52047cd41e67b3126445e99661c5eefc.pdf
Media
Part of Zdobione bramy żelazne w budownictwie wiejskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4
- extracted text
-
Ewa
Krasińska
Z D O B I O N E BRAMY ŻELAZNE W BUDOWNICTWIE WIEJSKIM
(Z ZAGADNIEŃ WSPÓŁCZESNEJ SZTUKI LUDOWEJ)
Nieodłącznym elementem każdego w zasadzie gos
podarstwa chłopskiego jest otaczające je ogrodzenie. W y
znacza ono granicę własności, zabezpiecza nagromadzo
ny w zagrodzie dobytek, a czasem stanowi dla całości
zagrody oprawę dekoracyjną.
Dla celów zdobniczych w y k o r z y s t y w a n a może być
już sama konstrukcja ogrodzenia, jak to ma miejsce
np. przy płotach wyplatanych, które w polskiej k u l t u
rze ludowej posiadają bardzo odległe tradycje. Jeżeli
konstrukcja płotu np. drewnianego nie stanowiła sama
w sobie elementu dekoracyjnego, wówczas wzbogacano
ją niekiedy poprzez malowanie bądź wprowadzenie do
datkowego m o t y w u zdobniczego — np. zakończone pro
f i l o w a n i e m d r a n k i w postaci l u d z k i e j .
Walor dekoracyjny zachowały
ogrodzenia
gospo
darstw chłopskich również wówczas, gdy jako surowca
zaczęto używać żelaza. Siatki, żelazne parkany z w k o m
ponowanymi niekiedy detalami z cegły l u b kamienia w
postaci podmurówki czy też słupków, a przede wszyst
k i m zamykające je bogato zdobione bramy znajdują
szerokie zastosowanie w końcu lat 60-tych. Stanowią one
nieodłączny element domów mieszkalnych, wznoszonych
z cegły l u b pustaków. Zarówno zewnętrzny wystrój tych
budynków jak i sposoby ich ogradzania są zazwyczaj
zapożyczone ze stylu miejskiego i małomiasteczkowego.
Nie jest to jednak wyłącznie mechaniczne powielanie
wzorów miejskich. Rodzaj motywów zdobniczych, spo
soby ich zakomponowania w a r u n k o w a n e są i n d y w i d u a l
n y m poczuciem estetyki zarówno zamawiających, jak
i k o w a l i , którzy je wykonują. Ci ostatni są więc nie
t y l k o autorami rozwiązań k o n s t r u k c y j n y c h , lecz przede
wszystkim nadają ogrodzeniom kształt estetyczny, na
który z kolei nie pozostają bez wpływu t r a d y c y j e l o
kalne.
Jako
surowca
używają
kowale
żelaza
zbrojenio
wego, które gięte jest na zimno; poszczególne elementy
łączone są przy pomocy spawania.
Bogactwo i różnorodność f o r m zdobienia żelaznych
oram i ogrodzeń gospodarstw chłopskich stanowi bez
sprzecznie nowy element współczesnej sztuki ludowej,
który wymaga głębszego zainteresowania ze strony etno
grafów. Poczyniono już w t y m k i e r u n k u pewne k r o k i .
W Pracowni D o k u m e n t a c j i Polskiej Sztuki L u d o w e j
I n s t y t u t u Sztuki P A N zgromadzono kilkadziesiąt f o t o
g r a f i i obiektów, głównie z województw centralnych (sie
dleckiego, warszawskiego, skierniewickiego, kaliskiego,
poznańskiego, częstochowskiego, kieleckiego i t a r n o
brzeskiego) oraz województw północno-wschodnich (cie
chanowskiego i ostrołęckiego). Mapa 1.
Zebrany materiał, wskazujący na powszechność oma
wianego zjawiska, pozwala również na przeprowadzenie
wstępnej analizy tej nowej gałęzi ludowej twórczości
artystycznej.
Zdobione b r a m y żelazne z boczną furtką wejściową
zamykają przede wszystkim żelazne parkany bądź ogro
dzenia z siatki. Nierzadko b r a m y występują również
przy m u r o w a n y c h budynkach mieszkalnych, czy dobrze
zachowanych domach drewnianych, otoczonych zarówno
w jednym, jak i w d r u g i m w y p a d k u t r a d y c y j n y m d r e w
n i a n y m płotem. Włączenie w drewniane ogrodzenia że
laznych b r a m i f u r t e k skłania niekiedy ich właścicieli
do dekorowania desek płotu przez malowanie ich, aby
t y m sposobem złagodzić istniejący kontrast kolorysty
czny.
Niezależnie od rodzaju parkanu w j a k i m je osadzo
no, żelazne b r a m y mają podobną konstrukcję. Są one
dwuskrzydłowe. Otwierające się na boki skrzydła b r a
my zbliżone są kształtem do prostokąta, którego bok
krótszy zamocowany jest na zawiasach osadzonych na
słupie żelaznym w b i t y m w ziemię, rzadziej w k u t y c h do
213
B r a m y wjazdowe; i l . 1. Wola Rasztowska, w o j . m. warszawskie; i l . 2. Konieczno, w o j . kieleckie; i l . 3. Chlęcin, w o j .
siedleckie; i l . 4. Zawisna, w o j . częstochowskie; i l . 5. T u r b i a , w o j . tarnobrzeskie. I I . 6. F u r t k a wejściowa, Góry
Miechowskie, w o j . kieleckie. I I . 7. F u r t k a wejściowa, Gułtowy, w o j . poznańskie
214
I
murowanego słupa. Podobnie w kształcie prostokąta w y
konana jest przylegająca do b r a m y f u r t k a boczna, któ
r e j szerokość równa jest mniej więcej połowie szero
kości jednego skrzydła b r a m y .
B r a m y wjazdowe i f u r t k i są z reguły ażurowe.
Większość z nich w dolnej części ma na około 1/3 wyso
kości, раз w y k o n a n y zazwyczaj z jednego kawałka
blachy. Zdobiony jest on niekiedy m o t y w a m i nakłada
n y m i , rzadziej m a l o w a n y m i . Zdarza się również, że w
polu t y m umieszczone są inicjały właścicieli i rok w y
konania bramy.
Poziomy podział pól zdobniczych obowiązuje zarów
no w k o n s t r u k c j i bramy, jak i f u r t k i bocznej. Natomiast
na skrzydłach bramy wjazdowej wprowadzany jest d o
datkowy podział pionowy, wyjątkowo diagonalny (tab. I ) .
W dokumentacji fotograficznej t y l k o w Wołominie
(woj. M i e j s k i m Warszawy) zarejestrowano występowa
nie b r a m w j a z d o w y c h z przylegającymi do nich f u r t k a
m i , które zostały wykonane z jednolitych kawałków
blachy. Na powstałe t y m sposobem dwa pola b r a m y
i jedno f u r t k i bocznej, nałożone zostały pojedyncze mo
t y w y sześcio- i ośmioramiennej rozety ( i l . 1). Natomiast
we wsiach w o j . tarnobrzeskiego sfotografowano dwie
b i u m y wjazdowe, których pola zdobnicze wypełnione
/ostały nieażurowymi, w y k o n a n y m i z blachy t r ó j k ą t a
m i . Formy te uzyskano dzieląc szerokim cięciem po
szczególne płaszczyzny na krzyż, a następnie każdy z
prostokątów podzielono jedną przekątną. Prowadzone
w ten sposób proste wyznaczyły środek pola zdobnicze
go, który dodatkowo podkreślono rozetą.
Żelazne parkany posiadają
zazwyczaj
identyczną
ornamentykę jak bramy i f u r t k i , tzn. zdobione są m o
t y w a m i geometrycznymi, bądź roślinnymi, względnie
jednym i d r u g i m równocześnie. Tc ostatnie rozwią
zanie kompozycyjne dotyczy jednak głównie b r a m . Po
woduje ono zbytnią ich dekoracyjność, ale w całości
ogrodzenia wyraźnie zaznacza wejście i wjazd do za
grody.
Górne krawędzie b r a m i furtek wypełniają p o w t a
rzające się, pojedyncze elementy m o t y w u , umieszczonego
na polach zdobniczych. Pełnią one w t y m w y p a d k u rolę
gzymsu.
б
stych elementów geometrycznych (tab. I I I , rys. 1, 2),
względnie stanowi centrum, z którego rozchodzą się za
kończone w o l u t a m i promienie (tabl. I I I , rys. 3).
Te sposoby zdobienia notowano w w o j . ciechanow
skim oraz tarnobrzeskim.
W w o j . łódzkim i częstochowskim zarejestrowano
dwie b r a m k i o diagonalnej kompozycji ornamentu. Prze
kątne akcentują dodatkowo wychodzące z rogów pęki
promieni
rozchodzące
się
wachlarzowato (tabl. I V ,
rys, 1, 2).
Mówiąc o ośrodkowym układzie ornamentu na spe
cjalną uwagę zasługuje m o t y w rozety ( i l . 7), który nie
jednokrotnie na skutek daleko posuniętej swobody i n -
W stosowanej ornamentyce zdecydowanie dominują
m o t y w y geometryczne, przy czym sposoby ich zakompo
nowania wydają się być terytorialnie zróżnicowane. W
kompozycji należy wyróżnić przede w s z y s t k i m układ
pasowy o r y t m i e jednostajnym. W t y m w y p a d k u pola
prostokątów podzielone zostały p i o n o w y m i poprzeczka
m i , przy zachowaniu między n i m i jednakowej odległości.
W powstałe w ten sposób zwielokrotnione pola w p r o
wadzono esowato wygięte pręty żelazne (tab. I I , rys.
1, 2, 3). I c h występowanie zarejestrowane zostało w w o
jewództwach centralnych.
Układ ten, najmniej w s w y m charakterze ludowy,
bywa niekiedy wzbogacony dodatkowym wewnętrznym
podziałem poziomym, dzięki czemu zyskuje się więk
sze możliwości rozwiązań kompozycyjnych. W t y m w y
padku kompozycja dekoracji składa się z trzech wyraź
nie równoległych układów złożonych z różnych elemen
tów (tab. I I , rys. 4, 5, 6 ) . Układ t a k i typu strefowego
zanotowano na terenie w o j . Miejskiego Warszawy oraz
w województwach ostrołęckim i tarnobrzeskim.
Nieco inaczej rysuje się sposób zakomponowania mo
t y w u geometrycznego w układzie ośrodkowym. W t y m
w y p a d k u mamy do czynienia z wyraźnym zaznaczeniem
środka zdobionego pola prostokąta przez wpisanie weń
k w a d r a t u , prostokąta lub koła. Pole środkowe zamknię
te bywa zwielokrotnionym obramieniem złożonym z p r o -
215
il
8. Brama
wjazdowa, Bukowska Wola, w o j . kieleckie. I I . 9. Ozdoba g c'mej krawędzi f u r t k i , St. Rudówka, w o j .
suwalskie.
terpretacji przybiera formę zbliżoną do gwiazdy względ
nie k w i a t u (tab. V).
Występowanie ich stwierdzono w przyległych do sie
bie w o j . tarnobrzeskim, kieleckim, częstochowskim.
jednostajnym z równoczesnym zaznaczeniem dodatko
wych pól zdobniczych p i o n o w y m i jodełkami. Szczeble
ogrodzenia w ich górnej części zdobiono stylizowanym
k w i a t e m (tabl. V I I , rys. 2).
Centralne ich usytuowanie bywa dodatkowo pod
kreślane przez obramienie w postaci koła ( i l . 3), p r o
stokąta ( i l . 2, 5), niekiedy w ilościach zwielokrotnionych
(ii. 4). Widoczna t u jest dążność do całkowitego wypeł
nienia pola przez wkomponowanie prostych, geometrycz
nych motywów krawędziowych. Są to najczęściej koła,
stylizowane pojedyncze l i s t k i bądź k w i a t y , pręty esowato p r o f i l o w a n e l u b promieniście ułożone (tabl. V I ,
rys. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8).
W pozostałych obiektach (spośród z i n w e n t a r y z o w a
nych), mamy do czynienia z m o t y w e m roślinnym w
układzie symetrycznym, w którym m o t y w ten przybie
ra formę k w i a t o n u (tabl. V I I , rys. 3, 4, 5), jakże często
spotykanego w meblarstwie l u d o w y m ( i l . 6, 8); oraz m o
t y w e m roślinnym w układzie diagonalnym, gdzie s t y l i
zowany m o t y w k w i a t o w y p o k r y w a szczelnie całe zdo
bione pole (tabl. V I I , rys. 6).
Spotyka się je w w o j , siedleckim, s k i e r n i e w i c k i m ,
kieleckim, częstochowskim. Szczególne ich bogactwo no
towane jest w w o j . tarnobrzeskim.
W materiale dokumentacyjnym I n s t y t u t u
Sztuki
P A N , wśród kilkudziesięciu f o t o g r a f i i zdobionych b r a m
wjazdowych, t y l k o w ok. 7% obiektów występują mo
t y w y roślinne. Zarówno ich f o r m y , jak i sposoby za
komponowania w całości są i n d y w i d u a l n i e zróżnicowa
ne.
Zaznaczające się różnice wynikają z odmiennego po
t r a k t o w a n i a przez wykonawcę
zdobionej
płaszczyzny,
przez wprowadzenie dodatkowego jej podziału, a w ślad
za t y m możliwości zwielokrotnienia zastosowanego m o
t y w u roślinnego.
Stosunkowo n a j m n i e j l u d o w y w swym charakterze
jest wyjątkowo t u występujący układ pasowy m o t y w u
roślinnego, w którym pole zdobnicze podzielone jest pio
n o w y m i prętami z centralnie usytuowanym na łody
dze stylizowanym k w i a t e m . Po jego obu stronach umie
szczono symetrycznie po dwie gałązki z dwoma l i s t k a m i
na każdej (tabl. V I I , rys. 1).
W większości jednak przykładów w zdobione płasz
czyzny wpisano dodatkowe pole. Natomiast t y l k o w
jednym nastąpiło połączenie układu pasowego o r y t m i e
no
1
Występują one na terenie w o j . kaliskiego, często
chowskiego i w południowej części w o j . kieleckiego.
Bardzo rzadko zdarzają się przypadki umieszczania
jako m o t y w u zdobniczego postaci ludzkich. Najczęściej
bywają to postacie krasnali. Te ostatnie zdobią pola
bram w j a z d o w y c h w w o j . k a l i s k i m i s^s-i.-.dujrcym z n i m
w o j . sieradzkim, przy czym forma, w j a k i e j zostały
przedstawione, jak i sposób ich zakomponowania są po
dobne (tabl. V I I I , rys. 1, 2).
Przy omawianiu zdobnictwa żelaznych b r a m w j a z
dowych na osobną uwagę zasługuje sposób przyozdabia
nia ich górnych krawędzi, które jak już wcześniej
wspomniałam, pełnią rolę gzymsu.
Dominującym t u elementem są m o t y w y geometry
czne, od f o r m bardzo prostych, jak wydłużone esowato
wygięte pręty, wzbogacone niekiedy kółkami, trójkątami,
spiralami bądź trójkątnymi prostymi f o r m a m i , które
tworzą jakby rodzaj daszka (tabl. I X , rys. 1, 2, 3, 4,
5, 6, 7). Występują one głównie w w o j . centralnych, j e d
nostkowe zaś ich przypadki notowano w w o j . północno-wschodnich.
I n n y rodzaj zdobienia to zachodzące na siebie pół
kola (tabl. I X , rys. 8), częściej jednak zbiegające się
krawędziami, między które wkomponowano proste m o
t y w y geometryczne w postaci krótkich, ostro zakończo
Ozdoba górnej krawędzi bramy: i l . 13. Przyszowa, w o j . nowosądeckie; i l . 14. Łuka wica, w o j . nowosądeckie.
I I . 15. Ozdoba górnej krawędzi f u r t k i , Choszczenica, w o j . nowosądeckie. I I . 16. Brama wjazdowa, Topór, w o j . sied
leckie.
218
nych prętów (tabl. I X , rys. 9). T e n prosty m o t y w p r z y
biera niekiedy też inną postać, a mianowicie ostro za
kończone pręty tworzą jakby rodzaj grzebienia (tabl. I X ,
rys. 10, 11). Wzbogacono je też przez wprowadzenie
pomiędzy nie kółek (tabl. I X , rys. 12).
Tak zakomponowane gzymsy rejestrowano
przede
wszystkim w w o j . M i e j s k i m Warszawy, sporadycznie
zaś w w o j . częstochowskim.
Drugą grupę ozdób górnych krawędzi b r a m i f u r
tek tworzą m o t y w y geometryczne, wyraźnie rozbudo
wane w k i e r u n k u p i o n o w y m (tabl. I X , rys. 13, 14),
przez co przybierają one postać zbliżoną do t y m p a n o
nu ( i l . 9).
Występowanie ich stwierdzone zostało na razie w y
łącznie w w o j . północno-wschodnich.
Bardzo proste, o nieskomplikowanej kompozycji, są
również nieliczne dekoracje krawędziowe, do których
wprowadzono m o t y w y roślinne ( i l . 10). Przy daleko p o
suniętej stylizacji przybierają one bądź formę listków
(tabl. X , rys. 1, 2), bądź rozwiniętych parolistnych k w i a
tów (tabl. X , rys. 3, 4).
Natomiast m o t y w y zoomorficzne (ptaki, zwierzęta)
zarejestrowane zostały przede wszystkim na terenie
w o j . centralnych, przy czym wśród nich można prze
prowadzić pewien podział. I tak, podczas gdy w w o j .
k a l i s k i m i leszczyńskim, a więc na sąsiadujących ze
sobą terenach, dominuje postać konia ( i l . 12; tabl.
X I , rys. 1, 2, 3) to w w o j . siedleckim, ciechanowskim,
kieleckim na krawędzi umieszczone są p t a k i ( i l . 11;
tabl. X I , rys. 4, 5, 6).
Również w t y m w y p a d k u na uwagę zasługują nie
liczne obiekty pochodzące z terenu w o j . nowosądeckiego,
gdzie obok daleko posuniętej stylizacji ptaków ( i l . 14;
tabl. X I , rys. 7) zarejestrowano na dwóch bramach r e
alistyczne sceny z życia codziennego ( i l . 13, 15; t a b l . X I ,
rys. 8). Występujące t u postacie ludzkie znalezione zo
stały w j e d n y m w y p a d k u w w o j . leszczyńskim.
Natomiast postacie krasnali zdobią krawędzie b r a m
Tabl.
żelaznych w w o j . siedleckim i nowosądeckim ( i l . 16;
t a b l . X I , rys. 9, 10).
Rodzaj i sposób komponowania przez k o w a l i w i e j
skich motywów zdobniczych odznacza się dużym zróż
nicowaniem f o r m . Jest ono t y m większe i m wytwórca
obsługujący określony teren jest bardziej uzdolniony
pod względem plastycznym i poszukuje nowych roz
wiązań kompozycyjnych. Narzuca on pewien styl, któ
r y bywa naśladowany przez innych. Pewne kompozycje
stają się modne. Jest to jeden z czynników, który po
woduje zróżnicowanie terytorialne.
Analiza materiału gromadzonego przez Pracownię
Dokumentacji Polskiej Sztuki L u d o w e j I n s t y t u t u Sztugi P A N dowodzi, że najmniej l u d o w y charakter posia
dają ogrodzenia o motywach geometrycznych. Wyraź
nie natomiast czytelny jest wpływ t r a d y c j i w rozwią
zywaniu motywów k w i a t o w y c h . Elementem t r a d y c y j
n y m są przede w s z y s t k i m f o r m y tulipana oraz sposoby
ich zakomponowania, w których to dopatrzyć się można
analogii głównie ze zdobnictwem skrzyń ludowych.
Powszechne jest przy t y m malowanie b r a m w j a z
dowych i f u r t e k bocznych. P o k r y w a n i e powierzchni że
laza f a r b a m i służy przede wszystkim zabezpieczeniu
metalu przed korozją. Ponadto w y k o r z y s t y w a n i e w t y m
celu różnokolorowych f a r b umożliwia silniejsze zaakcen
towanie i podkreślenie budowy ornamentu. Stosowana
jest podstawowa gama czystych kolorów występujących
w sztuce ludowej, a mianowicie żółty, czerwony, nie
bieski.
Przedstawione t u w f o r m i e szkicowej zdobnictwo
ogrodzeń żelaznych, rozpowszechniające się w b u d o w
nictwie w i e j s k i m , jest zjawiskiem n o w y m . Wchodzi ono
jednak do współczesnej ludowej twórczości plastycznej
na tych samych zasadach, na których w przeszłości
wkraczały do niej inne elementy, zapożyczone z k u l t u
r y miejskiej, a następnie adaptowane do potrzeb środo
wiska wiejskiego i uzyskujące t u swój własny, nawiązu
jący do t r a d y c j i , wyraz plastyczny.
I , Podziały pól zdobniczych.
219
Mapa 1. Miejscowości, w których zarejestrowano
ozdobne ogrodzenia żelazne.
Woj. Suwałki 1 — Stara Rudawka, 2 — Pozezdrze; w o j . Ostrołęka 3 — Sulęcin Szlachecki, 4 — Biel; w o j . Cie
chanów 5 — Udozowo, 6 — Strzębowo, 7 — K a r o l i n o w o , 8 — Joniec ; w o j . Toruń 9 — Bierzgłowo; w o j . Włocła
wek 10 — Choceń, 11 — Strzygi; w o j . Siedlce 12 — Topór, 13 — Polna, 14 — Mlęcin, 15 — Kisielsk; w o j . Miejskie
Warszawa 16 — Małopole, 17 — Wola Rasztowska, 18 — Moczydłow; w o j . Skierniewice 19 — Zabłotnia, 20 —
Wiejca, 21 — Siadów; w o j . Sieradz 22 — Turów, 23 — Naramice; w o j . K o n i n 24 — Lądek; w o j . Kalisz 25 — Ra
dostów, 26 — Piątek Mały, 27 — Dębsko, 28 — Godziszcze, 29 — Szadek, 30 — Sucha; w o j . Poznań 31 — Targowa
Górka, 32 — Jankowo, 33 — Gowarzewo, 34 — Gułtowy; w o j . Leszno 35 — Bolesław; w o j . L u b l i n 36 — K o r y t n i c a ;
w o j . Tarnobrzeg 37 — Dąbrowica, 38 — Wola Baranowska, 39 — Wrzawy, 40 — Obojna, 41 — T u r b i a ; w o j . Kielce
42 — Bukowska Wola, 43 — Szczepanowice, 44 — K a l i n a Rędziny, 45 — Strzeżów I , 46 — K a l i n a Wielka, 47 —
Góry Miechowskie, 48 — Miroszów, 49 — Bebelno, 50 — Konieczno, 51 — Motyczno, 52 — Wólka Ołudzka; w o j .
Częstochowa 53 — Zamłynie, 54 — Łobodno, 55 — Olszyna, 56 — Gniazdów, 57 — J a w o r n i k , 58 — Winowno, 59 —
Borowno, 60 — Zawisna, 61 — Mykanów; w o j . Katowice 62 — Dobraków; w o j . Nowy Sącz 63 — Moszczenica,
64 — Przyszowa, 65 — Łukowica; w o j . Rzeszów 66 — Jasionka, 67 — Strużów.
220
1
Tabl. I I I
Tabl. I V
Tabl. I I . Kompozycje o jednostajnym układzie r y t m i c z n y m : 1. Naremice, w o j . sieradzkie; 2, 3. Gułtowy, w o j . po
znańskie; 4. Małopole, w o j . m . warszawskie; 5. Biel. w o j . ostrołęckie; 6. Wrzawy, w o j . tarnobrzeskie. Tabl. I I I .
Kompozycje o układzie ośrodkowym: 1. Strzębowo, w o j . ciechanowskie; 2. K a r o l i n o w o , w o j . ciechanowskie; 3.
Bierzgłowo, w o j . toruńskie. Tabl. I V . Kompozycje o układzie diagonalnym: 1. Mykanów, w o j . częstochowskie;
2. Radostów, w o j . kaliskie.
221
T a b l V M o t y w y rozet na bramach i ogrodzeniach: 1, 2. Konieczno, w o j . kieleckie; 3. Gniazdów, w o j . często
chowskie; Г zYwfena, w o j . częstochowskie; 5. Łobodno, w o j . częstochowskie; 6. Mykanów, w o j . częstochowskie
7 J a w o r n i k w o j . częstochowskie; 8. T u r b i a , w o j . tarnobrzeskie; 9, 10. Dąbrowica w o j . tarnobrzeskie. l a b ! V I .
K o m ^ ° y c j e z m o t y w e m rozety: 1. Mlęcin, w o j . siedleckie; 2. Wiejca, w o j . skierniewickie; 3 Siadów, w o j . skia-niewickie^ 4 Zab>otnia w o j s k i e r n i e w i c k i ; 5. Strzeżów I , w o j . kieleckie; 6. Borowno, w o j . częstochowskie; 7, 8 D ą t a o l
a w o j . ^ Ь о е Г к Т е Л а Ы . V I I . M o t y w y roślinne: 1. Gniazdów, w o j . częstochowskie; 2, S - d e k w o j kaliskie,
3 Bukowska Wola, w o j . kieleckie; 4. Góry Miechowskie, w o j . kieleckie; a Bukowska Wola, w o j . kieleckie, 6. K a linaRędzfay, w o j . kielecicie. Tabl. V I I I . Ogrodzenia z postaciami krasnoludków: 1. Radostów, w o j . kaliskie; 2. T u rów, w o j . sieradzkie.
223
ЛЛ 1 t М
t f t ł
\ f 4
,.|о<о<оЫоЫМ
ЛЪ
Tabl. I X
Tabl.
X
-1«e^ |—^ |<И| lii—il l«».nli<
Tabl. X I
Tabl. I X . Ozdoby górnych krawędzi b r a m w j a z d o w y c h i furtek dla pieszych: 1. Radostów, w o j . kaliskie; 2. Bierzglowo, w o j . toruńskie; 3. Winowo, w o j . częstochowskie; 4. Dobraków, w o j . katowickie; 5. Choceń, w o j . włocław
skie; 6. Zablotnia, w o j . skierniewickie; 7. K a l i n a Rędziny, w o j . kieleckie; 8. Łobodno, w o j . częstochowskie; 9. Zawisna, w o j . częstochowskie; 10. Małopole, w o j . stoł. warszawskie; 11. Moczydłów, w o j . stoł. warszawskie; 12. Bo
rowe, w o j . częstochowskie; 13. Stara Rudawka, w o j . suwalskie; 14. Uzdowo, w o j . ciechanowskie. Tabl. X. Ozdo
by roślinne górnych krawędzi b r a m f u r t e k : 1. K a r o l i n o w o , w o j . ciechanowskie; 2. Łobodno, w o j . częstochowskie;
3. Strużów, w o j . rzeszowskie; 4. Konieczno, w o j . kieleckie. Tabl. X I . Zdobnictwo górnych krawędzi b r a m i f u r t e k .
M o t y w y zoo- i antropomorficzne: 1. Godziszcze Wielkie, w o j . kaliskie; 2. Sucha, w o j . kaliskie; 3. Bolesławów,
w o j . leszczyńskie; 4. Strzębowo, w o j . ciechanowskie; 5. Polna, w o j . siedleckie; 6. Strzeżów I , w o j . kieleckie; 7. Ł u kawica, w o j . nowosądeckie; 3. Przyszowa, w o j . nowosądeckie; 9. Topór, w o j . siedleckie; 10. Moszczenica, w o j . no
wosądeckie.
Fot.: J . Swiderski. Rys. A. Małela,