ae58865f1c0b7e457940bca3045b2d91.pdf
Media
Part of Problematyka teoretyczna w powojennej etnografii / LUD 1985 t.69
- extracted text
-
Lud, t. 69, 1985
I. STUDIA
KRZYSZTOF
PIĄTKOWSKI
Insty,tut Archeologi'i i Etnografii
U:'vlK, Toruli.
PROBLEMATYKA
TEORETYCZNA
W POWOJENNEJ
ETNOGRAFII POLSKIEJ
Jeżeli przeanalizujemy
drogę rozwoju poznania naukowego
w ostatnich dziesięcioleciach
możemy zauważyć, że nie tylko stale powiększa się
wachlarz podejmowanych
problemów, lecz coraz większego znaczenia nabierają metody działalności
naukowej.
Również na gruncie
etnografii
utrwala się przekonanie,
że uzyskanie prawidłowych
efektów prowadzonych badań wynika bezpośrednio
z przyjętych
założeń teoretycznych,
a więc ze sposobu ujęcia analizowanego
problemu.
Zatem coraz bardziej
istotne staje się naukowe
i teor€tyczne
przygotowanie
począ,tkowych
faz badawczych.
Efekt końcowy procesu badawczego
nie jest już więc
jedynym
wyznacznikiem
postępów
poznawczych.
Przy
dynamicznym
i wszechstronnym
rozwoju badań, a także przy ich znacznych
możliwościach metodologicznych
i technicznych,
założenia
wstępne
należą
w naukach humanistycznych
i społecznych
do podstawowych
kryteriów
wart:Jści i celowości tych badań - a w gruncie rzeczy do oceny ich Afek.
tywności 1. Wpływ wiedzy teoretycznej
na realizowane
w praktyce
badania jest więc niewątpliwy.
Można tu nawet mówić o pewnego typu determinacji, która bywa niezależna od subiektywnego
stosunku bad~cza-etnografa do teoretycznych
założeń.
Praktyka
badawcza polskiej etnografii
wykazuje
pełną gamę stanowisk: od całkowitej świadomości metodologicznej
- do SlkoncentrmX1ania
się tylko na zagadnieniach pragmatycznych.
Niektórzy etnografowie
zwra··
cają uwagę jedynie na warsztat badawczy (technikę pracy terenowej), odcinając się tym samym od jakiegoś modelu uprawianej
dyscypliny.
Ihetelność empirycznych
badań terenowych
(tzw. rzetelność
warsztatowa)
jest tu zasadniczym celem. Jeżeli jednak przeanalizujemy
istotę owej rzetelności warsztatowej,
dojdziemy zawsze do jakiegoś modelu dyscypliny,
modelu, który nie jest wolny od 'teoretycznych
założeń (czasem nawet
nieuświadamianych
przez badacza). Oczywiście, pomijam tu liczne prace
1
,por. J. W. BlaubC'l'g, W. N. Sadowski,
wspó/czesnej
nauce,
s. 9; S. Amskrdamc;'ki,
3'
[w:] Probl'emy
Nauka
E. G. Judin,
metodologii
a porządek
badań
świata,
Koncepcje
sJjstemo;))c
systemowych,
Vva,rsza'Wa
WaLsz,-cwa 1983,
s, 122 - 133.
we
19703,
36
Krzysztoj
Piqtkowski
etnograficzne, które nie zawie'ra'ją w sobie zasad postępowania naukowego, a są tylko systematycznym opracowaniem informacji źródłowych (praCe źródłotwórcz.e) 2. Z punktu widzenia naukowej etnografii - sprl'śród
stanowiskba!dawczych interesujące są te postawy, które wzmocnione bywają świaciQmością potrzeby posiadania metodologicznych przekonań.
Praktyka naukowa etnografów ukazuje również wyraźne przedziały
między uczonymi zajmującymi się podobnymi problemami (nie chodzi
tu tylko o zaniedbywanie przez długie lata aspektów symbolicznych badanej kultury). Różnice te są skutkiem przyjmowania rozmaitych założeń wyjściowych. Wynika z tego stosowanie odmiennych języków analizy (adekwatnych do przyjętych załQżeń teoretycznych), a nawet w przypadkach skrajnych uwypukla .9ię odmienność stylów pisarskich. Możn'f
postawić tezę (będzie ona udokumentowana w dalszym ciągu tych rozważań), iż nie jest możliwy jeden wspólny język analityczny w etnografii,
przy różnym podejściu do założeń metodologicznych i przy różnym określaniu przedmiotu badań. Stąd niepQwocizeniem kończą sic: usilne próby
stworzenia uniwersalnego słownika pojęć dła tej dyscypliny.
Lata osiemdziesiąte charakteryzują się dość zaanwansowanym, rozszerzającym się pluralizmem stanowisk poznawczych w etnografii 3. Jest to
niewątpliwie wyraz osiągania wreszcie przez tę dyscyplinę pewnej samoświadomości teoretycznej. Jeszcze na początku lat siedemdziesiątych 1\laria Frankowska, charakteryzując dorobek etnografii polskiej z uboi ewaniem podkreślała, iż "w zakresie teorii i metodologii stwierdzić należy,
2 Z.ob. na ten temat
fragmenty ·odpowi'edzi na ainkbe·tl; "Co to jc"t eionogru1i.a?"
publik'O\'Ja.ne [w:] "Po!s.1{a Sztuka Ludowa", 1931, nr 2, s. 69 - 80. Ni.októrzy ba·dacze s toj;.\ na gr·unóe .klasycznego rozróżnienia,
rezerwując
:t.akrcs etnogr.alii dla
początkowych
eta'pów pracy badawczej
w terenie ~o,~,'erwacja i opis), oraz dla
działail ZJmierzających do groma,dzenia, por,ząd:kowani,ai
sY_'Jtema1tykiźródel; natomiast etno,\ogia opierająca
się na ebnogra'f<ii, dąży do lvogolnivnego spojrzcnia na
wewnętr.zne mec.hall1izmy kulturowe
iczlawieka
w śr<Jdowi&ku kulturowym.
Tymczasem ,na puczą,tk'll lat pięódzi;esiątyoh, pod wpływem r,adzi.lo<:Jdm, wprowadzono
jednolitą naZJwq etno,gr.a,i'ia, Iktóra zasadnic.z.o przetrwała
do dziś, za'równo w n<1zewUliouwie ·ins<tytucjonalnym, jak ·i w pubłikacjach.
M·ożna już więc mówić () pona.c] trzydziestolet'niej
br-adycji ebnogm'fiJi (w sensie nazewniczym) ... Wprawdz;ie
Z. Sokolewicz (cyt ankieta, s. 77) słus:zmie podkreśla,
iż ujednolicenie
nazewnic.twa miało podłoże hl'oz'o:ficznei
mebodokJ<gic~ne (oparta na materializmie
historycznym etnQ;gra.fi.a była nauką his<torycZtl1ą, badając'l kU;jj:kreLne gn'upy eLn:ic~ne
historycz:nie o:krC'Śłoolne,ogllądal11e w pers;pElktyw'ie proce"u historycznego).
Jednak
dziś, w do.bie pewnego pluralizmu
filo~ofic=eg'O i metodC11ogi.oznego w polskJiej
etnograii'i, wla'ś'nie eLn:ogra<fi'i,stiO'sowarnie tef1minu etnogrr.aha lub etnologia ni,e jes.t
JUL !'ezułialtem spo!'u metodolo,gicZJnego.. Przyjęło
się Zl'CS?JtąwY'ro'ienne stos'Owanie
tych nazw. Ten spór powunien s'ię ,przenieść (i ta,k s<ię dZ'ieje) na g'runt różJl1ych
teorii i w)"ni:kających stąd asp~tów
po·z.na'wcrZych.
3 Tendencja
ta z'O'siala zauważona w o.praoowaniu: J. Hu.r.s:lJta,B. Kopczyńska-Jaworska,
Polska etnografia
(etrwlogia)
po II wojnie, "Lud", 1982, ·t. 66, s. 14 -17.
PROBLEMATYKA
TEORETYCZNA
W
POWOJENNEJ
.ETNOGRAFII
POLSKIEJ
37
że jest to dziedzina, jak dotąd, z wielką szkodą dla rozwoju współczesnej
naszej etnografii, zaniedbana, że mimo istniejących już i w szeregu wypadków poważnych publikacji z tego zakresu, prac o podobnym pł'Ofilu
jest zdecydowanie za mało, nie wszYSltkie przy tym mają wyrównany poziom (... ) i na ogół mają one dD'śĆograniczony zakres problemowy ustępując w tej mierze wielu ośrodkom obcym, zarówno europejskim jak
i amerykań~kim" ,t. Przyczyny takiego stanu rzeczy autorka upatruje między innymi w długotrwałym zaabsol'bowaniu starszej i średniej generacji
etnografów odbudowywaniem od podstaw zniszczonych podczas wojny
ośrodków pracy, w zachwianiu proporcji między bardzo absorbującą pracą dydaktyczną (szkolny charakter uni wersyteckiego ks~tałcenia), a naukową, a także w tym, że przez dłuższy czas po wojnie były trudności
w nawiązywaniu i utrzymywaniu kontaktów z zagranicznymi instytucjami i towarzystwami naukowymi, a Co za tym idzie - w otrzymywaniu
literatury, zwłaszcza nowych temetycznych propozycji, ukazujących się
za granicą 5. W efekcie takich i innych uwarunkowań, prace ochara kterze teoretycznym stanowiły bardzo nieznaczny procent, dominowały publikacje materiałowe i dokumentacyjne. Bardzo pouczające jest prz;:analizowanie procentowego stosunku tych rodzajów publikacji na prze'itrzeni lat 1945 - 1975 G. Otóż w latach 1945 - 54 pu,blikacje o charakterze teoretycznym stanowią około 3% prac materiałowych i dokumentacy jnych,
przy czym zasadnicza większość została opublikowana w końcu lat czterdziestych. W roku 1955 ukazują się tylko trzy artykuły metodyczn<:o'
(ok. lO/u). W latach 1956 - 58 obserwujemy pewien wzrost tego typu publikacji (do ok. 40/u), a dziesit~ci{)lecie 1959 - 69 stabilizuje się na poziomie
ok. 2,50/u. Lata 1970 - 75 charakteryzują
się zauważalnym wzrostem (do
%
ok. 4,5 ) dociekali. metodologicznych. Ta tendencja wzrostowa utrzymuje
się w następnych latach. Pomijając nawet fakt, że część opracowalI teoretycznych nie .była auto·rstwa zawodowych etnografów i nie ukazała się
w periodykach etnograficznych, taki stan rzeczy należy ocenić krytycznie. Widać wyraźnie, że po próbach "zebrania sił" i metodologicznego
określenia się w końcu lat czterdziestych, etnografia popada w wyraźny
kryzys poznawczy we wczesnych latach pięćdziesiątych, z którego nie
potrafi wydobyć się specjalnie odnowiona po 1956 roku, mimo zasadni., :\1. Fra'Jlkowsi.;:cl, EtnoflTafia
polska po II wojnie
.~wiatowej,
[w:] Historia
etnoTed. \If. Ter!cekiej,
Wrocław 19.73, s. 257, 249.
5 T,amŻie, s. 249.
6 Opie.r<lJm siG na
publikowanych
bibliografiach:
H. Bi-ttner-S zewc zyk-owa, Materiały
do bib!iografii
etnografii
polskiej
za 1945 - 1954 r. supleme.n1: do "Lu.d" 1:958,
t. 49; B. Ga,win, Bibliografia
etnografii
polskiej
za 1955 T., za lata 1956 - 1958, za
lata 1959 - 1960 (material powielony); M. N.iewiadomska,
Bibliografia
etnografii
polskiej za lata 1961 - 1969, cz. I i II, Wlroclaw W83; E. Kar,piń-s:ka, Bibliografia
etnogTajii polski!ij
za lata 1970 - 1975, Wrocław 11980.
grafii
poLskiej,
38
Krzysztof
Piqtkowski
czej zmiany uwarunkowań
zewnętrznych
nauki. Pewien rozkwit poznawczy (nowe propozycje
metodologiczne,
reinterpretacja
dotychczasowego
dorobku dyscypliny)
obserwujemy
dopiero w połowie lat siedemdziesiątych.
Sytuacja
taka bardzo zaciążyła, jak zauważa Maria Frankowska,
na
pozycji etnografii wśród innych dyscyplin, "a skutki tego dają się zaobserwować jeszcze obecnie (... ) Konsekwencją
braku aktywności
ze strony
etnografów
w zakresie
badań teoretyczno-metodologicznych
stałe
się
m. in. przejęcie .przez socjologów w dużej mierze tematyki
wyraźnie należącej do zakresu szeroko rozumianej
etnografii" 7. Efektem takiego stanu rzeczy jest również dość rozpowszechniony
pogląd (także w ni~'których środowiskach
naukowych),
że etnografia
jest dyscypliną
faktograficzną, opisową, do tego anachroniczną,
bowiem głównym jej przedmiotem są oglądane statycznie, r·eliktowe zjawiska kultury.
Zarysowany
powyżej ilościowo stan dociekań poznawczych
powojennej etnografii polskiej warto uzupełnić niektórymi
podstawowymi
iaktami organizacyjnymi
i ideologicznymi.
Pierwsze pięciolecie to okres odbudowy
zniszczonych w czasie \\jojny
placówek; to praca organizacyjna
przy otwieraniu
nowych Qśrodkóv,,· badawczych, niezwykle
trudna z uwagi na bardzo ograniczone
możliwnści
personalne,
jak i ogromne braki w tym, co nazywamy
zapleczem pracy
naukowej.
Ośrodki naukowe
nawiązywały
w tym cZ.1sie do kierunków
metodologicznych
i problematyki
charakterystycznej
dla poszczególnych
katedr przedwojennych,
które reprezentowały
zróżnicowane
metodologiczni", opcje, poświęcając
sporo uwagi aspektowi
poznawczemu
etnog::afii '.
Z publikowanych
w tym okresie rozpraw teoretycznych
na plan pierwszy wybijają
się artykuły
Kazimiena
Moszyńskiego:
Sian
i zrldania
etnografii
polskiej
i Ewolucjonizm
kTytyc:::ny
na tleinn?Jch
kieTJlnków
w etnologii,
przedstawiające
omówienie
trzech głównych
w tym czasie
nurtów w etnografii
polskiej ewolucyjnego,
historycznego
i socjologicznego,oraz
prezentację
własnej koncepcji ewolucjonizmu
krytycznego 9. To skorygowane
ujęcie ewolucjonizmu
wyróżniało
się poprze'~ "wysunięcie na plan pierwszy kontaktu
z terenem, przez znaczne powię~szenie krytycyzmu,
przez uwzględnienie
rozległych migracji ludów i ekspan-.
sji kulturowych,
wreszcie przez wydatne zastosowanie metody geogr8ficznej. Dąży ono do zrekonstruowania
rozwoju poszczególnych
wytworów
7
M. Fral1JkClwska,
8
Zdb.
Historia
9
Aliykuły
teoretycznych
s. 24'9.
Szkoły
i kierunki
UJ
etnografij
polslciej
(do
1939 r.J,
[w:]
... , op. cit., s. 140 - 167.
etnografii
etnografii
op. cit.,
Z. Sok'OJewioz,
te
.(ypu:bJik{JwaJl1JO [w:]
"Lud",
1948,
K. Mo'szyńs:kieglO była monumentalna
powszechnej
i etnologii, WrCJc1aw 1956.
t. 38. Po·dc'iumowaniem
praca:
Czlowiek.
refleksjI
Wstęp
do
PROBLEMATYKA
TEORETYCZNA
W
POWOJENNEJ
ETNOGRAFII
POLSKIEJ
39
kultury i ich zespołów w celu przy'czynienia się do wykrycia praw czy
cech rozwoju" 10, Tę interesującą koncepcję metodologiczną zamykał jednak Moszyński w ograniczonym zakresowo polu badawczym, obejmującym tzw. kultury pierwotne i chłopskie.
Inne stanowisko reprezentował Kazimierz Dobrowolski, wnoszący do
etnografii gruntowne przygotowanie histDryczne, źródłoznawcze oraz SDcjDlogiczne. Jeszcze przed wojną nadał kształt metodzi~ swoich badań,
nazywanej integralną 11. Kultura rDzpatrywana bywa jako integralna całość wewnętrznie powiązanych działów, :Przez pryzmat historyczny, :socjologiczny, antropogeograficzny, biDpsychologiczny, funkcjo,nalny, itd., zmierza Dobrowolski do "odtworzenia pełnego, realnego życia zjawisk kulturalnych, tak jak one w rz€czywistD'ści ródzą się, rDzwijają i. giną
w określonych ramach przestrzennych i czasowych". Dyrektywy b:ldawcze zmierzały do lączenia różnych podejść w zależności od problemu oraz
charakteru źródeł i materiałów jakimi dysponuje badacz. Najpełniej takie podejście rmwinął Dobrowolski w studiach dotyczących kultury wsi
Karpat. W pierwszych latach powDjennych po£-więcił się natomiast doraźnym problemom życia społecznego w nowych uwarunkowaniach. InterE"sowały go socjologiczne aspekty migracji i osadnictwa na nowych ziemiach. W 1948 r. na zjeździe PTL Dobrowolski powraca jednak do teoretycznych problemów zderzenia kultur: rolnicz,ej i pasterskiej 12. Prp.zentowany przez niego w istocie historyczny socjDIDgizm odnosi się do pro,·
blematyki rekonstrukcji rozwDju dawnej kultury wsi oraz do przemian
jakie zachodziły dawniej (na przełomie XIX/XX wieku) i współcześnie
w kulturze chłopSkiej. Tak ukierunkowane badania, zdaniem tego autora, "wnoszą do teorii kultury ustalenie wspólnych i swoistych właściwości określonych kultur, w poszczególnych fazach ewolucyjnych. Odsłaniają warunki, w jakich te zbieżności i różnice się kształtowały. Pozwalają uchwycić czynniki determinujące
zarówno antagonizm jak współdziałanie, jakie się zaznacza na gruncie styczności między dwoma '-<gru·
powaniami etnicznymi, które są twórcami względnie nosicielami odmiennych układów wartości. Dzięki badaniom tym można wniknąć z kolei
w mechanizmclyfuzji poszczególnych wytworów lu:b ich zespołów, w czynniki hamujące lub ułatwiające przejmowanie wartości, w czynniki wywołujące proces selekcji wytworów, w zagadnienie kolejnDści zapożyczania
i przeobrażania tych wytworów. (... ) Na tle tych badań zaznaczają się
również w sposób szczególnie wyrazisty istotne funkcje wytworów jedK. M().,zyń~ki, Stan i zadania etnografii
poLskiej, "Lud", 1948, t. 38, s. 2·24.
D ob rn·wo!sk i, Dwa studia nad powstaniem
kultury
ludowej
w Kar;wtach
2C1chodnich, [w:] Studia
historyczne
ku czci Stanisława
Kntrzeby,
t. 2, Kraków
1938, s. 181- 246.
12 'K. D()bl'owo!.';ki, Zderzenie
kultnr
(streszczenie), "Lud", 1952, t. 39, s. 101 - 109.
In
11 K.
40
Krzysztof
Piqtlwwski
nostkowych lub ich zespołów oraz społeczne funkcje zapożyczenia danego
wytworu" 13. Dobrowolski usiłował także przełożyć j~zyk charaMel'Yzowanej tu teorii na sferę praktyki społecznej: prognozowania i kierowanie;
zjawiskami kulturowymi. Ze względu jednak na sor::jalne i przestrzenno-czasowe uwarunkowania, zasięg odniesienia tej teorii był ograniczony.
Oprócz tych dwóch dominujących tendencji wspomnieć należy takż.;::
o kierunku kulturowo-historycznym
kuLtywowanym w ośrodku lubelskim
przez następców S. Poniatowskiego - Jana Cze'kanowS'kiego i .JÓzefa
Gajka 14. Zainteresowania etnogenetyczne tego drugiego zaowocowały póżniej w reahzacji Polskiego Atlasu Etnograficznego. Warto również nadmienić o ory'ginalnych pomysłach badawczych Eugeniusza Frankowskiego, odnoszących się do wnikliwego pogłębienia kontekstu historycweglJ
przy rozpatrywaniu zjawisk kulturowych oraz postulujących w badaniilch
nad sztuką ludową obok przygotowania historycznego, także filozoficzne
i psychologiczne 15.
W 1950 r. dokonano reformy studiów uniwersyteckich,
rezyg!lując:
ze zindywidualizowanych
wykładów odzwierciedlających zainteresowania
i prace badawcu~ profesorów kierujących katedrami, na rzecz ujednoliconych' sztywnych zajęć kursowych. Pod nazwą Studium Hist8rii Kultury Materialnej doszło do instytucjonalnego połączenia etnografii z archeologią i, co za tym idzie, wysunięcia na plan pierwszy w badaniacl-,
problematyki kultury materialnej. Wspólne kształcer.i'e przez pil.'fwsze
dwa lata stu;diówetnografów
i archeologów pozostawiało zbyt mało możliwości na dogłębne poznanie (już w ramach specjalizacji) i tak okrojonego przedmiotu podstawowego. Trudno zgodzić si~ z opinią, iż wpnwadzenie ujednolicenia opartych na materia'lizmic historycznym i dialektycznym "założeń metodologicznych oraz zasadniczego programu ob~)wią..
zującego we wszystkich ośrodkach, jak również z położenia dużego nacisku w doborze wykładów na wykłady z zakresu historii, zaliczyć należy
do pozytywów" 16. W tym okresie wprowadzono do praktyki naukowej
i dydaktycznej zasadę centralnego planowania, co wiązało się raczej ze:zmianami organizacyjnymi
i podbudową metodologiczną, a właściwie
z szukaniem ideologicznej racji dla poszczególnych dyscyplin. Niewiele
to więc miało wspólnego z merytoryczną, centralną koordynacją prac
13
Tamże,
s. 102.
Fakty
etnologiczne
i metody
ich badali, "Lud",
l. 39.
1952,s.32
- 6i2. Z ośrodkiem lubelskim
związany był t<lkże E. Bul::llnda. Z,ob. E. Bulanda, O metodzie funkcjonalnej
w etnologii,
"Lud",
1945, t. 36, s, 348 - 368.
15 E.
F1r,u'!1'kowstld, Zagadnienia
metodologii
badań
nad 8ztnkq ludową,
[w:1
14
Z'O:b. S. P'olllia-tow.ski,
Materiały
nej
do studiów
oraz metodologii
kawska,
16
i dyskusji
;:; zakresu
badań
sztuką,
nad
teorii
i historii
sztnki,
krytyki
anystycz-
t. 5, 1951, s. 369 ~ 382. oab . .t3Jkże M. Fran-
Etnografia
... , op. cit" s. 2.2-1 - 223.
M. Fr-a1nkowska, op. cit., s. 198.
PROBLEMATYKA
TEORETYCZNA
W
POWOJENNEJ
ETNOGRAFII
POUSKIF..T
41
badawczych. Był to czynnik istotny, lecz to przede wszystkim ogrnniczenie ekspansji poznawczych etnografii, rzutowało w sposób decydujący na
pozycję tej dyscypliny wśród innych nauk humanistycznych
i społecznych. Doprowadziło to tak'że m. in. do "rozproszenia organizacyjnego
i wchłonięcia przez różne instytucje pewnych działów etnografii, jak np
sztuki ludowej przez Państwowy Instytut Sztuki, a literatury ludowej
przez Instytut Badań Literackich, bądź podejmowania przez przedstawicieli innych dyscyplin, zwłaszcza socjologii, tematyki etn,ograficznej
w swych własnych wydawnictwach" ".
Na konferencji metodologicznej zorganizowanej w lutym lH51 r
uchwalono powołanie w Polskiej Akademii Nau'k Instytutu Etnografii,
lecz do jego powstania nie doszło. Tak więc na odibywającym się w tym
samym roku I Kongresie Nauki Polskiej "pozycja etnografii wśród in
nych dyscyplin naukowych nie została wyra żnie określona ani pod 'vvzględem merytorycznym, ani organizacyjnym i rozproszenie jej działóv,; nie
uległo zmianie". W 1953 'r. powołano w ramach PAN Instytut HistDrii
Kultury Materialnej, a w roku następnym powstał w tej instytucji Dział
IV Etnografii, b<;dący akademicką reprezentacją
środowiska \&. D·) tego
czasu Polskie Towarzystwo Ludoznawcze było jedyną ogólną organizacją
etnografów, jedyną płaszczyzną intelektualną
dla wymiany poglądów
i prowadzenia działalności wydawniczej. Natomiast Dział IV miał byĆ'
oprócz tego koordynatorem programów metodologicznych i badawczych.
Na tym forum podjęto decyzje o konkretnych programach badawczych,
absorbujących etnograficzne placówki naukowe na szereg następnych lat.
Za priorytetowe uznano prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym,
podjęte pod kierunkiem J. Gajka. Drugi nurt prac etnografic7.nych.
w oparciu o badania terenowe, miał dążyć do sporządzania monografii
wsi, regionów, bądż wybranych zagadnień, głównie jednak dotycz<jcycl:
zaniedbanej dotąd kultury materialnej 19.
W pierwszej połowie lat pięćdziesiątych, oprócz zmian organizacyjnych w etnografii, toczą się również dyskusje o charakterze metodologicznym. Na wspomnianej konferencji w 1951 1'. zwra'cano szczególną
uwagę na dynamikę współczesnych prz.eobrażeń, na powiązanie etnografii "z życiem" i budową socjalizmu
Krytycznie i pochopnie wypowia
dano się na t€mat przeżywania się metod przedwojennych. Dochodziło
2<l.
" Taunż,e,
18
tendencje
19
s. 1'!'}9.
Zob. J. :Bu'f'sz\a, Etnografia
-
kierunki
A. Kutrz'eba~Bojnarow.a,
cach etnograficznych,
w
badań. ,.Lu,d",
Kultura
[w:] Etnografia
cIaw 1'976,s. 46.
20 J. Burszta,
op. cit., s. 42.
ćwierćwieczu
Polski
1009, t. 53, s. 3'8.
ludowa
Polski.
w
Ludowej.
dotychczasowych
Przemiany
kultury
Organizacja
-
pniskich
pra-
ludowej,
t. 1, Wro-
42
Krzysz·iOf
Piątkowski
do politycznych ataków np. na :funkcjonalizm. Ideo~ogiczną determinant~
nauki obrazują m. in. publikowane tłumaczenia prac radzieckich w rodzaju: Anglo-amerykańska
etnografia w służbie imperializmu.
Podnoszono także problem celów i metodologii etnografii, pob1:ulując oparcie tej
dyscypliny na ·bazie materializmu historycznego. Te nowe idee miały się
realizować w podejmowaniu zagadnień gospodarczych i spolecznych,
w podkreślaniu w opisywanych kll'lturach "ludu pracującego" współzależności sił wytwórczych i stosunków produkcji, czy też odbicia stosunków społecznych w organizacji pracy i życia "mas pracujących". Pos~ulowano powiązani€ prac etnograficznych z "potrzebami budownictwa wcjalistycznego", maz podejmowanie prac, "które mogą dać podstawę do lepszego planowania i organizowania nowego życia" "l. Trzeba przyznać, że
postulaty te pozostały w zasadzie deklaracjami pohtycznymi, bowiem
tWÓTCZO
i konsekwentnie nie zaadaptowano materializmu historyc:mego
w pracach etnograficznych, chociaż niektóre z nich miały taki właśnie
deklaratywno-polityczny
charakter (na przykład kilka prac K. DJbrowolskiego z tego okresu). Bardziej merytoryczne były późniejsze dyskusje
inspirowane przez UlKA PAN, dotyczące prac atlasowych czy mOllograficznych. J. Gajek w referacie wygłoszonym na konferencji we Wrocławiu w 1955 r., zatytułowanym Zadania i metody prac!j Polskiego IltlasH
Etnograficznego, wi'dział etnografię jako naukę historyczną, zajmujQcą się
genezą i rozwojem ludów, narodów i ich kultur, opisywanych w .N/ojej
specyfice. Program prac atlasowych charakteryzował następująco: ,,1) koncepcja Atlasu jako całości nie może być tylko zbiorem zasięgów różnych
faktów ku1turo'vvych, lecz musi poprzez nie obrazować historię określo-.
nych narodów, a więc historię ich warunków bytu i kultury; 2) Atlas
nie może być: zbiorem statystycznych i statycznych map, lecz musi: aj odtwarzać i rejestrować zmienność różnych zjawisk kultury, a tym samym
i warunków bytowania narodu, b) bądź też zawierać takie elementy, które
ułatwiają lekcję dokonanych w przeszłości przemian; 3) Atlas musi obejmować teraźniejszość i przeszłość; 4) musi on być bodaj przekrojJwym
obrazem wszystkich dziedzin życia ludzkiego w określonych c?:.lsach
i określonej etnicznie przestrzeni"
Z kilku sesji naukowych, odbytych w połowie lat pięćdziesiątych pod
egidą PAN, szczególne znaczenie dla polski·ej etnografii nadawano Krakowskiej Konferencji i\1etodologicznej z kwietnia 1956 r. Celem tego
spotkania była ocena i analiza współczesnych problemów etnogra-fii, ckreśtt.
tl
dzenia
o. Gaj.kowa.
Zob.
postępowej
Ocena
"t Cyt. za: lVI. Fr.ankows,k,a,
gresywna
w
zróżnicowanie
dorobku
m.1jśli spolecznej,
etnografii
obsza m
polskiej,
polski,
polskiej
"Lud",
etl10grafii
i etnologii
op. cit., .'3. 2i2;8. Zob. -takŻJe .T. Gajek,
"Lud",
z pnnklll
wi-
1!95Q, .t. 39, s, GZ6 - 6Z·9.
1954, t. 4t,
[w:] Etnografia
s. 242 - 256, tenże,
Polski,
Przemiany.
_"
Metoda
retro-
Etnograficz7u?
op_ ci;,
t. 1.
PROBLEMATYKA
TEORETYCZNA
W
POWOJENNEJ
ETNOGRAFII
POLSKIEJ
43
lenie jej zakresu i założeń badawczych,
a także wytyczenie
metodologicz·nych dróg oraz problematyki
badań na przyszłość ""o
Programowy
referat pt. Drogi roz'l£oju etnografii, jej obecne zaJania
i :wi4Zki z innymi naukami wygłosił Kazimierz
Dobrowolski 24 Określał
on istotę etnografii
w perspektywie
dwóch teorii: z jednej strony
teorii rekonstrukcji
historycznej,
a z drugiej - spolecznej
teorii współczesności. W realizacji takich założeń powinno się, zdaniem Dobrowolskiego, krzyżować indywidualizujący,
historyczny
i syntetyzujący,
socjologiczny punkt widzenia. Taki historyczny
socj0logizm,oparty
na materializmie
historycznym,
zmierzał zatem do łączenia w sobie ujęcia diachronicznegD
i synchronicznego.
Etnografia
została zatem określona
jako nauka historyczna. "Przy wyznaczaniu
jej współczesnych
teoretycznych
i metDdologicznych podstaw
widziano
dwa pod~iawowe
zadania:
rekonstruowanie
minionych procesów kulturowych
oraz badanie współczesnej,
żywej rzeczywistości kulturowej
(w sensie badań małych społeczności
i ich kultury). To ostatnie określano jako podstawową domen~ etnografii" "5. W związku z takim nastawieniem
zaczęto szczególną uwagę poświęcać badani-om
terenowym
(zwrócił na to uwagę Dobrowolski),
widząc w nich podstawowy zakres pracy etnograficznej.
Miały one zmierzać do rekonstrukcji
aktualnych
procesów, ze zwróceniem
uwagi na aspekty genetyczne
i rozwojowe oraz do rekonstrukcji
"rzeczywistości
minionych,
historycznych".
Badane procesy miały być ujmowane
zdaniem Dobrowols15.iego w
sposób integralny.
W efekcie takie dezyderaty
kierowały
penetrację
etnograficzną na małe społeczności
lokalne, prowadząc
do ich empirycznego,
strukturalizującego
oglądu w perspektywie
socjologicznej.
W tym możemy szukać: źródła rozkwitu
w następnych
kilkunastu
latach tak charakterystycznych
studiów monograficznych,
jak równ~eż źródła idei przemiany, przez pryzmat
której spogląda się na współczesną
rzeczywistość
kulturową
(w jej powiązaniach
w ramach mikrostruktur
i zależnościach
od makrostruktur).
W swoim referacie K. Dobrowolski
postulował
także rozszerzeni~
zakresu etnografii
o dziedzinę
kultury
robotniczej.
Przedmiotem
badar!
mialy być dawne i współczesne
formy i treści tej kultury.
Punktem
wyjścia przemiany
kulturowe
wsi, spowodowane
postępującą
~ndustrializacją.
Wprawdzie
idee badań kultury
robotniczej
podjęto wcześniej w ośrodkach
krakowskim
i łódzkim, lecz tak wyraźne
postawi.enie
problemu uznania tej sfery rzeczywistości
za przedmiot
badań etnografii
"~J. BUl:-;zhl, op. cit., S. 4'3; M. F'ran'kowsk,a,
"l K. Dohrmvoh'lki,
Drogi rozwoju
etnografii
cL)}
i zwiqzkl
z
i1lnym"i
11QHkami (rozważania
t. l, s. 72 - 83.
:l5 J. Bur.-;2lta, op. cit., S. 44.
op. cit., s. 2'06.
poLskiej,
d1Jskusyjne),
jej
obecne
"Etnogra>fia
zarlania,
meto-
P.ols.k~i", 1958,
44
Krzysztof
Piątkowsk!
stanowiło novum i wzbudziło liczne kontrowersje. Na konferencji krakowskiej doszło do wyraźnej "polaryzacji stanowisk etnografów, opowiadających się częściowo za ograniczeniem zakresu probh,matyki badan,
tj. do wyłączenia badańk<l.dtury robotniczej, w przeważającej zaś większości za jej rozszerzeniem, tj. objęciem badaniami etnograficznymi także kuItury robotniczej, dawnej i współczesnej. Zdecydowanie odmienne
od referenta stanowisko zajął prof. K. Moszyński wysuwający poważne
zastrzeżenia co do potrzeby tak poważnego rozszerzenia zakresu p.tnografii. Jego zdaniem «przedmiotem etnografii, na ogół do niedawna nie
podlegającym poważniejszej dyskusji, są mianowicie kultury wszystkich
ludów niecywilizowanych i kultury ludowe, przede wszystkim chłopskie,
narodów cywilizowanych». Historią kultury robotniczej, według K. Moszyńskiego, winna zająć się specjalna dyscyplina, z którą współpracowałaby etnografia, nie traktując
jednak prac tego typu ja.Jo własnc:go
przedmiotu badań" ~~.
Z tej konfrontacji zwycięsko wyszły propozycje badawcze K. Dobrowolskiego, poparte przez większość uczestników konferencji. Niektórzy
z nich, jak np. A. Kutrzeba-Pojnarowa,
bardzo zdecydowanie opowiedzieli się za rozszerzeniem problematyki etnografii także o kulturę robotniczą, nie rezygnując jednak z dotychczas podejmowanych zagaci-nień 27. Można zatem stwierdzić, że efektem Krakowskiej Konferencji
Metodologicznej było przyjęcie historycznego socjo10gizmu jako u:liwersalnej metody badawczej, wykorzystywanej przy empirycznych opracowaniach monograficznych. Nowa idea podnosząca problem zmian ~ulturowych, zaszczepiana była do badań nad współczesnością kultury chłopskiej i robotniczej, oglądanych funkcjonalnie
(w sensie odniesier\ d')
zwykle niedużych, społecznych całości) i w procesie przekształceń. iN modelowym spojrzeniu' na proces przemian dokonywano jego oceny w kategoriach ilościowych, starając się także uchwycić mechanizmy zmian.
iN duchu socjologii próbowano wydobyć także korelację zmian standardu
kulturowego ludności wiejskiej, ze zmianami struktury sp;}lecznej, (-konomicznej czy zawodowej. Wreszcie relacjonowany tutaj spór o przedmiot etnografii doprowadził w efekcie do rozszerzenia zakresu problematyki etnograficznej i wyjścia poza ramy badań regionalnych.
Dokonując oceny lat pięćdziesiątych z pU11ktu widzenia teorii eLnograficznej, trzeba zająć stanowisko krytyczne. J. Burszta, pisząc a sytuacji polskiej etnografii w pierwszych latach tej dekady, zauważył enigmatycznie, że "nie było pomyślnej aury" dla tej dyscypliny 28. iNcze.śniej
M. F,rainkO'\v&ka, op. cit., s. 23Q.
ZOb. E. P.ietraszek, Et1wgraficz1Ut konferencja
1950), "Eino@mfia 'P~lstka", 1958, t. 1, s. 41'8.
28 J. Burszta,
op. cU., s. 35.
26
27
metodologiczna
(K'raków,
23JV.
PROBLEMATYKA
TEORETYCZNA
W
POWOJENNEJ
ETNOGRAFII
POLSKIEJ
45
była mowa o redukcjonizmie poznawczym i szukaniu ideologicznych racji
dla etnografii. Jednakże w czasie konferencji krakowskiej, już w "innej
aurze", także nie doszło do konfrontacji wielu stanowisk poznawczych.
Historyczny socjologizm zdominował ewolucjonizm krytyczny Kazimierza
I:vIoszyńskiego.Ale nawet w wystąpieniach programowych Dobrowolskiego można zauważyć mało pogłębionych argumentów poznawczych, punkt
ciężkości zostaje przeniesiony jakby na spory przedmiotowe (zakresowe).
W tym okresie wytyczona została problematyka etnograficznych prac
badawczych na następnych kilkanaście lat. Główne tendencje tych badań
to: opracowywanie monografii regionalnych, opracowywanie monografii
tematycznych i problemowych, kontynuowanie prac atlasowych i, już
w latach sześćdziesiątych podjęcie problemów etnografii pozakrajo\vej (badanie przemian kulturowych w Mongolii, Bułgarii oraz amerykanistyczne .., studia poznańskie) 29. Warto także wspomnieć o badaniach
nad kulturą ludową Karpat, które osiągnęły spory rozmach i doprowadziły do współpracy naukowej z badaczami Czechosłowacji, Rumunii,
ZSIU{ oraz o badaniach poznańskich nad integracją kulturową ziem zachodnich.
Monografie c-egionalne zbudowane były przeważnie według klasycznego podziału na kulturę materialną, społeczną i duchową. Z całego szeregu
takich publikacji wystarczy przytoczyć dwie, najbal'dziej reprezentatywne i najobszerniejsze: Kultura ludowa Wielkopolski
(t. 1 - 3, 1960 - 67)
i Kurpie, Puszcza Zielona (t. 1 - 3, 1962 - 65). Pierwszą z nich charakteryzowało podejście historyczne, gdzie najogólniejszym odniesieniem był podział na formacje społeczno-ekonomiczne, w obrębie których następowały
już bardziej szczegółowe podziały, adekwatne do zmian gospodarki oraz
warunków życia (np. czasy gospodarki folwarcznej), lub odnoszące się do
ważnych wydarzeń historycznych, mających wpływ na obraz kultury regionu (np. wojny, rozbi.ory itp.). Druga monografia wprow2dza obok
perspektywy historycznej, synchroniczne spojrzenie na współczesne przem:any rzeczywistości kulturowej.
Najliczniejsze były monografie tematyczno-problemowe.
Zasadniczo
ograniczały się one z jednej strony do badań kultury tradycyjnej, a z
drugiej - opisywały współczesne procesy społeczno-kulturowe, z uwzględnieniem jednak aspektu diachronicznego
Wśród tej pierwszej grupy
prac mamy zarówno czysto opisowe, wąskie tematycznie i drobiazgowe,
traktujące opisywany przedmiot czy zagadnienia w oderwaniu od kontekstu kulturowego, społecznego czy historycznego oraz takie, które trak~O.
Ta'mże, s. 44 i nast.
Tamże, s. 49; zab. t.c,kże: J. BUDszJa, Dwa modele etnograficznych
monografii
u;si, ,.Lud"
1!J&9, t. 53, s. 147 - 163; K. Adam'l1iS, Monografie
wsi w Polsce. Przeglqd
problematyki
badawczej, "Etnog.rafia
,PolsGl:a" 1'959, t. 2, s. 1157-202..
29
:30
46
Krzysziof
Piątkowski
tują problematykę całościowo w jej uwarunkowaniach; przeważa tu historyczny punkt odniesienia, korzysta się także z metod fiIologicznych.
Z kolei monografie d<:otycząceproblematyki współczesności kultury ludowej podejmują m. in. takie zagadnienia jak: rozpad tradycyjnej kultury i krystalizowanie się jej współczesnego oblicza pod wpływem procesów urbanizacji i industrializacji 31, procesy adaptacji i integracji kulturowej (Ziemie Zachodnie) 32, kultura współczesnych grup zawodowych ~3,
czy analiza przeobrażeń środowisk wiejskich 34. Badaniami obejmowano
przeważnie małe społeczności lokalne lub pojedyncze wsie, wydobywając
określony aspekt kulturowy czy społeczny.
J. Burszta zauważa, że tego typu studia opierają się (zwykle implicite)
o inne założenia metodologiczne (w sensie koncepcji kultury), nIż te
przyjmowane w tzw. tradycyjnej etnografii. "Przedmiotem badai\ nie
jest już wielka grupa etniczna (lud) jako fragment uniwersalistycznie
pojmowanej kultury (kultura l·uclzkości), lecz kultura konkretnej grupy"
Kulturę pojmuje się w tych badaniach "nie jako sumę czy zbiór luż;1ych
elementów kulturowych (jak to było w ukształtowanej na da\Nnych kierunkach etnografii tradycyjnej), ale jako empirycznie ustrukturyzowaną
i funkcjonalną całość" 35. Główny nurt badawczy powojennej etnografii
polskiej postuluje zatem funkcjonalną i strukturalną łączność opisywanych zjawisk z ich kulturowym czy społecznym kontekstem :'6. Ponadto
uwzględnia się tło historyczno~gospodarcze i zachodzące współcześnie
przeobrażenia. Najwięcej prac odnosi się do tak zwanej bazy, czyli kultury materialnej, rozpowszechniają się badania dotyczące szeroko rozumianych stosunków społecznych w kulturze ludowej (np. prace kierowane przez K. Zawistowicz-Adamską), natomiast zdecydowanie najmnie]sza
ilość prac podejmuje problematykę symbolicznych aspektów kultury:';
31
Zob. np. A. KUltTzcba-Pojnarowa,
przemian
wspÓ!czesnych.
Siudinm
D. M'arkowska,
P,l'!skG."
Tradycyjna
1'964, t. 8.
TradycJJ.ina społeczno.~<' wiejska
w pl'ocesie
Mników,
pow. krakowskie(}o,
Wroclu\v 19ti8;
wsi
spoleczność
wioskowa
w
procesie
zmian,
"Etn<lgnfiz.
Zob. np. J. H1l'rsZJta, Einografia
polska a ziemie zachodnie,
"Lud" nHl, l. JJ.
lI'P.
J. Ku-ehał-.Slka, Prze'miany
sirukt.ury
spoleczno-zawodowej
J.()~i
kaszubskiCh w XX wieku,
WI'{)c1aw 1'971; B. Kopczyńs.ka-Jawor~ka.
Tradycyjllo
go.<·
podarka
sezonowa w Karpatach
polskich,
W'r'ociaw 19>69.
31 Z,Oib.np. D. lVIankowska,
Rodzina w środowisku
wiejskim.
Studium
w"i podkrakowskiej,
Wrodaw
1'964; W. PaprooCika, Współczesne
przemiany
wsi kurpi(J'1Js1<iej,
32
33
Zub.
W:roclaw
krakowska
nych
1-9'7-5; D.
D o'brO\'lr-olska,
osad<l Chełm
Przeobrażenia
społeczne
w la.tach 1900 - 1967, W'rodaw
'15
J. B U r,szt'a, Etnografia
36
Zob. K. Zawi-s'bwicz-A'dams'ka,
Konkret.
i kontekst
(z uwzględnieniem
zmiany
kllłtnrowej),
w ćwierćwieczu
problematyki
wsi
podmiejskie}.
]'od-
]196'8.
... , op. cit .. s. 51.
w bnd[miach
[w:] Grallice
etnogra[!czi horyzon-
Wa,rsz.awa 19'76, s, 1'14 - 1'30.
37 Wyróż'ni'a
się tu;taj nowa,tonska
'W tym
okresie pr,aca Z. Szyf'eJbcin-Sok!)lewicz, Plon - ob'rz<:d i widowisko.
Próba etnologicznego
ujęcia obrzędÓW i Z1VJjc:n-
ty badań
kultury
wsi w Polsce,
PROBLEMATYKA
TEORETYCZNA
W
POWOJENNEJ
ETNOGRAFII
POLSKIEJ
47
Przede wszystkim są to prace opierające
się na matcriałach
zebranych
współcześnie. Oś tematyczna
rozciąga się między problemami
regionalizmu kulturowego a procesami i mechanizmami
zmian kulturowych.
A. Kutrzeba-Pojnarowa
w książce Kultura ludowa i jej badacze wysuwa supozycję, iż istnieje syndrom, który można nazwać polską szkołą
etnografii, mający swe źródła w XIX w. Odrębność tej szkoły wyrażać
się ma w jej stosunku do badań kultury ludowej własnego kraju. Cechuje ją także "żywe, emocjonalne
zaangażowanie,
reagowanie
na aktualne
problemy polityczne i społeczne, wynikające
z sytuacji kraju, empiryzm
i zespołowość prac terenowych.
Jest to główny rzec można nurt
jej inspiracji, wysuwający konkretne pytania pod adresem obserwowanej
i kształtowanej
nastc;pnie rzeczywistości
kulturowej
kraju i jej historycznego uwarunkowania"
38. Mamy
tutaj przykład pozytywistycznej
wizji jednej (może lepiej ujednoliconej)
etnografii,
sięgającej
tradycjami
do XIX w., a wspartej zasadniczo metodologicznymi
dezyderatami
historyzmu i socjologizmu, w której to optyce następuje
"zbliżenie postaw
metodologicznych"
badaczy. W takiej tradycji intelektualnej
kształtowały
się podstawowe pytania etnografii: 1) o cechy badanej kultury (regionalnej ludowej, narodowej);
2) o genezę i drogi rozwoju kultur (rozwijane
ewolucyjne idee stadiów rozwojowych,
czy drogi wędrówek
poszczególnych wytworów kulturowych
analizowane
dawniej prz€z kierunek
Kulturowo-historyczny);
3) o mechanizmy przemian kulturowych,
gdzie metodą ukazującą proces przemian była, ukształtowana
przez kierunki
historyczne metoda rekonstrukcji
modelu tzw. kultury
tradycyjnej
(opracowanego przez K. Dobrowolskiego) 39, modelu opartego na archaizmach
i analizowaniu
zmian, jakie w stosunku do "modelowej
sytuacji"
zaszły
w badanej społeczności lokalnej; 4) o zasady funkcjonowania
badanych
systemów kulturowych,
wynikające
z całościowych ujęć funkcjonalnych,
czy funkcjonalno-strukturalnych
10.
W tym nurcie etnografii
dominuje
spojrzenie
na przedmiot
badall.
przez pryzmat tematyczno-problemowy.
Dlatego pewnie, mimo określonych założeń metodologicznych
(historyzm,
socjologizm),
bogate inspi··
racje tematyczne i problemowe
czerpano z twórczości K. Moszyńskiego.
K. Zawistowicz-Adamska
(i jej uczniowie) nawiązywali
do tradycji
socjologicznych dawnej szkoły Stefana Czarnowskiego.
J. Gajek podstawy
jów
rolniczych,
,,;talwj'llla ."pra,wa
38
Wl'oc!a,w
1967. Ba,rdZlo wyraźnie
podbudowy
metodologie,znej
A. Kutrzeba-Poj'na'IOwa,
Warszawa
w
ty,m
opracowaniu
po-
ludowa
i jcj
badacze.
Mit
i TzeczYLc'istość,
1'9,77.s. 17 - 18.
39 K. D~br{)Wlolsk'i, Chlopska
s. 19 - 53.
•0
Kultura
z:o',;tala
badań.
A. Kutrzeba-Pojnarowa,
kultura
tradycyjna,
op. cit., s. 21.
"Etnografia
Pols:ka"
1958. t. 1,
48
Krzysztof
Piqtkowski
rekonstrukcji
historycznych
(metodą retrogresywną)
wywodził
z prac
J. Czekanowskiego
i K. Moszyńskiego, do postulatów badawczych K. Dobrowolskiego i K. Moszyńskiego odwoływali się w swej praktyce m. in.:
J. Klimaszewska,
A. Kutrzeba-Pojnarowa,
M. Znamierowska-Priifferowa,
M. Gładysz, A. Nasz, W. Dynowski, J. Burszta; idee E. Frankowskiego
inspirowały
badaczy poznańskich.
A. Waligórski konsekwentnie
zaszczepiał w rodzimej
etnografii
funkcjonalizm
Bronisława
Malinowskiego".
Analiza twórczości każdego z tych badaczy pozwoliłaby wydobyć pewne
szczegółowe problemy
teoretyczne,
pojawiające
się w ich pracach. Nie
jest to jednak celem tego opracowania,
koncentrującego
się na podstawowych trendach metodologicznych.
Dokonania charakteryzowanego
wyżej głównego nurtu polskiej dnugrafii zostały zebrane w syntetycznym
opracowaniu
Etnografia
Polski.
Przemiany
kultury
ludowej
(t. 1, 1976; t. 2, 1982).
Lata siedemdziesiąte
cechuje znaczne rozszerzenie kontaktów z nauką
światową poprzez udział polskich etnografów w międzynarodowych
kongresach
i sympozjach,
uczestnictwo
w europejskich
przedsięwzięciach
badawczych i wydawniczych,
a także poprzez indywidualne
wyjazdy czy
zorganizowane
ekspedycje
badawcze
(m. in. do Azji, Afryki, Ameryki
Płd.). Za tym idzie szerszy dostęp do światowej literatury
etnologicznej.
Powstały w 1975 1'. Komitet Nauk Etnologicznych
PAN stara się koordynować wszelkie poważniejsze inicjatywy
środowiska.
Sytuacja "otwarcia na świat" musiała doprowadzić
do pewnych przewartościowań
odnośnie "kondycji" krajowej etnografii, zwłaszcza w obliczu nauki światowej. "Wprawdzie o sytuacji kryzysowej w etnografii dyskutowano już od końca lat 50-tych, kiedy to przyśpieszone
przeobrażanie się krajobrazu
kulturowego
polskiej wsi "uśmierciło"
wyodręhniający definicyjnie
tę dyscyplinę
przedmiot
badań tradycyjną
kUlturę
chłopską (często identyfikowaną
z kulturą ludową); przez długi czas sytuacja była jednakże paradoksalna:
w teoretycznych
rozważaniach
pisano
i mówiono a potrzebie określenia
na nowo przedmiotu
badań etnGL~ra.fii.
wskazywano
na niemożność kontynuowania
dotychczasowego
profilu badań itd. - W praktyce badawczej niewiele się jednak zmieniało, mimo
iż rozszerzono badania o zjawiska kultury robotniczej oraz współczesnej
kultury artystycznej
o ludowo-chłopskiej
proweniencji
(np. folkloryzm) 4",
Początkowo
nowe tendencje
w humanistyce
(np. strukturalizm,
hermeneutyka, semiotyka,
ogólna teoria systemów) nie zostały zaabsorbowane
przez krajową
myśl etnograficzną,
skoncentrowaną
nadal na lokalnej
problematyce 43. Na przełomie tej dekady pojawiają się opracowania
dat yA. Wali,gómk'i, Antropologiczna
koncepcja
człowieka,
J. Bur6zta, B. Kopczyń.s-ka-JawolTc'ika, op. cit., .s. 13.
43 Tamże, s. 14.
H
'2
Warsz,alwa 19'7'3.
PROBLEMATYKA
TEORETYCZNA
W
POWOJENNEJ
ETNOGRAFII
49
POLSKIEJ
czące metody funkcjonalnej
i funkcjonalno-strukturalnej
w etnografii ~\
a także omówienia fenomenologicznego
sposobu interpretacji
zjawisk kulturowych,
w kontekście
twórczości
C. Baudouin
de Courtenay
Ehrenkreutz-J ędrzejowiczowej
~5.
Na początku
lat siedemdziesiątych
poprzez prace C. Levi-Straussa
dociera do polskiej etnografii
strukturalizm.
Metoda ta została podjęta
przez etnografów bez swoich uwarunkowań
filozoficznych
(a właśnie do
aspektów filozoficznych
strukturalizmu
odnosi się przeważająca
większość polskich komentarzy),
starano się wydobyć możliwości
poznawcze
tego kierunku
w odniesieniu
do sfery kultury
symbolicznej.
Algorytmy
strukturalne
posłużyły do analizy mitologii, magii ludowej czy symboliki
obrzędów 46. \V następnych
latach klasyczny
strukturalizm
przekształca
się na gruncie polskim jakby w dwa nurty, łącząc się z jednej
sirony
z fCIeami francuskiej
szkoły strukturalno-historycznej
"La nouvelle
histoire" i dążclC do interpretacji
"struktur
długiego trwania"
w per·
spektywie historyczno-strukturalnej
(połączenie w etnologii historycznej
badaJ} synchronicznych
i diachronicznych);
a z drugiej .- wchodzi w
związki z semiotyką, tworząc specyficzny odłam semiDtyczno-strukturalny. Inspiracje
teoretyczne
wywodzą się ze szkoły semiotycznej
Moskwa
- Tartu, gdzie z rzeczywistości
kulturowej
analitycznie
wyodrębnia
się
teksty (aspekty zjawisk kulturowych
spełniające
funkcje
semiotyczne)
i poszukuje się ich odniesień znaczących (analiza semantyczna)
oraz odkrywa wewnętrzną
strukturę
(analiza syntaktyczna).
Niektórzy
zwolennicy orientacji
semiotycznej
wprowadzają
ponadto
perspektywę
pragmatyczną analizy, jako łącznik z rzeczywistością
empiryczną
(tzw. społeczDćl sytuację komunikowania).
W tzw. "nowej etnografii polskiej" podejmuje
się także próby zastosowania metody fenomenologicznej
w dociekaniach
"o istocie" symboli,
wyodrębnianych
z ciągu struktur
pokrewnych
i doprowadzaniu
do mniej
lub bardziej intuicyjnych
ujęć "tego samego jądra znaczenia".
Przewodnikiem myślowym jest w tym przypadku
przede wszystkim
M. Eliade,
a także G. Van der Leeuw.
Najnowsze inspiracje metodologiczne
płyną z amerykańskiej
antropologii, skąd usiłuje się przetransportować
wizję etnografii jako dyscypliny
41
Zob.
np. Z. Szyfelbcin-Scko.lewkz,
mu-strukturalizmu
w
tłumaczeniu
O niektórych
zmianlf
kulturowej,
t. 13. z. 2. s. 25 - 43; także prace A. vV,alirsór'lK:':ego.
H Zob. A.
Zadl'ożyósk\-Barącz, Fenomenologiczna
Znstosowanie
w polskich
badaniach etnograficznych,
L. SItamma, Rytnn! pokładzin
w
16 Zob. np.
"Etl1iografia Pol,ska"
Polska"
4
Lud.
1915. t. 19, z. 1, .3. 51 - 64;
1'976. t. 20, z. 1 ,.C;. 99 - no.
t. LXIX
ograniczeniach
"Etnognfi,a
konccPc)ll
Junkcjm7'llizPo,bka"
hishrii
i
1969,
kulhr1J
"Et'!1'Ogr<\fia Polska". 1963. t. 12.
Polsce ~~ anaUza struktt.ralnn,
t'enźe.
Mit
Alkmen)},
"Ehl~)G"aE'1
50
l{;zysztof
Pil1tkowski
badającej kulturę "we wszystkich jej przejawach i wymiarach", bez :>graniczeń przedmiotowych i problemowych. Zgodnie z obcymi wzorami można wtedy mówić o etnografii kognitywnej, interpretatywnej
c.zy symbolicznej, w zależności od przyjętej optyki metodologicznej.
Dokonując oceny najnowszych tendencji badawczych w polskiej etnografii, należy podkreśłić dążenie do określenia nowych płaszczyzn badawczych (odnoszących się głównie do symbolicznej sfery kultury), z pominięciem przedmiotowego wyznaczania ich zakresu. Czerpiąc inspiracje
z nauki światowej, dąży się także do precyzacji warsztatu badawczegu
w oparciu o przyjęte konsekwentnie założenia metodologiczne; zmierza
się tym samym do krytycznego przezwyciężenia dotychczasowych sposobów badania rzeczywistości kulturowej 47. Należy także zaznaczyć, że niektórzy z młodych wyznawców metod poststrukturalnych
w etnografii
niezbyt jasno zdają so'bie sprawę z ich uwarunkowań filozoficznych i metodologicznych, zgarniają tylko jakby wierzchnią "śmietankę" (np. typologie strukturalne), ignorując głębsze konsekwencje teoretyczne i poznawcze. Prowadzi tD często do chybionych ,bądź wtórnych rezultatów, ZW]dSZ··
cza bez znajomości tradycji badawczych w określonej problematyce i perspektywie teoretycznej.
W omówieniu tendencji badawczych powojennej etnografii A. Kul rzeba-Pojnarowa podkreśla przesunięcia przedmiotowe i zakresowe tej dYT
scyphny, odpowiadające nowej sytuacji historycznej. I tak: odnośnie zasadniczego przedmiotu i celu badań etnograficznych, nastąpiły przesunięcia "ze studiów nad historią kultury ludowej oraz nad źródłamI kultury narodu i państwa na zagadnienia teorii kultury, w tym mechanizmy
i czynniki przemian". Z kolei w odniesieniu do pola i metod badawczyci1
- przemieszczenia "ze studiów porównawczych wybranych elementów
kultur tradycyjnych i rekonstrukcji procesów ich rozwoju oraz obrazu
zróżnicowań regionalnych kultury - na mniej lub więcej pogłĘbiony
opis całościowy funkcjonowania i zmiany kultu-ry wybranych W:i; lub
ich zespołów w ostatnim kirlkudziesięciołeciu". Wreszcie można zaUWAŻyĆ
przesunięcia "z zainteresowania konkretnym opisem faktów umiejscowionych w czasie i przestrzeni, na zagadnienia metod ich opisu i analizy w kategoriach ogólniej~zych, zarówno generalitzacji historycznej, ja~
teorii" 48.
W rzeczywistości te przesunięcia nie odbywały się w tak ukierunkowany i powszechny spasab. Obecny stan głównego nurtu etnografii wykrystailizował się, o czym była mowa, w połowie lat pięćdziesiątych. Etno-
4;
J, Bu!',svta, B. KQlpczyńsxa-.J<:lworska,
48
A.
s. 14 - 15.
KutrzeOa-iPojrrau'Qwa,
op. cit., s. 16 - 17.
Wprowadzenie,
[w:]
Przemiany
... ,
t.
l,
op.
cit.-
PROBLEMATYKA
TEORETYCZNA
W
!?OWOJENNE.J
ETNOGRAFII
POLSKIEJ
51
grafia wybierała w swym rozwoju podejścia opisowe, faktograficzne. Jej
postęp stymulowany był bardziej logi'ką badań terenowych (niektórzy
twierdzą, że i tu panowała żywiołowość i przypadkowość), niż inspiracjami metodo'1ogicznymi. Dominowało "przedmiotowe" (składni'kowe, niekoherentne) rozumienie przedmiotu badań. Krytycy zarzucają takiemu
modelowi etnografii zbyt małą ekspansywność teoretyczną, zawężanie
p::Jla poznawczego, utrzymywanie stałych załO'żeń odnośnie przedmiotu
badań, i co za tym idzie, rejestrację mało znaczących zjawisk, bez szczególnego wydobycia tych istotnych dla mechanizmów wewnątrzkulturowych; wreszcie rejestracja tych zjawisk dokonywana bywa przez pryzmat
przeszłości. Zarzuty te wywodzą swą zasadność z faktu minihlalizowania
etnografii przez inne dyscypliny, tak że dopiero teraz można mówić
o tendencji "wyrównywania wymagań warsztatowych pomiędzy etnografią a innymi naukami" 49.
Ten nurt krytyczny (można go nazwać humanistycznym) pojawia się
w pO'lskiej etnografii, o czym też była mowa, na początku lat siedemdziesiątych. Mamy odtąd jakby spór o metodę. Metodologia głównego DUctu
(pozytywistyczna) jest w zasadzie metodologią na uk i rzeczach i zachowaniach (wyłączyć tu trze·ba dociekania etnogenetyczne). W końcu lat
sześćdziesiątych historyczny socjołogizm dąży, jak się wydaje, do pozytywistycznego ideału "naukowości" (prawdopodobnie za wzorem socjologii), rozbudowując i standaryzując warsztat badawczy, wprowadzając
próby formalizacji, czy zmierzając do unifikacji programów dydaktycznych. Metodologia antyscjentystyczna
nurtu humanistycznego chce być
metodologią nauk o kulturze. Publikowane prace w tych kie,runkach
odzwierciedlają także podział w środowisku etnograficznym.
Aby uzyskać: przejrzystość poglądu na "metodologicznym polu" etnografii, należałoby konfrontować deklaracje metodologiczne etnografów
z przebiegiem postępowania naukowego, zawartego w ich pracach. Dła
uzy&kania lepszych efektów analitycznych takiego przedsięwzięcia, lub
dla przeprowadzenia bardziej wszechstronnej i pogłębionej krytyki dorobku etnografii, przydatne będzie pewne jakościowe upo.rządkowanie
Zaproponuję tutaj cztery płaszczyzny porządkujące:
I. ogólna orientacja metodologiczno-filozoficzna;
II. hierarchia komplikacji podejść opisowych;
III. zastosowany przez badacza "wymiar" etnografii;
IV. zastosowana metoda i jej efekty teoretyczne.
Ad. I. Ogólna orientacja metodo·logiczno-filozoficzna zawiera się między aprobowaniem źródeł pozytywi.stycznych (neopozytywistycznych) coZy
49
••
Tamże, s. 17.
52
Krzysztof
Piątkowski
antyscjentystycznych
uprawianej dyscypliny 50. Pozytywistyczni filozofowie nauk przyjęli w latach trzydziestych i czterdziestych nauki ścisłe
za wzór wszystkich wypowiedzi sensownych. Język dyscyplin nie ujętych w karby indukcjonizmu uważano za pozbawiony sensu. Zasada weryfikacji przyjęta w tym kręgu głosiła, że poza tautologiami i definicjami o zdaniach sensownych można mówić wtedy, jeżeli dadzą się one
zweryfikować JXlprzez dane empiryczne. Taka nauka była więc drogą do
prawdziwego poznania 51. Ta wersja neopozytywizmu została poddana w
latach pięćdziesiątych ostrej krytyce (zob. prace np. P. K. Feyerabe;1da,
T. S. Kuhna, J. Lakatosa, K. Poppera). Wiele idei pozostało w tzw. empiryzmie i można przyjąć, że znalazły one ostoję także w etnografii. Założenia empirystyczne, które można odnieść do etnografii, to m. in. teza,
że dyscyplina naukowa posiłkuje się intersubiektywnie obserwowalnymi
(podzielanymi) danymi, dającymi się opisać językiem obserwa( ~inym
(nie obciążonym żadnymi teoriami). Mieści się tu także stwierdzeni{;, :.':e
poszczególne teorie mogą być falsyfikowane lub weryfikowane poprzez
porównanie z opisaną rzeczywistoś'Cią empiryczną, a wybór teorii dokonuje się racjonalnie i obiektywnie (można wyeksplikować kryteria tego
wyboru). W praktyce badawczej zakłada się analityczne wyodrębnimie
składników badanych zjawisk, poddanie ich obserwacji, "parametryzacji"
i opisowi. Następuje tu redukcja tych zjawisk do ich części i elementarnych procesów. Badacz stara się być obiektywny i neutralny, odrzuca
więc gusty, uczucia, sympatie społeczne czy historyczne, zachowuje bezstronno'ść w podejściu do prz'edmiotu -badań, a także reprezentuje dqżenie
do sprawdzalności zdań; wyklucza również wartościowanie (oceny). W humanistyce nie udaje się osiągnąć takiego stanu.
W etnografii trudno zdecydowanie oddzielić podmiot poznania od jego
przedmiotu (przedmiot jest jakby cząstką podmiotu). Wydaje sic;, że specyficzna stronnicwść (nie tendencyjność) jest cechą działalności badawczej. Pozytywistyczna etnografia stara się jednakowo widzieć wszystkie
problemy badawcze, czy zatem można patrzeć wartościująco na wybój'
problemu i perspektywy badań? J. Huizinga mawiał o historii, że jest
jedną z form, w jakiej cywilizacja mówi o sobie samej.
Chociaż główny nurt krajov:rej etnografii "wpisany" był niejako w
orientację empiry'czną, ni'e udało się w nim utrzymać założeń empirystycznych w czystej postaci. Teoria nieZJgodna z rzeczywistością obSErWOwaną uważana bywa przez empirystów za fałszywą. Jednak można zna50 Zob.
J. K'lTI!ita, Scjentyzm
i antyscjentyzm,
[w:] Poznanie,
umysł,
k71,tura,
Lub1in 11982, 's' HO - 186.
SI Zob. np. J. Kotarbińska,
Ewolucja
KQla Wiede1isk.iego, [w:1 Logiczna
tcori(l
nauki.
Wybór artykulów,
lI'ed. T. !Pa:wlow~ki, Warszawa
1'966, ,;. 295 - 31'8; takż.e tej
autorki, Kontrowersja:
dedukcjonizm
-ind1Lkcjonizm,
tamże, ;;. 31'9- 340.
PROBLEMATYKA
TEORETYCZNA
W
POWOJENNEJ
ETNOGRAFII
POLSKIEJ
53-
leźć przykł,ady (np. odno,szące się do sfery symbolicznej kultury), gdzie
dane sprzeczne z teorią nie doprowadzają do jej odrzucenia, jeśli brRk
jest teorii alternatywnej
(jak na pewnym etapie etnografii). Przyjmuje
się wtedy czę~;to dodatk{)we założenia lub traktuje problem jako jeszcze
nie {)pracowany. PrawdopodDbnie teorie o znacznym stopniu ogólności
są niepodatne na falsyfikację 52. ZałDżenie {) istnieniu "czysteg{)", {)bserwacyjnego języka p{)kutowałD w etnograficznych {)pisach, które były
prostymi indukcjami faktów, pDtem uogólnianymi. W rezultacie wy,::h{)cizil fenomenahstyczny (mDże lepiej, zdroworozsądkDwy) obraz rzeczywist{)ści kulturowej, d{)stępnej każdemu. Antyscjentystyczna
krytyka wykazuje, że procedury badawcze (obserwacyjne), jak i język Dpisu badanej rzeczywistości - są zdetermin{)wane teoretycznie.
Z wielu pwblemów, jakie pojawiają się w tej płaszczyźnie, warto
zwrócić uwagę na zagadnienia p{)znawcze. "Wbrew tradycyjnemu empiryzmowi bowiem, który ujmuje poznanie ja'k{) niczym nie zapośr;:;dnicwne tworz'enie pojęć {)gólnych na podstawie jednostkowych obserwacji
własności p{)wtarzalnych, nie potrafimy wyodrębnić ze świata żadnego
konkretnegD, niepowtarzalnegD wydarzenia i zakomunikDwać dyskursywnie naszej wiedzy o nim, nie p{)sługując się w tym celu pojęciami r;gólnymi, t{) jest nie traktując obserwowaneg{) zdarzenia jako elementu jakiejś klasy. (... ) Możemy tedy powiedzieć, że to, co się powtarza w obser·
wowanych zdarzeniach, tD abstrakcyjne stany rzeczy (i ich następstwa),
które nigdy nie występują realnie w postaci czystej, chyba że przyznać
realne istnienie ideom plat0l1skim, ,lecz realizują się uwikłane w Dkol1cz~
ności, których nie uwzględnia charakterystyka tych stanów. W odr0żnieniu od niepowtarzalnych zdarzeń, powtarzalne stany rzeczy są więc kon-struktami na~zego umysłu (... ). Nie ma więc innej drogi do wyodrębnienia niepowtarzalneg{) lwnkrE'tu niż przez wyróżnienie gD za pośrednic"w"'m P{)jęć ogólnych, dotyczących tego, CD powtarzalne" 53. Pojęcia, ich
klasy - są uwarunkowane przyjętą teorią. Tzw. "g{)łe fakty" uznawane
przez empiryzm, t{) w istocie interpretacje badanych zajwisk w pojęciach
dotychczas przyjętych teorii, założeń i wart{)ści 5~.
Podejście antyscjentystyczne
nie pokrywające się z empiryzmem "",
m{)że przyjmować adekwatn{)ść: sądów (o charakterze pojęciowym) z rze1. Barbour,
Mitu, mor/de,
paradygmaty,
Kraików 11984, s. 15.
S. AHk;'!c'rdamski, Nauka a porządek świnta, War5zawa 1983, s. 56 - 57.
5ł Tamże,
s. III ;por.
t,akże S. Amsterdamski,
Między
historią a metodą, \Vdl'szawa lfł83.
5:; Zob.
interes'ujące
prace
s,ocjolo.g.iczne np. H. Gar-finkla, D. H. W'["onga,
A. W. G(}uldner~\. A. V. C i·C'oul'cIa, czy etnologk:zne
np. ·M. Singera, W. G00denougha, V. Turncra, czy C. GeDrtza, j.ośli ograniczyć s'ię tylko do badaczy :<merykaz'J.sk'ich.
5~
5~
54
[{>'zysz,ioj
Piątkowski
czywistością kulturową i uznawać poznanie pojęciowe, lub taką formę
poznania odrzucać. Przyjmuje się, że nie istnieje jeden język r.auki
uwzorowany na przyrodoznawstwie, lecz wiele ich typów, które spelniają
różne funkcje. Każda z szerokich dziedzin etnologicznych - np. mitologia, religia, sztuka, operuje pewnym językiem i dąży do innego "celu"
(typ języka posiada własną logikę dostosowaną do tego celu). Zastosowane metody oceniać można w zależności od tego, w jakim stopniu przyczyniają się do od1uywania funkcji tego języka (w etnografii bardzo dogłębnie zostały rozpracowane np. funkcje języka mitologii) 56. Mogą pojawiać się w ta-kiej perspektywie pytania o kategorie kultury, jak np. w
pracach A. Guriewicza 57. Przez te kategorie rozumie sip, takie ogólne pojęcia, które składają się na ludzki światopogląd i leż<.~u jego' podstaw,
Znaczna część przedstawicieli jakiejś kultury może r.awet nie zdawać
sobie sprawy z ich znaczenia i wcale nie uważać ich za istotne pojęcia
światopoglądowe, lecz uważać je za coś oczywistego, narzuconego przez
tradycję, kulturę i socjalizację. Etnograf natomiast, nawet z perspektywy
czasu, może "odgrzebać" je w jakiejś formie językowej, w sztuce czy
innych zjawiskach kulturowych: w różnorodności form zwyczajowych
zachowań, w rytuałach, normach itp. Badacz dąży do zrozumienia mentalności innych kultur i epok.
Taka perspektywa pozostawia zawsze możliwość nowego stosunku do
materiału etnograficznego, jego reinterpretacji; rysuje się więc nieskończone pole badań.
Ad. II. Hierarchię komplikacji podejść opisowych w etnografii można
przedstawić na-stępująco:
1. Opis parametryczny - naj prostsza forma opisu wychodząca od
empirycznej obserwacji - polega na analitycznym \vyodrębnieniu cech
i relacji badanego obiektu (zjawiska kulturowego). Należy mieć świadomość ''''pływu teorii na obserwacje; w pracach etnograficznych często
można spotkać tę formę opisu przeprowadzoną w sposób niemetodyczny,
zdroworozsądkowy
(,,fenomenalistyczn y").
2. Opis morfologiczny - zakłada analityczne ustalenie składu i struktury tego obiektu, a następnie prowadzi do wydobycia powiązań między
cechami i relacjami wyodrębnionymi w opisie parametrycznym.
Najpowszechniejszy w etnografii jest opis "powierzchniowych" struktur badanych zjawisk kulturowych, mOŻe on także dotyczyć, tak jak w kierunkach poststrukturalnych,
struktur "głębo'kich" (przyjmuje się wtedy
najczęściej "językopodobne" odwzorowanie kultury).
3. Opis funkcjonalny - może dotyczyć: a) zależności między parame.6
E. M'ieletiru<;'k:i, Poetyka
57
,A. Guri€wicz,
Kategorie
mitu,
Wa.rszawa
kultury
11181.
średniowiecznej,
Warszawa
10976.
FROBLEMATYKA
TEORETYCZNA
W
POWOJENNEJ
ETNOGRAFII
POLSKIEJ
55
trami (cechami, relacjami) badanego obiektu kulturowego (tzw. opis funkcjonalno-parametryczny)
- najbardziej popularna forma opisów funkcjonalnych w etnografii; b) zale·żności między elementami zjawiska Kulturowego (opis funkcjonalno-morfologiczny) 'Czy nawet między aspekt.ami
badanej kultury, jak w klasycznym funkcjonalizmie B. Malinowskiego 5b;
ej zależnosci między strukturą
i cechami obiektu, a zwłaszcza zależiJOści
między strukturą "głęboką" a powierzchniowymi parametrami jakiegoś
zjawiska kulturowego, charakterystyczne dla funkcjonalnego odłamu kierunku semiotyczno-strukturalnego w etnografii 59.
4. Opis zachowaniowy badanego aspektu kultury - ma złożoną postal', stanowiąc jakby dalsze rozwinięcie form opisów funkcjonalnych Vi
kierunku ukazania "działania" analizowanych obiektów; przybiera on
nie tylko w etnografii konstrukcję modelu teor'etycznego. Można powiedzieć, że teoria jest systemem abstrakcYjnych symboli nie zawsze analoglcznie obrazujących wybrane aspekty rz€czywistości w perspektywie:
określonych celów. W takim sensie - modele teoretyczne są symbolicznym przedstawieniem, w okre.ślonym oelu, wybranych aspektów zachov..-aniazłożonego systemu np. kulturowego 60; mogą np. odzwierciedlać
"głęboką" strukturę badanej rzeczywistości symbolicznej. Są zatem istotnymi składnikami myśli naukowej i odgrywają podstawową rolę w naukowym wyjaśnianiu u'.
5. Opis systemowy - może być związany z opisem (3) lub (4), może
być także jeszcze bardziej złożony. V. Sadowski, przedstawiciel tzw. ogólneJ teorii systemów, charakteryzując istotę ujęcia systemowego podkreśla, że cechUje je "rezygnacja z jednostronnie analitycznych, liniowych
metod badania. Główny akcent kładzie się na anahzę całościowych, integrujących właściwości badanego obiektu, ujawnianie jego różnorodnych
sprzężeń i struktury"
A zatem takie podejście stanowi dzisiejszą próbę
rozwiązania dylematu części i całości. Problem ten dotyczy warunków
poznawczych i charakteru opisu, również w odni€sieniu do kultury. Można tu mówić o ukierunkowaniu "na odkrywanie szcz'egółowych zasad
metodologicznych odtwarzania prżez wiedzę teoretyczną modeli całości,
obiektów systemowych" 63. Takiemu opisowi można poddać np. systemy
U:l.
5S
Ta,ki opi.:; j.n.-.lyucji ha'ndlu
i wy'm.iany "kula"
Argonauci
PacYfiku,
B. :\Ialionow.siki,
ZachodniefJo
na
wyspach
Wa.pszoawa
Trobl'i:C.mda [w:]
'1'967.
5" Zob. K. PiąLkowski,
N,iektóre
problemy
zastosowania
metody
sen"ioLycznej
"Łódzkie Studi.a Eltnog~aJiczne" 1004,.t. 2'3, s. 1'84 - 190.
'10 1. Barbou'r, op. cit., s. 10, 43.
-li E. Nagel,
StTHktura
nau.ki, Zagadnienia
logiki
wyjaśnień
naukowych,
'Wal'-
u.' elllografii,
sza \\'a
62
1970, s. 109.
V. Sadowski,
')J
T,a'mż€, .s. Hl.
Podstawy
ogólnej
teorii
systemów,
Warszawa
1'978,
s.
13 - 14.
56
Krzysztof
Piqtkowski
wierzeniowe, ale i pewne układy cało'ściowe, np. układ: człowiek grupa kulturowa - światopogląd. Będzie to tzw. system supe,rzlożony,
gdzie nakładają się aspekty psych01ogiczne, techniczne, społeczne, symboliczne, itp. Należy j'eszcze podkreślić różnicę między podejściem systemowym i strukturalnym.
Analiza struktura'lna - i to we wszystkich
swoich odmianach - poprzestaje na badaniu sieci wzajemnych pow:ązań
w obiekcie, co jest tylko jednym z etapów badania systemowego. Poza
tym salm punkt wyjścia dla analizy strukturalnej może być systp.mowy
i niesytemowy, a więc mOże się ono zawierać w ujęciu systemowym,
lub się nawet z nim rozmijać.
Ad. III. Ta z kolei płaszczyzna - "wymiaru" etnografii - m"żc się
wydać kontrowersyjna ze względu na inne skojnenia znaczeniowe tego
słowa. Chodzi tutaj o sposób widzenia przez etnografa przedmiotu swojej dyscypliny. We współczesnej etnografii polskiej można wydzielić
trzy idee czy perspektywy, które determinowały ogląd kultury, wyznaczając ramy metodologiczne; są to: A. perspektywa społeczna, B. perspektywa historii, i C. perspektywa interpretacji.
W tej płaszczyźnie
istotny jest wzajemny stosunek przedmiotu badań (kultury) i wybranej
perspektywy.
Z. Sokolewicz dzieh podstawowe metody etnologii na trzy grupy, '.1\\"0.żając za podstawowe kryteria: charakter przedmiotu bddań i jego stosu·
nek do kategorii czasu i przestrzeni. Metody te są:
,,1. stosowane w przypadku problemów dotyczących form i struktuc
charakteryzujących
się długim czasem i odpowiadającej mu dużej przestrzeni, w tym struktur ukrytych, nie pJddających się bezpośredniej obserwacji;
2. stosowane w przypadku problemów dotyczących prawidłowości następstwa zdarzeń dziejących się w czasie krótkim i odpowiadającej mu
określonej, historycznej, małej przestrzeni, zarówno dających się obserwować, jak ukrytych;
3. stosowanie do analiz małych społeczności i układów kulturowych
ujmowanych jednowymiarowo, synchronicznie" 61.
Z grubsza biorąc, grupa (1) metod, poza analitycmo-typologicznym
ujęciem K. Moszyńskiego, odpowiada "wewnętrznemu",
interprebtywnemu oglądowi kultury (C), gdzie nawet kategorie czasu i przestrzel1l SeJ
jakby zawarte w samym zjawisku kultury (Imetody strukturalne, semiotyczne, fenom·enologiczne). Grupa (2) odpowiada determinantom
historycznym (B) kultury, a grupo. (3) - socjalnym (A), gdzie przeważają
ujęcia funkcjonalne.
6-[
Wyd.
Z. Sokolewicz, Rozwój me~od analizy
Un1w. Wal'szawskiego, 1!l81, s. H.
w etnologi-i,
[w:] Metol/Y
etnologii,
C?.
1,
PROBLEMATYKA
TEORETYCZNA
W
POWO.JENNEJ
ETNOGRAFII
POLSKIEJ
51
Można stworzyć porządkującą typologię, gdzie kultura i elementy determinujące jej ogląd mogą być w konkretnych założeniach badawczych
uznawane za stałe lu;b zrrnienne. Otrzymamy wówczas trzy zasadniczE:'
nurty badawcze ("wymiary"), a w każdym z nich dwie alternatywn{~ tendencje badawcze.
Pierwszy - s p o ł e c z n y "wymiar" etnografii zawiera zatem dwie
ogólne możliwości ustawi-enia problemów badawczych:
]. Przyjmuje się jako stałe elementy kulturowe, szukając dL; nich
zmiennych społecznych. W takiej persp€ktywie mieści się większość prac
socjologizującego nurtu krajowej etnografii. Niektóre prace etnog:,aIiczne przyjmują perspektywę poznawczą, określoną przez przyjmowane
(zwykle implicite) założenie, utożsamiające kulturę z procesami uczestnictwa j-ednostek w kulturze 65. Identyfikuje się wtedy uczestnictwo w
kulturze z zewnętrznymi przejawami tego uczestnictwa, czyli zachowaniami (rozumienie kultury jako zespołu określonych zachowań).
2. Dla stałych wyznaczników typu socjologicznego (np. grupa, wiek,
zawód, wykształcenie, itp.) szuka się w badanej społeczności zmiennych
o charakterze kulturowym. J'est to zasadniczo podej.ście socjologii, lecz
takie badania podjęło wielu etnografów, zawężając możliwości pOzrł?Wcze przez wprowadzanie skategoryzowanych ankiet.
Drugi - h i s t o r y c z n y "wytrniar" etnografii 66 ukonstytuowany jest
podobnie:
1. Fakty kultu.rowe odnosi się do procesów czy stadiów historycznych,
dążąc do uzyskania ich historycznych generalizacji. Podnoszone są próby
opisu, jakby prz·ekroju procesu historycznego, gdzie uwzględnia się współzależność różnych faktów historycznych. Krok stąd do ujęć synchr<micznych, zresztą K. Dobrowolski uznawał współczesność za ogniwo w procesie histQfycznym. Jego szerokie rozumienie kontekstu historycznego
(przemiany warunków środowiskowych, gospodarczych, społecznych, wydarzenia polityczne i istotne historycznie) było specyficznym kryterium
id-entyfikacji faktu kulturowego. Przeważnie w tego typu pracach poszukuje się okresów przełomowych w histo,rycznym kształtowaniu si(~ kultury chłopskiej 67 i przyjmuje się je jako determinanty rozwoju tej kultury, odnosząc do nich fakty kulturowe. Źródła (materiały) historyczne
63
J. Kmj'i<l,
Kultura
jako
rzeczywistość
myślowa,
[w:ł Teoria
artystycznymi,
W,alI'szalwa 1'003, s" 15.
Z{)b. Z. Sokolcwkz, O podejściu
historyc.znym
we
kultury
Q
bada-
nia nad zjawiskami
M
polskiej,
[w:] StlLdia
zz akresu
socjal·og·ii,
etnografii
i historii
K.m·ków19'ł2, s. 255 - 2-63.
6, Zob. A. Woiniatk,Z metodyki
badań nae! rozwojem
rzowi
współczesnej
etrwgrafii
ofiarowane
Kazimie-
Dobrowolskiemu,
sce, [w:] Metody
etnologii,
op. cit., s. 3\1- 60.
klLltury
chłopskiej
~v pol-
58
Krzysztoj
Piqtkowski
traktowane są pomocniczo, np. do odtwarzania historii dawnego regionu,
osadnictwa itp.
2. \V tym aspekcie mieszczą się prace "etnograficznie" ukierunkowanych historyków, najogólniej mówiąc z zakresu historii kultury ludowej.
Także np. w badaniach nad świadomością historyczną wszelkie wyjaśnienia postaw i zachowań kulturowych nie są mOŻlliwe ,bez rekonstrukcji
struktur świadomości w różnych epokach i na różnych ohszaracil 6'.
Mi€szczą się w tym nurcie również prace historyczn€ "La nouvelle histoire" postulująoe program kategoryzacji historii 6". Celem takiej ;~Cltegoryzacji byłoby rejestrowanie i rozpatrywanie różnych możliwości sposobów konstrUoQwania historii jako opowieści, w zależności od tego, jakie
uwzględnia się aspekty procesu historycznego. Kultur·owe odnie,;ienić,
stwarzają płaszczyznę do fuzji takiego ujęcia historii z antropologicznym
strukturalizmem.
Trzeci - "wymiar" i n t e r p r e t a c j i - dotyczy zasadniczo znaczących aspektów kultury. .Może być tutaj zakładany pansemiotyzm,
przyjmujący, że podstawowa większość (a w zasadzie wszystkie) treści
kulturowych jest znacząca.
1. Analitycznie wyodrębnionym elementom kulturowym (ich konfiguracjOlffi, relacjom) nadaje się różne interpretacje, w zależności od rodzaju znaczeń (znaki ikoniczne, indeksalne, symbole), czy zastoso\vnnej
metody (strukturalnej, semiotyczno-strukturalnej,
semiotycznej, fenomenologicznej, hermeneutycznej itp.). W metodach poststrukturalnych określone zjawi'ska kultury traktowane są jako znaki usytuowane w systemach
znakowych i spełniające funkcje rzeczowe i semiotyczne. Znaczenia odkrywa się poprzez badanie tych systemów, czyli ich struktury. To ta
struktura
(zwykle ukonstytuowana
językopodobnie) ujawnia znaczenie
znaków. Za wzorem lingwistyki dąży się tu do ścisłości deskryptywnej.
Istotny jest tu także -problem uniwersaliów kulturowych. W podejściach
fenomenologicznych i hermeneutycznych
zjawiskom kulturowym nadaje
się charakter intencjonalny. Doświadcze.nie wewnętrzne bywa nie tylkc
źródłem heurezy, lecz także aparatem metodologicznym slużącJ'lm do interpretacji. Takie wewnętrzne doświadczenie psychologiczne (oparte na
odpowiedniej wiedzy i implicite przyjmowanym założeniu o podobnej
strukturze psychicznej ludzi) jest nadzędzi,em służącym do odkrycia sensów zjawisk kulturowych. Różni ,badacze przedstawiali różne sposoby wi6S
J. Topol'ski, Kultura
a świadomość
historyczna,
[w:]
Teoria
kultury
... , OP.
cit., s. 33 - 47.
69 Zob. prace
np. F. Br.audela, J. Le Ga!fa, M. Blocha; W P,oilscc te idee podejmują .m. in. A. Gieys·ztor i B. Geremek.
PROBLEMATYKA
TEORETYCZNA
W
POWOJENNEJ
ETNOGRAFII
POLSKIEJ
59
dzenia metody
hermeneutycznej,
prezentując
psychologiczne
interpretacje zjawisk kulturowych
i próby odkrywania
ich sensów 70.
2. W tym asp€kcie
chodzi o znalezienie
stałych
wartości
interpretacyjnych
w odniesieniu
do kultury.
Chodzi tu np. o p€wne sposoby
wyjaśniania
kultury
w oparciu
o koncepcje
ligwistyki
generatywno-transformacyjnej
N. Chomsky'ego
71. Dąży
się m. in. do budowania
gramatyk
struktur
"głębokich"
zjawisk kulturowych.
Ad. IV. Czwarta
plaszczyzna
dotyczy przyjęcia
okreś'lonej
metody badawczej.
Pozostawiając
szczegółowe
omówienie
konkretnej
metody
na
inną okazję, wypada
podkreślić
wymóg logicznej
konsekwencji
w posłu.
gi'vaniu
się aparatem
pojęć danej metody,
jak również
świadomość
jej
możliwości
i ograniczeń
w konfrontacji
z badanym
obiektem
i oczekiwanymi efektami.
W omawianych
tutaj tendencjach
badawczych
powojennej
etnografii
polskiej
brakło
m. in. miejsca
dla metod
kiedyś
podstawowych:
tzw.
etnograficznej,
czy analityczno-tYpo'logicznej
K. Moszyl1skiego.
Wydaj.~
Sil:. że etnografia
oparta na takich podstawach
jest (z różnych
przyczyn)
\'07 odwrocie;
te formy badań już nie określają
w sposób decydujący
obli·
cza poznawczego
ws.półczesnej
etnografii.
::\Ja koniec kilka uwag o rozumieniu
kultury.
W pracach
etnograficzn:-'ch często ujmuje
się kulturę
jako zbiór rozmaitych,
nie powiązanych
ze sobą elementów,
traktowanych
jako zobi'ektywizowane,
zastane
wytwory, Definicje
nominalistyczne
określają
kulturę
jako zbiór wytworów
działalności
ludzkiej,
materialnej
i niemateriailnej
(np. K. Moszyński,
S Czarnowski).
Inna grupa
definicji
ujmuje
najogólniej
kulturę
jako
zbpół zachowań
wraz z zespo!-em wytworów
tych zaohowal1 (ludzkif; postawy
i zachowania
są rezultatem
mechanizmów
psychO'logicznych)
72.
::'Jowsze kierunki
badań ujmują kulturę
jako rzeczywistość
myślową,
jako
~rzespół
form świadomości
społecznej,
jako dziedziczoną
pamięć,
czy system informacji
wi€lokodowej,
itp. Uwzględnia
się przy tym reguły genetyczne,
funkcjonalne
czy strukturalne.
Jaka'ś ogólna
teoria
kultury,
do której dałoby się zredukować
wiedzę z różnych
metodologicznie
ujęć
(pozytywistyczny
model jedności
nauk), jest na gruncie
metod stosowanych w etnografii
nierea'lizowalny;
zresztą
wątpliwy
poznawczo
byłby
taki program.
Możemy za'tem mówić o różnych
teoriach
kultury.
W noNp. P. Ricocull', Egzllsteltcja
i hermeneutyka,
Wa'l's21a'wa 1975.
'I Zob. np, N, Ch{)l]l1,sJ<;:y, Teoria lingwistyczna,
!'w:] Język w świetle
:;Z<1\\'<1
1980, S, 38 -18; tenże, Forma i znaczenie w języku naturalnym,
'0
stul. konwencja,
War,-;z<Jwa
A. Fałubicka,
\\'a 1975, ..
'. 60 - 61.
72
nauki,
Wa;:-
[w:J
Znak,
1'977, s, 98 - 121.
O dwóch
pojęciach
kulturU,
[w:l Wartość,
dziel0,
sens, Wa1'5Za-
60
Krzysz.tof
Piqtkowski
wyoh tend~mcjach badawczych na gruncie etnografii przeciwstawr:e są:
ekspresyjna i systemowa teoria kultury. W tej pierwszej zjawiska kulturowe są realizacją ukrytych znaczeń, ujmowanych psychologicznie (metody hermeneutyczne, fenomenologiczne, psychoanalityczne), a mają one
być odkrywane przez badania świadomych czy nieświadomych motywacji ludzkich. W systemowych teoriach kultury (metody poststrukturalne
i semiotyczne) znaczenie znaków określa ich miejsce w systemie (v.; zespole relacji); dotrzeć do niego można obiektywnie, "z zewnątrz", badcijąc
strukturę. Interpreta(;ja zjawisk kulturowych nie jest moŻ'liwa bez uchwycenia znaczeń - przez któryś z charakteryzowanych
sposobów badali.;3
Na płaszczyźnie filO'zoficznej nie jest rozstrzygalna antynomia między
próbaJmi opisu systemu z zewnątrz i dążeniami do zrozumienia człowleka
(siebie) jako fragmentu tego systemu. Natomiast na płaszczyźnie metodologicznej nierozstrzygalności sprzyjają odmienne ideały wiedzy, akceptowane przez badaczy, a co za tym idzie różne teorie naukowego wyjaśniania. Wybór metod jest dla badacza akceptacją określonego ideału 'vviedzy. Jak słusznie pisze S. Amsterdamski, "warunkiem niezbędnyni lO z;:;trzygalnaści sporów metodologicznych jest pewne consensus 07nnium,
na które składa się wspólnie akceptowany ideał poznania naukowego. jego celów - wartości, które ma ono realizować" ".
Krzysztof
Piqtkowski
THEORE"DICAL PROBLE2WS OF POST-WAR
POLISH ETNOGR.Ą,PHY
(summary)
The a!im of ,th€ alftide ,is a sysrtomatic out1o-ok alt t,he mahl methodoil;g;cal
tendencies O'f post-war P'Q11i,hethnogr.a,phy. W'ithi'n the ethnograrphy aIs) the C'fIlviction is being fixed 'that acqu'isition ofoarrec.t effez:{s 'of ca.n~'ed re.'earch dCP""ld3
directly Oil theoretical eSrta:blishments. Therefor,e the're i'~ no,t p(J.~·S'Lble,
po.-;tuJatcd by
some re sea,rch€!rs, Q.ne co:m'm{~n ana,lytica,j langua,g,e in c,thno,graphy ;J,t dj[fe~'0:H
treatment
of mcthodologic,al e.-;·tahlri.,himent:sand different def initi'o'J1s o[ a _'llb,icct
being under res-ea,rch.
A wide {JuUook a,t the pr{)'blem Q·f method..; i'n othnogra,phy j;-; pro·po.-;cd ~le"c.
ordere-cl ·in fou:r s'tr,a'ta: 1. 'general !rrlet:hordological-phil,o,~r()'phica,jorientati{)'J1(illc]:Jded
within
acceptance
of pOls:ibivi'Stk or arntiscent:ific sources of CI pLlrsuEld h:idl,
2. hierarchy of complications of de.,cl'iptions (par,aull'ctpic de,cripLi<)n, nlorpho["gical
i3
Zob. S. A..rnster·da.m.;;;ki, op. cit., s. 1'32- 133.
7-1
Talmże,
'S.
1"35.
PROBLEMATYKA
TEORETYCZNA
W
POWOJENNEJ
ETNOGRAFII
POLSKIEJ
61
d(C-'c'iption, funotional dl,-scPiption, conservative
de.scription, system description),
3. "jimen"ian"
01 ethnog,raphy (pers1pec'tivesdetermining
survey 0'1 cultu:'e and
setting theoretica'l frames in llbhnogra'phy: sodail, historica,l,intcI'pretat<ive), 4. applied
dera:; methodand
its theoretical eHeet",
Choice of defincd 'I'ese,arch mc'thods is an acceptalnce Ul a certain ideal oI
knc1wledge for the ethrwgraphor, whioh determines 'the theory.