j a k : Droginia, Dobczyce, Targoszyna powszechną znajo
mość obróbki kamienia można by porównać do znajo
mości obróbki drewna w dawnej wsi polskiej. Spora
część gospodarzy z tych miejscowości — stawiając do
my mieszkalne i b u d y n k i gospodarcze — sama obrabia
ła potrzebny do tego celu kamień. Podkreślić należy,
że umiejętności te dotyczyły t y l k o obróbki surowej, od
której daleko do obróbki „czystej", czy artystycznej.
Właścicielami dużych odkrywek były do I I w o j n y
światowej d w o r y i probostwa, a mniejszych — ludność
wiejska. D w o r y i probostwa wydzierżawiały zazwyczaj
swoje „kamieńce" spółkom l u b pojedynczym kamienia
rzom zajmującym się obróbką wstępną. Właściciele
mniejszych „skał" eksploatowali je sami. Kamieniarze
tamtejsi — nawet z n i e w i e l k i m i umiejętnościami —
znajdowali zatrudnienie poza wsią, głównie w K r a k o
wie, jako robotnicy przy budowie dróg i mostów (zwa
226
no ich „szpicakami"), na budowach i w warsztatach k a
mieniarskich.
Zachowane archiwalia k r a k o w s k i e dotyczące ce
chu murarsko-kamieniarskiego słabo dokumentują do
pływ uczniów z tego rejonu. Z niepełnych zresztą za
pisów w y n i k a , że do trzeciej ćwierci X I X w. przyjęto
zaledwie dwóch uczniów z omawianego t u terenu .
Zebrane drogą wywiadów informacje o właścicielach
warsztatów wiejskich sięgają końca ubiegłego w i e k u .
A n i jeden z nich nie jest odnotowany przez k r a k o w s k i e
spisy uczniów i czeladników, chociaż informatorzy w s k a
zują właśnie Kraków jako miejsce ich pracy. Księgi do
tyczące okresu międzywojennego przynoszą 13 wpisów
na uczniów chłopców z badanego terenu
Spośród nich
t y l k o trzech złożyło egzaminy czeladnicze.
Kamieniarze, którzy nie przeszli przeszkolenia za
wodowego, m i m o b r a k u uprawnień podejmowali się prac
przy budowach i w y k o n y w a l i inne zamówienia. B y l i
ścigani przez administrację i cech jako niebezpieczna
konkurencja. Mówią o t y m zapiski w aktach cechu
„murarsko-stameckiego" (kamieniarskiego) jak również
3
Sprawozdania K r a k o w s k i e j Izby Rzemieślniczej z lat
1936—8. O w y m i „robotnikami, fuszerami" w y m i e n i o n y
mi przez archiwalia b y l i kamieniarze, którzy nauczyw
szy się wstępnej obróbki w kamieniołomie, l u b w m i e j
skiej pracowni — zakładali własne skromne warsztaty
na w s i .
Ośrodkami wiejskiej p r o d u k c j i kamieniarskiej były na
przełomie X I X i X X w . miejscowości: Dziekanowice,
Grajów, Hucisko, R u d n i k , Borzęta. We wszystkich w a r
sztatach w y k o n y w a n o na równi obróbkę budowlaną k a
mienia (ciosy na fundamenty, piwnice, elementy a r c h i
tektoniczne) jak i artystyczną (nagrobki, f i g u r y przy
drożne). Nie robiono t a m natomiast k a m i e n i młyńskich
i żarnowych, w p r o d u k c j i których specjalizowały się
Trzenieśnia i Poręba.
Kamieniarze w y w o d z i l i się z biedniackich przysiół
ków. Spośród w y m i e n i o n y c h wcześniej ośrodków n a j
prężniejszym w obecnym stuleciu były Dziekanowice.
Znajdowały się t u t r z y warsztaty. W y k o n y w a n e w nich
prace rozchodziły się szeroko, zaspokajając zapotrzebo
wanie okolicznej ludności do tego stopnia, że pobliskie
Dobczyce (duży ośrodek wydobywczy piaskowca) do
okresu powojennego nie miały ani jednego warsztatu
kamieniarskiego wykonującego prace o charakterze a r t y
stycznym. Dziekanowiccy kamieniarze w y w o d z i l i się z
przysiółka Zabawa. Właścicielami warsztatów b y l i : Wła
dysław Baran, Michał Idzi, Józef Hankus.
Władysław Baran (1878—1956) pochodził z kamie
niarskiej rodziny. Ojciec jego Jan, urodzony w R u d n i
k u (zrn. w 1911 г.), pracował w k r a k o w s k i c h warszta
tach przez wiele lat. Zabrał on kilkunastoletniego syna
do K r a k o w a na naukę zawodu. Znając już fach, Wła
dysław Baran założył samodzielny warsztat w Dzieka
nowicach. M i m o b r a k u uprawnień szkolił uczniów. W y
konywał głównie stele żydowskie („ciajwesy") i nagrob
k i na pobliskie cmentarze katolickie. Stele zamawiano do
K r a k o w a i Wieliczki, były bowiem tańsze niż wyroby
kamieniarzy miejskich. Przy opracowywaniu kompozy
c j i f i g u r a l n y c h Baran posługiwał się między i n n y m i ,
jako wzorami, oleodrukami o tematyce r e l i g i j n e j . Syn
Władysława Barana — Bolesław (po zmianie nazwiska
Brzeziński) założył w latach 60-tych własny warsztat
w Wieliczce. W y k o n u j e nagrobki z k a m i e n i sztucznych,
bez kompozycji f i g u r a l n y c h .
cowana jest dokładniej, twarz zyskuje na ostrości r y
sów, wyraźnie zaznacza się cierniowa korona w postaci
luźnej plecionki. Inne prace można przypisać temu auto
r o w i już t y l k o hipotetycznie. Należało by t u zwrócić
uwagę na zespół dość jednorodnych plastycznie figur
Ukrzyżowanego na cmentarzu w Gorzkowie. Jedna z nich
była niewątpliwie wykonana przez Barana. Pozostałe
powstały w krótkim okresie od 1923 do 1927 r. Jest
bardzo prawdopodobne, że wszystkie te nagrobki wyszły
z warsztatu Barana. Możliwe też, że jego dziełem sa.
także nagrobki Antoniego Króla i Józefa Waśniewskiego
w Biskupicach oraz Ks. Węgrzynka w Dziekanowicach.
Pozostali dziekanowiccy właściciele warsztatów nie
są znani ze swych prac. Michał I d z i (1897—1961), uczeń
Władysława Barana, usamodzielnił się w w i e k u 24 lat
i założył d r u g i warsztat w Dziekanowicach. Zajmował
się głównie obróbką artystyczną. Wykazywał duże zdol
ności plastyczne. Sam projektował wzory nagrobków w y
konywanych przez siebie i innych miejscowych kamie
niarzy. Szkolił dwóch uczniów, którzy zostali jego współ
p r a c o w n i k a m i : Rudolfa Cygana i Franciszka Nowaka.
Idzi współpracował z pozostałymi dziekanowickimi w a r
sztatami. Często zwracał się do niego o pomoc starszy
odeń Józef Hankus. Idzi rysował dla niego wzory rzeźb
i odkuwał napisy. Jedyna znana praca Idziego, to be
tonowa kapliczka z 1960 r. w e wsi Jankówka.
Trzeci warsztat miał w Dziekanowicach wspomnia
ny już Józef Hankus. Kontynuował zawód swego ojca
Klemensa, który przez wiele lat zajmował się kamie
niarstwem w K r a k o w i e . Nie wiadomo jednak w j a k i m
charakterze pracował. Gdy syn podrósł, Klemens H a n
kus wrócił na wieś i założył warsztat, w którym praco
w a l i we dwóch, obywając się bez pomocy innych współ
pracowników. Obaj b y l i analfabetami.
4
Nagrobki w y k o n y w a n e przez Władysława Barana
znajdują się przede wszystkim na cmentarzach w Dzie
kanowicach, Biskupicach, Gorzkowie, Raciechowicach.
Wśród prac powtarzają się dwa tematy: M a t k a Boska
Niepokalanego Poczęcia i Chrystus Ukrzyżowany. Każ
dy z tych tematów realizowany jest w g jednego wzoru
ikonograficznego. Tematy maryjne reprezentują trzy
pełnoplastyczne, wolnostojące figury znajdujące się na
cmentarzu w Dziekanowicach. Są to n a g r o b k i : A n i e l i
Szydłakowej, zm. w 1937 г., Jakuba, zm. w 1916 r.
i K a t a r z y n y zm. w 1938 r. Dziewońskich ( i l . 1), Stani
sławy Błaszczyk, zm. w 1943 r. Kompozycja całości po
staci nie ulega zmianie w kolejnych ujęciach. Zmieniają
się tylko szczegóły, postać nabiera ruchu, t w a r z wydłu
ża się, subtelnieje. Trzony f i g u r są w typie dekoracji
analogiczne.
Przedstawienia
Ukrzyżowanego
wykonane
przez
Władysława Barana znajdują się na cmentarzu w Gorz
k o w i e (grób Władysława Stachury, zm. w 1926 г.), Bis
kupicach (grób Teresy Szczurkówny, zm. w 1930 r.) oraz
Raciechowicach (grób A n n y Cieślikowej, zm. w 1941 r.
- - i l . 2). W przedstawieniach tego tematu widoczne są
pewne modyfikacje. Na późniejszych czasowo wyobraże
niach proporcje ciała Chrystusa zbliżają się do n a t u
ralnych; muskulatura, choć schematycznie ujęta, opra
227
П. 5.
Figura
przydrożna,
Glichów, gm. Wiśniowa, w o j . krakowskie. I I . 6. Kapliczka, W i n i a r y , w o j .
krakowskie w y k . F. Ślusarz z Huciska, 1905 r.
Mniejszy ośrodek stanowiły dwie wsie leżące blis
ko siebie: Grajów i Hucisko. Kamieniarze tamtejsi w y
wodzili się z przysiółka Żakowa. W Hucisku od lat
80-tych ubiegłego w i e k u był eksploatowany kamienio
łom będący wówczas własnością d w o r u . Były t u dwa
warsztaty. Jeden z nich należał do Franciszka Ślusarza
(1877—1926) noszącego przezwisko „Broda". Pochodził
z Huciska, nie wiadomo gdzie wyuczył się zawodu. Jako
jeden z pierwszych począł eksploatować miejscowy k a
mieniołom. Ślusarz musiał być dość wziętym rzeźbia
rzem, bo jak pamięta Bronisława Cygan z Grajowa,
sporo kamiennych f i g u r miał u siebie w chałupie.
Prawdopodobnie zetknął się kiedyś z m i e j s k i m i pracow
n i a m i k a m i e n i a r s k i m i , gdyż posiadał „żurnal" (wzor
nik), który pokazywał k l i e n t o m zamawiającym rzeźby.
Sam wykonywał napisy hebrajskie na stelach według
wzoru rysunkowego dostarczonego przez Żydów. W p r a
cy pomagał Ślusarzowi syn Stefan (ur. w 1910 г.), który
po śmierci ojca związał się z kamieniarską firmą k r a
kowską Braci Trembeckich. Zginął tragicznie w 1944 r.
Franciszek Ślusarz znany jest z niewielu prac. W
1923 r. wykonał figurę przydrożną w Niżowej ( i l . 3, 4),
ufundowaną przez cieślę nazwiskiem Jamka. Druga f i
gura jego ręki, datowana na 1905 г., autoryzowana,
228
I
znajduje się w Glichowie ( i l . 5). Reprezentuje ona bar
dzo popularny na t y m terenie t y p trzykondygnacjow e j kapliczki o narożach f l a n k o w a n y c h k o l u m i e n k a m i .
A r c h i t e k t u r a jej opracowana
jest
bardzo
starannie
(gzymsy zwielokrotnione, ozdobione w o l i m i oczkami
i ząbkami). Rzeźba występująca na poszczególnych k o n
dygnacjach podporządkowana jest architektonice ca
łości. Postacie są dość poprawne w proporcjach, f r o n
talnie ujęte. Pionizację podkreślają fałdy szat, przedsta
wione w postaci gęstych równoległych nacięć. Twarze
świętych wykonane są wg jednego schematu.
Druga, późniejsza figura z Niżowej ma architek
turę odmienną. D w u k o n d y g n a c j o w y trzon zamyka od
góry gzyms trójkątnie łamany. Płaskorzeźby M a t k i Bos
kiej Niepokalanego Poczęcia d św. Józefa są kształto
wane nieco swobodniej, schematycznie i sztywno. Ś l u
sarz wykonał również k i l k a prac o charakterze n i e f i g u r a t y w n y m , np. obelisk w Gdowie, w y s t a w i o n y k u czci
Bartosza Głowackiego, a także brał udział w pracach
kamieniarskich przy wznoszeniu b u d y n k u sądu w Myś
lenicach.
W G r a j o w i e istniał d r u g i warsztat, którego właści
cielami b y l i Feliksowie. Jan Feliks (1880—1914) o przez
w i s k u „Anioł" wyuczył się zawodu prawdopodobnie przy
II.
7. Grób M a r i i
z Szymańskich Bednarskiej (zm. 1894 г.), w y k . Jan
Felix z Grajowa, Dziekanowice.
ojcu Franciszku, który również był kamieniarzem. Nic
jednak nie w i e m y o jego życiu i pracy, wskazuje się
t y l k o na jedną z kapliczek w Grajowie, uchodzącą za
jego dzieło. Jest ona k i l k u k o n d y g n a c j o w a , zwieńczona
figurą św. Floriana (z 1872 г.). Ojciec i syn przez wiele
lat pracowali razem. Spośród znalezionych na omawia
n y m terenie nagrobków i f i g u r przydrożnych najwięcej
jest autorstwa Jana Feliksa. Sygnował on swe prace
d w o j a k o : „Jan Felix z G r a j o w a " , l u b „Jan Felix w K u
nicach", gdyż pochodził z Grajowa, a w K u n i c a c h oże
nił się i mieszkał przez k i l k a lat. Cechą stylu Jana
Feliksa jest architektoniczność, przez co rozumiem p r z y
kładanie szczególnej uwagi do k o n s t r u k c j i całości dzieła
i do zdobnictwa architektonicznego. Ulubiony przez Fe
liksa t y p nagrobka i f i g u r y wzorowany był na neogot y k u . Spośród prac nawiązujących do stylu gotyckiego
zachowany jest nagrobek M a r i i Szymańskiej z Bednar
skich, znajdujący się na cmentarzu w Dziekanowicach
(il. 7). W jego architekturze występują typowe dla tego
stylu elementy: kwiatoń, maswerk, p i n a k l e ozdobione
czołgankami. Zawiera on f r o n t a l n i e ujętą przyścienną
figurę M a t k i Boskiej. Symetryczny układ postaci oży
w i a swobodny przebieg miękko rysujących się fałd suk
ni i płaszcza. Bryła jest zwarta i uogólniona, pozbawio
na szczegółów w opracowaniu szat czy rysów t w a r z y .
Te cechy występują również w pozostałych rzeźbach
Feliksa. Inne neogotyckie w f o r m i e prace tego autora
to: figura przydrożna w Muchówce z 1907 г., figura w
Hucisku ufundowana przez Jana Włocha oraz nagrobki
(Rozalii i Józefa Feliksów, K a t a r z y n y Leszczyńskiej) w
Dziekanowicach. Jan Feliks wykonał również prace, w
których pełnoplastyczna, wolnostojąca rzeźba odgrywa
rolę pierwszoplanową, co widać najlepiej na przykła
dzie znajdującej się w Kunicach f i g u r y przydrożnej,
autoryzowanej, z 1902 r. Trzon j e j jest dwukondygnacjowy, w płycinach o maswerkowych okuciach w i d n i e
ją płaskorzeźby świętych: Andrzeja, K a t a r z y n y , Rozalii
(il. 8). Całość wieńczy figura św. Jana Niepomucena.
Figura ta jest zblokowana w formę graniastą, masywna,
ciężka, o głębokim modelunku ( i l . 9). Rysy postaci i
szczegóły szat opracowane są starannie. Pozostałe rzeźby
tej grupy pochodzą z nagrobków. S ą wśród nich dwa
tematy z Matką Boską Niepokalanego Poczęcia: nagro
bek Jana Czajczyka w Dziekanowicach i M a r i i z K o
walów Szewczyk w Gdowie oraz w Biskupicach na gro
bowcu Ks. Gąsiorowskiego f i g u r a archanioła, a na n a -
229
II.
8. Kapliczka, fragment, Kunice, gm. Gdów, w o j . krakowskie, 1902 г., w y k . Jan Feliks. I I . 9. Figura św. Jana
Nepomucena wieńcząca tą kapliczkę.
grobku Józia Dziamy w Dobczycach modlący się anio
łek. B y ć może aniołek ten został zakupiony w m i e j s k i m
warsztacie, jest bowiem w y k o n a n y z innego piaskow
ca niż cokół, na którym stoi. W Raciechowicach znaj
duje się p i r a m i d a l n y w kształcie nagrobek Dudzików,
rówhież sygnowany. Jan Feliks był bardzo biegły w k a
mieniarstwie architektonicznym. Rzeźba i płaskorzeźba
współwystępująca z tą architekturą, wtopiona w całość,
nie odgrywa pierwszoplanowej r o l i . Pod względem f o r
m a l n y m oscyluje ona pomiędzy ludowością a poprawną
rzemieślriezością.
Można wymienić k i l k a prac, które przypuszczalnie
wyszły z warsztatu Feliksów. Nagrobek Ks. Biedronia
w Dziekanowicach oraz M a r i i Łanoszkowej w B i s k u p i
cach powtarzają dokładnie sposób rozwiązania znanego
już z opisu nagrobka M a r i i Bednarskiej ( i l . 7). N a t o
miast nagrobek Rozalii K u c i o w e j w Biskupicach — w
f o r m i e ośmiobocznej k o l u m n y — jest bardzo podobny
do innego, sygnowanego przez Feliksa, a znajdującego
się w stanie daleko posuniętego zniszczenia na tymże
cmentarzu. Istnieją pojedyncze wskazania, że jego ręki
są f i g u r y przydrożne w Biskupicach z 1899 r. ( i l . 10)
i Niżowej z 1913 r. Foprawnością neogotyckiej architek
t u r y wyróżniają się kapliczki w Chorągwicy (1890 г.),
Lednicy (1899 r.) i Nadolu (1907 г.), które ze względu
na czas ich powstania można by również przypisać Fe
liksom.
Trzecim, najmniejszym ośrodkiem k a m i e n i a r s k i m
był Rudnik. Prowadził w n i m warsztat Franciszek K u l ma, ur. w 1884 r. Gdy miał 20 lat wyjechał w poszuki
w a n i u pracy do Francji. Przez trzy lata pracował w k a
mieniołomach w Nancy. Po powrocie został zatrudniony
w pracowni Bodnickiego w Wieliczce, a potem w f i r m i e
Trembeckich w K r a k o w i e . Mając 30 lat założył własny
warsztat w R u d n i k u . W pracy pomagał m u najstarszy
syn Kazimierz (ur. w 1922 г.), który jednak nie obrał
tego zawodu po ojcu. K u l m a znany jest t y l k o z prac
o charakterze n a g r o b k a r s k i m . Znajdują się one na cmen
tarzach w Dziekanowicach i Biskupicach. Trzy z nich
są autoryzowane. Nagrobek Z o f i i Widomskiej z Błasz
czyków, najstarszy z tej grupy, jest zbliżony w f o r m i e
do trzech nagrobków wykonanych przez Władysława
Earana, ale figura M a t k i Boskiej Niepokalanego Poczę
cia, dłuta K u l m y , choć poprawna w proporcjach, r o b i
w porównaniu z pracami Barana wrażenie sprymityzowanej. U w y d a t n i a się to w statyczności ujęcia i usztyw
nieniu postaci a zwłaszcza w opracowaniu t a k i c h szcze
gółów jak rysy t w a r z y . Na pełnym, ciężkim owalu wąski
nos, zbyt blisko siebie osadzone oczy nadają twarzy w y laz wiecznego zdziwienia. Sygnowaną pracą K u l m y jest
nagrobek Siudów (zm. w 1925, 1927 г.), na cmentarzu w
Biskupicach. M a on formę w y b i t n i e „kapliczkową", a w
płaskorzeźbach widać sporo uproszczeń, proporcje ciała
dalekie są od naturalnych, raz skrócone, to znów w y
dłużone ( i l . 11). Trzecie podpisane dzieło K u l m y to na
grobek Antoniego P i w k a , zm. w 1940 r. Powstał on w
wiele lat po uprzednio w y m i e n i o n y c h pracach. Płasko
rzeźby tego nagrobka są już znacznie lepiej opracowa
ne, nadal jednak cechuje je pewna sztywność, twardość
cięcia konturów postaci. K u l m a wykonał też inne p r a
ce, nawiązujące w f o r m i e do omawianych. Są to z n a j d u
j ą c e się na cmentarzu w Biskupicach n a g r o b k i : A n t o
niego Łanoszki (zm. w 1935 r.) oraz Agnieszki i Szymo
na Traczyków (zm. w 1924, 1932 г.).
Wieś Borzęta leży na uboczu w stosunku do wcześ
niej w y m i e n i o n y c h ośrodków. Od końca ubiegłego w i e
k u działa t u kamieniarska rodzina Gubałów — dwóch,
ur. w 1856 г., braci bliźniaków Piotra i Jana. Uważa
I I . 10. Figura św. Jana Nepomucena z kapliczki dworskiej w Biskupicach, gm. Gręboszów,
w o j . tarnowskie,
1899 r. W y k . prawdopodobnie Jan Feliks z Grajowa. I I . 11. Figura św. Jadwigi na nagrobku Józefa (zm.
1929 r.) i Jadwigi (zm. 1926 r.) Siudów, Biskupice, w y k . F. K u l m a , Rudnik.
się ich za samouków, ale przeczy temu rzemieślnicza
poprawność eklektycznych w stylu przydrożnych k a p l i
czek. Spośród braci, Jan miał większe zdolności pla
styczne, które ujawniły się już we wczesnym dzieciń
stwie. Pracowali zazwyczaj razem, dzieląc się robotą w
ten sposób, że Jan wykonywał rzeźby a Piotr dokuwał
trzon. W m a r t w y m sezonie, w zimie, w y k o n y w a l i osełki,
ft4óre potem sprzedawali na t a r g u w Myślenicach. Dwie
f i g u r y w Myślenicach noszą ich sygnowania. Starsza,
z 1884 г., znajduje się przy u l . Kazimierza Wielkiego
( i l . 12). K i l k u k o n d y g n a c j o w y trzon zawiera płaskorzeź
by M a t k i Boskiej Myślenickiej z Dzieciątkiem oraz świę
t y c h : Franciszka, Szymona, Jacentego. Całość wieńczy
figura św. Józefa z Dzieciątkiem. Rzeźby kształtowane
są dość swobodnie, twarze wykonane w g jednego k a
n o n u : regularne, nieco l a l k o w a t e rysy. Zwraca uwagę
przedstawienie M a t k i Boskiej Myślenickiej będące jakby
trójwymiarową kopią obrazu, oraz rzadko spotykane
ujęcie św. Franciszka adorującego krzyż. Podobną w
opracowaniu plastycznym do tej ostatniej jest figura
w K a l w a r i i Zebrzydowskiej z 1890 r. ( i l . 13). A n a l o
giczna jest architektura trzonu jak również przedsta
wienie M a t k i Boskiej z Dzieciątkiem w f o r m i e obrazu
i pełnoplastyczna figura św. Józefa.
Druga, o 12 lat późniejsza praca, autoryzowana przez
Gubałów zbliża się jeszcze bardziej do ideału perfek
cyjnego kształtowania. Jest to figura św. Jana Nepo
mucena
ufundowana przez „parafian
myślenickich"
(il. 14).
W rodzinnej w s i Gubałów, Borzęcie, znajduje się
również k i l k a kamiennych f i g u r , ale żadna nie mogła
być wykonana przez nich, gdyż powstały przed r o k i e m
ich urodzenia.
Jan zmarł w 1899 г., w w i e k u 43 lat. Piotr, dwóch
swoich synów: Władysława (ur. w 1896 r.) i Jana (1898—
—1919) wyuczył kamieniarstwa. Bracia pracowali u b u
downiczego Hołuja. Miał on zespół murarzy, kamienia
rzy, cieśli, którzy w y k o n y w a l i pod jego k i e r u n k i e m
prace budowlane w rejonie Myślenic. U Hołuja praco
w a l i też spokrewnieni z Gubałami Cwierzowie — F r a n
ciszek i Andrzej. Cwierzowie z a j m o w a l i się głównie k a
mieniarstwem architektonicznym. T y l k o A n d r z e j (1899—
—1956) znany jest z k i l k u prac o charakterze rzeźbiar
skim. Wykonał
nagrobek
Marcina Budzowskiego na
cmentarzu w Zakliczynie. Postać Ukrzyżowanego, r e a l i
stycznie ujęta, opracowana jest z dużą rzemieślniczą
wprawą. Analogicznie kształtowana postać Ukrzyżowa
nego występuje na dwóch niedatowanych nagrobkach z
tego cmentarza i na jednym z Drogini. A n d r z e j Ćwierz
jest wykonawcą jednego z. „kamieni węgielnych" znaj
dujących się w Borzęcie. „Kamienie węgielne" są spe
cyfiką miejscową. Mają one formę bloku w m u r o w a n e
go w naroże domu. Lico zdobi płaskorzeźba stylizowana
l w a l u b jelenia. T a k i c h „kamieni węgielnych" jest k i l k a .
Pierwszy wykonał Ćwierz ok. 1945 r. w g r y s u n k u Józefa
Pera z Borzęty.
Prawidłowością jest, że kamieniarstwo w omawia
nych w i e j s k i c h ośrodkach miało kilkupokoleniową t r a
dycję.
Z bardzo niepełnych wiadomości dotyczących właś
cicieli tych warsztatów, wyłaniają się interesujące s y l
w e t k i ludzi, którzy w jakiś sposób odstawali od w i e j
skiej społeczności. Niejednokrotnie łączyli k i l k a talen
tów artystycznych. Tak np. Władysław Baran i F r a n
ciszek K u l m a g r a l i na k i l k u instrumentach w orkiestrze
dętej, założonej przez tego ostatniego. Większość kamie-
231
I i . 12. Figura w Myślenicach, w y k . P. i J. Gubałowie z Borzęty, 1884 г. I I . 13. Figura przydrożna, K a l w a r i a Ze
brzydowska, w o j . bielskie. I I . 14. Figura św. Jana Nepomucena, Myślenice, 1896 г., w y k . J. Gubała z Borzęty.
marzy cechował niefrasobliwy stosunek do, niełatwo
przecież, zarobionych pieniędzy. O Janie Feliksie mó
w i angedota, że „dla pokazania się" obdarowywał na
j a r m a r k u dzieci i dziewczęta c u k i e r k a m i zakupionymi
z całego k r a m u lub też obsiewał drogę pieniędzmi roz
mienionymi na drobne. M i m o stałego dopływu gotówki
nie dorobili się majątku, nie d o k u p i l i ziemi. Wyjątkiem
jest t u Franciszek Ślusarz, który za pieniądze płynące
z kamieniarstwa spłacił pożyczkę zaciągniętą w Kasie
Stefczyka (zakupił za nią chałupę i 4 morgi ziemi). B y
wało, że i wyglądem zewnętrznym różnili się od innych.
Tenże Ślusarz wyróżniał się np. b u j n y m , r u d y m zaro
stem, który zyskał m u przezwisko „Broda".
Oprócz przedstawionych wyżej prac autoryzowa
nych, względnie takich, które na podstawie analogii
przypisać można k o n k r e t n e m u w y k o n a w c y istnieje na
oadanym terenie sporo rzeźb anonimowych. Najstarszą
jest wspomniana na początku figura z przysiółka Gaik
(w pobliżu Dobczyc) z wykutą datą 1604 r. Obecnie znaj
duje się ona w ośrodku skansenowym w Dobczycach.
Trzon f i g u r y zdobiony jest płaskorzeźbami, których p r y
m i t y w n e w y k o n a n i e wskazuje wyraźnie, że m a m y do
czynienia z dziełem artysty ludowego, a nie cechowe
go kamieniarza. Ma formę cokołu (o wys. 2,30 m) zło
żonego z dwóch prostopadłościanów przedzielonych pły
tą. Górną kondygnację stanowi sześcian o bocznych
ściankach p o k r y t y c h płaskorzeźbami, zwieńczony cztero
spadowym daszkiem, nad którym wznosi się krzyż z po-
232
П. 15. K o l u m n a przydrożna, Dziekanowice, 1685 г. I I . 16. Figura przydrożna, L i p n i k , gm. Wiś
niowa, w o j . krakowskie, X I X w.
stacią Chrystusa. Kondygnacja góraa zachowała ślady
zdobnych profilowań naroży, których rysunek nie jest
już czytelny. Pod daszkiem biegnie poziomy szlak głę
boko ciętych zębów. Na f r o n t o w e j ścianie, w płycir.ie
o n i e r e g u l a r n y m obrysie znajduje się płaskorzeźba C h r y
stusa Frasobliwego. Na pozostałych ścianach wyobrażo
ne są t r z y nierozpoznane święte. W ujęciu postaci ude
rza maksymalne skrócenie proporcji (głowa mieści się
mecałe trzy razy w całości postaci). Twarze o niere
g u l a r n y m owalu rzeźbione są p r y m i t y w n i e , prostymi
nacięciami i wypełniają całą szerokość płyciny. U k r z y
żowany ma być j e d y n y m nowszym elementem w całości
kapliczki. A u t o r jego jest nieznany, można jednak przy
puszczać, że nie był on cechowym rzemieślnikiem, gdyż
sposób kształtowania Ukrzyżowanego nie odbiega od
pozostałych postaci. Figura najstarsza, ale już rzemie
ślniczego w y k o n a n i a , to nagrobek z 1624 r. braci Stoj a n o w s k i c h (?) znajdujący się koło d w o r u w Stojowicach. Kapliczka nosi ślady dużego zniszczenia. Zacho
wał się dwukondygnacjowy trzon, w którego części gór
nej znajdują się z czterech stron płaskorzeźby scen
z Męki Pańskiej, a w dolnej czaszka ze skrzyżowanymi
piszczelami. Trzecia, siedemnastowieczna figura p r z y
drożna (architektoniczna w typie) znajduje się w Dzie
kanowicach. Ma formę k o l u m n y umieszczonej na coko
le. Wystawił ją „karczmarz Michał S m ó ł k a " w 1685 r.
(il. 15). Z X V I I I w . pochodzi k i l k a k o l u m n utrzymanych
w uproszczonym stylu toskańskim, ozdobionych na co
5
kole płaskorzeźbami o charakterze s y m b o l i c z n y m . Spo
sób ich w y k o n a n i a nie wskazuje na to, aby pochodziły
z warsztatów k w a l i f i k o w a n y c h k a m i e n i a r z y .
Ze względu na architekturę całości dziewiętnasto
wieczne f i g u r y przydrożne można podzielić na k i l k a t y
pów szczególnie popularnych na t y m terenie. W a r c h i
tekturze tej zaobserwować można elementy zaczerpnięte
ze stylów historycznych (zwłaszcza baroku), przeważnie
przetransponowane na język uproszczonych f o r m . P i e r w
szy, popularny t y p f i g u r y to na k i l k u s t o p n i o w e j bazie
kamienny, trzykondygnacjowy cokół. Podziały na piętra
wyznaczone są przez wnęki f l a n k o w a n e k o l u m i e n k a m i .
Całość wieńczy figura pełnoplastyczna l u b krzyż. Po
szczególne kondygnacje oddzielone są gzymsem o esow y m p r o f i l u , który nad niszami zatacza łagodny ćwierćłuk. Gzyms jest zwielokrotniony i ozdobiony w o l i m i
oczkami bądź ząbkami. Zawsze jednakowy jest porzą
dek występowania określonych kolumienek na poszcze
gólnych piętrach. Na dolnych są to t r a l k i , wyżej k o l u m
ny o żłobkowanych trzonach, na górnych zaś kręcone
k o l u m n y będące echem barokowych ( i l . 16). Starsze
kapliczki tej grupy mają układ poszczególnych k o n d y
gnacji p r a w i e piramidalny. Tej architekturze t o w a r z y
szy określony porządek występowania pewnych tematów
figur. Z reguły na najniższej kondygnacji f r o n t o w e j w y
stępuje płaskorzeźba Chrystusa Upadającego pod k r z y
żem. Niszę nad tą płaskorzeźbą zdobią ząbki. Opoka, na
której klęczy Chrystus, przedstawiona jest w postaci
e
7
233
17
11. 17. Matka Boska Różańcowa, fragment f i g u r y , L i p n i k . I I . 18.
w o j . krakowskie, 1836 r.
płaskiego cokoliku ozdobionego pasmowym ornamentem
złożonym z kółeczek. Na najwyższym piętrze, w głębo
k i e j niszy f r o n t o w e j , mieści się zazwyczaj przyścienna
figura M a t k i Boskiej Różańcowej z Dzieciątkiem. Na
innych kondygnacjach znajdują się bądź rzeźby, bądź
płaskorzeźby. Wymienione elementy powtarzają się re
gularnie w 21 obiektach rozmieszczonych na dość dużym
obszarze sięgającym od Zelczyny (woj. krakowskie) po
Tarnów na wschodzie i Jodłownik ( w o j . nowosądeckie)
na południu. Powstały one w latach 1864—1905. Podo
bieństwo, nawet identyczność a r c h i t e k t u r y kapliczek nie
dowodzi jednak, że pochodzą one z jednego ośrodka
wykonawczego.
Wyróżnikiem
pochodzenia z jednego
ośrodka lub warsztatu jest dopiero podobieństwo w
opracowaniu f o r m a l n y m rzeźby a zwłaszcza twarzy, szat,
elementów dekoracji architektonicznej. Na tej podsta
w i e można wnioskować, że spośród owych figur p r z y
drożnych 11 wyszło z jednej p r a c o w n i . Pomiędzy n a j
starszą a najmłodszą jest 12 lat różnicy, więc mogły być
wykonane przez jednego kamieniarza, co nie znaczy,
że jeden kamieniarz odkuwał zarówno cokoły jak i rzeź
by. Szczególnie charakterystyczna jest w t y m zespole
statua M a t k i Boskiej Różańcowej ( i l . 17). T y p ikono
graficzny jest zawsze ten sam. Madonna t r z y m a na le
w e j ręce Dzieciątko, w p r a w e j długi różaniec. Figura
jest stosunkowo mało rozczłonkowana, przysadzista, k u
ta w sposób uproszczony. Tak samo kształtowane są r y
sy twarzy i fałda płaszcza na sukni. Twarz p r z y p o m i
na nieco „piękne M a d o n n y " z drewnianych rzeźb gotyc8
234
T
Pieta,
fragment
figury,
Niegowić,
kich, ale o pogrubionym r y s u n k u : pełny owal, prosty,
dołem trójkątny nos, regularne cienkie łuki b r w i , pod
którymi starannie zarysowane są oczy o ciężkich powie
kach. Przy zmieniającym się modelunku szat jeden ele
ment jest zawsze ten sam — poła płaszcza układająca
się na sukni z p r a w e j strony, złożona z trzech fałd.
Trójkątny jej koniec zbiega się z końcem różańca. F a ł
dy szat są modelowane raz głębiej, raz płyciej, zaryso
wane p r a w i e graficznie. Analogie w rozwinięciu plasty
cznym rzeźby występują nie t y l k o wśród głównych figur
tej grupy kapliczek, ale także wśród płaskorzeźb w y
stępujących na ścianach bocznych.
Inną grupę stanowią f i g u r y przydrożne o trzonie
zaczerpniętym z baroku. Najwcześniejsza kapliczka o
t y m trzonie pochodzi z 1768 r. (Dobczyce) i właśnie to
rozwiązanie różni się od zunifikowanych, późniejszych.
Bryła cokołu ukształtowana jest swobodnie. Cokół ma
postać piramidalną, dwie górne kondygnacje (spośród
Trzech) ozdobione są po bokach w o l u t a m i . Pod półokrąg
łym gzymsem środkowej kondygnacji mieści się muszla.
Późniejsze czasowo f i g u r y przydrożne, o podobnym
trzonie, powstałe na przestrzeni stu lat, są nieco inne,
ale zbliżone do siebie pod względem opracowania p l a
stycznego. Cokół tych f i g u r zatracił p i r a m i d a l n y ciężki
układ, wysmuklał. Gzymsy dzielą f r o n t o n na pięć pól.
z czego środkowe ozdobione jest po boksach wąskimi,
zredukowanymi w o l u t a m i . Trzon zamyka od góry pół
kolisty gzyms z muszlą pod łukiem. Interesujące jest
rozmieszczenie w terenie f i g u r o opisanym trzonie. P r a -
w i e wszystkie znajdują się przy drogach łączących M y
ślenice z Bochnią oraz Dobczyce z Wieliczką. J a k k o l w i e k
cokół realizuje jeden wzór, to wśród f i g u r wieńczących
go trudno znaleźć analogiczne f o r m y . Można wskazać
zaledwie cztery kapliczki, z których dwie mogą być
dziełem jednego warsztatu, a dwie pozostałe — innego,
•ledna para kapliczek znajduje się w G r a j o w i e i po
wstała w 1856 r. Cechuje je ten sam plan rozwiązania
architektonicznego całości. Na opisanym już cokole w y
stępuje w jednej z kapliczek M a t k a Boska Różańcowa,
a w drugiej M a t k a Boska Szkaplerzna. W obu p r z y p a d
kach M a r i i towarzyszy d w u patronów-fundatorów, przy
czym postacie fundatorów są niższe od rzeźby głównej
Postać M a t k i Boskiej wyniosła, nieco przegięta, z l e k
ko zaznaczonym kontrapostem. Układ szat jest podobr у — fałdy potraktowane płasko, uproszczone. Rysy
twarzy są uogólnione i stypizowane.
D w i e inne f i g u r y przydrożne analogiczne w kształcie
znajdują się w Myślenicach. Trzony ich odkuł zapew
ne jeden wykonawca — oprócz jednakowych elementów
zdobniczych podobny jest krój liter. Charakterystyczne
dla tych dwóch obiektów jest odnotowanie dnia f u n
dacji (czy też może ukończenia robót). Raz jest „23
crwca", raz „28 c r w c a " tego samego, 1806 r. Różny jest
natomiast temat f i g u r głównych (Matka Boska Szka
plerzna i Chrystus Nazareński), więc t r u d n o jest prze
sądzać o t y m samym autorstwie.
. Wśród f i g u r na opisanym wyżej b a r o k o w y m coko
le należy wyróżnić trzy tematy z Pietą. Łączy je ta sa
ma ikonografia. Najstarsza jest Pieta z Borzęty z 1795 r.
Matka Boska Bolesna t r z y m a na kolanach płasko ułożo
nego Chrystusa. Kompozycja jest zwarta i przejrzysta,
zwraca uwagę sztywny układ ciała Chrystusa. V/ n a j
starszym opracowaniu z Borzęty widać jeszcze swobodę
rysunku. Zaznacza się nawet pewna więź psychiczna
między postaciami. Natomiast dwa późniejsze opracowa
nia tego tematu są pod względem f o r m a l n y m ściśle
związane ze sobą. Są to Pieta w e wsi Niegowić z 1836 r.
(il. 18) oraz w Myślenicach z 1843 r. ( i l . 19). Twarze
Madonn o ciężkim owalu, bez wyrazu, rysunek szat
uproszczony, a modelunek spłycony w stosunku do n a j
starszego opracowania. Nawet towarzysząca t y m k o m
pozycjom metaloplastyka wykazuje analogie w e wzor
nictwie.
Trzeci rozpowszechniony typ architektoniczny f i g u r y
przydrożnej występuje w licznych odmianach i przez
to nie przedstawia się tak spójnie jak poprzednio omó
wione. Na trójstopniowej bazie znajduje się d w u k o n dygnacjowy trzon zamknięty od góry dwuspadowym
daszkiem. Na szczycie umieszczona jest pełnoplastyczna
figura. Kondygnacje oddzielone są gzymsowaniem i m a
ją od f r o n t u głębokie nisze. Charakterystyczne dla tego
t y p u architektonicznego jest towarzyszące m u zdobnic
t w o — m o t y w w i c i roślinnej, czasem przeradzający się
w stylizowaną gałązkę z k w i a t e m , wyrastającą z d o
niczki. Na górnej kondygnacji występują elementy zdob
nicze w f o r m i e rozet i główek aniołków.
W obrębie tej grupy figur można wyróżnić znów
k i l k a zespołów, które mogły wyjść z jednego ośrodka.
Dla najliczniejszego z nich udało się prawdopodobnie
odnaleźć autora. Zespół ten tworzy 7 figur przydroż
nych powstałych w krótkim okresie . Kapliczka z Ł ą k ty Górnej nosi sygnowanie autorskie: „Kazimierz z W i niar Slusarcyk" ( i l . 20). Pod względem architektonicz
n y m prezentuje się następująco: trzon f i g u r y jest t r z y kondygnacjowy, z gzymsem pomiędzy środkową i gór
ną kondygnacją. Od f o n t u środkowe piętro ogranicza
j ą przyścienne proste wałki poznaczone
systemem
9
I I . 19. Pieta, fragment f i g u r y , Myślenice, 1843 r.
ukośnych nacięć imitujących zapewne kręcone k o l u m n y
barokowe, górą natomiast występują k o l u m i e n k i o gład
kich trzonach. T y l k o w tej części zawarta jest głęboka
nisza z pełną rzeźbą, na pozostałych ścianach występują
płaskorzeźby. A r c h i t e k t u r a ta powtarza się z całą k o n
sekwencją w e wszystkich siedmiu figurach. Charaktery
styczne są również analogie w ornamentyce zdobiącej
poszczególne kondygnacje. Na najniższej płycinę z U p a
dającym zamyka „ośli grzbiet". Płycinie towarzyszy po
bokach głęboki r y t gałązki swobodnie wypełniający w o l
ną przestrzeń. Taka gałązka powtarzana jest na ścia
nach bocznych środkowej kondygnacji ( i l . 21), natomiast
frontowa ściana zdobiona jest prostymi, stylizowanymi
gałązkami, których zawinięte l i s t k i tworzą zrytmizowany
układ elementów. Nad większością płycin w y r y t e są
rozetki. K a p l i c z k i Ślusarczyka zawierają jedną rzeźbę
pełną i k i l k a płaskorzeźb. Postacie m a j ą podobne rysy
twarzy i dekoracyjnie potraktowane szaty. O ile pła
skorzeźby są spójne pod względem opracowania pla
stycznego, o tyle pełnoplastyczne f i g u r y wstawiane do
nisz są różne zarówno w ikonografii, jak i w szczegó
łowym opracowaniu formy. Nasuwają się dwa rozwiąza
nia: albo wykonawca nie miał ustalonego w z o r u postaci
M a t k i Boskiej albo wykonywał t y l k o architekturę k a p
liczki z płaskorzeźbami i ornamentyką, a rzeźbę pełną
dokupował.
Omówione trzy typy rozwiązań architektonicznych
f i g u r spotykane są głównie w południowej części w o j .
krakowskiego i części wschodniej w o j . tarnowskiego.
235
T
U
20. Kapliczka, fragment, Łąkta Górna, gm. Żegocin, w o j . tarnowskie, w y k . K . Ślusarczyk z Winiar. I I . 21. F i
gura św. A n n y z kapliczki w Kunicach, 1862. Autor nie znany.
Oprócz tego występują kapliczki bądź nawiązujące do
omówionych, bądź rozwiązane w sposób i n d y w i d u a l n y .
Wydaje się, że najpopularniejszym typem jest figura po
dzielona na kondygnacje systemem płycin i gzymsów,
przy czym poszczególne segmenty są ruchome. Rzadziej
występują kapliczki t y p u rzeźbiarskiego — z główną
figurą na wysokim trzonie. T y l k o w k i l k u przypadkach
zdarzają się kolumny.
Rzeźba cmentarna pod względem f o r m a l n y m nie
odbiega od charakteru f i g u r przydrożnych. Jedną i d r u
ga w y k o n y w a l i ci sami kamieniarze. Wśród w i e l u ano
n i m o w y c h X I X - w i e c z n y c h przedstawień można wyróżliiż zespoły rzeźb, które prawdopodobnie wyszły z je
dnego ośrodka. Artystą, który mało zmieniał swój styl
był „mistrz uśmiechającego się Chrystusa". Sądząc z l o
kalizacji rzeźb można przypuszczać, że autor ich pocho
dził z Dziekanowic. N a g r o b k i jego dłuta znajdują się
w Dobczycach (grób Wojciecha i K r y s p i n a Walasów, T o
masza K a n i zm. w 1880 r. i dwa nieznane), oraz jeden
na cmentarzu w Dziekanowicach. Płaskorzeźba w y k o
nana jest w dużym uproszczeniu, choć proporcje ciała
zostały zachowane. Postać Chrystusa Ukrzyżowanego
opracowana została w sposób dekoracyjny. Żebra t w o
rzą układ poziomych, rzadkich nacięć, piersi i pępek
zostały mocniej wyodrębnione przez koliste obwiedzenie k o n t u r u , perizonium jest nierozczłonkowane, grube
i wąskie, z jedną większą fałdą na środku. Długie pasmo
włosów spływające z p r a w e j strony głowy (mocno skło
nionej do ramienia) zakręca się na s w y m końcu w
ozdobny lok. T w a r z pozbawiona jest dramatyzmu, roz-
236
T
pogodzona uśmiechem oczu i ust, który powtarza się
ла wszystkich wymienionych płaskorzeźbach. Wzorem
ikonograficznym powyższego ujęcia Ukrzyżowanego jest
zapewne rzeźba znajdująca się obecnie na zamku w
Dobczycach, a niegdyś stojąca w t y m mieście na placu
przed kościołem św. Jana. Pochodzi ona prawdopodobnie
z 2 poł. X V I I w . Przedstawienie postaci Chrystusa jest
w p r a w d z i e w pełni realistyczne, ale odnaleźć można ła
t w o analogie w ujęciu f o r m a l n y m szczegółów (twarz
z charakterystycznym uśmiechem, ornamentalny lok,
kształt perizonium). Porównując obiekt będący p r z y p u
szczalnie wzorem i jego naśladownictwo, w i d z i m y kie
runek przekształceń — od realizmu do schematyzacji
i dekoracyjnego opracowania f o r m y , a więc t y p o w y dla
plastyki l u d o w e j .
Według jednego t y p u ikonograficznego zostały w y
konane w i z e r u n k i Ukrzyżowanego znajdujące się na
cmentarzach w Zakliczynie (grób Jana Oramusa, A n n y
Wiechniak) i w Drogini. Daleko idące podobieństwo
wskazuje na pochodzenie tych przedstawień z jednego
warsztatu. Postać Chrystusa została wydobyta bardzo
oszczędnymi środkami. Sylwetka jest wydłużona, smu
kła, zamykają ją linie proste o gładkiej powierzchni,
T y l k o na niektórych wyobrażeniach zaznaczona jest
w sposób u m o w n y muskulatura ciała. Zwraca
uwagę
perizonium o f o r m i e rzadko spotykanej na przedstawie
niach Ukrzyżowanego z tego terenu, w postaci czworo
kątnego płatu m a t e r i i zwieszającego się na l e w y m b o
k u , a z p r a w e j strony przytrzymywanego skręconym
sznurem ( i l . 22).
1 0
Spójrzmy z kolei na rzeźbę od strony popularności
pewnych tematów ikonograficznych. Występują t u róż
nice pomiędzy rzeźbą pełną a płaskorzeźbą. W y n i k a to
г r o l i jaką odgrywała jedna i druga w kapliczkach
i pomnikach cmentarnych. Rzeźba pełna, wolnostojąca,
służyła tematom podstawowym: przedstawiała C h r y
stusa i Matkę Boską, do których zanosili prośby i dzięk
czynienia fundatorzy kapliczek. Postać świętego rzadko
była figurą główną, częściej występowali jedynie świę
ci — F l o r i a n i Jan Nepomucen, chroniący przed d w o
ma żywiołami groźnymi dla wsi, ogniem i powodzią.
Liczbowo przeważają tematy mariologiczne, przy czym
najczęściej występuje przedstawienie M a t k i
Boskiej
Niepokalanego Poczęcia. Tematy chrystologiczne są na
d r u g i m miejscu, przy czym najliczniej jest wśród nich
reprezentowane Ukrzyżowanie. Tematy takie j a k : Serce
Jezusa, Chrystus Nazareński i Chrystus Frasobliwy po
jawiają się sporadycznie (Chrystus Frasobliwy jedynie
w Myślenicach i najbliższej okolicy).
Płaskorzeźby występujące na trzonie i i g u r przy
drożnych przedstawiały świętych, którzy b y l i patrona
m i fundatorów oraz ich rodzin. Stąd też w płaskorzeź
bie pojawia się taka różnorodność tematów. Święci w y
obrażeni są zgodnie z chrześcijańską ikonografią p r z y
pisującą i m odpowiednie a t r y b u t y . To wskazuje, że w
większości przypadków w y k o n a w c y f i g u r mieli do czy
nienia z wzorami obowiązującymi w sztuce kościelnej.
Tematem płaskorzeźb bywają również
przedmiotowe
symbole np. narzędzia Męki, symbol wieczności (wąż
skręcony w koło i kąsający własny ogon), narzędzia p r a
cy św. Józefa, czaszka ze skrzyżowanymi piszczelami.
Tematyka rzeźby cmentarnej kształtuje się nieco
inaczej. Znakomita większość wszystkich przedstawień
f i g u r a l n y c h to Chrystus Ukrzyżowany. Na d r u g i m m i e j
scu znajdują się tematy maryjne. Natomiast tematem
t y p o w y m t y l k o dla nagrobków jest anioł w różnych
ujęciach ikonograficznych. Na wiejskich
nagrobkach
końca X I X w . i okresu międzywojennego występują
też dość często płaskorzeźby przedstawiające świętych,
będących patronami osób zmarłych lub patronami f u n
datorów nagrobków.
Płaskorzeźby występujące na figurach przydrożnych
i pomnikach cmentarnych odbiegają często pod wzglę
dem plastycznym od dość poprawnych f o r m głównych
f i g u r z tychże obiektów. Przypuszczalnie zawsze w i e j
ski kamieniarz wykonywał i architekturę
kapliczki
i rzeźby. Ponieważ figura umieszczona na szczycie k a p
liczki, a skupiająca główną uwagę wymagała staran
niejszego opracowania, niektórzy mniej w p r a w n i kamie
niarze woleli kupić taką figurę w m i e j s k i m warsztacie.
Zostało to udokumentowane dla Podgórza Zachodnie
go . Kamieniarz w i e j s k i wypowiadał się natomiast w
sposób możliwie najpełniejszy rzeźbiąc
płaskorzeźby
i ornamenty cokołu. Właśnie kapliczkowe płaskorzeźby
wykazują sporo formalnych analogii z ludową rzeźbą
drewnianą. Przedstawiane postaci ludzkie są z reguły
ujęte frontalnie, statycznie, nawet wtedy, gdy scena ma
charakter dynamiczny. Przykładem może być
często
l l
I I . 22. Chrystus z nagrobka w Zakliczynie, gm. Siepraw, w o j . krakowskie.
/ л
237
spotykana płaskorzeźba Archanioła Michała zabijającego
diabła — ujęta zawsze statycznie.
Ponieważ płaskorzeźby miały przede wszystkim słu
żyć k u l t o w i , musiały być jednoznacznie odczytywane,
wykonawcy starali się więc podkreślić „świętość" w y
obrażanych postaci przez zaakcentowanie (powiększenie)
głów, a zwłaszcza rąk złożonych w geście m o d l i t e w n y m .
Czynili to zwłaszcza wtedy, gdy nie znali atrybutów
przypisywanych danemu świętemu. Wydłużenie ciała w
Ukrzyżowaniu nasilało wrażenie cierpienia, umęczenia.
Jedną z bardziej wyrazistych cech omawianych rzeźb
jest ornamentalność ujawniająca się nie t y l k o w spo
sobie przedstawienia szat, ale nawet szczegółów ana
tomicznych. Przykładem mogą być płaskorzeźby na k a p
liczkach Ślusarczyka z Winiar, mistrza „uśmiechającego
się Chrystusa Ukrzyżowanego". Szaty zaznaczano często
w sposób umowny, sute draperie, fałdy zastępowano
przez proste nacięcia, tworzące częstokroć ciekawe ukła
dy l i n i i i płaszczyzn. Ornament najczęściej o charak
terze roślinnym, t r a k t o w a n y bywał także jako samo
dzielny element zdobniczy występujący na pustych pła
szczyznach ścian kapliczek. Zazwyczaj nie ujawniają
one wpływu stylów historycznych, a raczej wskazują na
ludową proweniencję swych twórców. Ilustracją niech
będzie wcześniej już w y m i e n i o n y duży zespćł f i g u r p r z y
drożnych, ozdobionych r y t e m stylizowanej gałązki, w y
stępującej w w i e l u wariantach. Wcale częste jest rów
nież wprowadzanie ładu i h a r m o n i i w kompozycji przez
stosowanie uproszczeń i symetrii w układach elemen
tów. Przykładem mogą być charakteryzowane wyżej
przedstawienia Ukrzyżowanego na nagrobkach z Sieprawia i Zakliczyna oraz płaskorzeźba wyobrażająca
Zmartwychwstanie na cokole kolumny z 1856 r. (na
cmentarzu w Dziekanowicach), gdzie cała scena zbioro
wa została podporządkowana wyżej opisanej zasadzie
( i i . 23).
П.
23.
Kapliczka,
fragment,
Celem m o i m było pokazanie, że występująca na
nagrobkach i kapliczkach płaskorzeźba ma charakter
zbliżony do dawnej rzeźby l u d o w e j , podczas gdy rzeźba
pełna pochodzi na ogół z warsztatów miejskich.
Dziekanowice.
PRZYPISY
Artykuł opiera się na danych zebranych przez
autorkę do pracy magisterskiej o podobnym temacie,
jak również na obszernym materiale t e k s t o w y m i zdję
ciowym, zgromadzonym w Pracowni Dokumentacji P o l
skiej Sztuki L u d o w e j IS P A N .
Władysław Łuszczkiewicz, Księga
wydatków
na
budowania w Zamku Niepolomickim
w r. 1568, w : „Spra
wozdania K o m i s j i do Badania Historii Sztuki w Pol
sce", T. 2, Kraków 1884.
' W o j . A r c h . Państwowe w K r a k o w i e , sygn. A . D .
496, 1590—1722, Regcstrum
pro inscrebendis
discipulis
artiHcii
muralorum
et stametiorum.
Pod rokiem 1607
wpisany jest na ucznia do cechu Jakub Skoczowski z
Dobczyc, a pod rokiem 1668 Skawiński z Wieliczki.
A r c h . Izby Rzemieślniczej w K r a k o w i e . Księga
uczniów i czeladzi 1850—1920. Księgi uczniów i czelad
ników od 1920 r. do ostatnich lat.
Katalog zabytków sztuki w Polsce, Pomiat M y
ślenice, opr. Kazimiera Kutrze : ianka, Warszawa 1957 г.,
s. 284.
1
2
1
5
1
Fot.:
E. Fryś, il. 22; A. Małeta, il- 1—4. 7—10,
14, 21;
K o l u m n y tego t y p u znajdują się w Dobczycach i
Sieprawiu na cmentarzach. W G r a j o w i e i Borzęcie w y
stępują jako f i g u r y przydrożne.
Z y g m u n t Rewski, Majstersztyki
krakowskiego
ce
chu murarzy
i kamieniarzy
XVI—XIX
w., Wrocław
1954 r.
Są to k a p l i c z k i z: Książnic (1875), Tarnowa (1869),
Woli Rzędzińskiej (1869), L i p n i k a (1874), Wieliczki (1866),
Jasienicy (1876), Podłopienia Górnego (1974), Jastrząbki
Nowej (1870), K u n i c (1871), Targowiska (1878), Skotnik
(1871), Chrostowej (1873). Daty te odnoszą się do czasu
ich powstania.
Znajdują się one we wsiach: Kunice (1863), M a r w i n koło Dobczyc (1863), Kurów (1863), Bilczyce (1863),
Winiary (1863), Wierzbanowioe (1864), Łąkta Górna (1864).
Informację tę uzyskałam dzięki uprzejmości dr
Tadeusza Chrzanowskiego.
Roman Reinfuss, Ludowa
rzeźba
kamienna
na
Zachodnim Pogórzu, „Pol. Szt. L u d . " , R. 30, 1976, nr 3/4.
6
7
8
9
1 0
1 1
E. Snieżyń ska-Stolot,
i l . 13; J . Świderski, il. 5, 6. 12, 15—20, 23.
