-
extracted text
-
„Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
DAGNOSŁAW D E M S K I
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa
12-LETNI C Y K L JOWISZOWY W I E L K I E J T R A D Y C J I H I N D U I Z M U .
C Y K L ŚWIĄT K U M B H A M E L A
Podczas d w ó c h pierwszych miesięcy 2001 r o k u m i a ł o miejsce wielkie święto
hinduizmu noszące nazwę K u m b h a Mela. Było ono częścią cyklu świąt Kumbha,
odbywających się rotacyjnie w czterech miejscowościach Indii, co 12 lat w każdej
z n i c h . W leżącym nad Gangesem i J a m u n ą Allahabadzie (dawnym Prayag)
odbywa się ono w cyklu 12-letnim, za k a ż d y m razem s p r o w a d z a j ą c do tego
miasta m i l i o n y p i e l g r z y m ó w i ascetów, głównie z p ó ł n o c n y c h I n d i i . C y k l świąt
K u m b h a , ze szczególnym uwzględnieniem jednego z nich, uczyniłem przedmio
tem moich b a d a ń i omówiłem w t y m artykule. Wyjaśniam znaczenie tego cyklu,
jego p o c z ą t k i i historię, w ą t k i mitologiczne, do k t ó r y c h się on odwołuje,
specyficzne dla niego konfiguracje astronomiczne, a t a k ż e przedstawiam głów
nych u c z e s t n i k ó w i rytualne działania charakterystyczne dla świętych miejsc
hinduizmu. N a zakończenie, przez pryzmat tego cyklu, ukazuję j a k wszystkie
aspekty świąt łączą się, s t a n o w i ą c część hinduizmu n a z y w a n ą W i e l k ą Tradycją.
1
MIT
2
C y k l świąt K u m b h a odwołuje się do mitologii hinduistycznej. Legenda
o powstaniu świąt nawiązuje do czasów przed stworzeniem świata, kiedy to
bogowie (deva) i demony (asura) ubijali ocean mleka (Amrytamanthana). Naj
pełniejsza wersja m i t u znajduje się w Wisznu purana. Celem tego ubijania było
wydobycie nektaru nieśmiertelności z dna praoceanu. Obie strony miały podzie
lić się n i m p o p o ł o w i e . G ó r a M a n d a r a posłużyła do ubijania j a k o k i j , a k r ó l a
węży W a s u k i wykorzystano j a k o l i n ę . Bogowie trzymali w ę ż a za ogon a de
m o n y za głowę i c i ą g n ą c na przemian k u sobie rozpoczynali ubijanie. Przy
p o m i n a ł o to ubijanie śmietany w wielkim zbiorniku p e ł n y m mleka. W trakcie
3
1
W artykule wykorzystałem własne, nie publikowane do tej pory materiały terenowe, zebrane
podczas święta Kumbha Mela, które odbyło się w styczniu, lutym i marcu 1989 r. w Prajag.
Na podstawie słowników mitologii hinduskiej: Słownik... 1994; Dowson 1984.
Ubijanie oceanu mleka wyobrażano sobie jako wyrób masła z mleka za pomocą drewnianej
kierzni. Masło bito stosując ubijaki w kształcie kija włożonego przez wąski otwór w wysokiej
kierzni. Ubijak wprowadzano w ruch obrotowy za pomocą linek przeciąganych przez dwie osoby
stojące naprzeciwko siebie (patrz rye. 1).
2
3
118
DAGNOSŁAW DEMSKI
Rys. Anna Demska
Rye. 1. Motyw ubijania wód oceanu, popularny także w sztuce ludowej północnych Indii
(Uttar Pradesz)
tej czynności wychodziły na powierzchnię różne elementy, p o c z ą t k o w o trucizny,
później t a k ż e formy życia. Po wielu latach, kiedy to z głębin w y d o s t a w a ł y się
t y l k o gazy, ogień, opary dymu, j a k o pierwsza z oceanicznego mleka w y ł o n i ł a
się śmiertelna trucizna (kalakutá), k t ó r ą wypił b ó g Siwa. Później z oceanu
kolejno wyłaniały się: k r o w a , biały k o ń , słoń Airawata, drogocenny klejnot,
magiczny księżyc, niebiański rydwan, po czym p i ę k n e niebiańskie nimfy (apsary) i niebiański architekt Wiszwakarman. N a k o ń c u pojawił się lekarz b o g ó w
o imieniu Dhanwantari, z dzbanem w dłoniach pełnym nektaru nieśmiertelności
(amrytd). N a ten w i d o k w y b u c h ł a z a ż a r t a walka między bogami i demonami.
D e m o n y pochwyciły dzban z nektarem i p r ó b o w a ł y z n i m uciec. W ó w c z a s b ó g
Wisznu zszedł na ziemię pod p o s t a c i ą awatara żółwia ( K u r m a ) , by p o k o n a ć
demony i ponownie w p r o w a d z i ć ł a d na ziemi. W w y n i k u ostrej w a l k i toczącej
się na niebie, na ziemię spadły cztery krople nektaru nieśmiertelności. W czte
rech miejscach, gdzie u p a d ł y - Prajag, Hardwar, t a k ż e Gangadwara (sanskr.
„ w r o t a Gangesu") , U d ż d ż a i n i N a s i k - m o g ą o d b y w a ć się święta nawiązujące
do mitycznej w a l k i o dzban (kumbha) z nektarem nieśmiertelności.
4
5
M i t wskazuje na szczególne znaczenie tego nektaru. K t o go posiada, zdo
bywa nadludzkie moce. Jeśli dostanie się on w ręce d e m o n ó w - m o ż e to
zagrozić p o k o j o w i na świecie. W micie występuje charakterystyczny dla h i n
duizmu m o t y w d ą ż e n i a do d o s k o n a ł o ś c i . W e d ł u g R a i , proces tworzenia życia
poprzez ubijanie oceanu mleka przypomina ruch energii kundalini, co m a
znaczenie symboliczne dla ascetów. Symbolice wewnętrznej ciała ludzkiego
odpowiada t u symbolika przestrzeni. Zlewisko trzech rzek (sangam) w Prajag,
4
5
Miejsce, w którym Ganges wypływa z gór i wpływa na niziny.
Prayag, Hardvar, Ujjain, Nasik.
12-LETNI CYKL JOWISZOWY
119
czyli Gangesu, Jamuny oraz trzeciej, podziemnej Saraswati, m a b y ć zewnętrz
n ą m a n i f e s t a c j ą złączenia subtelnych k a n a ł ó w energetycznych ida, pingala
i suszumna. W e d ł u g terminologii j o g i , odnoszącej się do energii kundalini
poruszającej się w z d ł u ż k r ę g o s ł u p a , odpowiednikiem m ó z g u jest Hardwar,
serca - Prajag, p ę p k a - Nasik, a p o c z ą t e k k r ę g o s ł u p a to U d ż d ż a i n .
HISTORIA
Najstarsze wzmianki o święcie K u m b h a p o c h o d z ą z relacji buddyjskiego
mnicha z Chin, Huan-Tsanga i d o t y c z ą k r ó l a Harszy Wardhamana. Są one
datowane na 664 r. n.e. K r ó l Harsza wziął udział w święcie w Prajag, k t ó r e
t r w a ł o aż do kwietnia - 75 d n i . Jak p o d a j ą autorzy relacji, święto - zgodnie
z duchem owych czasów - m i a ł o charakter eklektyczny. Pierwszego dnia
ustawiono na brzegu rzeki wizerunek Buddy, rozdano ludziom ubrania i p o ż y
wienie. Drugiego i trzeciego dnia wzniesiono wizerunki Słońca (Surya) i Siwy
oraz ponownie rozdano dary zebranym. Czwartego dnia rozdano dary członkom
z a k o n ó w buddyjskich. Później przez 20 d n i bramini otrzymywali dary k r ó l e w
skie. W ś r ó d obdarowanych przez k r ó l a wymieniono t a k ż e dżinistów (Pande
1955, s. 6). W t y m czasie święto o d b y w a ł o się co pięć lat. Corocznie natomiast
m i a ł o miejsce w Prajag, podobnie j a k obecnie święto M a g h a mela, celebrujące
wejście Słońca w pozorny ruch p o w r o t n y k u półkuli p ó ł n o c n e j .
Z relacji mnicha chińskiego H u a n Tsanga wynika, że w latach 629-645 do
ówczesnego Prajagu zjeżdżało d u ż o pielgrzymów oraz, że święto to o d b y w a ł o
się w Prayag j u ż o d wielu lat. Istnieje, niepotwierdzone z b r a k u danych
historycznych, przekonanie, że zwyczaj corocznych świąt M a g h a mela w Pra
yag przekształcił wielki reformator hinduizmu - Szankaraczarya w n o w ą
12-letnią tradycję o większym zasięgu. M u s i a ł o to m i e ć miejsce w latach kiedy
żył, czyli - j a k się przyjmuje - na przełomie V I I I i X I X w. n.e. Późniejsze
ź r ó d ł a historyczne w z m i a n k u j ą , iż cesarz mogolski A k b a r odwiedził w 1562 r.
miasto Prajag i z b u d o w a ł fort t u ż nad zlewiskiem Gangesu i Jamuny.
Prajag to bardzo stare miasto. Jego nazwa pochodzi od ceremonii s k ł a d a
nia ofiary yagna przez B r a h m ę (pra-yag). U w a ż a n y jest za najważniejsze miej
sce s p o ś r ó d p o z o s t a ł y c h (tirtharaj-,,królewski b r ó d " ) , w k t ó r y c h odbywa się
cykl świąt K u m b h a . W e d ł u g p r z e k a z ó w , miasto trzykrotnie odwiedził Budda.
P o c z ą t k i święta nie są potwierdzone w źródłach historycznych. W e d ł u g Rai,
na jego stworzenie wpłynęło przyjęcie w Indiach kalendarza słonecznego, co
m i a ł o miejsce w latach przypadających po 283 r. n.e. (Rai 1993, s. 31). Z pewnoś
cią uformowanie się cyklu tych świąt miało związek z tworzeniem się fundamen
t ó w p a ń s t w o w y c h i z e k s p a n s j ą cywilizacji hinduistycznej na p ó ł n o c y I n d i i . Za
procesem umacniania się struktur p a ń s t w o w y c h p o s t ę p o w a ł a budowa podstaw
kulturowych i rozległej symboliki religijnej, której głównym celem była integracja
szerokich mas ludności w ł ą c z o n y c h do nowego t w o r u politycznego i gospodar
czego. N a l u d n o ś ć tę składały się najczęściej grupy plemienne podzielone na
120
DAGNOSŁAW DEMSKI
Rys. Anna Demska
Ryc. 2. Miejscowości, w których odbywa się cykl świąt Kumbha
mniejsze części, szukające swojego miejsca w hinduistycznym systemie warnowo-kastowym. Z drugiej strony, metody obliczeń astronomicznych znane były
w Indiach z prac szkoły Surya Siddhanta, a zasady 60-letniego cyklu jowiszowego
zapisano w 587 r. n.e. w słynnym traktacie Brihat Samhita, k t ó r e g o autorem
był Warahamihira. W e d ł u g Rai, n o w o ż y t n y obraz cyklu świąt K u m b h a ukształ
t o w a ł się ostatecznie w p ó ł n o c n y c h Indiach p o d w p ł y w e m r u c h ó w bhakti.
Ewolucja s p o s o b ó w obliczania czasu i form o b r z ę d o w o ś c i święta oraz
krystalizowanie się nowej symboliki cyklu świąt towarzyszyło wielkim zmia
n o m cywilizacyjnym I n d i i p ó ł n o c n y c h i jej ekspansji nie t y l k o na p o ł u d n i e .
Wyrazem tego była intensyfikacja procesu kolonizacji nowych ziem oraz p o l i
tyka usankcjonowania nowego typu osadnictwa i tworzenia p a ń s t w o charak
terze rolniczym. D o p r o w a d z i ł o to do wzmocnienia i poszerzenia elit s p r a w u j ą
cych w ł a d z ę . Służył temu system z a k ł a d a n i a świątyń, sprowadzania i osadza
nia k a p ł a n ó w b r a m i ń s k i c h oraz techniki zawierania sojuszy obronnych przez
o ś r o d k i miejskie, leżące często w ś r ó d l u d ó w koczowniczo-pasterskich lub ple
m i o n tubylczych. N o w e prawo m i a ł o większy zasięg i opierało się na piśmie
sanskryckim. Zaczęło ono o b o w i ą z y w a ć na nizinach p o ł o ż o n y c h nad Gan-
12-LETNI CYKL JOWISZOWY
121
gesem i m i a ł o charakter j e d n o c z ą c y wiele mniej lub bardziej z a m k n i ę t y c h
w s p ó l n o t . Prawo dharmy o b o w i ą z y w a ł o w ś r ó d nowych elit.
D o b r ą ilustracją zjawiska ekspansji p a ń s t w o w o ś c i , gospodarki i k u l t u r y
indyjskiej na nowe terytoria, często plemienne, jest p o d z i a ł I n d i i p ó ł n o c n y c h
na trzy koncentryczne kręgi, przedstawiony przez Eatona. Sporządził go na
podstawie t e k s t ó w Baudhayana-Dharmasutra z V w. p.n.e. Strefy te odzwier
ciedlały zasięg w a r t o ś c i kast czystych, uznawanych za obowiązujące:
• pierwszą strefę tworzyła tzw. Arjawarta, czyli ojczyzna A r i ó w , odpowia
d a j ą c a regionom z g ó r n e g o Gangesu i Jamuny w p ó ł n o c n o - c e n t r a l n y c h
Indiach. Tradycja b r a m i ń s k a z tych stron u w a ż a n a była za rytualnie czystą,
a ludzi uznawano za wysoko urodzonych;
•
drugi k r ą g o b e j m o w a ł zewnętrzny pas ( A w a n t i - U d ż d ż a i n , Anga-Magadha,
Saurasztra, Daksinapatha, U p a w r i t a , Sindh-Sauwira) o d p o w i a d a j ą c y dzi
siejszym: M a l w i e (Madhja Pradesz), wschodniej i centralnej części Biharu,
G u d ż a r a t o w i , p ó ł n o c n e j części D ě k a n u i Sindowi ( p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i a
część Pakistanu). Te regiony leżały na granicy osadnictwa indo-aryjskiego,
ale zamieszkane były przez l u d n o ś ć mieszanego pochodzenia, k t ó r a nie po
siadała tego samego stopnia rytualnej czystości, co pierwsi osadnicy;
• ostatnia, trzecia strefa o b e j m o w a ł a zewnętrzne, w stosunku do poprzed
nich, regiony zamieszkałe przez „nieczyste" rytualnie plemiona, b ę d ą c e
poza granicami poprzednich k r ę g ó w (Eaton 1999).
W y n i k a z tego, że j u ż w okresie panowania dynastii G u p t ó w terytoria
zaliczane do Bharat rozszerzyły się o nizinę Brahmaputry, cały Bengal, Bundelkhand i M a l w ę (Awanti-Udżdżain), o wschodnią część G u d ż a r a t u oraz ziemie na
l i n i i N a s i k i K o n k a n . T o kraje (desa) znane z literatury puranicznej, sięgające
teraz od Gangesu i Jamuny po dorzecze Brahmaputry na wschodzie, do rzeki
Indus na zachodzie oraz po rzeki Godawari i N a r m a d ę na p o ł u d n i u . Właściwe
p o ł u d n i o w e Indie zaczynały się dalej na p o ł u d n i e od tych rzek. S p o ś r ó d czterech
miejscowości należących do cyklu świąt K u m b h a , Prajag i H a r d w a r leżą
w regionie u w a ż a n y m za ojczyznę A r i ó w , a pozostałe A w a n t i - U d ż d ż a i n i Nasik
znalazły się dopiero w zewnętrznej, mieszanej strefie osadnictwa aryjskiego. F a k t
p o ł ą c z e n i a tych świąt w jeden cykl jest wyrazem procesu integracji ziem
włączanych, w w y n i k u ekspansji wewnętrznej, w k r ą g cywilizacji hinduistycznej.
Ekspansji terytorialnej i „ o s w a j a n i u " nowych ziem służył t a k ż e proces
obejmowania ich przez rozwijającą się mitologię h i n d u i s t y c z n ą tzw. okresu
puranicznego . W ślad za tworzeniem miast i osiedli p o s t ę p o w a ł o z a k ł a d a n i e
świątyń oraz o ś r o d k ó w pielgrzymkowych (tirtha), wyznaczających symbolicznie
6
6
Literatura puraniczna (purana - „starożytny") to zbiór 18 głównych puran i 18 mniej
znaczących sanskryckich dzieł pisanych wierszem. Poświęcone były różnorodnej tematyce, głównie
mitycznym początkom świata, rozbudowanym genealogiom bogów i królów. Najbardziej znane
to Wisznu, Bhagawata, Skanda czy Garuda purana. Zaliczyć można do nich także mniejsze teksty
zwane itihasa (historia) poświęcone lokalnym miejscowościom. Najstarsze z nich pochodzą
z VI w. n.e., a nowsze z XIII, a nawet z X V I w. n.e. Literatura ta powstała w wyniku włączenia
przez braminów dawnych tradycji lokalnych w krąg Wielkiej Tradycji.
122
DAGNOSŁAW DEMSKI
granice krain, w k t ó r y c h obowiązuje hinduistyczne prawo dharmy. W tej
atmosferze u k s z t a ł t o w a ł się cykl świąt K u m b h a , ale r ó w n i e ż umowne granice
wzmocnione przez postawienie czterech świątyń (dham), leżących na najdalszych
k r a ń c a c h hinduizmu i zgodnie z czterema stronami świata ( D w a r k a , Badrinath,
D ż a g a n n a t h Puri, R a m e ś w a r ) . Największym przedstawicielem r e f o r m a t o r ó w
hinduizmu był wspomniany wyżej Szankaraczarja.
L E G E N D A O BRIHASPATI (GURU)
W astronomii indyjskiej planeta Jowisz występuje najczęściej p o d imiona
m i Brihaspati lub G u r u , ale j u ż w Rygwedzie imiona Brihaspati i Brahmanasp a t i były synonimami. Są to imiona b ó s t w a b ę d ą c e g o personifikacją c z y n ó w
wiernych, zwracających się z m o d l i t w ą do b o g ó w . Oznaczają w z n o s z ą c e g o
b ł a g a n i a , składającego ofiarę, k a p ł a n a , k t ó r y wstawia się u b o g ó w za l u d ź m i
i chroni l u d z k o ś ć przed złem, Pana Ofiary i M o d l i t w y . Stąd też w m i t o l o g i i
Brihaspati pojawia się j a k o p i e r w o w z ó r k a p ł a n a , zasady k a p ł a ń s t w a . Nazywa
ny jest r ó w n i e ż purohita, czyli k a p ł a n e m rodzinnym całej społeczności b o g ó w .
Jest t a k ż e ojcem b o g ó w i przypisywano m u szeroko rozwiniętą moc tworze
nia ( D o w s o n 1984, s. 63). D r u g i m aspektem Jowisza jest zasada ascezy i prze
wodnictwa w rozwoju duchowym. W kodeksie M a n u Jowisz występuje j a k o
Bryhaspati, co oznacza „ z r o d z o n e g o z wielkiego blasku w najwyższych nie
biosach, k t o rozprasza ciemność. Ojciec i nauczyciel b o g ó w . M a siedem ust
i siedem promieni, jest panem M o d l i t w y " (Manusmryti 1985, s. 187). T o po
stać przedstawiana j a k o starszy m ę ż c z y z n a , m ę d r z e c , nauczyciel. D o jego
a t r y b u t ó w zaliczano takie określenia j a k „ l ś n i ą c y " , „złocisty", „ t e n , k t ó r e g o
głosem są grzmoty". A t r y b u t y te p r z y p o m i n a j ą innych b o g ó w z k r ę g u k u l t u r
indo-europejskich, łączonych t a k ż e z s y m b o l i k ą tej planety. W późniejszych
czasach Jowisz uznawany był niekiedy za jednego z wielkich riszi, dawnych
wieszczów indyjskich, ojców d ó b r k u l t u r y indyjskiej. W e d ł u g innego z m i t ó w ,
był on synem wielkiego riszi Angirasa, stąd jego patronimiczne imię. Jako
nauczyciel b o g ó w nazywany jest t a k ż e Amnimiszaczarya, Czakszas, I d ź y a lub
I n d r e d ź y a . Pojazd, k t ó r y m zwykle porusza się po niebie ciągnie osiem białych
k o n i i nazywany jest „ N i t i - g h o s z a " .
Podczas jednej z wielu mitycznych wojen rozgrywających się p o m i ę d z y
bogami, jego ż o n a , Tara, została uprowadzona przez boga Somę-Księżyc i ten
fakt d o p r o w a d z i ł do wybuchu wojny znanej z m i t o l o g i i p o d n a z w ą Taraka-maya. Somie pomagali w ó w c z a s tacy bogowie, j a k Usanas i R u d r a oraz
wszystkie mniejsze b ó s t w a D a i t y a i Danava, podczas gdy b ó g wojny I n d r a
i reszta b o g ó w wzięli s t r o n ę Brihaspatiego (Dowson 1984, s. 321). W o j n a ta
w s t r z ą s n ę ł a całą ziemią, tak że m u s i a ł i n t e r w e n i o w a ć Brahma; n a k a z a ł o n
o d d a ć ż o n ę m ę ż o w i . T a r a u r o d z i ł a syna, do k t ó r e g o p o c z ą t k o w o przyznawali
się z a r ó w n o Brihaspati, j a k i Soma. N a polecenie Brahmy, by w y z n a ł a praw
dę, w s k a z a ł a ona na S o m ę j a k o ojca dziecka i n a z w a ł a je Budha. Budha jest
12-LETNI CYKL JOWISZOWY
123
indyjskim odpowiednikiem planety M e r k u r y (Dowson 1984, s. 321). W t y m
konflikcie w s p o s ó b symboliczny m o g ą m a n i f e s t o w a ć się fazy wprowadzania
k u l t u Bryhaspatiego w k r ą g m i t o l o g i i lokalnych. Soma byłby t u odpowied
nikiem k u l t ó w lokalnych, a Bryhaspati - nowego, ponadregionalnego k u l t u .
R ó ż n e miasta I n d i i p ó ł n o c n y c h przypisywały sobie historię B h a r d w a d ż y . T a k
więc, żył on w Hardwar, a w e d ł u g Ramajany - przyjął on R a m ę i Sitę w swojej
pustelni, w Prajag. Jego matka zaszła w ciążę równocześnie po z a p ł o d n i e n i u
przez swego m ę ż a Utathya, j a k i Brihaspati (Dowson 1984, s. 46). D a w n y
indyjski kodeks prawny nosi imię Bryhaspati. Jego imię przyjmowali też
wieszczowie i asceci. P o z o s t a ł e , rzadziej wymieniane imiona Brihaspatiego, to
D z i w a („żyjący"), Diidivis („lśniący"), Dhiszana ( „ m ą d r y " ) , a ze względu
na d u ż ą elokwencję - Giszpati ( „ P a n m o w y " ) ; (Dowson 1984, s. 64).
M i t o l o g i a związana z Brihaspatim łączy się silnie z W i e l k ą T r a d y c j ą , kształ
t o w a n ą na potrzeby integracji nowych ziem w j e d n ą całość. T o n n a d a w a ł y jej
warstwy b r a m i ń s k i e . Wspomniane t u historie znane są i powtarzane w miejs
cach pielgrzymkowych. K u l t Bryhaspati m i a ł więc charakter typowo ponad
regionalny, integrujący r ó ż n e w ą t k i w ramach w s p ó l n e g o wyznania.
PRZEJŚCIE OD C Y K L U 5-LETNIEGO DO 12-1 60-LETNIEGO
P o d s t a w o w ą r ó ż n i c ą w obliczeniach astronomii indyjskiej i europejskiej jest
wykorzystanie innego zodiaku. Tradycja indyjska używa zodiaku gwiazdowego,
czyli stałego, tradycja europejska natomiast stosuje zodiak zwrotnikowy, czyli
ruchomy. W t y m drugim p o c z ą t e k zodiaku przypada na p u n k t r ó w n o n o c y
wiosennej. Jednak ze względu na zjawisko precesji ten p u n k t przecięcia się
ekliptyki i r ó w n i k a niebieskiego przesuwa się wobec pozycji widocznych gwiazd.
Indyjski stały zodiak p o ł ą c z o n y jest z gwiazdami wyznaczającymi pozycje
z n a k ó w . S t ą d też w obliczeniach w a ż n e miejsce zajmuje ruch Księżyca poprzez
27 stacji na niebie, wyznaczanych przez stałe gwiazdy (nakszatra). W przeciwień
stwie do tradycji europejskiej, w której najważniejsze miejsce zajmuje ruch
Słońca, w obliczeniach indyjskich d o m i n u j ą ruchy Księżyca. P o n i e w a ż porusza
się z w i ę k s z ą szybkością na niebie, oparcie dokonywanych obliczeń na jego
ruchu zwiększa ich d o k ł a d n o ś ć i precyzyjność wyznaczania p o m y ś l n y c h i nie
pomyślnych okresów. Jak się przekonamy dalej, w obliczeniach zawsze brana jest
pod u w a g ę pozycja Księżyca względem pozycji gwiazd na niebie (stacje księżyco
we) i w z g l ę d e m Słońca (podzielona na 30 r ó w n y c h części tithi lub inaczej faz
k s i ę ż y c o w y c h ) . D o przewidywania i wyznaczania oczekiwanych konfiguracji
astronomicznych wykorzystuje się t a k ż e Słońce i Jowisz.
7
7
W astrologii indyjskiej 30 fazom księżycowych tithi przypisuje się 30 rodzajów jakości, które
służą odpowiedniemu waloryzowaniu poszczególnych części czasu. Podobnie wygląda kwestia
27 stacji księżycowych nakszatra, z których każda jest specyficznie waloryzowana zgodnie z astro
logiczną jakością przypisywaną tej części nieba czy gwiazdy.
124
DAGNOSŁAW DEMSKI
Pomijam t u szerszy opis cykli księżycowych i ograniczam się do przed
stawienia cyklu Jowisza. C y k l Jowisza jest wyznacznikiem czasu poszczegól
nych świąt z w i ą z a n y c h z cyklem świąt K u m b h a . O b r ó t tej planety w o k ó ł
S ł o ń c a wynosi 12 lat ( d o k ł a d n i e 11,85). Jego o d m i a n ą jest cykl 60-letni, złożo
ny z pięciu dwunastoletnich cykli. N i e zgadzam się z twierdzeniem, iż zna
czenie tego cyklu jest niewielkie w tradycji indyjskiej (Tokarska-Bakir 1988).
D l a astrologii indyjskiej cykl księżycowy m a podstawowe znaczenie ze wzglę
d u na jego precyzję w opisywaniu losów człowieka. C y k l Jowisza nie m a
takiego znaczenia na co dzień, wyznacza jednak dłuższe cykle rozwojowe
jednostki lub z b i o r o w o ś c i . Jego najbardziej s p e k t a k u l a r n ą manifestacją był
omawiany t u cykl świąt K u m b h a . M i a ł on również pewne znaczenie dla
wyznaczania odpowiedniego czasu na tzw. „ z b i o r o w e ś l u b y " , występujące
w ś r ó d n i e k t ó r y c h grup zaliczanych do siudrów. T ę d r u g ą manifestację cyklu
Jowisza p r z e d s t a w i ę w o d r ę b n y m artykule.
C y k l świąt K u m b h a wskazuje na o k r e ś l o n e konfiguracje astronomiczne,
k t ó r y c h powtarzanie się powoduje k o n i e c z n o ś ć ponownego celebrowania ry
t u a ł ó w w o k r e ś l o n y c h miejscowościach. Święto K u m b h a w każdej z czterech
miejscowości jest t y l k o jednym aspektem całego cyklu. W związku z t y m m a
p e w n ą c h a r a k t e r y s t y k ę i różni się od p o z o s t a ł y c h świąt składających się na
cały cykl. Dlatego też celebrowane są tylko pewne o k r e ś l o n e pozycje Jowisza
na tle mapy nieba, a pomijane całkowicie pozostałe. Teoretycznie w każdej
z miejscowości święto obchodzone jest co d w a n a ś c i e lat. Jeśli spojrzymy na
kalendarz tych świąt, to przekonamy się, że odbywa się ono zwykle w jakiejś
miejscowości co trzy lata. D o d a t k o w o p r ó c z pełnej K u m b h a (kolejne po
dwunastu latach), po upływie sześciu lat celebrowane są r ó w n i e ż A r d h a - K u m b h a M e l a ( p ó ł - M e l a ) . P o n i e w a ż w ciągu dwunastu lat Jowisz przechodzi
przez znaki zodiaku, jedna specyficzna konfiguracja astronomiczna będzie
należeć do danej miejscowości. D o k ł a d n y czas celebracji świąt generalnie w y
znaczają pozycje Jowisza i Słońca, a bardziej szczegółowo, np. rytualnych
kąpieli, pozycja Księżyca względem Słońca na niebie. Niżej przedstawiam
zasady wyznaczania czasu świąt w poszczególnych miejscowościach:
H a r d w a r - Jowisz w znaku W o d n i k a ( K u m b h a ) , Słońce w znaku Barana
(Mesza), czyli na p r z e ł o m i e miesięcy Phalgun/Czaitra;
Prajag - Jowisz w znaku Byka (Wriszabha), Słońce w znaku K o z i o r o ż c u
(Makara), czyli w m i e s i ą c u Magha;
U d ż d ż a i n - Jowisz w znaku L w a (Simha), Słońce w znaku Barana i B y k a
(Mesza, Wriszabha), czyli w miesiącu Waisakh ;
Nasik - Jowisz w znaku Skorpiona (Wriszczika) lub w znaku L w a (Simha),
Słońce w znaku L w a , czyli na p r z e ł o m i e miesięcy Ś r a w a n / B h a d r a p a d a .
8
9
8
Źródła podają również inne wersje cyklu jowiszowego dla Udżdżain: Jowisz, Słońce i Księ
życ w znaku Wagi (Tula), czyli w miesiącu Aświn.
Według innej wersji, dla Nasik: Jowisz i Słońce w znaku Lwa (Simha), czyli w miesiącu
Bhadrapada.
9
125
12-LETNI CYKL JOWISZOWY
Ponieważ życie na ziemi zależy od sił grawitacji, rytm planety Jowisz wywiera
specyficzny w p ł y w na organizmy ludzkie w zależności od wejścia i przebywania
w określonej konfiguracji astronomicznej. Z przytoczonych wyżej danych
wynika, że cykl świąt K u m b h a odbywa się w czasie, kiedy planeta Jowisz
znajduje się w znakach W o d n i k a (Kumbha), Byka (Wriszabha), L w a (Simha)
i Skorpiona (Wriszczika) lub Wagi (Tula). Te dwa ostatnie znaki, Skorpiona
i Wagi, są wymieniane najrzadziej. Słońce występuje w znakach Barana (Mesza)
i B y k a (Wriszabha), K o z i o r o ż c a (Makara) oraz L w a (Simha).
W Tabeli I p o d a j ę p r z y k ł a d o w o lata p r z y p a d a j ą c e na cykl świąt K u m b h a
w p o s z c z e g ó l n y c h miejscowościach.
Tabela I. Cykl świąt Kumbha w poszczególnych miejscowościach
Hardwar
Prajag
Udżdżain
Nasik
1915
1927
1939
1951
1963
1975
1986
1998
2010
1918
1930
1942
1954
1966
1978
1989
2001
2012
1921
1933
1945
1957
1969
1981 (1980)
1992
2004
2016
1924
1936
1948
1960
1972
1984 (1980)
1995 1991
2007 (2003)
2015
W praktyce święta K u m b h a tylko w Hardwar i Prajag odbywają się niezmien
nie podczas podobnej konfiguracji astronomicznej na niebie. P o z o s t a ł e święta
w U d ż d ż a i n i Nasik podlegają zmianom. Dane podawane przez różnych a u t o r ó w
przeczą sobie nawzajem. W nawiasach podaję rzeczywiste daty świąt. Trudno m i
w y t ł u m a c z y ć te anomalie. Niewykluczone, że ich powodem jest forsowanie
i n t e r e s ó w p o s z c z e g ó l n y c h grup uczestników świąt, tzn. r ó ż n y c h szkół i linii
ascetów. Kwestia ta wymaga dalszych b a d a ń , szczególnie w U d ż d ż a i n i Nasik.
G d y b y przyjąć wszystkie święta K u m b h a zaznaczone w kalendarzu to od
b y w a ł o b y się ono co trzy lata, za k a ż d y m razem w innej miejscowości, a niekiedy
t a k ż e co r o k u . P o n i e w a ż Jowisz w p ł y w a na wody, w t y m - rzeki, szczególnego
znaczenia nabiera położenie miejscowości. Prajag leży w miejscu, gdzie Jamuna
wpada do Gangesu . Zlewisko d w ó c h rzek określane jest j a k o sangam
i obdarzane szczególnymi własnościami. H a r d w a r leży nad Gangesem, Nasik
p o ł o ż o n y jest nad r z e k ą Godawari ( n a z y w a n ą p o ł u d n i o w y m Gangesem),
a U d ż d ż a i n (dawne Awanti) nad rzeką Szipri. Największe znaczenie i największą
liczbę p i e l g r z y m ó w ściąga święto K u m b h a odbywające się w Allahabadzie.
10
1 0
11
Ganges jako najświętsza ze wszystkich rzek indyjskich, symbol czystości i archetyp wszyst
kich świętych wód, życiodajnych i oczyszczających rzek (Słownik... 1994). Nad brzegami Gangesu
znajdują się dziesiątki miejsc pielgrzymkowych od jego źródeł Gangotri, przez Benares, Gaya po
jej ujście Gangasagar.
W astrologii indyjskiej termin sangam odnosi się do koniunkcji planet, czy części horoskopu.
1 1
126
DAGNOSŁAW D E M S K I
Przy wyznaczaniu świąt K u m b h a mamy do czynienia z k i l k o m a cyklami.
Z relacji H u a n Tsanga w y n i k a ł o ( V I I w . n.e.) że pierwszy z nich to cykl 5-letni,
który obowiązywał p o c z ą t k o w o podczas święta K u m b h a w Prajag i związany był
z ruchem K s i ę ż y c a i Słońca, a nie Jowisza. Zapewne o b o w i ą z y w a ł on w całych
p ó ł n o c n y c h Indiach. W Prajag co r o k u odbywa się M a g h a M e l a , święto
o bardziej lokalnym charakterze, związane z corocznym wejściem Słońca w znak
K o z i o r o ż c a (Makara) i rozpoczęciem powrotnej pozornej drogi Słońca na niebie
(Uttarajana). Co pięć lat natomiast w pierwszym dniu jasnej części m i e s i ą c a
M a g h a (druga p o ł o w a stycznia) powtarza się koniunkcja Słońca z K s i ę ż y c e m
w znaku Strzelca (Dhanus). Zjawisku temu przypisywano p o m y ś l n y walor.
Te obliczenia posłużyły do wyznaczenia 5-letniego cyklu świąt K u m b h a . K a ż d e
z tych pięciu kolejnych lat stanowiło część całości i nosiło o d r ę b n ą n a z w ę :
samwatsara, parivatsara, idavatsara, anuvatsara oraz idvatsara.
5
K i e d y n a s t ą p i ł o przejście od 5-letniego cyklu słoneczno-księżycowego do
12- i 60-letnich cykli jowiszowych, d o k ł a d n i e nie wiadomo. Jak j u ż wspom
niałem, tradycja nakazuje łączyć przekształcenia m a j ą c e na celu integrację
r ó ż n y c h lokalnych tradycji w j e d n ą W i e l k ą T r a d y c j ę z p o s t a c i ą Szankaraczarji, czyli z p r z e ł o m e m V I I I i I X w . n.e. Przejście na cykl świąt K u m b h a ,
wyznaczany przez ruch Jowisza, d a ł o m o ż l i w o ś ć połączenia k i l k u o d r ę b n y c h
tradycji w jeden w s p ó l n y cykl. Przejściu temu towarzyszyło rozbudowanie
symboliki Jowisza j a k o Bryhaspatiego w literaturze puranicznej.
C y k l 12-letni z w i ą z a n y jest z ruchem Jowisza d o o k o ł a Słońca. K a ż d y r o k
cyklu nosi nazwę od znaku, w jakim przebywa wówczas Jowisz (patrz Tabela I I ) .
Pięć kolejnych cykli 12-letnich zamyka pełen, 60-letni cykl Jowisza. K a ż d a
nazwa roku z cyklu 60-letniego oznacza p e w n ą jakość, na k t ó r ą wskazuje ó w rok.
Służy to j a k o w s k a z ó w k a dla przeprowadzania prognoz astrologicznych na dany
rok. 60-letni cykl wykorzystuje się w celu uzyskania prognoz dla zbiorowości, ale
r ó w n i e ż k a ż d a jednostka podlega 60-letniemu cyklowi ewolucji. K a ż d e m u
elementowi tego cyklu przypisuje się k o n k r e t n ą j a k o ś ć , k t ó r a wskazuje na to, czy
dany r o k m o ż n a u z n a ć za p o m y ś l n y , czy nie. N i e k t ó r e lata m a j ą zdecydowanie
negatywne konotacje. Być m o ż e w t y m leży przyczyna modyfikacji obchodzenia
świąt co trzy lata. W Tabeli I I p o d a j ę nazwy poszczególnych lat i r o k kalenda
rzowy, j a k i w ó w c z a s w y p a d a . P r z y k ł a d o w o , r o k 2001 jest p i ę t n a s t y m r o k i e m
w cyklu 60-letnim n o s z ą c y m n a z w ę Wrisza. Wrisza oznacza Byka, a symbol ten
uznawany jest za w y j ą t k o w o p o m y ś l n y , przynoszący d o b r o b y t . W i e d z ę na ten
temat wnosi astrologia indyjska. Cykl ten został zapożyczony od Babilończyków,
przypomina on r ó w n i e ż 60-letni cykl kalendarza chińskiego i t y b e t a ń s k i e g o .
12
13
Pierwszy r o k w cyklu 60-letnim, nazywany Prabhawa, rozpoczyna się w j a
snej części m i e s i ą c a M a g h a , kiedy to Księżyc i Słońce znajdują się w jednej
1 2
W Tabeli podałem pełne lata, zmiana daty odbywa się natomiast zawsze w okresie przesi
lenia wiosennego.
Na rok 2002 przypada Czitrabhanu, uznawany za pomyślny dla rozwoju inteligencji,
duchowości, oddawania czci bogom.
1 3
Tabela II. 60-letni cykl Jowisza {Brihaspati Czakra)
Nazwy lat z cyklu/rok
13. Pramadi
1. Prabhawa
1987
25. Khara
1999
14. Wikrama
2. Wibhawa
1988
26. Nandaná
2000
15. Wrisza
3. Śukla
4. Pramoda
1991
29. Manmatha
2003
18. Tarana
6. Angiras
1992
19. Parthiva
7. Śrimukha
20. Wyaya
8. Bhawa
9. Yuwan
1996
34. Sar vari
23. Wirodhin
11. Iśwara
1997
35. Pława
24. Wikrita
12. Bahudhanya
1998
Maha
2042 Phalgun
6. Kanya
2030
2031
Maha
57. Rudhirodgarin
2043 Czaitra
56. Dundubhi
58. Raktaksza
Maha
2044 Waisakha
2033
2034
8. Wriszczika
Maha
Dżyesztha
9. Dhanus
Maha
Aszadha
10. Makara
2046
60. Kszaya
48. Ananda
7. Tula
2045
59. Krodhana
47. Pramadin
2022
2041
2032
2021
36. Śubhakrit
2010
5. Simha
46. Paridhawin
2020
2009
Maha
Magha
55. Durmati
45. Wirodhaka
2019
2008
4. Karka
44. Sadharanya
33. Wikari
22. Sarwadharin
10. Dhatri
Maha
2040 Pausza
2029
2018
2007
54. Raudra
43. Saumya
32. Wilambi
21. Sarwadżit
1995
3. Mithuna
2028
2017
2006
1994
Maha
2039 Margaśirsza
42. Kilaka
31. Hemalambi
2005
1993
53. Siddharta
2027
2016
1. Mesza
2. Wriszabha
41. Plawanga
30. Durmukhi
2004
Maha
Aświna
Maha
2038 Kartik
2026
2015
11. Kumbha
52. Kalayukta
40. Parabhawa
2014
Maha
Sravana
12. Mina
2037
2025
Znak zodiaku
{rosi)
Maha
2036 Bhadrapada
51. Pingala
39. Wiśwawasu
28. Dżaya
17. Subhanu
5. Pradżapati
2024
2013
2002
2035
50. Nala
38. Krodhin
27. Widżaya
16. Czitrabhanu
1990
49. Rakszasa
2023
2012
2001
1989
37. Sobhana
2011
Wielki
miesiąc
128
DAGNOSŁAW DEMSKI
14r
stacji księżycowej (nakszatra)
o nazwie Dhanisztha i są w koniunkcji z pla
n e t ą Jowisz. T a konfiguracja powtarza się co 60 lat. Pełny o b r ó t Jowisza
w o k ó ł słońca zajmuje 11, 86 lat, co oznacza mniej niż 50 d n i w ciągu 12 lat
słonecznych, czyli d o k ł a d n i e 4 343 d n i . W e d ł u g obliczeń astronomicznych,
Jowisz przechodzi do n a s t ę p n e g o znaku co 84 lata. Stąd na siedem świąt cyklu
K u m b h a , pierwsze sześć przypada na 12 lat, ale siódme przypada na 11 r o k .
Dlatego też, co pewien czas jedno ze świąt obchodzone jest wcześniej.
S C E N A R I U S Z ŚWIĘTA: CZAS I M I E J S C E
Podstawowe zręby scenariusza zostały wyznaczone zgodnie z obliczeniami
p o m y ś l n y c h konfiguracji astronomicznych. P o n i e w a ż , j a k j u ż w s p o m n i a ł e m ,
planeta Jowisz w p ł y w a na wody, najważniejszym elementem o b c h o d ó w tych
świąt są rytualne kąpiele (snana) w rzekach. Ablucje w o d ą ze świętej rzeki są
charakterystyczne dla całego hinduizmu. Czas na p o m y ś l n e kąpiele rytualne
(snanajoga) wyznaczany jest przez konfigurację z ł o ż o n ą z Księżyca, Słońca
i Jowisza. W związku z t y m , w k a ż d y m ze świąt cyklu K u m b h a istnieje pewna
liczba kulminacyjnych p u n k t ó w o b c h o d ó w całego święta, wyznaczających
p r z y p ł y w y i o d p ł y w y dodatkowej rzeszy pielgrzymów.
I tak, w H a r d w a r istnieją trzy najważniejsze momenty przeznaczone na
rytualne kąpiele: święto Śiwaratri - pełnia (purnima) miesiąca Phalgun, n ó w
(amavasyá)
miesiąca Czaitra oraz pierwszy dzień n a s t ę p n e g o w kolejności
m i e s i ą c a Waisakh. W t y m okresie Jowisz znajduje się w znaku W o d n i k a
( K u m b h a ) , a Słońce przebywa w znakach Barana (Mesza) i Byka (Wriszabha).
C a ł e święto t r w a ok. 1,5 miesiąca.
W Prajag jest sześć takich p o m y ś l n y c h m o m e n t ó w . W t y m r o k u były to:
pełnia m i e s ą c a Pausz (Pausz Purnima - 9.1.2001), Makara Sankranti (wejście
słońca w znak M a k a r a - K o z i o r o ż c a - 12.1.2001), n ó w miesiąca M a g h a (Mauni
Amavasyá - 24.1.2001), piąty dzień wiosny (Vasant Panczami - 29.1.2001), pełnia
m i e s i ą c a M a g h a (Magha Purnima - 8.2.2001), Mahaśiwaratri
(pełnia miesiąca
Phalgun - 21.2.2001). W tym okresie Jowisz znajduje się w znaku Byka, a Słońce
przechodzi o d znaku Strzelca (Dhanus), przez K o z i o r o ż c a ( M a k a r a ) do znaku
W o d n i k a (Kumbha). Całe święto trwa dwa miesiące. Podczas święta w U d ż d ż a i n
jest tylko jedna rytualna kąpiel podczas pełni miesiąca Waisakh. Jowisz znajduje
się w znaku L w a (Simha), a Słońce w znaku Barana (Mesza). Święto trwa niecały
miesiąc. W trakcie o b c h o d ó w świąt w Nasik występują natomiast trzy główne
kąpiele: p o c z ą t e k miesiąca Ś r a w a n , czyli wejście Słońca w znak L w a (Simha),
r ó w n i e ż Jowisz i M a r s winny z n a j d o w a ć się w znaku L w a . N a s t ę p n i e n ó w
15
1 4
Pełny obrót wokół osi podzielony jest na 30 stacji księżycowych (nakszatrd). Pełny obrót
liczący 360° podzielony jest na 30 równych odcinków (tithi). Podział czasu wyznacza więc ruch
Księżyca, a nie Słońca.
Początek jasnej części roku uttarajana (sanskr. „droga na północ"), czyli według kalendarza
indyjskiego przesilenie zimowe.
1 5
12-LETNI CYKL JOWISZOWY
129
miesiąca Bhadrapada oraz 11 dzień (ekadasi) miesiąca K a r t i k . Święto K u m b h a
w Nasik trwa o k o ł o czterech miesięcy. Rai podaje, iż według tradyqi przewidzia
no cztery miesiące ascezy i wyrzeczeń (vrata) dla ascetów, a dokładnie od 11 dnia
(ekadasi) jasnej części miesiąca Aszadh do 11 dnia (ekadasi) jasnej części miesiąca
K a r t i k a (Rai 1993). T o czas pory deszczowej, kiedy bogowie o d p o c z y w a j ą .
P o n i e w a ż oba święta K u m b h a w U d ż d ż a i n i w Nasik o d b y w a j ą się w okresie,
gdy Jowisz znajduje się w znaku Lwa, nazywane są Simhasta.
Czas kąpieli wyznaczony jest z d o k ł a d n o ś c i ą co do minuty. W wymienio
nych t u , zdeterminowanych astronomicznie i najbardziej p o m y ś l n y c h m o m e n
tach kąpieli d o k o n u j ą asceci Naga, k t ó r z y uczestniczą w obchodach zbiorowo
- całymi s z k o ł a m i . Oni jedyni m a j ą prawo do kąpieli o określonej d o k ł a d n i e ,
co do minuty porze. Z p u n k t u widzenia pomyślności kąpiel przed t y m okresem
jest dopuszczalna, ale nie honorowa, dla c z ł o n k ó w wielkich szkół ascetycz
nych. K ą p i e l po upływie p o m y ś l n e g o czasu traci moc oczyszczającego błogosła
w i e ń s t w a . Odbywa się ona w miejscu połączenia się w ó d z obu rzek.
U C Z E S T N I C Y ŚWIĘTA: BRAMINI (PANDA), A S C E C I I P I E L G R Z Y M I (KALPAVASI)
K i m są uczestnicy całego cyklu świąt Kumbha? N a l e ż ą do nich bramini,
asceci oraz pielgrzymi. D w i e pierwsze grupy u w a ż a n e są za część podstawowej
triady hinduizmu: k a p ł a n bramiński - asceta - lokalne medium, łączącej W i e l k ą
Tradycję hinduizmu z jej lokalnymi nurtami. T o właśnie oni odgrywają pierwszo
planowe role w cyklu świąt K u m b h a . Z a r ó w n o bramin, jak i asceta pełni funkcję
nauczyciela, czy przewodnika duchowego. Szczególnie asceci są t u najbardziej
widoczni . W a ż n ą rolę w cyklu świąt K u m b h a odgrywają bramini, nazywani t u
panda (pandit, panda-iimczyciel). Bramini p r o w a d z ą księgi, do k t ó r y c h zapisują
się odwiedzający święte miejsce pielgrzymi. P r o w a d z ą je od k i l k u p o k o l e ń ,
przejmując spisy od swoich p r z o d k ó w . K a ż d a z przybyłych rodzin odwiedza
„ s w o j e g o " bramina. W Prajag funkcjonuje ok. 60 rodzin p a n d ó w . K a ż d a z nich
ma stanowisko dogodnie p o ł o ż o n e nad brzegiem zlewiska obu rzek, oznaczone
flagą i symbolem charakterystycznym, łatwo rozpoznawalnym przez przybywają
cych pielgrzymów. M a to ułatwić dotarcie do właściwych b r a m i n ó w . Zgodnie
z o b o w i ą z k a m i wyznawcy hinduizmu, dotyczącymi r y t u a ł ó w k u czci p r z o d k ó w ,
pielgrzym obdarowuje b r a m i n ó w w zależności od swoich możliwości i potrzeb.
Zwyczajowe dary w postaci k r o w y nie są j u ż s k ł a d a n e , chyba że symbolicznie
i rzadko. Pojawiają się dary nowego typu, np. s a m o c h ó d , skuter czy motocykl.
N a d brzegiem wody w Prajag wbito 43 słupy, dzielące teren dla p r z y b y ł y c h
pielgrzymów. N a k a ż d y m z nich namalowany jest symbol zwierzęcy lub i n n y .
Przy n i m siedzą pandici, zapisujący w swoich księgach nazwiska i adresy
16
17
1 6
Na temat triady bramin - asceta - bhopa piszę szerzej w przygotowywanej do druku pracy.
Np.: szczur, żaba, głowa Hanumana, żuraw lub czapla, wschodzące lub zachodzące słońce,
dłoń, małpa, paw, podwójny bębenek, krowa, wielbłąd, świnia, jeleń (z rogami), krokodyl, kogut,
ptak (na samym cyplu), słoń, koń, orzeł, lis, niedźwiedź, kogut (po raz drugi), lingam, kaczka, tygrys,
1 7
130
DAGNOSŁAW DEMSKI
p i e l g r z y m ó w . M o ż n a ich p y t a ć o krewnych, k t ó r z y t u byli i dokonali w p i s ó w
do ksiąg kilkadziesiąt, a nawet kilkaset lat wcześniej.
W a ż n y m i , a b y ć m o ż e najważniejszymi uczestnikami cyklu świąt K u m b h a
są asceci. W p ó ł n o c n y c h Indiach 12-letni cykl świąt wyznacza kalendarz życia
k l a s z t o r ó w (aszram, matha) czy szkół (akhara, sampradaya), w k t ó r e zorgani
zowani są asceci (sannyasin, sadhu, Bairagi, swami, Naga, Natha). Najbardziej
znane są t u szkoły (akhara - sala ćwiczeń, oddział) ascetów zaliczanych do
kategorii j o g i n ó w N a g a . I c h procesje oraz zbiorowe kąpiele w d o k ł a d n i e
oznaczonych porach są najbardziej w i d o w i s k o w ą częścią świąt.
T a k ż e życie w akharach toczy się według cyklu 12-letniego. Inicjacje nowych
c z ł o n k ó w , w y b o r y do w ł a d z z a k o n ó w i poszczególnych p r z e o r ó w (mahant)
k l a s z t o r ó w w H a r d w a r lub rozstrzyganie s p o r ó w między zakonami ma miejscie
podczas cyklu K u m b h a w Prajag i U d ż d ż a i n (Briggs 1982, s. 28, 35). N o w e
w ł a d z e klasztorne wybierane są na k a d e n c j ę trwającą 12 lat. Dane te d o t y c z ą
większości sekt hinduistycznych. Podczas trwania świąt istnieje m o ż l i w o ś ć
szerszej prezentacji d o k o n a ń swojej szkoły, sekty czy osobistych. W biografiach
słynnych ascetów, święta cyklu K u m b h a określane są zwykle j a k o okres
poszukiwania odpowiedniego nauczyciela duchowego. Sprzyja temu p o m y ś l n y
czas, j a k i d u ż e skupisko ascetów przybyłych niemal z całych I n d i i .
18
Najbardziej licznymi aktorami uczestniczącymi w cyklu świąt K u m b h a są
pielgrzymi. Z uwagi na fakt, że święta trwają zwykle dłuższy czas, np. w Pra
jag przez okres d w ó c h miesięcy, pielgrzymi n a p ł y w a j ą t u etapami, a ich liczba
zwiększa się znacznie w jasnej części miesiąca księżycowego lub w dniach
p o m y ś l n y c h na oczyszczającą kąpiel w wodach rzeki. Część p i e l g r z y m ó w przy
bywa przed rozpoczęciem święta i pozostaje do jego k o ń c a . Ortodoksi k ą p i ą
się codziennie przez cały miesiąc, p o s z c z ą w dzień, nie j e d z ą p o s i ł k ó w z ziaren
z b ó ż i ryżu, ani olejów roślinnych. Nazywani są kalpavasi („mieszkańcy czasu
kalpa"). P o z o s t a j ą oni na terenie zlewisk rzek przez cały okres pomyślnej
konfiguracji astronomicznej. T o ludzie j a k b y oderwani od codziennego życia
i zanurzeni w błogosławionej „wieczności". S t a n o w i ą o d r ę b n ą k a t e g o r i ę piel
g r z y m ó w , p o n i e w a ż nie tylko składają ofiary, poszczą, d o k o n u j ą oczyszczają
cych ablucji, czy uzyskują b ł o g o s ł a w i e ń s t w o w c h o d z ą c w kontakt z ascetami,
ale r ó w n i e ż przejmują b e z p o ś r e d n i o b ł o g o s ł a w i e ń s t w o wynikające z przebywa
nia w o k r e ś l o n y m miejscu podczas z a c h o d z ą c y c h na niebie p o m y ś l n y c h k o n
figuracji astronomicznych. P o z o s t a ł e role związane z r y t u a ł e m pełnią: fryzjer,
n i e z b ę d n y w k a ż d y m o ś r o d k u pielgrzymkowym, oraz aktorzy odgrywający
spektakle mitologiczne (lila) dla pielgrzymów.
wilk, kwiat róży lub lotos, zielona papuga, ptak dudek, lew, koza, trójząb, biały królik, biała
krowa, łuk i strzała, głowa mężczyzny z wąsami, czerwony lotos, ryba, łabędź, biały kot, żółw.
Oddziały {akhara) zbrojnych ascetów Naga powstały w okresie panowania cesarza Dżahangira i nie wcześniej niż w 1750 r. Słynne akhary północnych Indii mające swe siedziby głów
nie w Varanasi, Prayag i Hardwar (Mahanirwani Akhara, Nirandżani Dżuna Akhara, Bairagi
Akhara, Najapanczajati Udasin Akhara, Barapancząjati Udasin Akhara, Nirmala Akhara).
1 8
12-LETNI CYKL JOWISZOWY
131
ZEWNĘTRZNE CZYNNOŚCI UCZESTNIKÓW ŚWIĘTA
C z y n n o ś c i p i e l g r z y m ó w m a j ą charakter zrytualizowany. Przybywający piel
grzym goli głowę na n a b r z e ż u , stąd d u ż a liczba fryzjerów p r a c u j ą c y c h nad
brzegiem rzeki. Dokonuje wstępnej kąpieli, a ogolone włosy spadają na m o k r e
ubranie. Po goleniu głowy powtarza kąpiel. Oczyszczającym ablucjom towarzy
szy bramin Panda, k t ó r y śpiewa sankalpa. Pielgrzym ofiarowuje wtedy pierwszy
m a ł y podarunek, a od bramina otrzymuje kwiaty, mleko i orzech kokosowy.
Pielgrzym wrzuca kwiaty do w ó d zlewiska, n a s t ę p n i e s k ł a d a panditowi dar
w postaci krowy. P o n i e w a ż nie k a ż d e g o pielgrzyma stać na to, ceremonia ta m a
charakter symboliczny. Pielgrzym trzyma p r z y p r o w a d z o n ą k r o w ę za ogon,
a b r a m i n recytuje sankalpa. N o m i n a l n ą cenę k r o w y lub mniejszą s u m ę pienię
dzy płaci się właścicielowi zwierzęcia. Ten bierze t r o c h ę pieniędzy, a resztę
oddaje b r a m i n o w i . Bogaty pielgrzym daje nie tylko k r o w ę . Darem m o ż e b y ć
słoń albo k o ń z siodłem, m o t o c y k l lub s a m o c h ó d .
N a s t ę p n ą częścią rytuałów jest ceremonia złożenia ofiary przodkom w postaci
kulek ryżowych i k w i a t ó w (pinda dana). Zgodnie z zasadami hinduizmu towarzy
szy temu karmienie b r a m i n ó w . T o klasyczna ceremonia zaliczana do r y t u a ł ó w
p o ś m i e r t n y c h t y p u śraddha, do k t ó r y c h zobligowany jest k a ż d y wyznawca
hinduizmu. Obowiązkiem pielgrzyma jest odwiedzenie świętych miejsc w okolicy.
Jakie d z i a ł a n i a m a j ą szczególne znaczenie w cyklu świąt Kumbha? D l a
p i e l g r z y m ó w są to d z i a ł a n i a charakterystyczne dla w y o b r a ż e ń i logiki Wielkiej
Tradycji hinduizmu, a więc oczyszczające ablucje (snana), widzenie w i z e r u n k ó w
b o g ó w i procesji ascetów (darśań), ofiara i obdarowywanie (dana), karmienie
i s p o ż y w a n i e resztek ofiary (prasad), picie świętej w o d y z Gangesu, specjalne
ofiary dla p r z o d k ó w (śraddha), znalezienie przewodnika duchowego (guru),
przebywanie w czasie świętym (kalpavasi) oraz powtarzanie specjalnej m o d l i t w y
sankalpa. D l a ascetów cykl tych świąt to czas inicjacji nowicjuszy (diksza),
w y b o r u w ł a d z (sammelań), oczyszczających ablucji (snana), a t a k ż e m o ż l i w o ś ć
zdobycia nowych u c z n i ó w i pokazania swojego statusu (guru-sziszja).
Ablucje (snana) związane są z wierzeniami w oczyszczające z g r z e c h ó w
właściwości w o d y ze świętych rzek, a w szczególności ze zlewisk tych rzek oraz
ich źródeł. W górnej części Gangesu znajduje się kilkanaście zlewisk (sangam)
0 mniejszym znaczeniu niż Prajag. Jednak k a ż d e z nich u w a ż a n e jest lokalnie
za miejsce pielgrzymkowe. O p r ó c z rytualnych kąpieli nad brzegami Gangesu,
rodziny wrzucają do jego w ó d prochy swoich zmarłych. W y j ą t k o w e w a r u n k i
kąpieli stwarza odpowiedni czas i miejsce. Symbolika wody opiera się na wierze,
iż wody, np. oceanu wszechświata, poprzedzają wszelką formę. W hinduizmie akt
zanurzenia w wodzie oznacza p o w r ó t do stanu pierwotnego lub rozpuszczenie
starej formy, co u m o ż l i w i a p o c z ą t e k u k s z t a ł t o w a n i a nowej. T o rodzaj śmierci
1 oczyszczenia przed włączeniem w sacrum, czy rodzaj symbolicznego odrodzenia.
D u ż e znaczenie w hinduizmie przywiązuje się do b e z p o ś r e d n i e g o widzenia
w i z e r u n k ó w b o g ó w i procesji ascetów. N o s i to n a z w ę darśan i oznacza widze
nie, k o n t a k t wizualny, przebywanie w obecności i w y m i a n ę spojrzeń. C z y n n o ś ć
132
DAGNOSŁAW DEMSKI
ta powoduje przekaz błogosławieństwa od b ó s t w a , jego wizerunku, oświecone
go mistrza lub innego ascety. W cyklu świąt K u m b h a szczególne znaczenie m a
b e z p o ś r e d n i k o n t a k t z ascetami (darśań). K o n t a k t z n i m i daje przepływ bez
p o ś r e d n i e g o błogosławieństwa, k t ó r e g r o m a d z ą pielgrzymi. Podobnie rozmowa
z n i m i lub d o t k n i ę c i e ś l a d ó w zostawianych przez nich na piasku wzmacnia
przekaz boskiego błogosławieństwa. Odnalezienie guru i n a w i ą z a n i e z n i m
głębokiej więzi na zasadzie n a u c z y c i e l - u c z e ń (guru-sziszja) wzmacnia jeszcze
bardziej ten przekaz. Wizerunki b ó s t w hinduistycznych w świątyniach m a j ą
podobne znaczenie. Specyfiką święta jest jednak b e z p o ś r e d n i e obcowanie (dar
śań) z ascetami, a t y m samym z przejawami boskiej energii.
S k ł a d a n i e ofiar lub obdarowywanie (dana) b o g ó w i guru (dakszina) na
leży do jednej z najważniejszych p o w i n n o ś c i wyznawcy hinduizmu. W e d ł u g
M a n u s m r y t i , s k ł a d a n i e ofiar należy do o b o w i ą z k ó w gospodarza i ojca rodzi
ny. Ofierze z p o ż y w i e n i a towarzyszy karmienie lub jedzenie resztek (prasad) ze
stołu b o g ó w , co jest f o r m ą k o m u n i i z bogami. D o tej kategorii należy r ó w n i e ż
picie świętej w o d y z Gangesu i przyniesienie jej w naczyniu do d o m u , po
z a k o ń c z e n i u święta. K u m b h a oznacza dzban, k t ó r y pielgrzymi ofiarowują
na ś w i ą t y n n y c h o ł t a r z a c h p o ś w i ę c o n y c h Dziewięciu Planetom (Nawagraha).
O d m i a n ą obdarowywania są ofiary dla z m a r ł y c h p r z o d k ó w (śraddha). I c h
zasady regulowane są w y m o g a m i żałoby oraz określone w zależności o d pozy
cji pielgrzyma w hierarchii społecznej. W o d y Gangesu u w a ż a n e są t a k ż e za
łączące żywych ze światem z m a r ł y c h .
O d r ę b n ą k a t e g o r i ę s t a n o w i ą pielgrzymi pozostający na z a m k n i ę t y m terenie
obozu nad r z e k ą przez cały okres świąt (kalpavasi). I c h celem, na w z ó r asce
t ó w , jest uzyskanie b e z p o ś r e d n i e g o błogosławieństwa, przekazywanego szcze
gólnie obficie w p o m y ś l n y m okresie p r z y p a d a j ą c y c h na ten czas konfiguracji
astronomicznych. Jako miejsce w o k r e ś l o n y m czasie przemienia się w niewy
czerpane ź r ó d ł o siły i błogosławieństwa. Uzyskaniu d o s t ę p u do tej wiecznej
siły i b ł o g o s ł a w i e ń s t w a służy powtarzanie sankalpy. T e r m i n sankalpa oznacza
intencję t o w a r z y s z ą c ą odprawianiu pewnych a k t ó w rytualnych. T y p o w a san
kalpa wymawiana jest w e d ł u g wzoru: „ja, p o c h o d z ą c y z takiej rodziny, miesz
kający w takiej miejscowości, posiadający to i to, jestem obecnie w Prajag
takiego r o k u , miesiąca, dnia, w t y m miejscu podczas święta. B ę d ą c t u zamie
rzam... i t p . " Jeśli m ó w i ą c y oczekuje na o k r e ś l o n y wynik, w t y m momencie
recytacji wymienia go. Jest to rodzaj z w r ó c e n i a uwagi boskim siłom na siebie.
W i ę k s z o ś ć p i e l g r z y m ó w wynajmuje p a n d ę , inni sami wiedzą j a k należy od
p r a w i ć r y t u a ł tej recytacji.
D l a u c z e s t n i k ó w świąt cyklu K u m b h a wzięcie udziału w nich daje przede
wszystkim b ł o g o s ł a w i e ń s t w o (sanskr. ananda). W i ę k s z o ś ć z wymienionych w y
żej d z i a ł a ń podejmowano po to, by u z y s k a ć błogosławieństwo. Daje je np.
b e z p o ś r e d n i k o n t a k t z ascetami, z duchowym nauczycielem (darśań). Sym
bolizują to gesty błogosławieństwa, jakie przyjmują asceci w spotkaniach
z pielgrzymami, a p r z y p o m i n a j ą one gesty utrwalone w wizerunkach bo
gów. P r z e p ł y w b ł o g o s ł a w i e ń s t w a wzmacnia przebywanie nad zlewiskiem rzek
12-LETNI CYKL JOWISZOWY
133
w kulminacyjnych momentach świąt. N a s t ę p u j e w ó w c z a s połączenie m i ę d z y
niebem a ziemią, czas, w k t ó r y m ludzie żyją w zgodzie z rytmem wielkich k o n
figuracji astronomicznych na niebie.
*
C y k l świąt K u m b h a należy do uformowanej w ciągu stuleci Wielkiej T r a
dycji hinduizmu integrującej p ó ł n o c n e części I n d i i . Jej celem było p o ł ą c z e n i e
r ó ż n o r o d n y c h , mniejszych tradycji lokalnych z jednym w s p ó l n y m ogniwem
hinduizmu. O d b y w a ł o się to na k i l k u poziomach, p o c z y n a j ą c od procesu
w e w n ę t r z n e j kolonizacji I n d i i plemiennych, spowodowanej e k s p a n s j ą cywiliza
cji indyjskiej. W i ą z a ł o się ze z m i a n ą dotychczasowych s p o s o b ó w m y ś l e n i a
z lokalnych na ponadregionalne, ze stanu ekologicznego wtopienia się w l o k a l
ne ś r o d o w i s k o do przyjęcia przekonania, że bogowie wpływają na istoty żywe
na t y m świecie poprzez siły i ruchy planet, a co za t y m idzie, przyjęcia
specyficznych konfiguracji astronomicznych. P r z y k ł a d e m tego było przejście
z cyklu słonecznego 5-letniego na 12-letni cykl jowiszowy.
Zgodnie z k o n c e p c j ą Srivastavy, tradycja hinduizmu opiera się na triadzie:
k a p ł a n - asceta - lokalne medium. D w a j pierwsi należą do Wielkiej Tradycji,
podczas gdy trzeci człon triady należy do niezliczonej liczby lokalnych M a ł y c h
Tradycji. Bramin jest g ł ó w n y m ogniwem łączącym wszystkie regiony subkontynentu indyjskiego. Sprawuje on funkcje rytualne, p o ś r e d n i c z ą c p o m i ę d z y
l u d ź m i a światem b o g ó w i sił kosmicznych. D o niego zwracają się wierni
o pomoc w przekazaniu odpowiednich ofiar dla b o g ó w i o ustalenie najbar
dziej korzystnych konfiguracji astronomicznych dla danej jednostki, czy zbio
rowości. W y p e ł n i a on swoje zadanie o d p r a w i a j ą c odpowiednie do sytuacji
r y t u a ł y . Asceta nie pełni funkcji rytualnych. Jego siła i charyzma opierają się
na latach wyrzeczenia i ćwiczeń oraz na b e z p o ś r e d n i m kontakcie z boskimi
siłami. Pielgrzymi p r z y c h o d z ą do ascety po błogosławieństwo. T y l k o on m o ż e
je p r z e k a z a ć . S t ą d tak wielkie znaczenie świąt cyklu K u m b h a .
Trzeci człon tej triady to lokalne medium, noszące różne nazwy w zależności
od części kraju i lokalnej kultury. Wierni nie zwracają się do nich ani o pomoc
w składaniu najbardziej właściwych dla czasu i miejsca ofiar, ani o błogosławieńs
two. P r z y c h o d z ą natomiast z p r o ś b ą lub z pytaniami, jakie ich n u r t u j ą . Roz
wiązują oni problemy osobiste. T a sfera działań religijnych należy do kategorii
M a ł e j Tradycji. W centrum Wielkiej Tradycji znajdują się bramin i asceta. I c h
znaczenie w z r o s ł o w w y n i k u postępującego procesu sanskrytyzacji m a j ą c e g o na
celu integrację wszystkich ziem i ludności I n d i i we w s p ó l n ą zbiorowość. W jego
w y n i k u n a s t ę p o w a ł o narastające przesunięcie akcentu i znaczenia d w ó c h pierw
szych postaci, kosztem tej ostatniej. Przesunięcie to towarzyszyło naturalnemu
przekraczaniu granic funkcjonowania w społecznościach lokalnych przez po
szczególne grupy m a j ą c e kontakty z innymi społecznościami, p o d k r e ś l a j ą c y m i
p r z y n a l e ż n o ś ć do wspólnej szerszej tradycji. Ten proces przybiera na sile
w miejscach pielgrzymkowych i podczas cyklu świąt K u m b h a .
134
DAGNOSŁAW DEMSKI
LITERATURA
B r i g g s G . W. 1982, Gorakhnath and the Kanphata Yogis, Delhi.
C a m p b e l l J . 1997, Bohater o tysiącu twarzach, Poznań.
D o w s o n J . 1984, A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion. Geography, History
and Literature, Calcutta.
E a t o n R. 1999, The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204-1760, internet.
Indian Chronography. brw.
Manusmryti... 1985, Manusmryti i Kamasutra, Warszawa.
Pande, Bishambhar Nath 1955, Allahabad, Retrospect and Prospect, Allahabad.
R a i S. 1993, Kumbha Mela. History and Religion. Astronomy and Cosmobiology, Varanasi.
Słownik... 1994, Słownik mitologii hinduskiej, A. Ługowski (red.), Warszawa.
S r i v a s t a v a V . 1997, Religious Renunciation of a Pastoral People, Delhi.
T o k a r s k a - B a k i r J. 1988, Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii zarejestrowany u współ
czesnych Tybetańczyków, Lud, t. 72, s. 147-182.
DAGNOSŁAW DEMSKI
T H E T W E L V E Y E A R JOVIAN C Y C L E I N T H E G R E A T T R A D I T I O N O F HINDUISM.
T H E RITUAL C Y C L E OF KUMBHA MELA
Summary
Referring to the instance of the ritual cycle of Kumbha Mela in northern India the author raises
the more general problem of the twelve and sixty year Jovian cycles in Hinduism. Pointing out
auspicious astronomical configurations is of essential meaning for organization of religious festivals
not only in Hinduism. The Indian tradition has adopted different rules of reckoning the positions of
heavenly bodies.First of all as the point of departure it took the constant zodiac. Equally remarkable
is the importance of the movements of the moon in Hinduism, unlike in European tradition in which
reckoning is based on tropical zodiac and on the movements of the sun.
Concentration on the movements of the moon has brought about, among others, greater
rigour and precision of calculation. The moon, the sun and Jove all participate in setting the
auspicious astronomical configurations. The same three heavenly bodies are used in setting all the
elements of the Kumbha cycle of festivals described here.
The author follows the growing importance of the Jovian cycle on different levels: mytho
logical, historical and that of the development of the methods of calculation itself. He notices the
evolution of the Kumbha festival cycle developing from local festivals Magha Mela in Prayag
through the five year Kumbha cycle in the same locality to the full, twelve year cycle with rotation
divided among four localities: Hardwar, Prayag, Ujjain and Nasik. The author indicates that the
transition from the five year festival cycle to those of twelve and sixty years was associated with
the territorial and cultural expansion of India from the Ganges plains, among others southwards
up to the rivers Godawari and Narmada.That process was accompanied by the transition from
local traditions to the unifying Great Tradition of Hinduism.
The author includes the Kumbha festival cycle to Great Tradition. Referring to the triad of
the main religious figures of Hinduism: Brahman-ascetic-local medium he indicates that the
development of ascetism, evolution of the Kumbha festival cycle and applying the Jovian cycle
in calculations are the exemplification of its second link.
