Cyfrowa Etnografia

4dc88673be4c401b8b189c57c1e477b2.pdf

Media

Part of Wybrane aspekty islamu sudańskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2

extracted text

„Etnografia P o l s k a " , t. X I I I :

ANNA

1969 z. 2

MROZEK

WYBRANE ASPEKTY ISLAMU

SUDAŃSKIEGO

I s l a m afrykański jest religią mało u nas znaną, będącą rzadko przed­
m i o t e m opracowań n a u k o w y c h , m i m o iż właśnie ta r e l i g i a zyskuje
w ostatnich latach w A f r y c e coraz większą liczbę n o w y c h z w o l e n n i ­
ków .
I s l a m afrykański, nazywany również c z a r n y m islamem, różni się od
klasycznego i s l a m u arabskiego b r a k i e m znamion o r t o d o k s y j n y c h z j e d ­
nej s t r o n y oraz s i l n y m wpływem t r a d y c y j n y c h kultów afrykańskich
z d r u g i e j . Z r a c j i występowania w c z a r n y m islamie d a w n y c h obrzędów,
a nawet niektórych elementów wierzeń afrykańskich o p a r t y c h często
na t r a d y c j i l o k a l n e j , islam afrykański jest n i e j e d n o l i t y , zróżnicowany.
W y m a g a on więc badań w i e l o k i e r u n k o w y c h , często drobiazgowych.
1

Artykuł niniejszy s t a n o w i próbę przedstawienia w y b r a n y c h aspek­
tów i s l a m u sudańskiego. Zawężenie t e m a t u zostało podyktowane zarówno
niedostatkiem dostępnego m i materiału p r z y o p r a c o w y w a n i u tego za­
gadnienia, j a k i złożonością samej p r o b l e m a t y k i , której nie sposób w y ­
czerpać w j e d n y m a r t y k u l e . Głównym p r z e d m i o t e m rozważań jest spe­
c y f i k a i s l a m u sudańskiego oraz f o r m y jego przejawiania się. M i m o czę­
s t y c h d y g r e s j i na temat różnych f o r m i s l a m u w poszczególnych częściach
Sudanu, występujących w rozważaniach szczegółowych, artykuł j a k o
całość jest próbą syntetycznego przedstawienia głównych cech i s l a m u
sudańskiego w aspekcie r o z w o j o w y m .
WARUNKI

PRZENIKANIA

ISLAMU

DO

SUDANU

W l i t e r a t u r z e zgromadzonej dó niniejszego artykułu b r a k jest j e d n o ­
myślności co do warunków i sposobu przenikania i s l a m u na obszar S u 1

Por.

J . K r i t z e с к:

„Jeden

Afrykańczyk

na

trzech

jest

muzułmaninem.

I s t n i e j e dzisiaj 9—10 Afrykańczyków nawróconych n a i s l a m , w o b e c 1 nawróconego
na

chrześcijaństwo.

1 5 % muzułmanów

we

francuskiej

n y c h n a tę w i a r ę w o s t a t n i c h 20 l a t a c h " (Vislám

Saharze

en Afrique,

F r a n c a i s e , A r t i c l e s et D o c u m e n t s " , n r 1027:1960, 29 Nov.).

zostało

„La

nawróco­

Documentation

134

ANNA

MROZEK

d a n u . W zakresie omawianego zagadnienia a u t o r z y poszczególnych
opracowań zajmują odmienne stanowisko zarówno w odniesieniu do m e ­
tod islamizacji Sudanu, j a k źródeł i okresu przenikania nowej w i a r y
na ten obszar. I tak, J . C. F r o e l i c h stwierdza, iż: „Islam arabski dotarł
na obszar Sudanu na drodze podbojów" . W. M . W a t t natomiast, n a j ­
ważniejszy c z y n n i k rozprzestrzeniania się i s l a m u u p a t r u j e w p e n e t r a c j i
kupców . Stanowisko to podziela I . M . Lewis, dołączając doń jednak
ważną rolę m i s j o n a r z y i s l a m u w rozprzestrzenianiu t e j r e l i g i i w Suda­
nie: „Niełatwo jest rozdzielić rolę kupców muzułmańskich w rozprze­
strzenianiu i s l a m u [...] od działalności nauczycieli i świętych mężów
islamu, ponieważ często spełniali o n i obie te f u n k c j e w jednej osobie" .
Najpełniejsze określenie sposobów i dróg przenikania i s l a m u do Sudanu
daje jeden z najlepszych znawców i s l a m u sudańskiego J . S. T r i m i n g h a m : „rozpowszechnianie się islamu w Sudanie było r e z u l t a t e m : prze­
n i k a n i a , małżeństw mieszanych, p o l i t y k i przywódców, h a n d l u i n a b o r u
niewolników" . To zwięzłe sformułowanie w y m a g a p e w n y c h objaśnień.
Otóż „przenikanie" oznacza napływ jednostek l u b g r u p ludności w y z n a ­
jącej islam, które napływały na obszar Sudanu głównie z E g i p t u . Ta
ludność napływowa nawiązywała k o n t a k t y z m i e j s c o w y m i przywódca­
m i , którzy najwcześniej p r z e j m o w a l i zasady nowej w i a r y , wchodziła
w związki małżeńskie z p r z e d s t a w i c i e l k a m i w y b i t n i e j s z y c h rodzin, za
pośrednictwem których i s l a m zyskiwał n o w y c h zwolenników. Ludźmi
chętnie przyjmującymi zasady i s l a m u b y l i również n i e w o l n i c y p r z y b y ­
szów arabskich rekrutujący się spośród ludności miejscowej, których
f a k t przejęcia nowej w i a r y — zgodnie z zasadami i s l a m u — czynił teo.retycznie ludźmi w o l n y m i .
Przytoczone wyżej, sumaryczne określenie dróg przenikania i s l a m u
na obszar Sudanu jest pełniejsze od stanowisk autorów c y t o w a n y c h w y ­
żej i zasługuje na t y m większą uwagę, że i s l a m docierał n a obszar S u ­
danu w sposób n i e t y p o w y : nie drogą bezpośredniego podboju, lecz różno­
rodnej i n f i l t r a c j i elementów islamistycznych na przestrzeni w i e l u w i e ­
ków. Nic dziwnego więc, że d r o g i i sposoby przenikania i s l a m u na t e n
2

3

4

5

6

7

2

Terminu

Sudan

używam

w

całym

artykule

d l a określenia

d'Afrique

Noir,

terytorium

po­

wstałej w 1956 r. R e p u b l i k i Sudańskiej.,
3

J . C.

* W.
5

I.

Froelich,

M. W a t t ,
M.

Lewis,

L e s Musulmans

I s l a m and the Integration
Introduction,

of Society,

[w:]

Islam

Islam

in the

in

Paris

1962, s. 17,

L o n d o n 1961, s. 127—129.

Tropical

Africa,

L o n d o n 1964,

S. 20.
6

J . S.

Trimingham,

The

Sudan,

London—New

York—To­

ronto 1949, s. 99.
7

W e d ł u g świadectwa T r i m i n g h a m a, w e w c z e s n y m o k r e s i e napływu

zasad

i s l a m u do S u d a n u : „nowo nawrócony n a i s l a m n i e w o l n i k , włączany był do t r y b a l nego s y s t e m u n a p r a w a c h m a w i a [ k l i e n t a ] " (op. cit., s, 99),

ISLAM

135

SUDAÑSKI

obszar są złożone. N i e sądzimy nawet, aby sformułowanie J . S. T r i m i n g hama w pełni oddawało złożoność tego p r o b l e m u , ponieważ nie w y m i e n i a
on — p r z y n a j m n i e j w t y m miejscu — r o l i misjonarzy-/a/<:i w Sudanie,
którzy odegrali ogromną rolę w kształtowaniu się f o r m pobożności l u b
s e n t y m e n t u religijnego w r a m a c h i s l a m u na terenie Sudanu. N i e moż­
na również zupełnie odrzucić tezy przytoczonego wyżej J . C. Froelicha
0 docieraniu i s l a m u na obszar dzisiejszego Sudanu na drodze podbojów.
M i m o że obszar Sudanu nie został podporządkowany na drodze zbrojnej
żadnemu z władców muzułmańskich w okresie ekspansji islamu, t o j e d ­
nak d w u k r o t n e i n t e r w e n c j e zbrojne muzułmańskiego już E g i p t u : pierwsza
w 641 г., druga w 651 r. zapoczątkowały układ zależności N u b i i , zobo­
wiązując ją do płacenia określonego p o d a t k u na rzecz E g i p t u przez z gó­
rą 6 wieków. Zapoczątkowało to również swobodny napływ kupców,
a z czasem również osadników arabskich, wprowadzających na obszar
chrzęścijańskiej N u b i i zasady i s l a m u .
Liczne próby u w o l n i e n i a się od obowiązku płacenia p o d a t k u przez
poszczególne plemiona Królestwa N u b i i , tłumione były nierzadko przez
ingerencję zbrojną, j a k n p . w w y p a d k u oporu Bedża stłumionego m . i n .
w 869 r. przez arabskie plemiona Dżuhajna i Rabia' z Górnego E g i p t u .
Przedstawiciele d w u ostatnich szczepów osiedlali się masowo wśród B e ­
dża, z a w i e r a l i małżeństwa z k o b i e t a m i m i e j s c o w y m i i — m i m o ulegania
z biegiem czasu wpływom k u l t u r y miejscowej — b y l i również i s t o t n y m
c z y n n i k i e m rozprzestrzeniania islamu.
8

Wszystkie i n t e r w e n c j e zbrojne E g i p t u , aż do a t a k u Mameluków
w 1275 г., nie miały jednak na celu nawracania n i e w i e r n y c h , lecz t y l k o
w y e g z e k w o w a n i e p o d a t k u na mocy u m o w y zawartej w V I I w . Uznanie
niezależnego b y t u królestwa chrześcijańskiego graniczącego z państwem
islamu, a co ważniejsze zawarcie z n i m p a k t u pokojowej
koegzystencji,
którego znaczenie utrzymało się przez 6 wieków, było w okresie potęgi
1 ekspansji i s l a m u f a k t e m bez precedensu. Tej wyjątkowej pozycji zaw­
dzięcza też N u b i a specyficzną i w przeważającej mierze pokojową f o r ­
mę p r z e n i k a n i a i s l a m u .
A u t o r z y opracowań specjalistycznych, którzy przyjmują, że nosicie­
l a m i ideologii i s l a m u na t y m obszarze b y l i muzułmańscy k u p c y , osadni­
cy l u b misjonarze pochodzenia arabskiego, egipskiego, a nawet berber y j s k i e g o , ustalają początek okresu i c h działalności w granicach o d
9

10

8

Por.

Cambridge
9

szych

H.

A.

Ma сMichael,

The

History

of the Arabs

in the Sudan,

t. 1,

1922, s. 155.

Królestwo N u b i a powstało w
królestw

chrześcijańskich:

V I I w . j a k o r e z u l t a t połączenia t r z e c h
'Aiwa,

Muqarra

i

Maris

lub

Nobadia.

mniej­
Stolicą

Królestwa N u b i i została D o n g o l a .
10

Lewis

wskazuje

n a napływ

elementów

muzułmańskich

z Egiptu

(op. cit.,

136

ANNA

MROZEK

V I I do X I V w . . Wszystkie te stanowiska, cenne d l a zrozumienia p o ­
szczególnych etapów przenikania i s l a m u , zaciemniają j e d n a k obraz ca­
łości.
W y c h o d z i m y z założenia, że napływ i s l a m u do Sudanu zaznacza się
od m o m e n t u dotarcia t e j r e l i g i i na obszar E g i p t u (641 г.). W t y m w y ­
p a d k u opieramy się nie t y l k o na świadectwie ogólnie cenionego h i s t o ­
r y k a H . A . M a c M i c h a e l , ale również na świadectwie zachowanego do­
k u m e n t u t r a k t a t u pokojowego między E g i p t e m a Sudanem z 651/652 r .
J e d n y m z punktów tego t r a k t a t u był w a r u n e k zapewnienia swobody
p r a k t y k r e l i g i j n y c h muzułmanom, przebywającym na obszarze chrześci­
jańskiej N u b i i oraz o c h r o n y i c h świątyń, wysunięty przez E g i p t . T e n
p u n k t u m o w y między oboma państwami wskazuje na f a k t istnienia w y ­
znawców i s l a m u na terenie N u b i i już w I w . e r y muzułmańskiej, co m o ­
gło być t y l k o r e z u l t a t e m napływu jednostek l u b g r u p l u d z i wyznają­
c y c h tę religię. W t y m wczesnym okresie b y l i to prawdopodobnie A r a b o ­
wie, pozostający wcześniej w b l i s k i m k o n t a k c i e z gminą muzułmańską
założoną przez Mahometa, którzy na teren Sudanu d o t a r l i z E g i p t u l u b
Abisynii .
1 1

12

1 3

1 4

Początkiem drugiego etapu islamizacji S u d a n u w w y n i k u dalszego,
liczniejszego już napływu osadnictwa arabskiego, jest I X w . W t y m
czasie przybywają t u zarówno uchodźcy p o l i t y c z n i z obszaru E g i p t u ,
w w y n i k u p r z e m i a n p o l i t y c z n y c h zachodzących w t y m k r a j u , j a k również
uczestnicy k a r n y c h ekspedycji w o j s k egipskich przeciwko poszczegól­
n y m g r u p o m ludności Sudanu, odmawiającym płacenia p o d a t k u prze­
widzianego w u m o w i e z V I I w . W X — X I I I w . kolejno upadające dynas­
tie muzułmańskiego E g i p t u (Fatymidów 1171 i Ajjubidów 1250) p r z y ­
czyniły się bezpośrednio do napływu dalszych emigrantów p o l i t y c z n y c h
na obszar N u b i i . Ta ostatnia nie utraciła jednak swej niezależności p o l i ­
tycznej.

s. 4); M a c M i c h a e l

n a osadnictwo

napływ

i Dżuhajna

plemion

Rabi'a

A r a b ó w (op. cit., s. 163) A .
(History

of the Sudan,

J. A r k e l l

London

na

1966, s. 189);

T r i m i n g h a m n a w p ł y w B e r b e r ó w z Z a c h o d u (op. cit., s. 99).
11

Lewis

ustala

początek

przenikania

elementów

muzułmańskich

na

obszar

Sudanu

n a V I I w . (op. cit., s. 4); R . C . S t e v e n s o n

n a X I V w. (Some

aspects

of

islam

Islam

Africa,

the

penetration

s. 208); A r k e l l

to the Nuba

Mountains,

[w:]

in Tropical

n a I X w . (op. c i t , s. 189), M a c M i c h a e l

n a I X w . (op. cit.,

s. 163).
12

MacMichael:

„Ten

napływowy, docierał

s a m element,

wpierw

ciągle i n i e p r z e r w a n i e

egipski,

n a obszar

a potem

egipsko-arabski,

północnego S u d a n u . . . "

(op.

cit., s. 14).
Lewis,

op. cit., s . 147; M a c M i c h a e l ,

op. cit., s. 157—158.

13

Por.

1 4

A b i s y n i a była m i e j s c e m uchodźstwa A r a b ó w - m u z u ł m a n ó w w o k r e s i e

dzającym s u k c e s y p o l i t y c z n e twórcy i s l a m u , M a h o m e t a

(571—632).

poprze­

ISLAM

137

SUDAŃSKI

Od c h w i l i objęcia władzy przez Mameluków w Egipcie zmienia się
również pozycja chrześcijańskiej N u b i i . Po raz pierwszy od c h w i l i za­
warcia układu pokojowego z przedstawicielami świata i s l a m u N u b i a staje
się obiektem świętej w o j n y . Jest to początek nowego etapu islamizacji
N u b i i , t y m skuteczniejszego, że chrześcijańska N u b i a znajdowała się
w s t a d i u m u p a d k u . W latach 1287—1289 oraz 1315—1317 M a m e l u c y po­
d e j m o w a l i szereg w y p r a w w o j s k o w y c h przeciwko N u b i i , zakończonych
j e j ostatecznym u p a d k i e m p o l i t y c z n y m . F o r m a l n e u t r z y m y w a n i e się
władców n u b i j s k i c h do X V I w . nie miało większego znaczenia d l a n i e ­
podległego b y t u N u b i i t y m bardziej, że począwszy od X I V w . władcy
nubijscy b y l i muzułmanami.
M a m e l u c y po opanowaniu N u b i i zachęcali muzułmanów do osiedla­
n i a się na terenie Sudanu, co dało początek masowemu napływowi k o ­
czowników arabskich na ten obszar. K o c z o w n i c y c i , wkraczając na t e ­
r e n Sudanu od północy, podążali wzdłuż N i l u do Dongoli, a stamtąd do
Białego N i l u oraz w k i e r u n k u południowo-zachodnim do K o r d o f a n u .
I n n e g r u p y osadników arabskich, również napływające od s t r o n y E g i p ­
t u , przenikały do D a r f u r u w zachodniej części Sudanu, gdzie spotkały
się z muzułmańską ludnością napływową pochodzenia
berberyjskiego.
Ten nowy, masowy napływ ludności arabskiej wywarł duży wpływ na
ludność miejscową w k i e r u n k u j e j arabizacji i islamizacji.
W X I I I w . zapoczątkowany został na terenie Sudanu n o w y k i e r u n e k
i n f i l t r a c j i ideologii i s l a m u z północno-zachodniej A f r y k i . W 1240 r.
władca zislamizowanego Królestwa K a n e m , znajdującego się wówczas
u szczytu swej potęgi, obejmuje kontrolę n a d szlakiem h a n d l o w y m ,
biegnącym przez D a r f u r aż do w y s p y Sai w N u b i i . Dało to początek
napływowi kupców b e r b e r y j s k i c h na obszar Sudanu, a także p i e l g r z y ­
mów z zachodniej i północnej A f r y k i udających się tą drogą do M e k k i ,
wreszcie, począwszy od X I V w . osadnictwu g r u p b e r b e r y j s k i c h . Odtąd
specyficzne f o r m y i s l a m u północnoafrykańskiego zajmują stałą i pewną
pozycję w islamie sudańskim.
1 5

W i e k X V — X V I to etap szybko postępującej islamizacji Sudanu. Co­
raz częstsze i liczniejsze przejmowanie zasad i s l a m u przez podstawową
ludność Sudanu było t y m łatwiejsze, że chrześcijaństwo w N u b i i , jako
r e l i g i a k l a s y panującej n i g d y nie stało się religią ludową. Przyjęcie i s l a ­
m u , dające realne możliwości uzyskania wyższej p o z y c j i społecznej, nie
stwarzało poważniejszych s y t u a c j i k o n f l i k t o w y c h , ponieważ p o w i e r z ­
chownie przyswajane przez Sudańczyków zasady nowej w i a r y stwarzały
możliwość nasycenia i c h treścią t r a d y c y j n y c h wierzeń i obyczajów a n i ­
m i s t y c z n y c h . M i m o to proces islamizacji nie przebiegał t u bez oporów.

1 5

Por.

A r k e 11, op. c i i . , s. 198, 201,

138

ANNA

MROZEK

P l e m i o n a m i n a j w o l n i e j podlegającymi wpływom islamizacji, wśród któ­
r y c h do dzisiaj istnieją pokaźne g r u p y pogan, są Bedża i Nuba. Teren
dzisiejszego Sudanu południowego, pozostający poza zasięgiem e m i g r a c j i
arabskiej, jest nadal animistyczny, z nieznacznymi wpływami chrześci­
jaństwa począwszy od w i e k u X I X .
W 1517 r . n o w y m władcą E g i p t u zostaje t u r e c k i sułtan S e l i m I . F a k t
ten zapoczątkował nowe ożywienie hasła w a l k i z n i e w i e r n y m i , co nie
mogło pozostać bez wpływu na dalszy proces islamizacji S u d a n u . O d b i ­
ciem wzrastających wpływów i s l a m u w Sudanie w t y m czasie było
powstanie pierwszej d y n a s t i i islamistycznej na początku X V I w., d y n a s t i i
F u n g . Powstała ona na gruzach dawnego, chrześcijańskiego Królestwa
N u b i i , dokładnie jednej z jego p r o w i n c j i , zwanej Królestwem ' A i w a .
Stolicą F u n g stało się miasto Sennar. N i e jest jasne pochodzenie etnicz­
ne t e j d y n a s t i i . H . A . M a c M i c h a e l zalicza F u n g do g r u p y Nuba, którą
z k o l e i w y p r o w a d z a od predynastycznyćh Egipcjan . W większości o p r a ­
cowań określa się przedstawicieli d y n a s t i i F u n g jako czarnych władców
muzułmańskich, którzy w początkowym okresie swej władzy p o k o n a l i
nie t y l k o Królestwo ' A i w a (1504), ale także plemiona arabskie, wystę­
pujące na t y m terenie .
Okres władzy d y n a s t i i F u n g ma dość ważne znaczenie dla i s l a m i ­
zacji Sudanu, ponieważ pierwszy muzułmański władca t e j d y n a s t i i , 'Orna­
ra Dunqas, zapoczątkował proces nauczania i s l a m u , różny od nieskoordy­
nowanego poprzednio procesu przenoszenia poszczególnych pojęć i s l a m u
przez przedstawicieli muzułmańskiej ludności napływowej. Na zaprosze­
nie tego władcy p r z y b y w a l i n a obszar państwa F u n g m i s t r z o w i e l u b
nauczyciele różnych ugrupowań i s l a m u z Hidżazu, E g i p t u oraz północ­
no-zachodniej A f r y k i . W n o s i l i o n i t u t a j różne poglądy i k i e r u n k i u m y ­
słowe rozwijające się w różnych częściach świata islamistycznego, o d
o r t o d o k s y j n y c h zasad tej r e l i g i i (Hidżaz, częściowo Egipt), do mistycznopanteistycznych. Napływ nauczycieli i s l a m u z t a k różnych ośrodków,
reprezentujących nierzadko przeciwstawne k i e r u n k i nauczania, u w a r u n ­
kował również w i e l o w a r s t w o w y , złożony charakter i s l a m u sudańskiego,
0 czym m o w a będzie w dalszej części artykułu. W okresie władzy d y n a ­
s t i i F u n g rozszerzają się także k o n t a k t y Sudańczyków z i n n y m i ośrodka­
m i i s l a m u . Zwłaszcza E g i p t był k r a j e m , do którego w y r u s z a l i Sudańczycy w celu podjęcia studiów islamistycznych, ale w i e l u z n i c h podejmo­
wało pielgrzymkę do M e k k i , c z y m z d o b y w a l i sobie powszechne uznanie.
W t y m s a m y m czasie, k i e d y i s l a m rozprzestrzeniał się w e wschodniej
1 środkowej części Sudanu w zasięgu d y n a s t i i F u n g , podobny proces dol e

17

16

1 7

P o r . M a c M i c h a e l , op. cit., s. 31, 197.
F r o e l i c h , op. cit., s. 54.

I S L A M

S U D A N S K I

139

konywał się w zachodniej części Sudanu w Darfurze, gdzie zasady nowej
r e l i g i i napływały z muzułmańskiego Królestwa B o r n u począwszy od
X V I w . W t y m właśnie czasie B o r n u znajdowało się w okresie szczyto­
wego r o z w o j u , a władca tego k r a j u M u h a m m a d ' I d r i s (1526—1545), p r o ­
wadził w o j n y rozszerzające znacznie obszar państwa. Jest prawdopodo­
bne, że wojska jego dotarły do D a r f u r u . W każdym razie nie ulega
wątpliwości, że tą drogą przenikały do Sudanu w p ł y w y i s l a m u z za­
chodniej i północnej A f r y k i . Około 1603 r. nastąpił upadek Królestwa
B o r n u . Począwszy od tego okresu na obszarze D a r f u r zaczęły rozwijać
się dynastie lokalne, a począwszy od X V I I w . do władzy doszła m u ­
zułmańska dynastia F u r .
18

19

B r a k jest dokładniejszych d a n y c h o sposobie i zasięgu rozprzestrze­
niania i s l a m u przez władców d y n a s t i i F u r . Zapewne w z o r e m wcześniej­
szych władców d y n a s t i i F u n g , przyciągali o n i na swój dwór nauczycieli
islamu. B y l i to j e d n a k reprezentanci nurtów o s i l n y m z a b a r w i e n i u m i s ­
t y c z n y m , wywodzący się głównie z zachodniej i północnej A f r y k i , znacz­
nie luźniej powiązani z o r t o d o k s y j n y m i zasadami t e j w i a r y . Wskazuje
na to charakter wierzeń F u r , poddanych m n i e j s z y m wpływom arabizacji
i silniej niż na wschodzie i północy Sudanu, powiązanych z t r a d y c j a m i
miejscowymi, animistycznymi.
Objęcie władzy w Egipcie przez Turków Ottomańskich daje początek
nowej ekspansji E g i p t u na Sudan. W okresie panowania K h e d i w y I s m a ' i l y (1863—1879) cały obszar dzisiejszego S u d a n u pozostawał już w za­
sięgu władzy a d m i n i s t r a c j i turecko-egipskiej, która wprowadziła do isla­
m u sudańskiego d w a nowe aspekty. Przede w s z y s t k i m przybliżone zostały
Sudańczykom zasady ortodoksyjnego i s l a m u i jego i n s t y t u c j e . W o k r e ­
sie władzy a d m i n i s t r a c j i turecko-egipskiej na terenie Sudanu założone
zostały szkoły r e l i g i j n e i prawnicze, a sądownictwo oparte zostało na
przepisach p r a w a koranicznego. D r u g i m aspektem p o l i t y k i władz w t y m
okresie, było w y k o r z y s t a n i e przywódców r e l i g i j n y c h działających n a t e ­
renie S u d a n u do celów a d m i n i s t r a c y j n y c h , poprzez akceptację, a nawet

W e d ł u g świadectwa А г к e 11 istnieją w D a r f u r z e ślady i n s t y t u c j i B o r n u
występujących n a t y m t e r e n i e ; n p . n a z w a pałacu e l - f a s z e r , pochodząca z B o r n u ,
jest do dziś nazwą m i a s t a w D a r f u r z e , byłej stolicy d y n a s t i i F u r ; podobne j e s t
pochodzenie tytułu księżniczki: m e i r a m . Z d a n i e m a u t o r a f a k t y te „wskazują n a
d a w n e powiązanie D a r f u r z B o r n u w o k r e s i e drugiej połowy w. X V I " (op. cit.,
s. 212—213).
18

O d p l e m i e n i a o tej n a z w i e b i e r z e nazwę p r o w i n c j a D a r f u r ( K r a i n a F u r ) .
A l e F u r zawdzięczają s w ą s ł a w ę i pozycję j e d n e m u odgałęzieniu: s z c z e p o w i K u n g a r a , stanowiącego r e z u l t a t w y m i e s z a n i a się F u r z A r a b a m i . Właśnie K u n g a r a
zapoczątkowali władzę d y n a s t i i F u r n a z n a c z n y c h o b s z a r a c h S u d a n u . P o r . także
M a c M i c h a e l , op. cit., s. 91.
19

140

ANNA

MROZEK

rozszerzenie zasięgu i c h władzy. Proces ujednolicania zasad a d m i n i s t r a ­
c j i i p r a w o d a w s t w a na obszarze S u d a n u przygotował w dużej mierze
g r u n t d l a późniejszego powstania mahdystów.
Ekspansja K h e d i w y Isma'ila na wschodzie doprowadziła do z b r o j ­
nego k o n f l i k t u z Abisynią, a w rezultacie do klęski K h e d i w y w 1879 r .
W d w a l a t a później w Sudanie w y b u c h a powstanie mahdystów. Był to
r u c h o podłożu r e l i g i j n y m , któremu towarzyszyły j e d n a k poważne p r z e ­
m i a n y polityczne, społeczne i ekonomiczne. J e d n y m z najważniejszych
osiągnięć przywódcy tego r u c h u — Mahdi'ego, było skupienie przewa­
żającej części ludności dzisiejszego Sudanu północnego we wspólnej w a l ­
ce przeciwko obcej a d m i n i s t r a c j i , pod hasłem świętej w o j n y . M i m o f o r ­
malnego zaprzepaszczenia osiągnięć r u c h u mahdystów w Sudanie po
klęsce w 1899 г., wobec ponownego ożywienia się w a l k i r y w a l i z a c j i
międzyplemiennej, a nierzadko n a w r o t u do s t a r y c h obyczajów i wierzeń,
sam f a k t wystąpienia i działalności Mahdi'ego wywarł ważny, choć nie
bezpośredni wpływ na psychikę Sudańczyków; przede w s z y s t k i m i s l a m —
niezależnie od tego, j a k i e treści pod niego podkładano — urósł w świado­
mości Sudańczyków do siły zdolnej przeciwstawić się zjednoczonym s i ­
łom wroga, kojarzył się odtąd z okresem potęgi i chwały. N i c też d z i w ­
nego, że późniejszy r u c h narodowowyzwoleńczy łączony był na gruncie
Sudanu z ideologią i s l a m u , a p o t o m k o w i e Mahdi'ego otaczani są do d z i ­
siaj powszechną czcią i uchodzą za świętych.
Od 1899 r. Sudan przechodzi pod władzę k o n d o m i n i u m egipsko-angielskiego, co w p r a k t y c e oznaczało jednak pełną autonomię p r a w i rzą­
dów Brytyjczyków. W okresie rządów b r y t y j s k i c h w Sudanie nastąpiło
dalsze umocnienie się wpływów i s l a m u na t y m obszarze. Było to r e z u l ­
t a t e m zarówno r o z w o j u i bezpieczeństwa dróg w t y m czasie, co sprzy­
jało szerszej i głębszej p e n e t r a c j i propagatorów tej r e l i g i i , nierzadko k u p ­
ców, ale także napływu ludności w i e j s k i e j do miast, stanowiących r o ­
dzaj ośrodków propagandy islamistycznej.
Zasady i s l a m u w i c h szerokim, zarówno r e l i g i j n y m , j a k i k u l t u r a l ­
n y m sensie, stanowią również teoretyczną podstawę ugrupowań i p a r t i i
p o l i t y c z n y c h w niepodległym już Sudanie (od stycznia 1956 r . ) . M i m o
akcentowanej przez niektóre g r u p y Sudańczyków wspólnoty, a nawet
tożsamości z islamem arabskim, i s l a m sudański nosi silne znamiona k u l ­
t u r y i obyczajów afrykańskich, co postaramy się wykazać w dalszej
części niniejszego artykułu.
2 0

20

Dotyczy

nikaniu

to r z e c z j a s n a o b s z a r u

północnego S u d a n u , podczas

i w p ł y w a c h tej r e l i g i i n a obszarze

południowym w i e m y

w o b e c b r a k u wiadomości p r a s o w y c h z tego t e r e n u .

kiedy

bardzo

o prze­
niewiele,

ISLAM

CECHY

Rola i charakter

SZCZEGÓLNE

przywódców

141

SUDAÑSKI

ISLAMU

religijnych

SUDAŃSKIEGO

działających

w

Sudanie

W okresie władzy d y n a s t i i F u n g napływali na obszar S u d a n u p i e r w s i
nauczyciele islamu, wnosząc t u zasady systematycznej teologii. Przede
w s z y s t k i m zasady p r a w a muzułmańskiego: f i q h , k a l a m l u b ' i l m a l - t a w h i d ,
t j . zasady teologii n o r m a t y w n e j i s l a m u , tadżwid (metody r e c y t a c j i K o ­
ranu), a także podstawy g r a m a t y k i języka arabskiego, niezbędnej p r z y
s t u d i o w a n i u t e k s t u K o r a n u . Wszyscy c i nauczyciele, przybywający do
Sudanu na zaproszenie władców F u n g z obszaru Półwyspu Arabskiego,
Bagdadu) ale również z E g i p t u , k o r z y s t a l i z wszechstronnej pomocy t y c h
ostatnich i cieszyli się powszechnym szacunkiem ludności miejscowej.
W i e l u z n i c h zakładało t u szkoły, w których uczniowie zaznajamiali się
z p o d s t a w a m i p r a w a i teologii muzułmańskiej. Szkoły te często działały
p r z y nowo o t w a r t y c h meczetach.
M i m o t a k sprzyjających warunków do rozprzestrzeniania podstawo­
w y c h zasad teologii muzułmańskiej te ostatnie nie zapuściły z b y t głębo­
ko k o r z e n i na gruncie sudańskim. Jest to najbardziej widoczne na p r z y ­
kładzie f i q h , p r a w o d a w s t w a muzułmańskiego, które jest podstawą akcep­
t a c j i teologii n o r m a t y w n e j i s l a m u . Stosunek do kodeksu p r a w a muzuł­
mańskiego szari'a, związanego ściśle z dogmatyką i s l a m u , jest odbiciem
stopnia zaangażowania w dogmatykę tej r e l i g i i . Otóż stosunek Sudań­
czyków do szari'a każe n a m zaliczyć i c h do nieortodoksyjnego, afrykań­
skiego odłamu i s l a m u . Wśród ludności podstawowej Sudanu do dzisiaj
przeważa p r a w o zwyczajowe, plemienne. Niektóre szczepy sudańskie,
m i m o f o r m a l n e j akceptacji islamu, nie przyjęły wysłanego do n i c h sę­
dziego, który miał wykonywać swój urząd na podstawie szari'a. P r z e ­
waża j e d n a k częściowa akceptacja zasad szari'a głównie w zakresie p r a ­
wa rodzinnego, p r z y równoczesnym u t r z y m a n i u p r a w szczepowych .
21

W każdym razie nie zasadom teologii n o r m a t y w n e j zawdzięcza islam
swą niewątpliwą popularność n a gruncie Sudanu. Emocjonalny związek
Sudańczyków z tą religią zapoczątkowali n i e znawcy teologii i p r a w a ,
lecz m i s t r z o w i e suficcy (mistyczni), rozpowszechniający zasady tego k i e ­
r u n k u w f o r m i e p o p u l a r n e j . Właśnie c i misjonarze, z w a n i t u t a j
jaki,
wywodzący się z różnych szkół sufizmu, przenosili swoje wierzenia i p r a k ­
t y k i na g r u n t Sudanu. Z y s k i w a l i o n i posłuch n i e t y l k o wśród istniejąP o r . T r i m i n g h a m : , , Życie s o c j a l n e i r o d z i n n e , oparte n a p r a w a c h i s l a ­
m u p o w i e r z c h o w n i e , przeniknięte j e s t l u b powiązane z z a s a d a m i a n i m i z m u , a p r a ­
w i e w s z y s t k i e p r a k t y k i z n i m związane są p o c h o d z e n i a pogańskiego. P r a k t y k i te są
różne w ś r ó d poszczególnych szczepów, r a s i regionów, ponieważ i s l a m zyskał t u
popularność p o p r z e z k o m p r o m i s z r e l i g i a m i t r a d y c y j n y m i " (op. cit., s. 111).
21

142

ANNA

MROZEK

cych już na t y m terenie wyznawców i s l a m u , ale również wśród ludności
pogańskiej w w i e l u p r o w i n c j a c h Sudanu. Faki, cieszący się szczególną
popularnością i uznaniem, u z y s k i w a l i tytuł wali, t j . świętych. T e r m i n
t e n (dosłownie błogosławieństwo — domyślnie Boga) oznaczał pewną
moc charyzmatyczną w y b r a n y c h jednostek, cnotę l u b rodzaj f l u i d u m a ­
gnetycznego przekazywanego w i e r n y m . Wierzono, że moc świętości ba­
raka może być przekazywana na zasadzie k o n t a k t u bezpośredniego i że
jest dziedziczna. Stąd g r o b y wali stawały się miejscem p i e l g r z y m e k ,
a p r z e d m i o t y przez n i c h użytkowane nabierały wartości r e l i k w i i . K i e ­
r o w n i c t w o u g r u p o w a n i a założonego przez faki obdarzonego mocą baraka
było dziedziczne. W p ł y w t y c h świętych r o d z i n na w i e r n y c h był ogromny,
a zakres i c h władzy wykraczał często poza zakres spraw r e l i g i j n y c h .
Czemu zawdzięczają faki swoją ogromną popularność i prestiż na tere­
nie Sudanu? P r z y c z y n t y c h jest wiele. Jedną z głównych w y d a j e się
potrzeba nawiązania bliskiego, codziennego k o n t a k t u z m o c a m i n a d n a ­
t u r a l n y m i , które w p r z e k o n a n i u Afrykańczyka wywierały decydujący
wpływ na jego życie. A b s t r a k c y j n a koncepcja odległego Boga-stwórcy
zawarta w islamie o r t o d o k s y j n y m nie zaspokajała potrzeby bliskiego k o n ­
t a k t u z siłą nadnaturalną, nie angażowała serca a n i wyobraźni Afrykań­
czyka. Tę lukę tkwiącą w islamie wypełnili dopiero faki, wprowadzając
na g r u n c i e sudańskim koncepcję wali, pośrednika między człowiekiem,
a odległym Bogiem . Właśnie k u l t świętych czyni dla Sudańczyka i s l a m
religią żywą. K u l t ten,' podobnie j a k w i a r a w możliwość uczestniczenia
w n a d n a t u r a l n e j mocy baraka związanej z faki, wypełnia życie Sudań­
czyka.
Przyczyna popularności faki na gruncie S u d a n u t k w i także w treści
zasad przez n i c h głoszonych, wychodzących na przeciw mentalności
i przyzwyczajeniom
Afrykańczyków. Wspominaliśmy już uprzednio
o p r z e n i k a n i u ná g r u n t S u d a n u zasad i s l a m u w obudowie m i s t y c z n e j .
Z r a c j i t y c h ostatnich powiązań zasady i s l a m u rozpowszechniane przez
faki w Sudanie odbiegały znacznie o d dogmatów i s l a m u ortodoksyjnego.
A l e zasady s u f i z m u nanoszone na g r u n t Sudanu odbiegały również od
założeń twórców tego k i e r u n k u , bazujących na ascetyzmie i gnostycyz22

22

Faki

arabskiego

l u b feki

może być formą d i a l e k t u sudańskiego od k l a s y c z n e g o

faąih, oznaczającego osobę wykształconą w

skiego. W o b e c tego j e d n a k , że tytuł faki
prawa

muzułmańskiego,

niektórzy

wyrazu

muzułmań­

o d n o s i się w S u d a n i e do osób przypisują­

c y c h sobie m o c świętości, co w y n i k a z p o d s t a w
norm

zakresie prawa

s u f i z m u , r a c z e j odbiegających

badacze

łączą

termin

faki

ze

od

słowem

faąir, a r a b s k i m e k w i w a l e n t e m p e r s k i e g o d e r w i s z a . J e s t to j e d n a k s k o j a r z e n i e c z y s t o
etymologiczne,

ponieważ

w

działalności

faki

sudańskich n i e o d n a j d u j e m y

średnich w p ł y w ó w s u f i z m u p e r s k i e g o . P o r . artykuł a u t o r k i : Obrona
czenia

jednostki

t. 11:1967.

w

poglądach

sufików

(mistyków)

islamu,

wartości

„Etnografia

bezpo­
i

zna­

Polska,

ISLAM

143

SUDAÑSKI

mié i stanowiły w istocie przetworzenie s u f i z m u z t e o r i i ezoterycznej,
u p r a w i a n e j przez nieliczne j e d n o s t k i , w formę popularną, ludową. Było
to równoznaczne ze spłyceniem, a nawet wypaczeniem pojęć s u f i z m u ,
p r z y czym proces t e n pogłębiał się w miarę rozszerzania się p o p u l a r ­
ności i a u t o r y t e t u faki t a k dalece, że k u l t dla świętych i jego f o r m y
przesłoniły z czasem teoretyczne podstawy tego k u l t u .
23

Początkowo m i s t y c y , opierając się bardziej na i n t u i c j i i odczuciach
niż na wiedzy, wędrowali pojedynczo. Z czasem do bardziej sławnych
zaczęły dołączać się g r u p k i l u d z i młodych, szukających pośrednictwa
starszych pustelników. B y l i to kandydaci, pragnący wstąpić na mistycz­
ną ścieżkę tariqa. W t e n sposób powstawały u g r u p o w a n i a mistyczne,
kierowane przez powszechnie szanowanego p u s t e l n i k a . Początkowo była
to więź luźna, urywająca się po śmierci mistrza. Dopiero począwszy od
X I I I w . powstają pierwsze u g r u p o w a n i a mistyczne r o z w i j a n e już po
śmierci mistrza (np. Q a d a r i j j a ) . Niektórzy w y b i t n i e j s i uczniowie nazy­
w a l i siebie z w o l e n n i k a m i n a u k i mistrza, przekazując ją i n n y m nawet po
śmierci patrona. O d t e j pory zmienia się również charakter
tariqa:
m i s t r z szkoli uczniów w określonym k i e r u n k u , co daje początek k u l t o w i
dla jego osoby; uczniowie, wypełniając przykazania swojego mistrza,
obierają określoną tariqa, ale poza t y m żyją n o r m a l n y m życiem wśród
społeczeństwa, a nie w miejscach odosobnienia. Daje to początek nowej
organizacji r e l i g i j n e j . Tariqa
oznaczą, teraz specjalny system d o k t r y n
i ćwiczeń zapoczątkowanych przez założyciela. Powszechna jest tendencja
w y p r o w a d z a n i a pochodzenia mistrza od potomków p r o r o k a i s l a m u , co
czyni tego pierwszego spadkobiercą n a u k i p r o r o k a . K i e r o w n i c t w o tariqa,
przechodzi po śmierci przywódcy na jego potomków, co jest równoznacz­
ne z p r z e n i k a n i e m siły baraka na aktualnego przywódcę. Okres narasta­
nia organizacyjnych f o r m tariqa znamionuje również przejście o d d u ­
chowego, i n d y w i d u a l n e g o k o n t a k t u ucznia z m i s t r z e m , do płaszczyzny
kontaktów ogólnych, r e g u l o w a n y c h przez o d p o w i e d n i rytuał i o r g a n i ­
zację.
W Sudanie t r u d n o jest przeprowadzić ścisłą granicę między faki —
m i s t r z a m i s u f i c k i m i , a przywódcami tariqa. I p i e r w s i , i d r u d z y d a w a l i
początek u g r u p o w a n i o m bądź rdzennie sudańskim, j a k n p . M i r g h a n i j a
l u b M a h d i j a , bądź też nawiązywali do znanych już wcześniej na i n n y c h
terenach A f r y k i tariqa, j a k n p . Tridżanija, A h m a d i j a i t p . I s l a m sudański
" T r i m i n g h a m ,
wspominając o n i s k i m poziomie s u f i z m u w o k r e s i e jego
p r z e n i k a n i a do S u d a n u , s t w i e r d z a co następuje: „Sufizm sudański stał się u z e ­
wnętrznieniem k u l t u u k r y t y c h sił z i s l a m i z o w a n y c h teraz pod postacią
baraka,
stąd s o j u s z i cześć d l a faki stała się rzeczą najważniejszą [...] Z y s k i w a l i oni łatwo
posłuch wśród ludności osiadłej [ S u d a n u ] w s k u t e k gotowości t y c h o s t a t n i c h do
o k a z y w a n i a c z c i l u d z i o m w y j ą t k o w y m , działającym c u d a " (op. cit., s. 195).

144

ANNA

MROZEK

zachował elementy naniesione t u przez wczesnych mistrzów (związek
emocjonalny z zasadami nowej r e l i g i i ) i połączył j e ze z n a m i o n a m i póź­
niejszych tariqa (zrytualizowana l i t u r g i a ) . Organizacja poszczególnych
tariqa sudańskich jest bardzo podobna. Różnią się one najczęściej d r u ­
gorzędnymi szczegółami w zakresie l i t u r g i i . Zresztą b r a k jest najczęściej
systematycznej d o k t r y n y , ponieważ nie zawsze jest ona formułowana .
Odróżnienie poszczególnych tariqa sudańskich w y n i k a z formułowanych
odmiennie zasad l i t u r g i i i organizacji.
2 i

Przywódca u g r u p o w a n i a z w a n y jest także szaikh
as-sijada,
ponie­
waż dziedziczy matę modlitewną od założyciela j a k o s y m b o l władzy. Z a ­
stępca szejka z w a n y jest khalifa, dosłownie następca; może i c h być więcej
w większym u g r u p o w a n i u . K a l i f o w i e są bezpośrednimi r e p r e z e n t a n t a m i
szejka w różnych okręgach, znajdujących się w zasięgu u g r u p o w a n i a .
Członkowie tariqa dzielą się na d w i e kategorie: towarzyszy szejka p o ­
zostających w bliskim z n i m kontakcie oraz pozostałą grupę członków,
akceptujących a u t o r y t e t i władzę szejków w f o r m i e zbliżonej do czci.
Jest to cześć oddawana i m ze względu na siłę baraka, j a k a przysługuje
i m na mocy pokrewieństwa z p r o r o k i e m . Pojęcie baraka m a t u znacznie
większe znaczenie niż błogosławieństwo. O b e j m u j e ono wszelkie c u d o w ­
ne działanie i w s t a w i e n n i c t w o , co łączone jest z pojęciem świętości —
wali. Członkowie ugrupowań mają.udział w baraku swego przywódcy
przez inicjację akhad al-wird dokonywaną przez szejka l u b k a l i f a . U r o ­
czystość i n i c j a c j i sprowadza się do faktycznego podporządkowania adepta
szejkowi-^aki. Wszelkiego rodzaju i n s t r u k c j e dla w i e r n y c h łączone z u r o ­
czystością i n i c j a c j i głoszą, iż na p i e r w s z y m etapie swej n a u k i uczeń p o ­
w i n i e n kochać szejka i upatrywać w n i m sens swego życia. W i n i e n on
dążyć do pełnego duchowego utożsamienia się z m i s t r z e m , co jest równo­
znaczne z duchową prezentacją adepta p r o r o k o w i . Stąd też s u f i z m sudań­
s k i ogniskuje się wokół idealizowanej postaci przywódcy u g r u p o w a n i a .
Dopiero dalsze d w a etapy wtajemniczenia adeptów w zasady
tariqa
stawiają przed n i m nakaz zrozumienia założeń mistrza, stopniowe osią­
ganie stanów w i z j i , k o n t e m p l a c j i — aż do pełnego usamodzielnienia się.
Podstawowy, l u d o w y t r z o n tariqa rzadko k i e d y w y c h o d z i poza etap
pierwszy.

2 4

Wśród świętych mężów i s l a m u działających

co p r a w d a
byli

mistrzowie

przedstawicielom

z y s k i w a l i większej
reprezentanci

s u f i c c y , którzy
sufizmu

głosząc

wiedzy

k l a s y c z n e g o . A l e należeli

popularności n a g r u n c i e

Malamija

n a terenie S u d a n u

zasady

(kierunku

bliscy

oni do w y j ą t k ó w

i nie

Sudanu, a nawet

godnego n a g a n y ) .

W

występowali

ezoterycznej
potępiani b y l i

przeciwieństwie

do

jako
nich

przywódcy ugrupowań i b r a c t w muzułmańskich w S u d a n i e , akcentując ścisły z w i ą ­
zek z s y s t e m e m e z o t e r y c z n y m p r z e z pokrewieństwo z p r o r o k i e m , w y k a z y w a l i
znajomości p o d s t a w o w y c h

terminów i pojęć s u f i c k i c h .

brak

ISLAM

SUDAŃSKI

146

Najważniejszym elementem k u l t u religijnego sudańskich tariqa, w y ­
kazującym zewnętrzne cechy podobieństwa z sufizmem k l a s y c z n y m , jest
dhikr
(przypominanie). Dhikr
w k l a s y c z n y m sufizmie a r a b s k i m było
formą oddawania czci Bogu, polegającą na w i e l o k r o t n y m p o w t a r z a n i u
słów K o r a n u l u b poszczególnych atrybutów boskich, aż do osiągnięcia
stanu duchowej ekstazy. Dhikr oznaczało t u zarówno milczące p o w t a r z a ­
nie określonych słów: d h i k r khafi, j a k i głośne w y m a w i a n i e : dhikr dżali,
z t y m jednak, że to ostatnie uważane było za metodę bardziej p r y m i t y w ­
ną. Milczące dhikr cenione było przez w y b i t n i e j s z y c h reprezentantów s u ­
f i z m u j a k o środek prowadzący do duchowej k o n t e m p l a c j i , a w p e r s p e k t y ­
w i e — duchowej jedności z Bogiem. A l e dhikr p r a k t y k o w a n e przez
członków sudańskich tariqa występowało w f o r m i e p o p u l a r n e j , spłyco­
nej, dość dalekiej od m e t o d k o n t e m p l a c j i d u c h o w e j . Powszechna jest t u
metoda głośnego d h i k r , zarówno i n d y w i d u a l n a , j a k i zbiorowa. Zwłaszcza
ta ostatnia m a t u duże znaczenie: zaspokaja ona potrzebę emocjonal­
nego związku z religią, jest praktyką wiążącą grupę przez wspólne prze­
życia. Z b i o r o w a f o r m a dhikr, mająca różny przebieg w różnych tariqa
sudańskich, posiada w większości wypadków wiele cech zbieżnych z o b ­
rzędami rdzennie afrykańskimi. Właściwy m o m e n t ekstazy poprzedzony
jest najczęściej m o n o t o n n y m p o w t a r z a n i e m t y c h samych słów l u b z w r o ­
tów oraz śpiewami i tańcami p r z y akompaniamencie r y t m i c z n y c h uderzeń
w bębny. W t e n sposób członkowie tariqa w p r o w a d z a n i są w rodzaj
t r a n s u , w którym, j a k sądzą, osiągają rzeczywisty k o n t a k t ze s w y m
przywódcą l u b p r o r o k i e m i s l a m u .
W zastosowaniu sudańskich b r a c t w r e l i g i j n y c h dhikr m a niewiele
wspólnego z m i s t y c y z m e m . Duchowe elementy m i s t y c y z m u tkwiące
w dhikr, w p o p u l a r n y m m i s t y c y z m i e sudańskim, zastąpione zostały ele­
m e n t a m i psychofizycznego entuzjazmu. Główna różnica między sufizmem
k l a s y c z n y m a a r a b s k i m polega t u na t y m , że w p i e r w s z y m dhikr było
środkiem — i to nie najważniejszym — do osiągnięcia duchowego k o n ­
t a k t u z Bogiem, w d r u g i m natomiast środek ten stał się celem s a m y m
w sobie. Z d r u g i e j j e d n a k s t r o n y t r u d n o oczekiwać o d sudańskich tariqa,
aby przygotowywały one liczną rzeszę mistyków o d e r w a n y c h od życia.
Popularność i c h , a nawet powszechność, jest charakterystyczną cechą s u ­
f i z m u sudańskiego. W przeciwieństwie b o w i e m do i n n y c h krajów A f r y k i ,
gdzie członkowie b r a c t w r e l i g i j n y c h stanowią t y l k o znikomą część l u d ­
ności, w Sudanie p r a k t y c z n i e cała ludność należy do jakiegoś tariqa.
Właśnie powszechność tariqa

na gruncie sudańskim wyłania p r o b l e m

znaczenia i c h przywódców i r o l i , j a k i e spełniają w życiu s w y c h z w o l e n ­
ników. Wiele i c h cech omówionych zostało już wcześniej. Obecnie p r a ­
g n i e m y j e d y n i e zatrzymać się n a d oceną i c h działalności, przedstawianą
bardzo różnie w l i t e r a t u r z e specjalistycznej. N i e b r a k t u ocen zdecydowa­
ło —

E t n o g r a f i a P o l s k a t. X I I I / 2

146

A N N A

M R O Z E K

nie n e g a t y w n y c h , określających faki j a k o l u d z i często p r y m i t y w n y c h
i bezwzględnych, wykorzystujących naiwność i łatwowierność l u d z i .
Stanowisko to jest w dużej mierze uzasadnione c h a r a k t e r e m działalności
feki. W i e l u z n i c h wykorzystywało p r z y p i s y w a n e i m znamiona świętości
dla własnych interesów. I c h a u t o r y t e t i władza p o d t r z y m y w a n e były na
przestrzeni wieków m e t o d a m i nierzadko sprzecznymi z zasadami etycz­
n y m i , j a k i e p r z y p i s y w a l i s w y m przywódcom i c h zwolennicy. Możliwości
nadużywania a u t o r y t e t u i władzy przez przywódców r e l i g i j n y c h na
g r u n c i e afrykańskim sprzyja również f a k t , że wszyscy o n i są absolutnie
samodzielni, nie posiadają zwierzchnika, są a u t o r y t e t e m ostatecznym
dla członków u g r u p o w a n i a , którym kierują. Z d r u g i e j s t r o n y c i ostatni,
akceptując świętość swego przywódcy j a k o p e w n i k nie wymagający
sprawdzenia, akceptowali t y m s a m y m nawet najbardziej niekonsekwentne
posunięcia faki, t y m bardziej że przywódcy tariqa nie p r e c y z o w a l i zbyt
jasno założeń teoretycznych zakładanych przez siebie ugrupowań .
2 3

26

A l e wszystkie te ujemne cechy przywódców r e l i g i j n y c h A f r y k i , do
których w y p a d a jeszcze dołączyć i c h współczesny k o n s e r w a t y z m , nie
p o w i n n y przesłaniać f a k t u , iż ogromna i c h większość odegrała rolę po­
zytywną. Polegała ona między i n n y m i na s t w o r z e n i u szerszych, ponadp l e m i e n y c h wspólnot r e l i g i j n y c h , co w każdym razie stanowiło k r o k n a ­
przód w porównaniu z wąskimi, nierzadko zwaśnionymi związkami p l e ­
m i e n n y m i . Nie jest p r z y p a d k i e m , że jedną z ważnych f u n k c j i faki od
początku i c h pojawienia się w Sudanie była f u n k c j a mediatora w sporach
międzyplemiennych. W t y m czasie i na t y m etapie r o z w o j u społeczno-ekonomicznego funkcję tę mógł z powodzeniem pełnić t y l k o przywódca r e ­
ligijny.
Ideologia b r a c t w mistycyzujących, przeniesiona na g r u n t afrykański,
jest dostatecznie a t r a k c y j n a d l a mieszkańców tego k o n t y n e n t u : ezoterycz­
na wiedza przywódcy łącznie z przysługującą m u siłą baraka daje g w a ­
rancję skutecznego przeciwdziałania złym mocom i d u c h o m ; specjalne
zabiegi r y t u a l n o - m a g i c z n e zmniejszają stan napięcia psychicznego A f r y -

2 5

torzy

Por.

F r o e l i c h :

islamu,

łatwowierności

na gruncie
ludzkiej,

m i e n n i . N i e wahają

„Marabuci,
czarnej
rzadziej

okresie

dynastii F u n g :

Sudanu

w

pośrednicy,

to często

bardziej

nauczyciele

zwykli

świadomi

T r i m i n g h a m
„Feki

mieli

w

świetne

i

propaga­

oszuści, żerujący
swych

się używać arsenału m a g i c z n o r e l i g i j n e g o
s. 157). Również

(op.

więc

ludzie

cit.,

pozycji"

a

Afryki,

zadań,

dla umocnienia

odniesieniu
warunki

do

do

na

półpiśswej

obszaru

całkowitego

p a n o w a n i a n a d przesądnymi ludźmi d a w n e j N u b i i " (op. cit., s. 108).
2 6

P o r . L . С. В r i g g s , T r i b e s of the Sahara,

Cambridge

1960, s. 98: „Marabut

n i e czuje się związany z jakąś określoną religią i dlatego podważa z a s a d y
ortodoksji;

n i e uważa się za związanego

podlegania

rygorom

moralnym

i w

z żadnym

t e n sposób staje

prawem...;

neguje

się a b s o l u t n y m

własnej

możliwość
anarchistą".

ISLAM

147

SUDAÑSKI

kańczyka w w y p a d k a c h niepowodzeń życiowych; możliwość uczestnicze­
nia w świętości czczonego przywódcy przez k o n t a k t l u b inicjację daje
również poszczególnym członkom u g r u p o w a n i a poczucie bezpieczeństwa,
a także świadomość własnej wartości.
P o z y t y w n e cechy działalności przywódców r e l i g i j n y c h ujawniły się
w pełni w r u c h u mahdystów w Sudanie. Powstanie mahdystów nosiło
cechy świadomego r u c h u narodowego w obudowie r e l i g i j n e j . O g r o m n y
szacunek, j a k i p r z e j a w i a l i Sudańczycy od początku p o j a w i e n i a się faki
dla nauczycieli, a potem przywódców r e l i g i j n y c h , stanowił w p e w n y m
sensie przygotowanie dla a u t o r y t e t u M a h d i ' e g o . M u h a m m a d A h m a d
działał w okresie silnego k r y z y s u wewnętrznego w Sudanie. W okresie
ogólnego zniechęcenia będącego r e z u l t a t e m sprawowania władzy przez
administrację turecko-egipską idea M a h d i ' e g o - w y b a w i c i e l a była w S u ­
danie szczególnie silna. A l e okres r e p r e s y j n y c h rządów n i e połączył S u ­
dańczyków w e wspólnym działaniu. Dokonał tego dopiero M a h d i na bazie
r e l i g i j n e j . W czasie działalności Mahdi'ego Sudan przeszedł poważne
przeobrażenia wewnętrzne t a k pod względem r e l i g i j n y m , j a k i p o l i t y c z ­
n y m , których nie zatarła n a w e t klęska powstania mahdystów i nawrót
do rozdrobnienia politycznego Sudańczyków istniejącego przed wystą­
p i e n i e m Mahdi'ego. Doraźne z m i a n y wprowadzone przez Mahdi'ego do
codziennego życia Sudańczyków były istotnie poważne. Uczestnictwo
różnych g r u p ludności Sudanu w p o w s t a n i u mahdystów osłabiło p o ­
ważnie więzy plemienne, ale także a u t o r y t e t l o k a l n y c h przywódców
r e l i g i j n y c h : lojalność w stosunku do n i c h kolidowała z lojalnością w sto­
s u n k u do Mahdi'ego. Zresztą istnienie odrębnych ugrupowań w okresie
uznawanego powszechnie a u t o r y t e t u Mahdi'ego nie miało sensu, ponie­
waż t e n o s t a t n i wprowadził j e d n o l i t y rytuał r e l i g i j n y , obejmujący
w okresie jego działania przytłaczającą większość ludności Sudanu pół­
nocnego.
21

W sferze życia codziennego i obyczajowego M a h d i wprowadził m a ­
ksymalną puryfikację i ostre r y g o r y . Wymagał on o d w i e r n y c h w y r z e -

T e r m i n M a h d i (dosłownie t e n , który j e s t k i e r o w a n y ) nie p o s i a d a s w o j e g o
p i e r w o w z o r u a n i w K o r a n i e , a n i w t r a d y c j i p r o r o k a . P o j a w i a się on dopiero
w t r a d y c j i X - w i e c z n e j , gdzie p r z e d s t a w i a n y jest j a k o potomek p r o r o k a , który
p o j a w i się p r z e d końcem świata. I d e a m a h d y z m u j e s t p r a w d o p o d o b n i e bezpośred­
n i m zapożyczeniem od m e s j a n i s t y c z n y c h k o n c e p c j i j u d a i z m u i chrześcijaństwa. N a
g r u n c i e i s l a m u idea m a h d y z m u była dość szeroko r o z p o w s z e c h n i o n a , zwłaszcza
w w i e r z e n i a c h l u d o w y c h . T e r e n e m , n a którym popularność tej idei była s z c z e ­
gólnie duża, była właśnie A f r y k a . W A f r y c e p r z y n a j m n i e j dwóch założycieli d y ­
n a s t i i muzułmańskich: F a t y m i c k i e j (w. X ) i A l m o r a w i c k i e j (w. X I I ) oparło swój
a u t o r y t e t n a p o p u l a r n e j t u i d e i m a h d y z m u . W S u d a n i e , p r z e d wystąpieniem M u ­
h a m m a d A h m a d a , M a h d i m ogłosił się W a d - a l - T u r a b i , a l e n i e zyskał popularności.
2 7

148

ANNA

MROZEK

czenia się myśli o doczesnym życiu i w s z e l k i c h przyjemności, w t y m
także m u z y k i , stosowania m a g i i , używania amuletów, odwiedzania g r o ­
bów świętych — a więc tego wszystkiego, co s t a n o w i istotę i sens życia
Sudańczyka. Umiejętność skupienia wokół siebie t a k dużej liczby o d ­
d a n y c h zwolenników m i m o t y c h t a k o s t r y c h wymogów daje świadectwo
0 randze Mahdi'ego jako przywódcy i p o l i t y k a . Sądzimy p r z y t y m , że
j e d n y m z czynników sprzyjających procesowi jednoczenia się ludności
Sudanu był f a k t , że n o w y porządek — p r z y n a j m n i e j w początkowym
s t a d i u m r u c h u mahdystów -— niwelował różnice społeczne między jego
uczestnikami.
Wszystkie te z m i a n y wprowadzone przez Mahdi'ego w Sudanie były
zbyt nagłe i zbyt r a d y k a l n e , aby mogły się długo utrzymać. Nic więc
dziwnego, że klęska r u c h u mahdystów spowodowała nawrót do t r a d y ­
c y j n y c h f o r m k u l t u religijnego nadal i n i c j o w a n y c h przez faki, którzy
po u p a d k u powstania mahdystów podjęli ponownie swoje dawne f u n k c j e
przywódców r e l i g i j n y c h .
Nawrót do d a w n y c h f o r m k u l t u religijnego, w t y m również do p r a k ­
t y k magicznych i a n i m i s t y c z n y c h , zakazanych przez Mahdi'ego, świad­
czyłby o odejściu od w p r o w a d z o n y c h przez niego i n n o w a c j i . A l e obok
tego zachowały się m n i e j l u b bardziej bezpośrednie ślady działalności
Mahdiego. W p ł y w r u c h u mahdystów p r z e j a w i a się przede w s z y s t k i m
w u j e d n o l i c e n i u założeń i p r a k t y k poszczególnych ugrupowań r e l i g i j ­
n y c h w porównaniu z okresem p r z e d r n a h d y j s k i m . Również szereg
cech i właściwości, j a k i e przypisywał sobie M a h d i , przeniesione zostały
na a k t u a l n y c h przywódców r e l i g i j n y c h , w t y m również potomków M a h ­
di'ego . Wreszcie odwoływanie się do l u d o w y c h f o r m wierzeń i senty­
mentów, nieobce również M a h d i ' e m u , o d g r y w a poważną rolę w dzia­
łalności współczesnych faki, pragnących ugruntować swój a u t o r y t e t
1 popularność. Właśnie ten ostatni element: ciążenie k u t r a d y c y j n y m
f o r m o m wierzeń l u d o w y c h i l o k a l n y c h , nadaje specyficzny c h a r a k t e r
i s l a m o w i sudańskiemu, różny o d klasycznego i s l a m u arabskiego.
2S

2 9

28

M a h d i podkreślał w i e l o k r o t n i e wysoką rangę swego posłannictwa, podobień­

s t w a między sobą a p r o r o k i e m i s l a m u , M a h o m e t e m , i w y m a g a ł od s w y c h z w o l e n ­
ników

bezwzględnego

w postawie

posłuszeństwa

d z i s i e j s z y c h faki,

i

czci.

j a k również

Wszystkie

te elementy

odnajdujemy

w s t o s u n k u członków t a r i q a do s w y c h

przywódców.
2 3

jących

Mahdi

wychodził

pojawienie

się

naprzeciw ludowym
Mahdi'ego.

z imieniem proroka

Mahometa;

słannictwa;

ustala

wreszcie

I

wyobrażeniom

t a k np. a k c e n t u j e

o znakach poprzedza­

zbieżność

swego

w y k o r z y s t u j e znamię n a p o l i c z k u j a k o

hadżdż

(pielgrzymkę)

do

Dżabal

Massa

imienia

znak po­

(w

paśmie

Gór N u b a , p r z e d t e m noszących nazwę Dżabel Q a d i r ) pozostając w zgodności z w i a r ą
popularną, że M a h d i

p r z y j d z i e o d strony góry

o tej n a z w i e , gdzie l u d z i e z a p r z y ­

sięgną m u s w e p o p a r c i e (por. T r i m i n g h a m , op. cit., s. 151).

ISLAM

Islam

149

SUDAŃSKI

sudański a klasyczny

islam

arabski

D a w n i założyciele sudańskich tariqa, a w jeszcze większym stopniu
dzisiejsi i c h przywódcy, b y n a j m n i e j nie odcinają się od podstawowych
zasad o r t o d o k s j i i s l a m u , czego można b y oczekiwać, n a podstawie tego,
co powiedziano o n i c h dotychczas. Działające na terenie Sudanu u g r u ­
powania 'ulama
(uczonych, znawców teologii muzułmańskich) i ściśle
z n i m i związanych f u n k c j o n a r i u s z y szari'a (prawa muzułmańskiego) w y ­
w i e r a l i nacisk na przywódców ugrupowań r e l i g i j n y c h , którzy w obawie
przed z a r z u t a m i heterodoksyjności a k c e n t o w a l i zgodność swoich założeń
z zasadami o r t o d o k s j i muzułmańskiej.
Każde z t y c h ugrupowań próbuje udowodnić, że jest ortodoksyjne
l u b p r z y n a j m n i e j niesprzeczne z ortodoksją. Uzasadnienie o r t o d o k s y j ności sprowadza się najczęściej do potępienia i zakazu wszelkiej i n n o ­
w a c j i : bid'a, w stosunku do przyjętych przez przywódcę danego tariqa
zasad, zapoczątkowanych przez s u f i k a uznawanego również przez o r t o ­
doksję. A l e zgodnie z p r z e k o n a n i a m i faki, pełne poglądy zmarłego już,
powszechnie cenionego m i s t r z a sufickiego, zostały przekazane twórcy
danego u g r u p o w a n i a przez samego p r o r o k a Mahometa. W t y m kontekś­
cie a u t o r y t e t p r o r o k a wspiera również idee i założenia przywódców
ugrupowań, mające niewiele wspólnego z p o s t u l o w a n y m wzorcem.
I n n y m znamieniem zbieżności tariqa z zasadami o r t o d o k s j i jest w y ­
suwana przez przywódców t y c h ostatnich akceptacja szari'a j a k o p o d ­
stawa ścieżki sufi. Akceptacja ta jest zresztą w a r u n k i e m zasadniczym
o b r o n y przed zarzutem heterodoksyjności. Właśnie podważanie wartości
przepisów szari'a przez najbardziej r a d y k a l n y c h przedstawicieli sufizmu
klasycznego było główną przyczyną i c h potępienia, a nawet wyroków
skazujących ze s t r o n y o r t o d o k s y j n y c h ugrupowań i s l a m u . O d czasu f r o n ­
talnego a t a k u na k i e r u n e k sufi, podjętego przez al-Ghazali'ego, prze­
strzeganie nakazów szari'a przez wszystkie k i e r u n k i mistycyzujące było
p o d s t a w o w y m w a r u n k i e m i c h działalności . M i m o t o akceptacja t y c h
zasad przez niektóre u g r u p o w a n i a r e l i g i j n e w Sudanie nie jest akcep­
tacją pełną. Posłużymy się t u przykładem u g r u p o w a n i a M i r g h a n i j a ,
którego przywódca w następujący sposób poucza swoich zwolenników:
so

„Trzymajcie

się ściśle b r a c i a m o i s z a r i ' a , ponieważ n i e możecie zbliżyć się do

tariqa inaczej, j a k przez

s z a r i ' a , j a k też n i e możecie poznać h a q i q a

[prawdy; tu

J a k k o l w i e k t e o r e t y c z n i e t y l k o i n n o w a c j e w z a k r e s i e p r a w a religijnego u w a ­
żane były za herezję, to j e d n a k k i l k u przywódców ugrupowań r e l i g i j n y c h w S u d a ­
n i e zostało potępionych w y r o k i e m z g r o m a d z e n i a 'ulema,
m i m o iż i n n o w a c j i t a k i c h
n i e w p r o w a d z a l i . I t a k J a ' q u b ben a l - M u r s z i d i z u g r u p o w a n i a S z a d h i l i j a został
- s t r a c o n y w 1886 r. S z a i k h A h m a d ben I d r i s został z m u s z o n y do u c i e c z k i ; I b r a h i m
a r - R a s z i d bronił się d w u k r o t n i e p r z e d z a r z u t a m i h e r e z j i (por. także
T r i m i n g ­
h a m , op. cit., s. 208).
30

150

ANNA

bezpośrednia w i z j a
jest

tego c o b o s k i e —

korzeniem, tariqa

szari'a. a n i e podąża

—

MROZEK

A.M.]

gałęzią, a h a q i q a

inaczej, j a k przez tariqa
—

owocem.

[...]

[...]

za t a r i q a , j e s t zepsuty, skażony. T e n k t o podąża

a n i e s t a j e p r z y s z a r i ' a jest h e r e t y k i e m [ z i n d i q ] "

31

Szari'a

T e n , kto t r w a

przy

z a ścieżką,

.

W cytowanej wyżej w y p o w i e d z i przywódcy u g r u p o w a n i a M i r g h a n i j j a
p r a w o muzułmańskie zajmuje pozycję co najwyżej równoważną z teo­
r e t y c z n y m i założeniami
tariqa.
Pozycję szari'a osłabia j e d n a k f a k t , że ogromna większość członków
sudańskich t a r i q a t r w a wciąż jeszcze p r z y s w y c h p r a w a c h zwyczajo­
w y c h , przejmując t y l k o niektóre przepisy szari'a, i to często w obudowie
własnych, t r a d y c y j n y c h f o r m obyczajowych . Wreszcie zasady, a szcze­
gólnie p r a k t y k i sudańskie tariqa, odbiegają dość znacznie od n o r m prze­
w i d z i a n y c h w szari'a. W zakresie p r a k t y k r e l i g i j n y c h podstawowe obo­
wiązki egzekwowane przez p r a w o d a w s t w o szari'a, w istocie swej r e l i ­
gijne, n i e są t u w y k o n y w a n e w całej rozciągłości l u b też uzyskują i n n y
odcień znaczeniowy. T a k na przykład jeden z pięciu obowiązków muzuł­
m a n : al hadżdż — p i e l g r z y m k a do M e k k i , często poprzedzana jest l u b
zastępowana m a s o w y m i p i e l g r z y m k a m i do grobów l i c z n y c h świętych s u ­
dańskich, którym to grobom p r z y p i s u j e się właściwości p r z y n a j m n i e j
równie cudowne, j a k Mekce. Sądzę więc, że istnieje podstawa do p r z y ­
puszczeń, iż głoszona przez przywódców sudańskich tariqa teza o zgod­
ności z o r t o d o k s y j n y m i zasadami i s l a m u jest — niezależnie od osobis­
t y c h przekonań t y c h przywódców — tezą czysto powierzchowną. D l a
uzasadnienia wysuniętego przypuszczenia p o d e j m i e m y próbę analizy
podstawowych dogmatów i s l a m u , głównie w aspekcie wzajemnego sto­
s u n k u Boga i człowieka, w porównaniu z t e o r e t y c z n y m i założeniami s u ­
dańskich b r a c t w r e l i g i j n y c h .
32

Największe różnice występują chyba w u j m o w a n i u i s t o t y Boga.
W niezbyt s k o m p l i k o w a n e j dogmatyce i s l a m u podkreślenie absolutnej
jedności i wyłączności A l l a h a zajmuje pozycję centralną. W y p o w i e d z e n i e
formułki szahada: „nie ma Boga n a d A l l a h a , a M a h o m e t jest jego p r o r o ­
k i e m " , było w początkowym okresie istnienia tej r e l i g i i w a r u n k i e m w y ­
starczającym d l a przyjęcia kogoś w poczet wyznawców i s l a m u . M a h o ­
met, twórca t e j r e l i g i i , ze szczególną konsekwencją podkreślał, że Bóg
31

Cytuję za T r i m i n g h a m e m , 'op. cit., s. 207.

32

N a przykład plemię Tedżali, zamieszkujące

północno-wschodnim
ludności S u d a n u
wprawdzie

krańcu

Kordofanu

należące

(od połowy X I V w. p a n o w a n i e

obyczaje

wzgórze o t,ej s a m e j
do

najwcześniej

rodziny

a r a b s k o - i s l a m i s t y c z n e <w z a k r e s i e

nazwie na

zislamizowanej

muzułmańskiej)
obrzędów

przejęło

zaślubin

i

po­

grzebów, a l e połączyło j e z własnymi obrzędami. T a k n p . w c z a s i e pogrzebu ciało
zmarłego składane j e s t w g r a b a c h t y p u a r a b s k i e g o , a l e u m i e s z c z o n e jest n i e w k i e ­
runku

Mekki,

j a k wymagają

tego

przepisy

Koranu,

lecz

»• t r a d y c y j n y m i obrzędami p l e m i e n n y m i . P o r . S t e v e n s o n ,

w

kierunku

zgodnym

op. cit., s. 225.

ISLAM

151

SUDAŃSKI

jest jeden, wszechmocny, jest stwórcą wszechświata i nie ma żadnych
pośredników. Takie ujęcie istoty Boga wykluczało k u l t świętych, p o ­
dobnie j a k i k u l t w s z e l k i c h i n n y c h bytów wyposażonych w siły n a d ­
naturalne.
T e n s u r o w y dogmat islamu, stanowiący do dziś podstawę o r t o d o k s y j ­
n y c h zasad tej r e l i g i i , n i e był przestrzegany w islamie l u d o w y m a n i
wśród ugrupowań sufickich, a t y m bardziej nie przyjął się na gruncie
afrykańskim. Być może właśnie w istocie i treści tego podstawowego
d o g m a t u r e l i g i i muzułmańskiej należy doszukiwać się p r z y c z y n p o w o l ­
nego p r z e n i k a n i a zasad i s l a m u do Sudanu, aż do czasu napływu na t e n
obszar przedstawicieli ugrupowań m i s t y c z n y c h , którzy w f o r m i e p o p u ­
l a r n e j , choć dalekiej od ujęć o r t o d o k s y j n y c h , rozprzestrzeniali pojęcia
i zasady i s l a m u bliskie Sudańczykom.
P o d s t a w o w y dogmat i s l a m u ulega na gruncie afrykańskim zasadni­
czemu p r z e t w o r z e n i u . W p r a w d z i e a b s o l u t n y b y t i a u t o r y t e t A l l a h a nie
jest k w e s t i o n o w a n y przez Afrykańczyka, ale podobnie j a k nadrzędne
bóstwa animistyczne, z którymi zresztą A l l a h jest łączony l u b utożsa­
m i a n y , nie w y w i e r a o n w istocie żadnego wpływu na codzienne życie
l u d z i . Obok niego występują liczne d u c h y lokalne, odgrywające nadal
dominującą rolę w życiu ludności afrykańskiej, w szczególności zaś
wśród ludności r o l n i c z e j .
33

Podobnie kształtuje się sytuacja w Sudanie, gdzie dogmat o absolut­
nej jedności Boga nie jest podważany f o r m a l n i e , lecz gdzie k u l t dla
A l l a h a został w istocie zastąpiony k u l t e m pośredników boskich, ze świę­
t y m i sudańskimi na czele. D l a Sudańczyka, przywykłego do codziennego
k o n t a k t u z w i e l o m a o b i e k t a m i k u l t u animistycznego, rygorystyczne po­
jęcie jedności Boga jest nie do przyjęcia. Szuka on bezpośredniego, z i e m ­
skiego k o n t a k t u z b y t e m n a d n a t u r a l n y m i odnajduje go w mocy
świętości ujawniającej się najpełniej w osobie p r o r o k a i s l a m u , ale rów­
nież w jego p o t o m k a c h na mocy dziedziczenia. Jest to rodzaj p a n t e i z m u ,
który u sudańskich muzułmanów wyraża się w p r z e k o n a n i u , iż M a h o m e t
uczestniczy w bycie Boga, ponieważ s t w o r z o n y został ze światła b o ­
skiego . Sam M a h o m e t u j a w n i a się z k o l e i w każdej epoce w postaci
S4

33

z

T r a d y c y j n e , nadrzędne bóstwa l u b d u c h y afrykańskie są często utożsamiane

Alláhem,

szczególnie

w

tych

wypadkach,

kiedy

nadrzędne

bóstwa

tradycyjne

miały c h a r a k t e r b a r d z i e j a b s t r a k c y j n y . I m i o n a s t a r y c h bóstw są wówczas używane
•wymiennie z i m i e n i e m A l l a h a , l u b też właściwości t y c h bóstw u j m o w a n e
a k c y d e n s y A l l a h a . I t a k np. imię s t a r o k u s z y c k i e g o B o g a

złożeniach określających s t o s u n e k muzułman d o A l l a h a , j a k np. w a q da'in
wanie
34

rangi

są

W a q występuje w

jako
wielu

(ofiaro­

Bogu).
E l e m e n t światła bożego, z którego powstał M a h o m e t , nabierając t y m s a m y m
bytu nieledwie

mańskich, w

s t a r y c h mistyków

muzuł­

szczególności j e d n a k u I b n ' A r a b i ' e g o (w. X I V ) . Utożsamienie

równej

Bogu,

występuje

u wielu

Maho-

152

ANNA

MROZEK

świętego, najchętniej swego dalekiego potomka, wyposażonego w n a d ­
naturalną siłę baraka. W sile tej uczestniczą wszyscy czciciele owego
świętego przez próbę utożsamienia się z n i m , ale także zwierzęta, a n a ­
w e t m a r t w e p r z e d m i o t y na drodze k o n t a k t u mechanicznego. W t e n
sposób przerzucony został pomost między odległym Alláhem a czło­
w i e k i e m na zasadzie niepomiernego rozbudowania r o l i i znaczenia
świętych.
Już t o pobieżne omówienie wskazuje na zasadnicze różnice między
i s l a m e m sudańskim a o r t o d o k s y j n y m . Można b y t u mówić nawet o odej­
ściu Sudańczyków od islamu, g d y b y n i e f a k t , że zasady t e j r e l i g i i przez
n i c h p r z y j m o w a n e były j e d y n y m i , j a k i e poznali i zaakceptowali. Jest
to r e z u l t a t e m zarówno giętkości zasad i s l a m u , j a k i niekonsekwencji
poglądów samego Mahometa, o c z y m m o w a będzie jeszcze dalej. Wresz­
cie emocjonalny związek Sudańczyków z tą religią, nawet p r z y j e d y n i e
zewnętrznej akceptacji j e j zasad, jest wystarczającym powodem do za­
liczenia i c h w poczet wyznawców islamu. Założenia tego nie podważa
naszym zdaniem również f a k t drugostronnego powiązania Sudańczyków
z t r a d y c y j n y m i w i e r z e n i a m i i k u l t a m i afrykańskimi.
Miejsce

animizmu

w islamie

sudańskim

Podstawowe e l e m e n t y p r a k t y k i s l a m u sudańskiego tkwią s w y m i
k o r z e n i a m i w s t a r y c h wierzeniach i obyczajach a n i m i s t y c z n y c h , a n a w e t
przedanimistycznych. Uznając w p e w n y m uproszczeniu za główne cechy
i s l a m u sudańskiego k u l t świętych i i c h grobów, możemy z dużym
prawdopodobieństwem wskazać na wcześniejsze obyczaje ludności S u ­
danu, z których one wynikają. I t a k w i a r a w siłę, która w a r u n k u j e
zdolność czynienia rzeczy niezwykłych u l u d z i obdarzonych mana,
przekształca się po przyjęciu i s l a m u w baraka, którego Bóg l u b p r o r o k
udziela w y b r a n y m l u d z i o m . Baraka, podobnie j a k mana, może być prze­
kazane przez r e l i k t y , k a m i e n i e , drzewa l u b k o n t a k t bezpośredni. Poza
t y m zewnętrznym podobieństwem o b u t y c h sił istnieją ślady i c h bardziej
bezpośredniego związku n a gruncie Sudanu. Właściwości i f u n k c j e feki
przypominają w dużej mierze cechy, j a k i e wcześniej p r z y p i s y w a n o cza­
r o w n i k o m wyposażonym w mana. Zakres działalności faki uzależniony
od zakresu siły baraka, w jaką jest wyposażony, przebiega według n a ­
stępujących s t o p n i : leczenie chorych, przepowiadanie przyszłości, z d o l ­
ność do metamorfozy, władza nad p o d s t a w o w y m i e l e m e n t a m i w p r z y ­
rodzie i wreszcie ożywianie zmarłych. Takie same cechy p r z y p i s y w a n o

m e t a ze światłem B o g a

pozwala

n a maksymalną

f o r m a l n e g o n a r u s z a n i a d o k t r y n y o jedności B o g a .

idealizację p o s t a c i p r o r o k a , bez

ISLAM

SUDAŃSKI

153

wcześniej c z a r o w n i k o m . I n n y m elementem zbieżnym jest łączona z ba­
raka moc działania nie t y l k o pozytywnego, ale również negatywnego,
zwłaszcza w s t o s u n k u do wrogów. F a k i wzbudza nie t y l k o szacunek
i cześć, ale także lęk.
Współcześni przywódcy większych ugrupowań r e l i g i j n y c h są ludźmi
wykształconymi, a i c h powiązanie z k u l t a m i a n i m i s t y c z n y m i jest m n i e j
j a w n e , t y m bardziej że bezpośrednie k i e r o w n i c t w o n a d podstawową
rzeszą zwolenników danego u g r u p o w a n i a sprawują nie o n i sami, lecz
ich reprezentanci. A l e l o k a l n i reprezentanci władzy tariqa ciążą bardzo
silnie do t r a d y c y j n y c h kultów miejscowych, a proces t e n jest t y m
głębszy, i m silniejsze są w p ł y w y animistyczne na d a n y m terenie, i m
bardziej p o w i e r z c h o w n y był proces islamizacji. Feki na wsiach biorą
c z y n n y udział w e w s z y s t k i c h uroczystościach i świętach l o k a l n y c h . P r z e ­
wodniczą w obrzędach ślubnych i pogrzebach o d p r a w i a n y c h w g wzorów
islamistycznych, ale obok tego odprawiają egzorcyzmy, leczą choroby
zaklęciami i sporządzają a m u l e t y , w których skuteczność często wierzą
sami. Sporządzanie amuletów jest jedną z ważniejszych i dość i n t r a t ­
n y c h f u n k c j i feki. T e n zakres i c h działalności jest w y n i k i e m powszech­
nej w i a r y Sudańczyków w skuteczność amuletów j a k o ochrony przed
czarami, co zresztą w y n i k a również z d a w n y c h kultów a n i m i s t y c z n y c h .
Niezliczoną ilość amuletów używanych przez Sudańczyków można b y
podzielić na d w a rodzaje: t r a d y c y j n e oparte na wzorach a n i m i s t y c z n y c h
oraz te, które naniesione zostały przez islam. D o p i e r w s z y c h należą
kości zwierząt l u b r y b , w y c i n k i z u b r a n i a zmarłego wali l u b g r u d k i
z i e m i z jego g r o b u ; do d r u g i c h należą zapisy wersetów K o r a n u , n i e ­
rzadko z d o d a t k i e m znaków kabalistycznych.
Bezpośredni związek z w i e r z e n i a m i a n i m i s t y c z n y m i posiada wspo­
m n i a n y już wyżej f a k t używania j a k o amuletów przedmiotów, a nawet
ziemi, pozostających w bezpośredniej styczności ze świętymi. U podstaw
tego zwyczaju leży przekonanie, iż przedmiot pozostający w bezpośred­
n i m kontakcie z wali zawiera część substancji jego duszy. T a sama
w i a r a jest również podstawą postępowania odwrotnego:
Sudańczyk
składa p r z y o d w i e d z a n y m przez siebie grobie świętego w o t a i o f i a r y
z żywności, ale także w y c i n k i własnych włosów l u b paznokci, w celu
zapewnienia sobie ochrony świętego przed działaniem złych mocy.
Przytoczone wyżej przykłady wskazują na istniejące powiązania sił
starych ( k u l t duchów) z nową formą świętości opartej na islamie. Wśród
p l e m i o n Bedża i F u r n p . nadal czczone są takie święte o b i e k t y , j a k
drzewa, wzgórza, k r z e w y i t p . niegdyś miejsca kultów pogańskich, a obec­
nie łączone l u b i d e n t y f i k o w a n e ze świętymi i s l a m u . Nierzadkie są rów­
nież w y p a d k i umieszczania grobów świętych islamistycznych na bazie
starego g r o b u czczonego niegdyś przodka.

154

ANNA

MROZEK

Określenie ,,grupy powierzchownie zislamizowane" l u b „o s i l n y c h
przeżytkach a n i m i s t y c z n y c h " sugeruje zróżnicowanie ludności S u d a n u
w zakresie stopnia adaptacji wierzeń islamistycznych. T a k też jest
w istocie. Ludność pochodzenia arabskiego jest d u m n a ze swego pocho­
dzenia i znacznie silniej powiązana z obyczajami a r a b s k i m i , a więc
również z samą wiarą i s l a m u . Odróżnia się ona od pozostałej części
ludności Sudanu, m n i e j związanej z kulturą arabską, bardziej l i b e r a l n e j
w zakresie spraw w i a r y i w każdym w y p a d k u ciążącej k u t r a d y c y j n y m
k u l t o m afrykańskim. J . S. T r i m i n g h a m w następujący sposób określa
różnice między t y m i d w i e m a g r u p a m i : „ O a n i m i z m i e powierzchownie
z i s l a m i z o w a n y m można mówić t y l k o w w y p a d k u g r u p n e g r o i d a l n y c h :
D a r f u r i D a r f u n g . Z a r a b i z o w a n i chamici l u b negroidzi północnego S u ­
d a n u są b e z k o m p r o m i s o w y m i muzułmanami, namiętnie l o j a l n y m i w sto­
s u n k u do i s l a m u . I c h niekonsekwencja w w i e r z e jest czysto p o ­
wierzchowna" .
35

Pogląd t e n wydaje się z b y t kategoryczny i w s k u t e k tego b u d z i pewne
zastrzeżenia. N i e negując występowania dość znacznych różnic między
d w i e m a g r u p a m i ludności Sudanu, nie sądzimy jednak, aby były one
tak zasadniczej n a t u r y , j a k określa to c y t o w a n y wyżej
fragment
J . S. T r i m i n g h a m a . Przecież napływowa ludność arabska na obszarze
Sudanu pozostaje od wieków w b l i s k i m kontakcie z ludnością miejscową,
tak chamicką, j a k i negroidalną. Współcześni przywódcy ugrupowań
r e l i g i j n y c h , a także p o l i t y c z n y c h w północnym Sudanie, wykazują n i e ­
rzadko wszelkie znamiona rasy negroidalnej, m i m o iż mienią się A r a ­
b a m i . N i e jest więc możliwe, aby w procesie a s y m i l a c j i z ludnością
miejscową nie przejęli o n i elementów obyczajów i wierzeń miejscowych,
co musiało z k o l e i zaważyć na charakterze i c h wierzeń i s l a m i s t y c z n y c h .
Zresztą określana dotąd f o r m a i s l a m u sudańskiego, oparta na k u l c i e
świętych i i c h grobów, odnosi się do wszystkich wyznawców t e j r e l i g i i
w t y m k r a j u , różnice występują j e d y n i e w zakresie powiązań tego k u l t u
z t r a d y c y j n y m i obrzędami a n i m i s t y c z n y m i .
Jest to j e d n a k raczej różnica ilościowa niż jakościowa, różnica stop­
nia zaangażowania w s p r a w y nowej w i a r y . Opierając się na trójczłon o w y m podziale stopnia a s y m i l a c j i i s l a m u przez plemiona afrykańskie,
p r z y t o c z o n y m przez R. G r a y a , skłonna jestem twierdzić, że żadna
36

3 7

T r i m i n g h a m, op. cit., s. 109.
T r i m i n g h a m
w i n n y m m i e j s c u s w e j książki, mówiąc o s t a n o w i s k u
effendi (ludzie wykształceni n a w z o r a c h z a c h o d n i c h wywodzący się najczęściej
spośród A r a b ó w ) do s p r a w w i a r y , s t w i e r d z a co następuje: „Lojalni muzułmanie
skłaniający się do m o d e r n i z m u , ale w potrzebie szukają p o m o c y u f e k i ; w y ś m i e ­
wając przesądy m a s , s a m i używają a m u l e t ó w " (op. cit., s. 112).
35

36

37

1., P r z e j m o w a n i e

pewnych

elementów

kultury

materialnej

arabsko-islami-

ISLAM

155

SUDAÑSKI

z d w u g r u p ludności Sudanu nie osiągnęła jeszcze stopnia trzeciego,
chociażby z tego względu, że żadna nie zarzuciła dotąd p r a k t y k zaka­
zanych przez islam, stanowiących do dziś część składową i s l a m u sudań­
skiego j a k o całości. N i e ulega jednak wątpliwości, że do ostatniego stop­
n i a zbliżyły się w większej mierze szczepy l u b plemiona zarabizowane
niż pozostałe plemiona Sudanu północnego, w s k u t e k szerszych i głęb­
szych powiązań emocjonalnych t y c h pierwszych z arabską kulturą
i religią.
W niektórych opracowaniach do głosu dochodzi również tendencja
do wyrównywania różnic między islamem k l a s y c z n y m , a c z a r n y m isla­
m e m afrykańskim powiązanym z a n i m i z m e m , przez utożsamianie a n i m i z m u z monoteizmem. Opierając się na fakcie, że dawne bóstwa naczelne
Afrykańczyków utożsamiane są często z Alláhem, p r z y n a j m n i e j dwaj
a u t o r z y : E. Benz i J . C. Froelich, wyciągają stąd wniosek, iż jest to
przejście od jednej f o r m y m o n o t e i z m u do d r u g i e j . Przeciwstawiając
się t a k i e m u ujęciu zagadnienia podkreślamy raz jeszcze, że wywodzące
się z d a w n y c h kosmologii afrykańskich bóstwa naczelne nie odgrywały
żadnej r o l i w życiu i sprawach l u d z i , n i e wzbudzały czci a n i l ę k u .
Właściwe wierzenia i obrzędy Afrykańczyków związane były z wielością
duchów rozsianych w przyrodzie, którym mieszkańcy A f r y k i składali
ofiary, zawierzali swe kłopoty i radości i przed których nadmierną
ingerencją l u b złym działaniem b r o n i l i się p r z y pomocy p r a k t y k m a ­
gicznych. A n i m i z m s t a n o w i więc t y p o w y przykład p o l i t e i z m u , w sto­
s u n k u do którego i s l a m — szczególnie silnie akcentujący jedność i a b ­
s o l u t y z m boski — jest zasadniczo nową r e l i g i ą . Sądzę również, że
3 8

39

40

stycznej;

2. stopniowe

nych z modelami
do

wierzeń

przenikanie

tradycyjnymi;

islamu,

charakteryzujące

38

przyswajal­

i stopniowe

przejście

się m . i n . s t o p n i o w y m

zarzucaniem

praktyk

of the Southern

op. cit., s. 130; E . B e n z ,

On Understanding

Gray,

Por. F r o e l i c h ,
[w:] Religion

Culture

and Society.

A Reader

ed. L . S c h n e i d e r , N e w Y o r k — L o n d o n — S y d n e y
39

i s l a m u , łatwo

tradycyjnej

Sudan

1839—

O x f o r d 19611, s. 143.

Religions,

z

praktyk

A History

zakazanych przez islam. Por. R.
—1889,

religijnych

3. u t r a t a w i a r y

Takim

bóstwem

południowego

naczelnym

Sudanu,

gdzie

jest

of

Religion,

1964, s. 4.

m . i n . Dżuok

przeważają

Nonchristian

in the Sociology
wśród

wierzenia

plemienia

animistyczne.

Szylluków
Dżuok

jest

nadrzędnym b y t e m , największym d u c h e m , u c h o d z i z a stwórcę świata. A l e z D ż u o k -Bogiem

nie

Njakang

— l e g e n d a r n e g o p r z o d k a , któremu p r z y p i s u j e się c e c h y boskie, do którego

są

łączone

żadne

z a n o s i się modły i któremu
również

stwórcą

znanych

Szyllukom, w

of

the

Social
40

świata.

Upper

Nile,

Values

of African

Por.

[w:]

kategorie

składa

Termin

się ofiary.

dżuok

t y m również

moralne,

jest

które

Niekiedy
również

chorób. P o r .

określany

określeniem
Leinhard,

nie

Shilluk

Worlds

jedynego

Boga,

Cosmological

The

jest

e d . D . F o r d e , O x f o r d U n i v . P r e s s 1963, s. 142—163.
w

the

zjawisk

od

African

„Wiara

in

Njakang

są

Poeples,

MacMichael:

Studies

G.

wyprowadzane

będąca

Ideas

centralnym

and
ele-

156

ANNA

MROZEK

dzisiejsza, s y n k r e t y c z n a f o r m a czarnego i s l a m u , u w a r u n k o w a n a s i l n y m i
wpływami t r a d y c y j n y c h wierzeń a n i m i s t y c z n y c h , stoi wciąż jeszcze na
pograniczu między p o l i t e i z m e m a monoteizmem, z przewagą tego p i e r w ­
szego. N i e zmienia to zresztą f a k t u , że i s l a m sudański, j a k cały i s l a m
czarny, jest — w porównaniu ze skostniałymi zasadami i s l a m u o r t o ­
doksyjnego — religią żywą i skomplikowaną, stanowiącą wdzięczny
temat dla w i e l o k i e r u n k o w y c h badań n a u k o w y c h .
PRZYCZYNY

Wspólne

POPULARNOŚCI

elementy

wierzeń

ISLAMU

afrykańskich

W

SUDANIE

i islamu

ludowego

Mahomet, twórca r e l i g i i i s l a m u , powstałej w V I I w., wystąpił ze
s w o i m posłannictwem dopiero w czterdziestym r o k u swego życia i n i g d y
nie uwolnił się w pełni od s t a r y c h elementów wierzeń swoich rodaków.
Ślady d a w n y c h wierzeń, a w niektórych w y p a d k a c h włączanie s t a r y c h
obrzędów do zasad nowej w i a r y monoteistycznej — to p r z e j a w y zrozu­
miałych wahań i niekonsekwencji Mahometa, które znalazły swoje o d ­
bicie w świętej księdze i s l a m u : K o r a n i e . Rezygnując z bardziej w y c z e r ­
pującego omówienia tego zagadnienia, które jest p r o b l e m e m o d d z i e l n y m ,
o g r a n i c z y m y się t y l k o do omówienia niektórych elementów d a w n y c h
wierzeń arabskich występujących w K o r a n i e , które później, w f o r m i e ,
jaką nadał i m islam l u d o w y , przeniknęły również na obszar afrykański.
Najważniejszym elementem politeistycznych, a n a w e t pogańskich
wierzeń Arabów, włączonym do zasad nowej w i a r y , jest k u l t k a m i e n i a
K a a b y w Mekce, sięgający s w y m i k o r z e n i a m i do p r a k t y k fetyszystyczn y c h na t y m o b s z a r z e . Również nowe uzasadnienie tego k u l t u , j a k i e
daje M a h o m e t w K o r a n i e — powiązanie K a a b y z miejscem spoczynku
legendarnego przodka Arabów, I z m a e l e m , jest sprzeczne z s u r o w y m
41

12

meritem

zaakceptowana

przez

Afrykańczyków wyznających tę religię. I c h k o n c e p c j a B o g a była koncepcją

i

dogmatem

islamu,

nie została

w

istocie n i g d y

bóstwa

bezosobowego, beznamiętnego; i c h codzienne życie było u w a r u n k o w a n e
bowe,

określone

d u c h y przodków, o których pośrednictwie

przez

Oso­

i s l a m n i e wspominał.

A k c e p t a c j a A l l a h a j e s t t u nową religią" (op. cit., s. 213).
4 1

Najdawniejszą formą k u l t u religijnego n a o b s z a r z e Hidżazu był k u l t świętych

kamieni —

f e t y s z y . K a m i e n i e t a k i e otaczano świętym kręgiem

(hima), w

którym

znajdowało

się źródło, oaza

obrzędy

religijne:

składano

ofierze

święte

kamienie,

w

itp. T u t a j

zwierzęta

domowe

odbywały

się właściwe

i i c h krwią

smarowano

które całowano i głaskano, a b y w ten sposób spowodować przejście n a siebie siły,
która — j a k sądzono •— t k w i w k a m i e n i u .
4 2

P o r . Koran:

n i e n i e m i ucieczką

„Postawiłem

dom święty

[w

Mekce

—

A . M.], a b y był s c h r o ­

d l a l u d z i ; rzekłem: n i e c h m i e j s c e A b r a h a m a

będzie m i e j s c e m

m o d l i t w y . Z a w a r ł e m p r z y m i e r z e z A b r a h a m e m i I z m a e l e m " ( I I , 1,19).

ISLAM

157

SUDAÑSKI

zakazem oddawania czci k o m u k o l w i e k poza Alláhem, formułowanym
w i e l o k r o t n i e , w K o r a n i e . W istocie k u l t k a m i e n i a K a a b y włączony w za­
kres p r a k t y k islamistycznych był f o r m a l n i e ustępstwem M a h o m e t a n a
rzecz przyzwyczajeń Arabów, dla których coroczne p i e l g r z y m k i do M e k k i
i związane z t y m obrzędy miały ogromne znaczenie; w p r a k t y c e jednak
ustępstwo to miało znaczenie szersze, ponieważ dawało podstawę d l a
dalszej k o n t y n u a c j i k u l t u przodków wśród Arabów, a w dalszym roz­
w o j u l u d o w y c h wierzeń i s l a m i s t y c z n y c h — do k u l t u grobów świętych
islamu. Obie konsekwencje znalazły pełne odbicie w islamie afrykań­
s k i m , w t y m także sudańskim.
I n n y m elementem s t a r y c h wierzeń arabskich występującym w K o ­
r a n i e jest uznanie poza Alláhem wielości sił d u c h o w y c h , j a k aniołowie,
diabły i dżiny (duchy rozsiane w przyrodzie) . Co p r a w d a K o r a n p o d ­
kreśla jedność i wyłączność Boga oraz służebność i znikomość wszelkich
bytów d u c h o w y c h w obliczu A l l a h a na równi z człowiekiem . A l e samo
stwierdzenie i c h istnienia ożywiało w w i e k a c h późniejszych fantazję
ludową dostrzegającą dżiny w całym otaczającym l u d z i świecie, co
prowadziło do p r z y p i s y w a n i a i m różnorodnych cech i czynności. A n i o ­
łowie, dżiny i diabły, o których w i e l o k r o t n i e jest m o w a na stronach
K o r a n u , a p o t e m w zbiorach t r a d y c j i muzułmańskiej, stanowią świetną
pożywkę d l a t r a d y c y j n y c h duchów d o b r y c h i złych na gruncie afrykań­
s k i m . T a m też, od c h w i l i przyjęcia i s l a m u , d u c h y t r a d y c y j n e łączone są
l u b utożsamiane z d u c h a m i i s l a m i s t y c z n y m i .
i S

44

Wreszcie trzeci element t r a d y c y j n y c h wierzeń Arabów występujący
w K o r a n i e , a p o t e m występujący w islamie l u d o w y m , wyszedł na p r z e ­
c i w obyczajom i w i e r z e n i o m Afrykańczyków przejmujących i s l a m . T y m
ważnym elementem są występujące w K o r a n i e ślady m a g i i i czarów.
W p r a w d z i e i s l a m klasyczny nigdzie nie formułuje swego poparcia d l a
p r a k t y k magicznych i czarów: f o r m a l n i e rzecz biorąc podważałoby to
wszechmoc i wszechdziałanie j e d y n e j siły a k t y w n e j A l l a h a ; ale sam
K o r a n zawiera sformułowania przypominające te p r a k t y k i , nigdzie
4 S

4 3

P o r . Koran:

„Powiedz

Mahomecie,

że przyszła

do

ciebie

wiadomość

przez

d u c h a [Anioła G a b r i e l a , zajmującego

pozycję nadrzędną wśród aniołów — A . M.],

że

wiele

dżinów,

cudownego

w

Allaha

i n i e będziemy n i k o g o

słysząc

czytanie

Koranu

z n i m porównywać"

zawołało:

uwierzyliśmy

( L X X I I , II); „Ile je,st dusz,

t y l e jest aniołów stróżów" ( L X X X V , 4); „Szatani p o d d a n i

są jego [chodzi o S a l o ­

m o n a — A . M.] w o l i " ( X X X V I I I , 35).
4 4

są

Por. K o r a n

jego

[Allaha]

o najdoskonalszych
gońcami..."

stworzeniach

(XXXV,

4);

Allaha-aniołach:

„...aniołowie

drżą

w

„...

jego

aniołowie
obecności"

( X I I I , 14).
4 5

przez

P o r . l i c z n e zaklęcia M a h o m e t a
Arabów:

w K o r a n i e n a siły p r z y r o d y , niegdyś czczone

„Przysięgam n a słońce i jego świecące

za n i m postępujący"

się p r o m i e n i e ,

n a księżyc

( X C I , 1—2); oraz ślady czarów: „ M ó w M a h o m e c i e !

Uciekam

158

ANNA

MROZEK

natomiast nie k w e s t i o n u j e się i c h skuteczności, nigdzie też nie potępia
się i c h wyraźnie. Świadectwem dalszego stosowania t y c h p r a k t y k
w okresie r o z k w i t u i s l a m u są zbiory t r a d y c j i , a pełny rozwój specy­
f i c z n y c h f o r m m a g i i islamistycznej d a t u j e się od c h w i l i r o z w o j u k i e ­
r u n k u sufistycznego.
Jak już wspominaliśmy poprzednio, j e d n y m z p o d s t a w o w y c h ele­
mentów p r a k t y k suficznych było dhikr, to jest w i e l o k r o t n e , monotonne
powtarzanie pięknych i m i o n A l l a h a , aż do wpadnięcia w t r a n s i osiąg­
nięcia mistycznej u n i i z Bogiem. W islamie l u d o w y m p r a k t y k a d h i k r
nabrała znaczenia szerszego, b l i s k o spokrewnionego z przedmuzułmańs k i m i p r a k t y k a m i m a g i c z n y m i . A t r y b u t y boskie, w i e l o k r o t n i e p o w t a ­
rzane w dhikr, nabierają zwolna cech wartości samoistnych; określa się
j e 'ism al-azam, to jest słowami o b d a r z o n y m i mocą, i sądzi się, że mają
one moc zniewalania duchów. Dochodzą t u do głosu dawne e l e m e n t y
m a g i i słowa i i m i e n i a , które do dzisiaj odgrywają ważną rolę na gruncie
afrykańskim . W arabskiej m a g i i islamistycznej głównego znaczenia
nabierało imię A l l a h a , które zwolna stawało się e k w i w a l e n t e m wszech­
mocy Boga. Wobec w i e l u pięknych i m i o n A l l a h a najwyższą moc p r z y ­
p i s y w a n o nienazwanemu, najwyższemu i m i e n i u Boga, które utoż­
samiane było z jego istotą. I tak, jeden z uznanych autorytetów muzuł­
mańskich nie t y l k o w zakresie p r a k t y k magicznych, ale również
w kwestiach w i a r y — a l - B u n i — stwierdza, co następuje: „Byłem sam
i zobaczyłem wówczas obraz, którym było koło zawarte w d r u g i m k o l e ;
był to obraz m a j e s t a t u A l l a h a ; było t o najwyższe jego i m i ę " . Krąg
Buni'ego miał być s k u t e c z n y m a m u l e t e m p r z e c i w k o w s z e l k i m chorobom
i nieszczęściom.
46

47

4 8

A m u l e t y , dość powszechnie używane przez Arabów, składają się
najczęściej z różnych pięknych i m i o n A l l a h a , na przykład: al jard (sa­
m o t n y ) , dżabbar (silny). Występują one pojedynczo l u b łącznie, w p e w -

się pod obronę P a n a J u t r z e n k i , wystrzegając się złośliwości n i e d o b r y c h stworzeń,
n o c n y c h p r z y p a d k ó w i nieszczęść, które spotykają r o d z a j l u d z k i oraz czarów b a b s ­
k i c h i zawiązanych w ę z ł ó w " ( С Х Ш , 1—4); „ M ó w M a h o m e c i e : ufność pokładam
w P a n u Ludów... strzegąc się, napaści złych d u c h ó w " ( C X I V , 1—6)./
L e g e n d a z a w a r t a w t r a d y c j i głosi, że d w a anioły: H a r u t i M a r u t , nauczyły
się m a g i i i przekazały swoją wiedzę l u d z i o m . T a w i e d z a m a być podstawą m a g i i
a r a b s k i e j . Podobną rolę spełniać miały dżiny. P o r . Sayed
Idris
Shah,
Oriental
Magic, N e w Y o r k 1957, s. 77.
4 6

4 7

N a przykład wśród p l e m i e n i a D i n k a z południowej części S u d a n u sporządza

się p o d o b i z n y bóstw l u b duchów, p r z y c z y m t e ostatnie n i e mają m o c y

działania

D a s Doppelte

Gesicht

Muhammedanischer

Zau-

t a k długo, j a k długo n i e zostaną n a z w a n e . P o r . G .
des Sudan,
4 S

berei,

H.

Bonn,

W i e s b a d e n 1961, s. 182,
A.

Winkler,

Siegel

B e r l i n — L e i p z i g 1930, s. 45.

und Charaktere

in der

ISLAM

159

SUDAŃSKI

n y m określonym zestawie i o d p o w i e d n i m układzie. Często też a m u l e t y
zawierają zapis jakiegoś f r a g m e n t u K o r a n u .
A m u l e t y są o s t a t n i m o g n i w e m zamykającym omawiane przez nas
podobieństwo między p o p u l a r n y m islamem a r a b s k i m a islamem czar­
n y m . Zapewne zbieżności t y c h p r z y bardziej szczegółowym o m a w i a n i u
tego p r o b l e m u byłoby znacznie więcej. A l e już na podstawie tego, co
powiedziano, można mieć wątpliwości, czy istnieje podstawa do akcen­
towania s p e c y f i k i i s l a m u czarnej A f r y k i w porównaniu z p o p u l a r n y m
i s l a m e m a r a b s k i m . Otóż naszym zdaniem specyfika taka istnieje. Przede
w s z y s t k i m p r a k t y k i magiczne i s l a m u arabskiego, rozbudowane w opar­
c i u o niekonsekwencje samego K o r a n u , nie stanowią — w przeciwień­
stwie do czarnego i s l a m u — głównej domeny w i a r y , lecz są j e j m a r g i ­
nesem, n u r t e m ubocznym, podobnie j a k sufizm. Podstawowe rzesze
arabskich wyznawców i s l a m u związane są ściśle z o r t o d o k s y j n y m n u r ­
t e m tej r e l i g i i , co znajduje swoje odbicie w podporządkowaniu się cen­
t r a l n e m u k i e r o w n i c t w u r e l i g i j n e m u (do 1924 r. k a l i f o w i , a po u p a d k u
tej i n s t y t u c j i W i e l k i e m u S z e r y f o w i M e k k i l u b orzeczeniom miejscowego
zgromadzenia 'ulemów), t a k w zakresie d o g m a t y k i , j a k i u j e d n o l i c o n y c h
t u p r a k t y k r e l i g i j n y c h . Dochodzące do głosu odchylenia od prawideł
powszechnie akceptowanych, na przykład wśród reprezentantów sufiz­
m u , nie miały t u n i g d y c h a r a k t e r u masowego, j a k w Sudanie; zresztą
i t e n k i e r u n e k , poważnie spłycony od czasu a t a k u al-Ghazali'ego, w y ­
stępuje w większości wypadków na zasadzie pełnego podporządkowania
kierunkom ortodoksyjnym.
4 9

W porównaniu z islamem sudańskim k u l t świętych w obrębie p o p u l a r ­
nego i s l a m u arabskiego nie nabrał również n i g d y cech powszechności, a n i
też nie podważył w zasadniczy sposób jedyności czy wyłączności A l l a h a .
0 ile w odniesieniu do i s l a m u sudańskiego można z p e w n y m w a h a n i e m
sformułować wniosek, iż k u l t dla przywódców ugrupowań przesłonił l u b
zastąpił k u l t jedynego Boga, o t y l e w p o p u l a r n y m islamie a r a b s k i m za­
równo k u l t świętych — przejawiający się zresztą głównie w k u l c i e g r o ­
bów świętych — j a k i r o z b u d o w a n y t u k u l t p r o r o k a Mahometa, łączony
jest z wszechmocą i absolutyzmem Boga. Baraka,
łączone ze świętymi,
jest t u bliższe bezpośredniemu znaczeniu tego słowa: błogosławieństwo,
1 udzielane jest przez A l l a h a t y m l u d z i o m , których sam w y b i e r a . Baraka
na gruncie a r a b s k i m nie nabrało więc c h a r a k t e r u siły niezależnej, a u t o­
matycznie dziedziczonej przez pokrewieństwo l u b k o n t a k t mechaniczny,
lecz było siłą ściśle związaną z Alláhem i przez niego warunkowaną.

49

Por. F . R.

Earp:

„Tam, gdzie

n i e może być d o k t r y n y o r t o d o k s y j n e j "
Society,

s. 87).

nie m a centralnego

autorytetu

(Greek

Religion

Religion,

[w:]

religijnego,
Culture

and

ANNA

160

MROZEK

Z n a m i e n n y jest również fakt, iż w przeciwieństwie do i s l a m u sudańskiego
M a h o m e t , który na gruncie a r a b s k i m także nabiera cech pośrednika mię­
dzy B o g i e m a człowiekiem ( w b r e w poglądom samego Mahometa w y r a ­
żonym w Koranie), czczony jest n i e ze względu na własne cechy świę­
tości, lecz ze względu na znamiona świętości udzielone m u przez A l l a h a .
N a w e t najbardziej r a d y k a l n i prezdstawiciele s u f i z m u m n i e m a l i , iż osią­
gnęli stan duchowej jedności nie z M a h o m e t e m , lecz Alláhem.
Z n a m i e n i e m s p e c y f i k i czarnego i s l a m u afrykańskiego są również o d ­
mienne cechy r e f o r m a t o r s k i c h ruchów w okresie nowożytnym na terenie
afrykańskim i a r a b s k i m . W t e j mierze w y s t a r c z y porównać r u c h w a h h a b i c k i , powstały w X V I I I w . w A r a b i i Saudyjskiej oraz rozwijający się
w p e w n y m sensie pod jego wpływem r u c h mahdystów w Sudanie.
I pierwszy, i d r u g i k i e r u n e k postulował nawrót do źródeł i s l a m u , o d r z u ­
cenie wszelkich późniejszych nawarstwień t a k ideologicznych, j a k
i w dziedzinie postępu materialnego: w w y n i k u tego przywódcy o b u t y c h
ruchów o d n o w y p o s t u l o w a l i s k r a j n y p u r y t a n i z m , a w sensie ideologicz­
n y m przywrócenie b l a s k u d a w n y m zasadom i s l a m u , p o s t u l o w a n y m przez
Mahometa. A l e w a h h a b i t y z m poprzestał na w y m i e n i o n y c h wyżej p o s t u ­
latach, przenosząc główny akcent na k u l t s t a r y c h autorytetów, podczas
k i e d y M a h d i podniósł znaczenie swego posłannictwa do r a n g i oczekiwa­
nego w y b a w i c i e l a — Mahdi'ego, a porównując się z p r o r o k i e m M a h o m e ­
t e m stworzył podstawę d l a k u l t u własnej osoby, zmieniając w t y m celu
n a w e t szahadą, t j . wyznanie w i a r y , dodając do t r a d y c y j n e j formułki:
„ N i e m a Boga n a d A l l a h a , a M a h o m e t jest jego p r o r o k i e m " następujący
dodatek: „a M u h a m m a d A h m a d i b n ' A b d A l l a c h jest M a h d i m A l l a h a " .
O m a w i a n e wyżej podobieństwa i różnice między p o p u l a r n y m isla­
m e m a r a b s k i m a i s l a m e m c z a r n y m nie wyczerpują oczywiście tego za­
gadnienia. Pobieżne i c h omówienie stwarza również niebezpieczeństwo
zbytniego uproszczenia n i e z w y k l e s k o m p l i k o w a n e j s t r u k t u r y i s l a m u t a k
arabskiego, j a k i afrykańskiego. N i e m n i e j przytoczone wyżej przykłady
stwarzają w p e w n y m sensie podstawę do wysunięcia tezy, iż właśnie
islam — dzięki swej z pozoru prostej, a jednocześnie złożonej i giętkiej
s t r u k t u r z e — jest religią bliższą Afrykańczykom niż chrześcijaństwo. T e n
p r o b l e m stanowić będzie p r z e d m i o t dalszych rozważań.
Islam

a chrześcijaństwo

w

Afryce

Znaczny wzrost l i c z b y wyznawców i s l a m u na gruncie afrykańskim
zaczyna się o d e r y k o l o n i a l n e j i p r z y b i e r a wciąż na sile w okresie p o k o l o n i a l n y m . P r z y c z y n y tego zjawiska są dość złożone. Do najczęściej w y ­
m i e n i a n y c h w l i t e r a t u r z e specjalistycznej należą p r z e m i a n y socjalno-ekonomiczne, j a k i e zachodzą na k o n t y n e n c i e afrykańskim począwszy od prze-

ISLAM

161

SUĎANSKI

łomu w X I X / X X , t j . początków panowania kolonialnego. Oto j a k f o r m u ­
łuje t e n pogląd I . M . L e w i s : " W okresie p r z e m i a n socjalnych, przemiesz­
czania się szczepów, postępu ekonomicznego i w a l k p o l i t y c z n y c h , a nade
wszystko liczniejszych i bezpieczniejszych szlaków h a n d l o w y c h — i s l a m
rozprzestrzeniał się szybciej niż k i e d y k o l w i e k " . T e n pogląd formułowa­
n y w i e l o k r o t n i e w różnym układzie w i n n y c h p u b l i k a c j a c h specjalistycz­
n y c h jest niewątpliwie t r a f n y , chociaż nie precyzuje naszym zdaniem
nowej s y t u a c j i Afrykańczyków w obliczu poważnego zachwiania się sta­
r y c h wartości p l e m i e n n y c h w zetknięciu z nową, nie znaną dotąd c y w i l i ­
zacją zachodnioeuropejską. W wierzeniach a n i m i s t y c z n y c h religia nie
jest oddzielona od życia, od codziennych przyzwyczajeń i prac, p r z e c i w ­
nie: jest przez nie uzasadniana. W życiu społecznym animistów b r a k jest
oddzielenia tego, co święte, od tego, co laickie. Dopiero okres k o l o n i a l n y
wprowadził na t e n obszar pierwsze f u n k c j e i t e c h n i k i zdesakralizowane.
Wywołało to n a t u r a l n y wstrząs w świadomości Arfykańczyków, rodziło
wątpliwości w skuteczność i c h dotychczasowych p r a k t y k i zabiegów m a ­
gicznych. Wątpliwości te były t y m większe, iż dotychczasowi przywódcy
szczepów i czarownicy, będący dotąd najwyższymi a u t o r y t e t a m i d l a A f r y ­
kańczyka członka szczepu, t r a c i l i swą nadrzędną pozycję pod wpływem
ingerencji władz c e n t r a l n y c h . T e n stan niepewności, b r a k przekonania
o skuteczności ochrony dotychczasowych bóstw, prowadził Afrykańczy­
ków do poszukiwania nowego bóstwa o zasięgu szerszym, p o n a d p l e m i e n n y m . W t y m w y p a d k u wychodziły i m naprzeciw i s l a m i chrześcijaństwo
z koncepcją jedynego, uniwersalnego Boga.
Większa popularność i s l a m u w porównaniu z chrześcijaństwem w y ­
n i k a z tego, że i s l a m jest bliższy Arfykańczykom, nie b u r z y i c h d o t y c h ­
czasowych przyzwyczajeń, lecz nadaje i m n o w y sens. D l a Afrykańczyka
chrześcijaństwo jest religią sformalizowaną i zinstytucjonalizowaną, do­
gmatyczną i pozbawioną giętkości; opiera się ono na małżeństwie m o n o g a m i c z n y m , występuje p r z e c i w k o fetyszom p l e m i e n n y m , laicyzuje w i e l e
dziedzin r e g u l o w a n y c h dotychczas przez religię i rozróżnia a u t o r y t e t y
świeckie i r e l i g i j n e . W przeciwieństwie do chrześcijaństwa islam, podob­
nie j a k t r a d y c y j n e religie afrykańskie, nie odróżnia elementów l a i c k i c h
od r e l i g i j n y c h : obejmuje o n wszystkie dziedziny życia w i e r n y c h . I s l a m
nie w y m a g a uczenia się długich tekstów k a t e c h i z m u a n i i n s t y t u c j i k a t e ­
chetów: jest o n p r o s t y i n i e s k o m p l i k o w a n y . D l a przyjęcia nowej w i a r y
wystarcza krótkie wyznanie w i a r y i k i l k a u m o w n y c h gestów. Wreszcie
wielowarstwowość i giętkość i s l a m u pozwala na łączenie zasad tej r e l i g i i
z m i e j s c o w y m i k u l t a m i , w c z y m niebagatelną rolę o d g r y w a akceptacja
małżeństw poligamicznych. I n n y m znamieniem giętkości i s l a m u jest łat50

L e w i s ,

I n t r o d u c t i o n , s. 81.

11 — E t n o g r a f i a P o l s k a t . ХШ/2

162

A N N A

M R O Z E K

wość, z jaką akceptuje on, a p r z y n a j m n i e j toleruje, światopogląd i oby­
czaje Afrykańczyków, i c h poczucie b l i s k i e j więzi z w i e l o m a p r z o d k a m i
i k r e w n y m i , zarówno żywymi, j a k i zmarłymi. Ponieważ w i e l u m i s j o n a ­
r z y chrześcijańskich odmawia akceptacji ceremonii miejscowych, islam
zyskuje p r i o r y t e t .
Wreszcie jeszcze jeden element sprzyjający rozszerzaniu się i s l a m u na
gruncie afrykańskim zasługuje na uwagę: ranga i pozycja i s l a m u . Jest
ona równie wysoka w oczach Afrykańczyka, j a k chrześcijaństwo. Jest
religią monoteistyczną i uniwersalną o zasięgu nie m n i e j s z y m niż chrześcjaństwo; jest religią piśmienną, to jest opartą na świętej księdze, co
również podnosi a u t o r y t e t tej r e l i g i i . Ponadto i s l a m w okresie narasta­
nia ruchów narodowowyzwoleńczych stanowił i c h ważną podporę ideolo­
giczną. Oparcie się na islamie wynikało nie t y l k o z f a k t u różnic i r y w a ­
l i z a c j i istniejącej od wieków między cywilizacją zachodu a cywilizacją
opartą na islamie — co t e m u ostatniemu nadawało specyficzny sens
w walce p r z e c i w k o k o l o n i a l i z m o w i — ale również z tego, że i s l a m czarny
zawiera także elementy k u l t u r y rdzennie afrykańskiej, które teraz,
w obudowie islamistycznej, przeciwstawiane były E u r o p e j c z y k o m na
p l a t f o r m i e t a k religijno-ideologicznej, j a k i p o l i t y c z n e j . Właśnie okres
narastania w a l k a n t y k o l o n i a l n y c h w A f r y c e sprzyjał rozszerzaniu się
i pogłębianiu wpływów i s l a m u n a t y m obszarze: hasłom panafrykańs k i m towarzyszyły często hasła p a n i s l a m i z m u . Popularność i s l a m u nie
zmniejszyła się również o d m o m e n t u uzyskania niepodległości przez
młode państwa afrykańskie, j a k k o l w i e k zasięg i f o r m y i s l a m u podlegają
dość poważnemu zróżnicowaniu.
5 1

52

W Sudanie powiązanie ruchów narodowowyzwoleńczych z i s l a m e m
było t y m silniejsze, że pamięć o zwycięskich w a l k a c h Mahdi'ego była t u
ciągle żywa. Świadectwem tego powiązania są między i n n y m i działające
na t y m terenie p a r t i e polityczne, powstałe na bazie istniejących t u , waż­
niejszych ugrupowań r e l i g i j n y c h . Odnosi się t o j e d n a k wyłącznie do
północnej części Sudanu, akcentującej silnie swój związek z islamem,
5 S

5 1

W e d ł u g świadectwa

I . M. L e w i s a n a w i e l u

obszarach A f r y k i

Koran

się dużym s z a c u n k i e m i j e s t tą księgą, n a którą Afrykańczycy składają
przysięgę

w

sądzie:

„Kiedy

Afrykańczykom

—

n i e będącym

cieszy

najchętniej

muzułmanami

—

d a w a n o do w y b o r u : K o r a n , Biblię lub w ł a s n y f e t y s z j a k o podstawę złożenia p r z y ­
sięgi n a prawdomówność, w y b i e r a l i najchętniej K o r a n " , tamże.
5 2

su —

T r a d y c y j n e hasło i s l a m u : dżihad (święta w o j n a ) nabrało t e r a z nowego s e n ­
walki

przeciwko

kolonializmowi

i neokolonializmowi.

Dar al-islam

i s l a m u ) to o b s z a r s u w e r e n n y c h państw i s l a m u , a D a r a l - h a r b
się o b s z a r e m w a l k z k o l o n i a l i z m e m . P o r . L e w i s ,
5 3

Powstałe

w

1943 p a r t i e :

Asziqqa'

(Bracia

(obszar

(obszar

walki)

Rodacy)

oraz

'Umma

(Gmina,

Z g r o m a d z e n i e w i e r n y c h ) , wyrosły w S u d a n i e n a b a z i e dwóch najważniejszych
powań r e l i g i j n y c h : p i e r w s z e

staje

op. cit., s. 89.

K h a t m i j j a lub Mirghanijja,

drugie

Mahdystów.

ugru­

I S L A M

S U D A Ń S K I

163

a w r a z z n i m przynależność do świata arabskiego. Południowa część S u ­
d a n u w przeważającej mierze animistyczna, przeciwstawia się d o m i n a c j i
Północy, a w ślad za t y m również wpływom i s l a m u . Pomijając zagadnie­
nie różnic i k o n f l i k t u między północną a południową częścią Sudanu, nie
wchodzące w zakres niniejszego artykułu, p r a g n i e m y na zakończenie za­
jąć się po krotce p e r s p e k t y w a m i i s l a m u sudańskiego.
PERSPEKTYWY

ISLAMU

SUDAŃSKIEGO

Mówiąc o p e r s p e k t y w a c h i s l a m u sudańskiego p r a g n i e m y się zastrzec,
iż możliwości sformułowania u d o k u m e n t o w a n y c h wniosków w tej mierze
są nader ograniczone. W y n i k a to nie t y l k o z f a k t u , że wszystkie młode
państwa afrykańskie są wciąż jeszcze n a etapie b u d o w y podstaw n i e p o d ­
ległego b y t u , t a k w sferze e k o n o m i k i , j a k i ideologii, ale również z tego,
że Sudan posiada dodatkowe p r o b l e m y w zakresie p o l i t y k i wewnętrznej,
co sprawia, że informacje nasze o współczesnych przemianach i przeobra­
żeniach w t y m k r a j u są znikome. Poniższe rozważania na temat perspek­
t y w i s l a m u sudańskiego będą więc z konieczności ogólne i niekompletne,
oparte wyłącznie na teoretycznej znajomości p r z e d m i o t u .
I s l a m sudański zajmuje dość szczególną pozycję w A f r y c e , ponieważ
stoi na pograniczu między islamem a r a b s k i m a afrykańskim. W p r z e c i ­
wieństwie do większości przywódców r e l i g i j n y c h czarnego i s l a m u akcen­
tujących swą przynależność do świata afrykańskiego, przywódcy r e l i g i j ­
n i S u d a n u podkreślają z dumą swoje arabskie pochodzenie. Czy w świetle
tego można upatrywać p e r s p e k t y w y i s l a m u sudańskiego w s t o p n i o w y m
oczyszczaniu tego ostatniego od nawarstwień afrykańskich? Raczej nie.
Przede w s z y s t k i m t e r m i n „ A r a b " w Sudanie nie koniecznie określa j e d ­
nostkę mogącą udokumentować swoje arabskie pochodzenie. J a k s t w i e r ­
dza J . S. T r i m i n g h a m : „Termin A r a b , będący określeniem przynależnoś­
ci etnicznej, jest w Sudanie złudny. W i e l u Nubijczyków i Bedża, którzy
określają siebie A r a b a m i , t a k samo zresztą j a k szczepy czysto negroidalne
(np. Fung), nie mają do tego większych podstaw. A r a b e m dzisiaj może
być określany często Afrykańczyk, n i e mający śladów pochodzenia a r a b ­
skiego" . Jeśli więc nie m a podstaw do przyjęcia etnicznej przynależności
północnego Sudanu j a k o całości do świata arabskiego, to wydaje się, iż
poczucie wspólnoty t e j części ludności Sudanu ze światem a r a b s k i m
może stanowić podstawę do dalszych przeobrażeń i s l a m u sudańskiego
w sensie jego przybliżenia do klasycznych wzorów arabskich. Pogląd
ten formułuje niebezpośriednio J . S. T r i m i n g h a m , który, określając liczbę
arabskiej ludności napływowej na obszar S u d a n u na około 5 — 1 0 % ogółu
54

5 4

T r i m i n g h a m ,

op. cit., s. 16.

164

A N N A

M R O Z E K

ludności północnego Sudanu stwierdza, iż: „ich oddziaływanie k u l t u r a l n e
wywarło t a k s i l n y wpływ przekształcający na ludność miejscową, że moż­
na mówić o udziale 2 5 — 5 0 % czynnika semickiego wśród ludności sudańs k i e j " . Przede w s z y s t k i m arabska ludność napływowa nie wywierała
z b y t w i e l k i e g o wpływu k u l t u r a l n e g o , a nawet religijnego na ludność S u ­
d a n u z tej prostej przyczyny, że j e j poziom k u l t u r a l n y nie różnił się
zbytnio o d poziomu k u l t u r y miejscowej, czego najlepszym dowodem było
częste przejmowanie obyczajów miejscowych przez przybyszów arabskich.
Wspomina o t y m zresztą również c y t o w a n y wyżej autor w i n n y m miejscu
swej książki . W p r a w d z i e rozprzestrzeniający się t u i s l a m wywarł nie­
wątpliwie duży wpływ na ludność Sudanu, ale proces t e n dokonywał się
za pośrednictwem propagatorów i m i s j o n a r z y r e l i g i j n y c h , a n i e całej
arabskiej ludności napływowej. A l e nawet szczytowy m o m e n t w z r o s t u
r a n g i i s l a m u w Sudanie, przejawiający się w s t w o r z e n i u państwa muzuł­
mańskiego kierowanego przez Mahdi'ego, nie wytworzył poczucia wspól­
n o t y narodowej nawet wśród g r u p arabskich .
55

56

37

Usilne podkreślanie arabskiego pochodzenia przez niektóre g r u p y l u d ­
ności północnego S u d a n u m a j e d n a k swój głęboki sens, chociaż leży on
poza sferą poczucia wspólnoty narodowej czy etnicznej. A r a b s k i e pocho­
dzenie torowało drogę do władzy p o l i t y c z n e j , arabska k r e w znamionowała
arystokrację zwłaszcza w Sudanie, gdzie w i e l o w i e k o w y wpływ i nacisk
muzułmańskiego E g i p t u sprawiał, że pojęcia arabskości i i s l a m u były
s y n o n i m a m i władzy. A u t o r y t e t pierwszych przywódców r e l i g i j n y c h ,
twórców sudańskich tariqa, b u d o w a n y był właśnie na t y c h podstawach.
Dziedziczna władza przywódców tariqa umacniała panowanie rodzin, w y ­
prowadzających swe pochodzenie od potomków l u b k r e w n y c h Mahometa.
Rzeczywiste l u b domniemane arabskie pochodzenie poszczególnych
r o d z i n l u b g r u p p l e m i e n n y c h Sudanu odegrało raz jeszcze pozytywną r o ­
lę w okresie narastania w a l k narodowowyzwoleńczych na t y m obszarze.
Wówczas w z o r y i idee napływające do Sudanu z E g i p t u — podobnie j a k
w czasach Mahdi'ego — jednoczyły Arabów pod sztandarem wspólnej
w a l k i , mającej c h a r a k t e r świętej w o j n y . Tendencje te były t y m s i l n i e j ­
sze, że p r z y n a j m n i e j jedno z ważniejszych ugrupowań p o l i t y c z n y c h tego
okresu, p a r t i a Asziqq'a,
głosiło hasło u n i i z E g i p t e m . W miarę zbliżania
się m o m e n t u uzyskania niepodległości przez Sudan hasło u n i i z E g i p t e m

55

Tamże, s. 17.

56

Tamże, s. 7.

" T r i m i n g h a m :
narodowej.

„Arabowie

N i e współdziałali

w

Sudanie

oni n i g d y

poza

n i e posiadają

powstaniem

poczucia

wspólnoty

Mahdystów.

Jakkolwiek

wydają się jednością n a z a s a d z i e używania wspólnego języka, n i e łączy i c h wspólna
troska

o dobro k r a j u , c z y choćby

(op. cit., s. 18).

tylko

wspólne

dobro p o k r e w n y c h

sobie

grup"

ISLAM

165

SUDAÑSKI

stawało się coraz m n i e j popularne, a dawne rozróżnienie A r a b — A f r y ­
kańczyk, akcentowane przez t y c h pierwszych m i m o częstego b r a k u róż­
nic antropologicznych „obu" t y c h ras, nabrało nowego sensu po połącze­
n i u oddzielonych dotąd części Sudanu: północy i południa. Dążność do
supremacji politycznej, k u l t u r a l n e j , a także r e l i g i j n e j „arabskiej" Pół­
nocy w stosunku do Południa Sudanu, p r z y zadawnionej niechęci tego
ostatniego do Arabów, starannie pielęgnowanej przez Anglików, dopro­
wadziło do s y t u a c j i k o n f l i k t o w e j .
O m a w i a n y t u dość szeroko p r o b l e m arabskości północnej części S u ­
danu jest dość i s t o t n y w k w e s t i i p e r s p e k t y w i s l a m u sudańskiego, w y ­
w i e r a b o w i e m i s t o t n y wpływ na kształt i s l a m u w t y m k r a j u w c h w i l i
o b e c n e j , a może mieć także wpływ na strukturę i s l a m u sudańskiego
w przyszłości.
Według zgodnych o p i n i i w i e l u różnych opracowań n a u k o w y c h , współ­
czesny i s l a m afrykański poddany jest oddziaływaniu trzech różnych t e n ­
dencji: m o d e r n i z m u zachodniego, t r a d y c j o n a l i z m u afrykańskiego i r e f o r m i z m u arabskiego. Na obszarze Sudanu układ t y c h trzech tendencji jest
dość szczególny. T a k silnie eksponowane arabskie pochodzenie niektórych
g r u p ludności północnego Sudanu, sugerowałoby szerokie nawiązywanie
do ostatniej tendencji na t y m obszarze. J a k już jednak wspominaliśmy
wcześniej, A r a b o w i e są t u t a k silnie z i n t e g r o w a n i z ludnością autochto­
niczną, że często z a t r a c i l i już cechy odrębności rasowej.
58

A r a b o w i e , a raczej Sudańczycy wyprowadzający swe pochodzenie od
Arabów, dzięki swej od wieków u p r z y w i l e j o w a n e j pozycji zajmują cen­
t r a l n e miejsce w rządach R e p u b l i k i Sudańskiej, ale także stanowią t r z o n
k i e r o w n i c t w a ugrupowań r e l i g i j n y c h . Ponieważ zasięg i c h władzy i auto­
r y t e t u zależy od popularności wśród członków tariqa, którym kierują,
w i c h własnym interesie leży zachowanie t r a d y c y j n y c h , a więc w isto­
cie afrykańskich f o r m wierzeń islamistycznych.
Reprezentantami r e f o r m i z m u arabskiego są na gruncie Sudanu absol­
w e n c i współczesnych szkół islamistycznych, często arabskich. Reprezen­
tują o n i j e d n a k raczej stanowisko ortodoksyjne nie modernistyczne w za­
kresie i s l a m u , a głównym obiektem i c h a t a k u są właśnie faki. A r a b s k i
n u r t i s l a m u , a w szczególności ortodoksyjne zasady tej r e l i g i i , mogą w y ­
wrzeć pewien wpływ na centralne władze ugrupowań r e l i g i j n y c h współ-

58

Z a o s t r z e n i e k o n f l i k t u między północą a południem S u d a n u , ale także w y ł o ­

n i e n i e się różnic
arabskimi

n a obszarze

a arabskimi

północnej

części tego k r a j u między

religij­

n y c h — niegdyś postępowe — uwsteczniły się. W

1956 r. k o a l i c j a ' U m m a

i Khat-

mijja

obecnym

pierwszy

laicki

rząd

Sudanu.

oparte

szczepami n i e -

na ugrupowaniach

utrąciła

spowodowało, iż p a r t i e

W

rządzie

Mah'dzubi'ego

p a r t i e te zajmują dość ważną pozycję, a r e z u l t a t e m i c h n a c i s k u była m i n . d e l e g a ­
lizacja Komunistycznej Partii Sudanu.

166

ANNA

MROZEK

działających w rządzie Sudanu; nie sądzimy jednak, aby zyskały one
akceptację podstawowej ludności S u d a n u , związanej ściśle z r o d z i m y m i
t r a d y c j a m i afrykańskimi, d l a których zasady islamu są często t y l k o zew­
nętrzną obudową. Z t y c h względów sądzimy, że w islamie sudańskim
najważniejszą rolę odgrywać będzie jeszcze w najbliższym czasie t r a d y ­
c j o n a l i z m afrykański, n a w e t p r z y postępującej arabizacji i islamizacji
dotąd animistycznej ludności zachodniej i wschodniej części Sudanu pół­
nocnego, ponieważ oznacza to podkładanie pod szyld i s l a m u w i e l u obrzę­
dów i p r a k t y k t r a d y c y j n y c h ludności przejmującej islam, a co za t y m
idzie obniżenie ogólnego poziomu i s l a m u sudańskiego w porównaniu z k l a ­
s y c z n y m i zasadami tej r e l i g i i . Proces dalszej a f r y k a n i z a c j i i s l a m u sudań­
skiego może także ulec pogłębieniu w w y p a d k u p r z e j m o w a n i a zasad tej
r e l i g i i przez przybyszów z Południa, napływających do północnej części
Sudanu w p o s z u k i w a n i u pracy.
Pomijając j e d n a k te p e r s p e k t y w y i bazując t y l k o na obecnej f o r m i e
islamu sudańskiego, nie podzielamy poglądu I . M . Lewisa, że „współ­
czesny s y n k r e t y z m i s l a m u afrykańskiego jest etapem przejściowym [...]
po którym m u s i dojść do oczyszczenia t e j r e l i g i i " . Możliwość w y k r y s t a ­
lizowania się czystych f o r m i s l a m u na terenie Sudanu, po k i l k u w i e k o w e j
działalności b r a c t w mistycyzujących j a k o j e d y n y c h propagatorów myśli
islamistycznej, p r z y stałym nacisku t r a d y c y j n y c h wierzeń afrykańskich,
jest raczej n i e w i e l k a . To p r a w d a , że wartość r e l i g i i i k u l t u r y , jaką niesie
islam d l a współczesnego życia, jest na gruncie Sudanu raczej znikoma.
Wśród w i e l u argumentów przytaczanych przez autorów opracowań do­
tyczących tego zagadnienia na p l a n p i e r w s z y w y b i j a się b r a k e f e k t y w ­
ności ugrupowań i s l a m i s t y c z n y c h S u d a n u w t w o r z e n i u p r o g r a m u życia
politycznego, a w szczególności ekonomicznego, niepodległego już pań­
stwa . W t y m w y p a d k u znacznie więcej do powiedzenia miały państwa
arabskie o wyższym poziomie nauczania islamistycznego, gdzie rodzące
się prądy modernistyczne, a n a w e t reformistyczne wychodziły na prze­
c i w w y m o g o m współczesności. Sudańskie tariqa bazowały i bazują na
e m o c j o n a l n y m kontakcie w i e r n y c h z religią, a dominujący k u l t świętych
wyłącza aktywność czy inicjatywę i c h czcicieli. N e g a t y w n a ocena w a r ­
tości ideologicznych i s l a m u na gruncie A f r y k i w aspekcie j e j przystoso­
w a n i a do wymogów współczesności p r o w a d z i n i e k i e d y autorów opraco­
wań specjalistycznych do formułowania w n i o s k u , iż je d ynie dotarcie do
k u l t u r y zachodnioeuropejskiej i j e j przyswojenie może dać gwarancję
postępu w t y c h k r a j a c h . Jest to stanowisko tyleż r a d y k a l n e , co t e n 5e

60

6 1

59

Lewis,

op. cit., s. 67.

60

Tamże,

s . 87.

51

F r o e l i c h , op. cit, s. 351,

ISLAM

167

SUDAŃSKI

dencyjne. Rozwój wydarzeń w k r a j a c h Trzeciego Świata, pozostających
w zasięgu w p ł y w ó w i s l a m u wskazuje, iż k r a j e te obierają własne różno­
rodne d r o g i r o z w o j u politycznego i ideologicznego. I c h wspólną cechą
jest j e d n a k uczulenie na krytykę i w p ł y w y k u l t u r y zachodnioeuropej­
skiej, co znajduje swoje odbicie w eksponowaniu własnych, r o d z i m y c h
t r a d y c j i , często łączonych z islamem . Z tego — określając łagodnie —
ostrożnego i podejrzliwego stanowiska Afrykańczyków wobec k u l t u r y
europejskiej w y n i k a , że m o d e r n i z m zachodni n i e zapuścił w Sudanie z b y t
głębokich korzeni, m i m o iż w a r s t w a f u n k c j o n a r i u s z y a d m i n i s t r a c y j n y c h ,
szkolona na w z o r a c h zachodnich, była t u dość znaczna. Zgadzając się
z J . S. T r i m i n g h a m e m , że nowa elita sudańska, j a k a wykształciła się
w okresie panowania kolonialnego, przejmowała t y l k o formę k u l t u r y
europejskiej, a n i e j e j treść , nie zgadzamy się z p r z y t o c z o n y m przez
tegoż autora uzasadnieniem tego f a k t u , wskazującym na b r a k d y s c y p l i n y
wewnętrznej (również w sferze i n t e l e k t u ) oraz b r a k wykształcenia etycz­
nego Sudańczyków . To, co w oczach J . S. T r i m i n g h a m a uchodzi za
b r a k dojrzałości Sudańczyka, byłabym skłonna uważać za p r z e j a w i n t e ­
gralnego związku nawet najbardziej wykształconych i pozornie zeurope­
i z o w a n y c h o b y w a t e l i tego k r a j u z tradycyjną kulturą, a nade wszystko
religią, t a k różną i trudną do pogodzenia z cywilizacją zachodu.
62

63

61

Te same p r z y c z y n y leżą u podstaw słabości l u b może t y l k o złożoności
l e w i c o w y c h ugrupowań p o l i t y c z n y c h A f r y k i adoptujących podstawy ideo­
logii m a r k s i s t o w s k i e j . W ideologii afrykańskich p a r t i i k o m u n i s t y c z n y c h ,
w t y m również sudańskiej, b r a k jest p r e c y z y j n y c h programów laicyzacji,
stanowiących d l a nas jedno z głównych założeń p r o g r a m o w y c h . Wspo­
minaliśmy już poprzednio, że obrzędy r e l i g i j n e stanowią ważny c z y n n i k
życia społecznego Sudańczyków, t y m ważniejszy, że r e l i g i a j a k o c z y n ­
n i k integrujący g r u p y społeczne nie miała t u n i g d y k o n k u r e n c j i . B r a k
a k t y w n y c h f o r m w a l k i z religią w p r o g r a m i e K o m u n i s t y c z n e j P a r t i i
Sudanu jest więc p r z e j a w e m doceniania r o l i , jaką r e l i g i a wciąż jeszcze
spełnia w życiu społecznym i p o l i t y c z n y m tego k r a j u .
Nasze w n i o s k i końcowe dotyczące p e r s p e k t y w i s l a m u sudańskiego nie
obejmują więc p e r s p e k t y w stopniowego osłabiania zasięgu jego oddziały­
w a n i a pod wpływem rozwijających się ośrodków l a i c k i e j myśli p o l i t y c z ­
n e j : są to p e r s p e k t y w y zbyt odległe. Możliwość złagodzenia anachronicz­
n y c h , sprzecznych z w y m o g a m i współczesności f o r m wierzeń i obycza-

6 3

F r o e l i c h :

chodnioeuropejskimi

„Niektórzy
głosząc

przyjmują

hasła

islam jako

tarczą p r z e d

wpływami z a ­

nacjonalizmu lub emancypacji Afryki.

Wyraża

się to w a k c e n t o w a n i u odrębności obyczajów i strojów w porównaniu z E u r o p e j ­
c z y k a m i (op. cit., s. 269).
6 3

T r i m i n g h a m ,

64

Tamże;

op. cit., s. 253.

por. również s t r o n y 259—261.

168

ANNA

MROZEK

j ó w r e l i g i j n y c h Sudańczyków akceptujących islam w i d z i m y raczej w po­
wiązaniu tego ostatniego z p r o g r a m e m r e f o r m społecznych i socjalnych,
co p r z y ogromnej giętkości i wielowarstwowości tej r e l i g i i jest szansą
realną. Dowodzą tego dzisiejsze p r o g r a m y polityczne niektórych państw
arabskich, które z i s l a m e m łączą hasło postępowe, określane wspólnym
m i a n e m socjalizmu arabskiego.

Anna

Mrozek
CERTAIN ASPECTS O F ISLAM IN T H E SUDAN
S u m m a r y

T h e a u t h o r ' s a i m is to d e s c r i b e t h e s p e c i f i c f e a t u r e s of S u d a n e s e I s l a m , as w e l l
as t h e f o r m s i n w h i c h it o c c u r s .
With
article,
the

reference
tries

Sudan

literature

to I s l a m i n the S u d a n , t h e a u t h o r ,

to

discover

area.

There

whence
is

on the subject.

connections

—

and

by

disagreement

Arab

penetrated

which

the principles

important

factor,

recruited

from

mostly from

into
in

the S u d a n
of
the

various

of

came

of

the

west

groups

whose

doctrine w a s

whose

r i t u a l w a s based

to

Islam

Egypt

Africa.

Among

opinion,

was

missionaries

(Islamic mystics), who

by

the
west

setting

the Sudan,

and north

the author
Islam.
the

takes the v i e w

T h e reasons

author

points

Islam

and

the

other

hand,

she

from

the

differences

of

Sudanese

attention

to

beliefs

pilgrims,

between
Islam.
the

In

here

as w e l l .

or
of

religious
Suff,

groups,

the

dogma
other

connection

of

of B l a c k

I n the first,
classical

paragraph,

between

which

theology,

is i n essence a p a r t

the

and

ceremonies.

a r e set out i n t w o p a r a g r a p h s .

out

and the traditional (African)

Islam

in

most

came

a c c e p t e d p r i n c i p l e s of M u s s u l m a n

essence
draws

or

Africa

brotherhoods

plebeian

on t r a d i t i o n a l A f r i c a n

that Sudanese

for t h i s v i e w

the

initiated a new phase i n the
up

on t h e p o p u l a r ,

the generally

the first

all the w a y s

the Suffi

overwhelmingly

from

has two-fold

from

A n a l y s i n g the d o c t r i n e a n d t h e c u l t of t h e S u d a n e s e r e l i g i o u s
a r e v e r y different

into

the specialist

to

Islam,

based

from

in

penetrated

the il 6th c e n t u r y o n w a r d s ,

Sudan

problem

of h e r

penetrated

religion

t h e A r a b c o u n t r i e s , but also f r o m

It w a s they who, from
conversion

author's

groups

this

Islam

and the other w i t h B l a c k A f r i c a n I s l a m ,

from

the new

at t h e b e g i n n i n g

means

opinion, S u d a n e s e

Islam, which

c e n t u r y of t h e M u s s u l m a n e r a o n w a r d s ,
which

about

I n the author's

one w i t h

what

Sudanese

a n d r i t u a l s of t h e a u t o c h t h o n o u s

Arab

on

the

Islam

population

of t h e S u d a n .
C o m i n g to t h e r e a s o n s for t h e p o p u l a r i t y
notes

characteristic concordance

between

even

of B l a c k I s l a m as a w h o l e ,

a n d forms

peasants, w h i c h
African
the

prime

of

colonial

Sudanese

undoubtedly

soil. A m o n g

other

of e c o n o m i c

influence,

pressure

adopt

forms

of

of p o p u l a r

which

and

the p r i n c i p l e s

encouraged

Sudanese

I s l a m among

facilitated t h e acceptance
factors

importance
to

of I s l a m i n t h e S u d a n , t h e a u t h o r

some

of

I s l a m i c p r i n c i p l e s on-

which,

during

authority, Induced

more

and

Islam. This

trend

or

the A r a b

i s l a m , the author

and social factors
of

Islam,

was

stresses

the times

more

furthered

of

the

by the

fact t h a t i n t h e n e w p o l i t i c a l c i r c u m s t a n c e s l e s s r e s p e c t w a s p a i d to t h e t r a d i t i o n a l

ISLAM

t r i b a l gods, by

the

already

established

rituals

and

in

other

s e a r c h for
tradition

cults. T h e

p l a c e s of

result

Africa

a god

that w o u l d

of

combining

of

all this w a s

as w e l l

—

169

SUDAŃSKI

the

was

be

more

principles
that

universal, and

by

of

Islam with

African

in

the

—

and

readily

than

Islam

adopted m o r e

Sudan

easily and

the

Christianity.
The

final

part

of

the

article

deals

with

the

outlook

for

Sudanese

Islam.

T h e author, w h i l e m a k i n g the r e s e r v a t i o n that she h a s no m a t e r i a l on the c h a n g e s
that h a v e
time

to

been

come

taking place

i n the S u d a n

i n r e c e n t y e a r s , argues

elements

the

African

of

traditional

beliefs

and

t h a t for

cults

will

some
have

the dominant role in Sudanese I s l a m .
Translated

by

Krystyna

Kozłowska