-
extracted text
-
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
C Z Y N N I K I SPRAWCZE I K I E R U N K I PRZEOBRAŻEŃ W RZEMIOŚLE
UZBEKISTANU W 2 POŁOWIE X I X I W X X W I E K U
Praca zmierza do ustalenia czynników istotnych w procesie przemian
rzemiosła Uzbekistanu na przestrzeni ostatniego wieku i do przedstawie
nia wyznaczonego przez nie kierunku owych przemian. Do opracowania
wybrano specjalności reprezentatywne dla tradycyjnego rzemiosła Uzbe
kistanu. Są to w grupie rzemiosł metalowych: kowalstwo, odlewnictwo
żeliwne, wyrób naczyń miedzianych oraz jubilerstwo; spośród rzemiosł
związanych z przygotowaniem tkanin i odzieży: tkactwo bawełniane i jed
wabne, kobiernictwo, hafciarstwo, krawiectwo oraz wytwórczość czape
czek — tubetejek; spośród rzemiosł ceramicznych: garncarstwo i wyrób
pieców chlebowych; na koniec dla rzemiosł drzewnych: stolarstwo, kołodziejstwo i siodlarstwo.
Źródłową podstawę pracy stanowią cytowane w przypisach publikacje
etnograficzne, historyczne i ekonomiczne oraz materiały rękopiśmienne.
Uzupełnieniem ich są obserwacje terenowe autora, a także materiały
z jego poszukiwań w muzeach Leningradu, Taszkientu, Moskwy, Samarkandy, Buchary, Fergany i Kokandu Aby uniknąć nieporozumień w y
jaśniam, że pod pojęciem rzemiosła będę w artykule rozumiał formę
wytwarzania historycznie poprzedzającą przemysł fabryczny i w zasadzie
mu przeciwstawną. Przeciwstawność ta wyraża się m. in. w różnicach
w technice, liczbie zatrudnionych i organizacji pracy, rozmiarach pro
dukcji oraz społecznym statusie wytwórcy. Przynależność do rzemiosła
lub przemysłu fabrycznego określam nie na podstawie występowania jed
nej tylko z wymienionych cech, a przy pomocy całego ich zespołu.
Zmienność poszczególnych cech daje cały szereg form przejściowych
między rzemiosłem a przemysłem fabrycznym, również interesujących
dla naszych rozważań.
1
W tym miejscu pragną podziękować radzieckim etnografom za pomoc
w gromadzeniu materiałów w czasie pobytu w roku 1963 w ZSRR. Szczególne
podziękowania składam na ręce O. A. Suchariewej, kierownika Oddziału Etno
grafii Instytutu Archeologii i Historii A N Uzbeckiej S R R w Taszkiencie.
492
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
Teren i okres poddany badaniom posiadają poważne walory dla obser
wacji przeobrażeń w rzemiośle. Szczególnie czytelne są tutaj wpływy,
jakie na pozaeuropejskie tradycyjne rzemiosło wywiera przemysł fa
bryczny. Równie wyrazista jest zależność rzemiosła od potrzeb i gustów
odbiorców. Teren Uzbekistanu dostarcza wreszcie interesujących materia
łów ilustrujących wielostronną rolę państwa socjalistycznego w wytycza
niu kierunku przeobrażeń w rzemiośle.
O d d z i a ł y w a n i e p r z e m y s ł u f a b r y c z n e g o wysuniemy
na pierwsze miejsce w zespole czynników przemiany w rzemiośle. Prze
mysł fabryczny przecież realizuje, i to w sposób bardziej efektywny,
zadania pokrywające się w znacznej mierze z wykonywanymi przez
rzemiosło. Ograniczenie i zmiana charakteru rzemiosła jest nieuchron
nym następstwem rozwoju przemysłu fabrycznego.
W połowie X I X w. rzemiosło na terenie Uzbekistanu było całkowicie
izolowane od przemysłu fabrycznego. Stanowiło jedyną, nie licząc prze
mysłu domowego, pozarolniczą i pozahodowlaną formę wytwarzania.
Zaspokajało wówczas nie tylko potrzeby konsumpcyjne, ale również
w zakresie środków produkcji i militariów. Poważnej roli rzemiosła
w późnofeudalnym systemie gospodarczo-społecznym odpowiadała wysoka
liczebność rzemieślników i ilość warsztatów . Dominuje rzemiosło miej
skie, posiadające oparcie w licznych i rozbudowanych ośrodkach miej
skich. Urbanizacji terenu sprzyjały warunki środowiska geograficznego
i powiązane z nimi sąsiedztwo dwóch układów gospodarczych: rolnictwa,
zajmującego urodzajne, nawadniane tereny, oraz pasterstwa na stepach
i półpustyniach. Rzemieślnicy miejscy produkowali zarówno na potrzeby
ludności rolniczej, jak i dla korzystnej wymiany z grupami ludności
pasterskiej.
W tak scharakteryzowanym modelu kulturowo-społecznym, dotąd
w znacznej mierze endogennym, oddzielonym od terenów Rosji trudnymi
do przebycia przestrzeniami oraz granicami politycznymi i kulturowymi,
następuje gwałtowny wzrost znaczenia elementu wnoszonego z zewnątrz:
towarów przemysłowych importowanych -z przemysłowych rejonów
Imperium Rosyjskiego. Powiązania handlowe terenów współczesnego
Uzbekistanu z Rosją intensyfikują się poczynając od lat sześćdziesiątych
2
2
Dla 2 połowy X I X w. brak danych archiwalnych o stanie rzemiosła na
terenie współczesnego Uzbekistanu. W tej sytuacji doniosłą role. pełnią próby
rekonstrukcji stanu rzemiosła na drodze badań etnograficznych. Oczywiście do
starczają one cyfr szacunkowych i nie dotyczą całego terenu. O. A. S u c h a r i e w a oblicza dla przełomu X I X i X X w. liczbę; kowali w mieście Bucharze
na 150, a ilość krosien tkackich w mieście i najbliższej okolicy na ok. 10—12 tys.
Badaczka stwierdza jednocześnie niemożliwość ustalenia liczby wszystkich rze
mieślników Buchary tego okresu. Por. Pozdniefieodalnyj
gorod Buchara
końca
XIX — naczala XX wieka. Riemieslennaja
promyszlennost, Taszkient 1962, s. 31.
PRZEOBRAŻENIA
RZEMIOSŁA
493
UZBEKISTANU
X I X w., w związku z podbojem części terytorium. Dalszy wzrost importu
towarów fabrycznych następuje po wybudowaniu kolei zakaspijskiej
(środkowoazjatyckiej), która poprzez Samarkandę dociera w roku 1899
do Taszkientu i Andiżanu.
Przełom X I X i X X w. nie jest jednakże jeszcze okresem ograniczenia
miejscowego rzemiosła. Przyczyn trwałości rzemiosła szukać należy nie
tylko w niedostatecznej ilości wwożonych towarów i ich wysokiej cenie,
ale raczej w ich nieprzystosowaniu do miejscowych potrzeb oraz utrwa
lonych gustów i nawyków ludności . Na konkurencję wyrobów fabrycz
nych rzemiosło reaguje wzmożoną aktywnością w przyswajaniu bardziej
wydajnych narzędzi i technik wytwarzania, użytkowaniem nowych su
rowców oraz wzbogaceniem asortymentu. Przemiany te pogłębiane są
przez styczność z osiadłą w Turkiestanie ludnością rosyjską, a więc
w ramach kontaktu „wewnętrznego", realizowanego od wewnątrz tery
torium zamieszkałego przez przeobrażającą się grupę ludzką . Europejscy
odbiorcy skłaniają miejscowych wytwórców do podjęcia produkcji wy
robów dotąd i m nie znanych, a rzemieślnicy, również przybyli z Rosji,
dostarczają wzorów nowych czynności i narzędzi rzemieślniczych. Po
czątkowy okres zetknięcia się tradycyjnych rzemiosł z przemysłem
fabrycznym, przy zachowaniu przez nie masowego odbiorcy nadal po
szukującego tradycyjnych wyrobów, uznać należy za korzystny dla rze
miosła. Okres ożywienia w rzemiośle kończy się z chwilą nasycenia rynku
wytworami fabrycznymi, odpowiadającymi aktualnym potrzebom odbior
ców.
3
4
Przemysł fabryczny, który długo występował jako zewnętrzny czynnik
przemiany, oddziaływający na kulturę i strukturę społeczną Uzbekistanu
głównie poprzez wwożone towary, staje się czynnikiem w e w n ę t r z n y m
dopiero w wyniku socjalistycznej industrializacji kraju. Przed Rewolucją
przemysł miejscowy rozwija się bardzo wolno. W roku 1913 na terenie
współczesnego Uzbekistanu pracowało jedynie 18 tys. robotników fabrycz
nych, natomiast liczba rzemieślników wynosiła w tymże roku ok. 100 tys.
Znaczenie przemysłu obniża niekorzystna ówcześnie jego struktura: prze
waża przemysł rolno-przetwórczy, przede wszystkim zakłady odziarniania
bawełny i olejarnie. Produkcja tych zakładów stanowiła w roku 1913
5
3
G. E . J u d i n, Istoriczeskaja
nieobchodimost socialisticzeskogo
prieobrazowanija
riemieslenno-kustarnogo
proizwodstwa,
. [w:]
Ot
sriedniewiekowja
к wierszinam sowriemiennogo progriessa, praca zbiorowa pod red. M. S. D ż u n u sowa, Moskwa 1965, s. 106.
Por. próbę systematyki typów kontaktów w pracy Z. B a u m a n a ,
Kul
tura a społeczeństwo,
Warszawa 1966, s. 145 n.
B . D e s j a t c z i k o w , P. P o n o m a r i e w , Socialisticzeskaja
riekonstrukcija riemieslenno-kustarnoj
promyszlennosti
Uzbiekskoj
SSR,
Taszkient
1940,
s. 51.
4
5
494
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
6
ok. 85% globalnej produkcji przemysłowej . Brakowało nie tylko prze
mysłu ciężkiego, ale także lekkiego: tkactwa i garbarstwa, odzieżowego,
spożywczego i i n .
I wojna światowa i wojna domowa przerywają więzy ekonomiczne
Turkiestanu z uprzemysłowionymi regionami carstwa. Oderwanie od
regionów przemysłowych, a ponadto zniszczenia w miejscowym przemyśle
oraz przerwanie więzi międzylokalnych na terenie Uzbekistanu wywołują
jako nieuniknione następstwo wzrost roli rzemiosła, przejściowo umacnia
jącego swoje pozycje.
Plan rozwoju znacjonalizowanego przemysłu, stanowiący niezbędną
część składową i warunek realizacji programu przeobrażeń, przyjętego
w w y n i k u zwycięstwa Rewolucji, należało rozpocząć od odbudowy.
W roku 1928 globalna produkcja przemysłowa dosięga poziomu z roku
1913 . Industrializacja przeprowadzona w ramach planu ogólnozwiązko
wego pozwala przyznać priorytet gałęziom przemysłu posiadającym
oparcie w miejscowych zasobach i tradycji dotychczasowej produkcji.
Na terenie Uzbekistanu wysiłek pierwszych lat industrializacji skie
rowano na rozwój przemysłu lekkiego .
Struktura przemysłu poważnie zmienia się w czasie I I wojny świa
towej. W Uzbekistanie umieszczono ponad 90 wielkich zakładów prze
mysłowych ewakuowanych z rejonów przyfrontowych. Większość z tych
przedsiębiorstw pozostała tutaj na stałe. Udział ciężkiego przemysłu
w globalnej produkcji przemysłowej podniósł się w latach 1940—1945
z 13 do 47,3% . Również I I wojna światowa wywołuje przejściowe oży
wienie w rzemiośle. W odróżnieniu od okresu I wojny światowej nie ma
ono jednak charakteru żywiołowego, a kierowane jest przez państwowe
organizacje gospodarcze.
Okres powojenny to lata niezwykle dynamicznego rozwoju przemysłu
w Uzbekistanie. Jego globalna produkcja wzrosła w roku 1963 pięcio
krotnie w porównaniu z rokiem 1940 . Rozwojowi towarzyszył wzrost
7
8
9
10
l i
12
6
W. J . N i e p o m i n, Istoriczeskij
opyt stroitielstwa socializma w Uzbiekistane, Taszkient 1960, s. 42.
J . W. M a j e w s k i ] , S. N. U1 m a s b a j e w, Socialisticzeskaja
industrializacija — nieobchodimyj
etap niekapitalisticzeskogo
rozwitija,
[w:] Ot
sriedniewiekowja..., s. 121.
P. M u r a w i e w, Organizacija
narodnogo chozjajstwa
i kustarnaja
promyszlennost, „Naródnoje Chozjajstwo Turkiestana", 1920, nr 4, s. 6.
J . M. M u m i n o w, 40 let Uzbiekskoj SSR, Moskwa 1964, s. 6.
M a j e w s к i j , op. cit., s. 123.
Narody Sriedniej Azii i Kazachstana, t. 1, Moskwa 1962, s. 248 (Seria Na
rody Mira Instytutu Etnografii A N Z S R R ) .
Naródnoje
chozjajstwo
Sriedniej Azii w 1963 godu. Statisticzeskij
sbornik,
Taszkient 1964, s. 28.
7
8
9
1 0
11
12
PRZEOBRAŻENIA
RZEMIOSŁA
495
UZBEKISTANU
liczebności zatrudnionych w przemyśle, których w roku 1962 było już
412 t y ś . Warto odnotować, że poważna część zatrudnionych (ok. 40%)
to k o b i e t y , niegdyś wyłączone z produkcji poza domem. W okresie
powojennym w sposób zasadniczy zmienił się charakter uczestnictwa
w produkcji przemysłowej pracowników — Uzbeków, wśród których pro1 3
14
Ryc. 1. Tradycyjna
kuźnia w zabudowie tzw. „starego miasta". Taszkient
Fot.
z.
Jasiewicz
cent robotników kwalifikowanych i kadr inżynieryjno-technicznych jest
nie mniejszy od obserwowanego u Rosjan — mieszkańców Uzbekistanu .
Konsekwencje wynikające z rozwoju miejscowego przemysłu ważne są
nie tylko dla rzemiosła; sięgają we wszystkie niemalże dziedziny życia
społecznego i kultury, stając się czynnikiem ich trwałych przekształceń.
Przemysł fabryczny pojawił się na terenie Uzbekistanu jako forma
nowa, zaszczepiona poprzez kontakt, a nie ukształtowana w drodze ewo
lucji. Jednakże również w takiej sytuacji obserwujemy oddziaływanie,
a nawet pewne genetyczne związki między rzemiosłem a miejscowym
przemysłem. Dostrzec je można w: a) wykorzystaniu przez rozwijający
15
13
Tamże, s. 273.
« Tamże, s. 277.
Narody Sriedniej
15
Azii..., s. 252.
á96
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
się przemysł kadr rzemieślniczych; b) wprowadzeniu do produkcji prze
mysłowej wyrobów dostarczanych dotąd przez rzemiosło i zaspokajają
cych specyficzne miejscowe potrzeby; c) przejęciu przez przemysł nie
których technik produkcyjnych, wypracowanych w ramach rzemiosła.
Import produktów fabrycznych obejmował już w X I X w. również
materiały cenne jako surowce dla miejscowego rzemiosła. Z a s t o s o
w a n i e n o w y c h s u r o w c ó w to godny wyodrębnienia czynnik prze
miany rzemiosła Uzbekistanu. Osadnictwo z kolei ludności europejskiej
{głównie Rosjan, ale obok nich Ukraińców, Polaków, Białorusinów, Niem
ców, Bułgarów i in.), wśród której znajdowali się również rzemieślnicy,
pozwoliło na spopularyzowanie wśród miejscowych wytwórców, o czym
już wspominaliśmy, nowych narzędzi i technik wytwarzania. W p ł y w
rzemiosła europejskiego
należy uznać za następny czynnik
przemiany w rzemiośle Uzbekistanu. Działanie dwóch ostatnio wymienio
nych czynników, podnosząc wydajność i rozszerzając asortyment pro
dukcji miejscowego rzemiosła, pozwoliło mu dłużej opierać się konkuren
cji przemysłu fabrycznego.
Wśród czynników istotnych dla rzemiosła nie sposób pominąć zna
czenia i n g e r e n c j i p a ń s t w a . W warunkach caratu ograniczała się
ona do określonej polityki podatkowej, organizowanego na niewielką
skalę szkolnictwa rzemieślniczego oraz okazyjnych wystaw przemysło
wych. Znaczenie państwa niepomiernie wzrosło w okresie budownictwa
socjalizmu. Państwo po raz pierwszy w historii bierze na siebie odpowie
dzialność za rozwiązanie problemu wielotysięcznych mas rzemieślników
pozbawionych możliwości egzystencji w wyniku konkurencji przemysłu
fabrycznego. Problem ten rozwiązany został poprzez rozwój spółdziel
czości oraz zaopatrzenie rzemieślników spółdzielców w nowe środki w y
twórcze i organizację zbytu. W ostatnich latach spółdzielczość rzemieślni
cza włączana jest do systemu państwowych przedsiębiorstw przemysłu
terenowego.
Ingerencja państwa nie ogranicza się do preferowania nowej techniki
i nowych struktur organizacyjno-społecznych w rzemiośle. W yznacza ona
również, w ramach gospodarki planowej, zakres i charakter produkcyjnej
działalności rzemiosła. Ponadto odnotować warto mecenat państwa nad
rzemiosłem artystycznym. W Uzbeckiej SRR, utworzonej m. i n . dla inten
syfikacji procesu kształtowania się narodu uzbeckiego, mecenat ów służył
do realizacji dwóch, powiązanych zresztą ściśle, celów. Pierwszym z nich
było stworzenie, narodowego stylu w zdobnictwie na miejscu dotąd istnie
jących stylów lokalnych i zabezpieczenie w ten sposób wkładu rzemiosł
artystycznych do sztuki narodowej; drugim natomiast wprowadzenie
realistycznych motywów zdobniczych, popularyzujących i utrwalających
przemiany w kulturze i życiu społecznym.
T
PRZEOBRAŻENIA
RZEMIOSŁA
497
UZBEKISTANU
Czynnikiem oddziaływającym w sposób najbardziej bezpośredni i sku
teczny na charakter i kierunek przemian w rzemiośle są oczywiście p ot r z e b y o d b i o r c ó w . Nie mogą one być, rzecz jasna, traktowane
jako przeciwstawne czynnikom podanym wyżej: ingerencji państwa lub
konkurencji przemysłu fabrycznego. Potrzeby odbiorców mają jako czyn-
Ryc. 2. Warsztat kowalsko-mechaniczny. Margelan
Fot.
Z. Jasiewicz
nik przemian w rzemiośle charakter syntetyczny. Wyznaczane są one
bowiem przez aktualnie istniejący model kulturowo-społeczny, którego
istotnymi częściami składowymi, a jednocześnie aktywnymi współtwór
cami są zarówno państwo, jak i przemysł fabryczny.
Rzemiosło jako forma wytwarzania związana z tradycyjną kulturą po
siada oparcie przede wszystkim w potrzebach wyrosłych na gruncie tejże
kultury. Utrwalone nawyki korzystania z wypracowanych w tradycyj
nym modelu kulturowym wzorów wyrobów nadal wyznaczają rzemiosłu
pewną rolę w systemie zaopatrzenia ludności. Stopniowe ograniczanie
roli rzemiosła jest wynikiem zarówno przekształceń w potrzebach Uzbeków, jak i wprowadzenia tych wyrobów, dotąd wytwarzanych wyłącznie
przez rzemiosło, do produkcji fabrycznej. Oparcie dla rzemiosła stanowi
duże i wykazujące raczej tendencje zwyżkowe zapotrzebowanie na wy
roby o walorach artystycznych: odzież, tkaniny dekoracji wnętrz, nie
które wytwory jubilerskie i in. Zapotrzebowanie na wymienione wyroby,
32 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I
498
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
związane m. i n . z tendencją do uzewnętrzniania swej przynależności na
rodowej w stroju i aprobatą dla tradycyjnej dekoracji mieszkań, stanowi
interesujący etap w procesie przeobrażeń radzieckich ludów środkowoazjatyckich. I w tej dziedzinie wytwórczości czynione są wysiłki zastą
pienia rzemieślniczej produkcji fabryczną, pozwalającą dotrzeć z maso
w y m produktem do szerokich rzesz odbiorców.
Na koniec wymienić warto jako czynnik ważny dla losów rzemiosła
również p o s t a w ę r z e m i e ś l n i k ó w . Działanie tego czynnika było
wielokierunkowe. W postawie rzemieślników odnajdujemy zarówno ele
menty przywiązania do starej techniki i indywidualnej organizacji w y
twarzania, jak i zaangażowanie się po stronie nowej techniki i zrozumie
nie perspektyw, związanych z uspółdzielczeniem rzemiosła. Feudalna or
ganizacja cechowa, żywotna jeszcze w wielu specjalnościach rzemieślni
czych, lecz już osłabiona działaniem stosunków kapitalistycznych w okre
sie przed Rewolucją, nie była siłą zdolną do przeciwstawienia się pro
cesom przemian. Wysokie artystyczne umiejętności wielu rzemieślników,
wypracowane w lokalnych szkołach rzemiosła artystycznego i służące
swego czasu głównie elitarnym warstwom późnofeudalnego społeczeństwa,
były raczej pomocne w adaptacji do nowych warunków. Pozwoliły one
przedstawicielom rzemiosła artystycznego stać się cenionymi współtwór
cami sztuki narodowej.
Przedstawione powyżej czynniki przemiany stanowią zarówno części
składowe otaczającej rzemiosło rzeczywistości społeczno-kulturowej, jak
i zawarte są w nim samym. Są one z sobą wzajemnie powiązane, a nawet
ich zakresy pokrywają się. Różne jest ich znaczenie dla rzemiosła. Sens
wyodrębnienia i obserwacji działania tych czynników polega na możli
wości ukazania przy ich pomocy istotnych związków między rzemiosłem
a jego społeczno-kulturowym kontekstem oraz określenia kierunku jego
przemian jako wypadkowej różnorodnych tendencji w ramach przeobra
żającej się społeczności.
Działanie uznanych przez nas za ważne czynników przemiany roz
patrzymy w trzech dziedzinach rzemiosła: w technice, w zakresie (asorty
mencie) produkcji oraz w organizacji i strukturze społecznej.
T e c h n i k a r z e m i e ś l n i c z a to całokształt środków i umiejętno
ści, stosowanych w procesach produkcyjnych, a więc przede wszystkim
narzędzia i urządzenia, a także czynności wytwórcze rzemieślnika. Jed
nym z istotnych elementów techniki jest warsztat — pomieszczenie pro
dukcyjne.
Warsztaty rzemieślnicze ściśle związane są ze swoistymi cechami i roz
miarami produkcji w nich prowadzonej i stąd ich różnorodność. Na te
renie Uzbekistanu warsztat na ogół mieścił się i nadal mieści w oddziel
nym pomieszczeniu. W miastach i większych wsiach wielu rzemieślników,
PRZEOBRAŻENIA
RZEMIOSŁA
UZBEKISTANU
499
takich jak: kowale, w y t w ó r c y naczyń miedzianych, jubilerzy, stolarze
i in., posiadali warsztaty na bazarach, a więc w miejscach dogodnych
dla zbytu produkcji. Również dzisiaj część usługowych warsztatów rze
mieślniczych usytuowana jest w pobliżu bazarów (np. w Samarkandzie),
które zresztą w związku z przebudową i rozbudową miast Uzbekistanu
usuwane są z wnętrza miasta i lokalizowane na peryferiach.
Interesujących przykładów zmienności warsztatu rzemieślniczego do
starcza kuźnia. Miejscowe kuźnie mieszczą się najczęściej w budynkach
wzniesionych w rozpowszechnionej tradycyjnej technice szkieletowej.
Powierzchnia warsztatu, szczególnie w miastach, jest niewielka, a światło
z braku okien dociera przez otwarte drzwi lub odsłoniętą frontową
ścianę pomieszczenia (ryc. 1). W w y n i k u w p ł y w u europejskiego rzemiosła,
bo ono jest głównym czynnikiem zmian w warsztatach, podniesiono, po
czynając od końca X I X w . , ogniska kowalskie uprzednio usytuowane
tuż nad podłogą oraz obudowano je i zaopatrzono w kominy. Tradycyjne
miechy ze ściągniętych w całości skór baranich zastąpiono europejskimi
na planie równobocznego trójkąta. Podniesiono również kowadła, usta
wiając je na pniakach, co pozwoliło zlikwidować jamy przed kowadłem.
Przy niskim ustawieniu kowadła jama taka umożliwiała kowalowi kucie
ciężkim młotem w pozycji stojącej; inne prace natomiast wykonywał on
wówczas na siedząco. Nowo budowane warsztaty kowalskie stawiane są
na wzór europejski (ryc. 2). Pomieszczenia produkcyjne większości rze
mieślników zmieniły się radykalnie w związku z ich skoncentrowaniem
w budynkach wzniesionych przez spółdzielnie lub państwowy przemysł
terenowy.
Kowalstwo, jedno z najżywotniejszych dotąd rzemiosł, umożliwia
również śledzenie zmian w narzędziach. Zmiany te postępowały i postę
pują w kierunku: a) wymiany narzędzi użytkowanych dotąd i wykony
wanych przez miejscowych kowali na podobne narzędzia produkcji fa
brycznej, b) przejmowania narzędzi nowych, dotychczas nie znanych,
c) doskonalenia miejscowych narzędzi i sprzętów w oparciu o nowe
wzory.
Zastępowanie miejscowych narzędzi i sprzętów wyrobami fabrycz
nymi objęło przede wszystkim przedmioty trudne i pracochłonne,
a w związku z t y m kosztowne w wykonaniu rękodzielniczym, m. i n .
t
1 6
1 6
Szczegółowe określenie chronologii nowych e l e m e n t ó w w rzemiośle jest
w większości w y p a d k ó w niemożliwe. Upowszechnienie się nowości było z reguły
procesem rozciągniętym w czasie. Pamiętać musimy o różnej podatności na w p ł y
wy europejskie i różnym tempie przemian w rzemiośle wielkich miast, zasiedlo
nych przez duże grupy ludności europejskiej (np. Taszkient, Samarkanda, K o
kand) oraz w rzemiośle terenów oddalonych od szlaków komunikacyjnych
i wielkich ośrodków miejskich.
500
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
kowadła i imadła. W kuźniach pojawiły się jednorożne lub dwurożne
przywiezione kowadła, które jednakże nie wyparły do końca bezrożnych
kowadeł miejscowych o kwadratowej powierzchni pracującej. Imadła
wytwarzane przez miejscowych rzemieślników, o gwincie z przyspawanego drutu miedzianego , przyjęte pod w p ł y w e m europejskim zapewne
już w X I X w., ustępują miejsca imadłom przywożonym z Rosji. Również
inne narzędzia fabryczne: młoty, kleszcze, przecinaki, jako tańsze i nie
kiedy trwalsze, zajęły miejsce wytwarzanych dotąd przez rzemieślników.
W w y n i k u zapożyczeń w warsztatach kowali na terenie Uzbekistanu
pojawiło się wiele narzędzi i sprzętów nowych lub o zdecydowanie od
miennych formach. Do tej grupy należą gwintownice i narzynki umożli
wiające nacinanie gwintów, wiertła, wymienione już miechy i i n . Dla
ostatniej natomiast wydzielonej grupy narzędzi i sprzętów, nadal utrzy
mywanych, lecz doskonalonych pod w p ł y w e m kontaktu, reprezentatywne
jest miejscowe toczydło — čarch (ryc. 3). W niektórych warsztatach
ulepszono je przez zastosowanie łożysk kulkowych oraz wymianę drew
nianych kręgów oblepionych materiałem ściernym na wykonane w całości
z kamienia lub masy ściernej.
Podobny w zasadzie proces zmian zaobserwować można w narzędziach
stolarskich. Z materiałów zebranych pod koniec X I X w. w Samarkandzie,
a więc mieście otwartym dla wpływów europejskich wynika, że użytko
wane były wówczas narzędzia i sprzęty zarówno miejscowe, jak i po
chodzenia europejskiego, przy czym jednakże rzadkie były pełne zestawy
tych ostatnich. W dalszym ciągu stolarze samarkandzcy posługiwali się
w swej masie grubą deską na podstawkach, zastępującą nader jeszcze
nieliczne stoły stolarskie (warsztaty) typu europejskiego. Częściej spotkać
można drobne narzędzia europejskie: heble, dłuta i strugi. Miejscowe
świdry o kształcie wydłużonej piramidy wypierane były przez świdry
wwiezione, okrągłe w przekroju. Tzw. „sartowskie" piły, o zębach roz
chylonych od środka w dwie strony, jako mniej efektywne w porówna
niu z europejskimi, były przez nie również zastępowane .
Podstawowym tradycyjnym na terenie Azji Środkowej narzędziem
obróbki drewna była ciosła (teša). Topór i siekiera pojawiają się tutaj
w większych ilościach przyniesione przez ludność rosyjską. Jednakże do
dzisiaj topór i siekiera nie wyparły ciosły z zespołu narzędzi użytkowa
nych w pracach domowych, a nawet z pracowni rzemieślniczych. Od
mienny sposób posługiwania się toporem i ciosłą oraz znakomite rezul17
18
1 7
S u c h a r i e w a , Pozdniefieodalnyj gorod..., s. 32.
N. A. K i r p i c z n ł k o w ,
Kratkij
oczerk niekotorych
tuziemnych
promyslow w Samarkandskoj
oblasti, [w:] Sprawocznaja
kniżka
Samarkandskoj
oblasti za 1897 god, t. 5, Samarkand 1897, s. 139.
1 8
PRZEOBRAŻENIA
RZEMIOSŁA
501
UZBEKISTANU
taty osiągane tym ostatnim narzędziem w w y n i k u utrwalonych nawy
ków pozwalają na jego ciągłe utrzymywanie się. Ciosie sprzyjają również
miejscowe gatunki drewna, trudne do obróbki toporem, twarde i o skrę
conych włóknach, np. arcza (Juniperus turkestanica i J. serawschanica)
oraz saksuał (Nalochylon). Natomiast drewno wwożone: świerk i sosnę,
zdecydowanie łatwiej obrobić siekierą lub toporem.
Ryc. 3. Ostrzenie noży za pomocą toczydła (czarch) na bazarze w Margelanie
Fot.
Z. Jasiewicz
Kierunek zmian —• ku nowym, wydajniejszym narzędziom i urządze
niom produkcyjnym, wyrazisty jest również w innych specjalnościach
rzemieślniczych. Odlewnictwo żeliwne, posługujące się zespołem trady
cyjnych urządzeń i zabiegów technicznych (ryc. 4), interesujących, lecz
mało wydajnych, przejęło na początku X X w. w Taszkiencie udosko
nalone piece tzw. „kupolowe" lub „żeliwiaki" do przetopu złomu i po
dmuch przy użyciu wentylatorów . Tkacze z Samarkandy i niektórych
innych miast już pod koniec X I X w. zastosowali przy produkcji tkanin
bawełnianych krosna o czółenkach metalowych, wprawiane w ruch
działaniem udarowym, tzw. „gońca", przekazane z R o s j i . W począt
kach X X w. pojawiają się krosna o szerokim wale osnowowym .
19
20
21
1 9
2 0
21
S u с h a r i e w a, op. cit, s. 139, 143.
К i r p i с z n i к o w, op. cit., s. 149.
Narody Sriedniej Azii..., s. 238.
502
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
Krosna półautomatyczne zastosowane zostały, dzięki pomocy państwa,
w przedsiębiorstwach spółdzielczych w okresie międzywojennym.
Niebywały dynamizm cechował rozpowszechnienie się maszyn do
szycia i haftowania, sprowadzanych z Europy Zachodniej i Ameryki.
Przyjęciu tych maszyn sprzyjało na terenie Uzbekistanu przyzwyczaje
nie do kupowania gotowej odzieży oraz ogromne zapotrzebowanie na
haftowane tkaniny dekoracji wnętrz. Pierwsze maszyny pojawiły się
tutaj już pod koniec X I X w. Ich zastosowanie spotkało się ze sprzeci
wami muzułmańskiego duchowieństwa, broniącego przekazanego trady
cją kształtu rzemiosła. Na początku X X w. maszyny do szycia i hafto
wania były już w stosunkowo szerokim użyciu, a dalsze rozpowszech
nienie maszyn do haftowania uzyskało poparcie również obyczajowe.
W zamożnych kręgach miejscowej ludności wytworzył się bowiem zwy
czaj włączania maszyny hafciarskiej do posagu .
Maszyny do szycia i haftowania, szeroko zastosowane w domowym
krawiectwie i hafciarstwie, wykorzystane zostały przede wszystkim
w produkcji rzemieślniczej, znacznie obniżając czas produkcji i ceny
wyrobów. Haft maszynowy wyparł prawie całkowicie haft ręczny z pra
cowni rzemieślniczych już w latach dwudziestych. Dotąd haft ręczny
utrzymuje się głównie przy produkcji tubetejek. Współcześnie produk
cja maszynowo haftowanych tkanin dekoracyjnych ześrodkowana jest
w spółdzielniach oraz zakładach państwowego przemysłu terenowego
(ryc. 5), zatrudniających na terenie Republiki ponad 2 tys. hafciarzy .
Jednym ze współczesnych problemów technicznych tej gałęzi w y t w ó r
czości jest skonstruowanie specjalnych maszyn do haftu płaskiego
bosma, bardzo potrzebnego w uzbeckim zdobnictwie, a dotąd wykony
wanego ręcznie .
Czynności wytwórcze wyznaczone są umiejętnościami rzemieślnika,
a te z kolei uwarunkowane możliwościami ich uzyskania, użytkowanymi
narzędziami i surowcami oraz asortymentem produkcji. Uzyskiwaniu
owych umiejętności, również w środkowoazjatyckim rzemiośle starannie
skrywanych, służyło długoletnie terminowanie u mistrza — właściciela
warsztatu. Rozbudowany w okresie po Rewolucji system szkolnictwa
zawodowego, przygotowującego specjalistów również z zakresu rzemiosł
artystycznych dla spółdzielczości i przemysłu terenowego, znacznie
ułatwił rozpowszechnianie nowych czynności i zabiegów wytwórczych.
22
23
24
2 2
A. M o r o z ó w a, Maszinnaja diekoratiwnaja
kient 1960, s. 11.
Narody Sriedniej Azii..., s . 399.
A. S i d o r i e n k o , A. S k o r o w a r o w a ,
kient 1960, s. 1.
wysziwka
Uzbiekistana,
Tasz
Uzbiekskaja
wysziwka,
Tasz
23
2 4
Ryc. 4. Przygotowywanie formy dla odlewów żeliwnych, 1872 rok. Album
Turkiestański. Ze zbiorów Leningradzkiego oddziału Instytutu Arche
ologii A N Z S R R
504
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
Także koncentracja rzemieślników w dużych spółdzielczych i państwo
wych przedsiębiorstwach sprzyjała przenikaniu nowej technologii.
Specyficzny koloryt nadawał rzemiosłu środkowoazjatyckiemu, dzi
siaj już w znacznej mierze zanikły, nawyk pracowania na siedząco, ze
skrzyżowanymi nogami. W tej pozycji np. kowale wykonywali na
kowadle prace nie wymagające kucia ciężkim młotem. Interesującą
różnicę między kowalstwem środkowoazjatyckim a europejskim w spo
sobie kucia stwierdził S. M . Dudin. Otóż wpadła mu w ucho odmienna
„ m u z y k a " kuźni na terenie Uzbekistanu, w której kowale, pracując
we dwójkę, uderzali młotami prawie r ó w n o c z e ś n i e .
Bezsporna jest współzależność czynności wytwórczych i użytkowa
nych narzędzi. Przyjęcie narzędzia produkcji fabrycznej podobnego do
dotąd użytkowanego nie nastręczało trudności, gdyż nie wymagało
zmian w czynnościach wytwórczych. Większe opory napotykały narzę
dzia i urządzenia zupełnie nowe, choćby gwintownice i narzynki w ko
walstwie, czy topory w rzemiosłach obróbki drewna, których zastoso
wanie było możliwe przy równoczesnym przyswojeniu nowych umie
jętności i nawyków. Zależność czynności od narzędzi wwraźna jest
w tych specjalnościach i dziedzinach pracy, w których nie zastosowano
nowych narzędzi; czynności wytwórcze pozostały w nich w zasadzie bez
zmian.
Interesujące zmiany wprowadzają w czynnościach wytwórczych
nowe surowce. Prawdziwą rewolucję w farbiarstwie wywołało roz
powszechnienie syntetycznych barwników anilinowych, zapoczątkowane
w latach siedemdziesiątych X I X w . W garncarstwie zmiana techniki
zdobienia związana była z zastąpieniem pod koniec X I X w. polewy
potażowej przez ołowiową oraz zastosowaniem w latach czterdziestych
X X w. gotowego szkliwa . W jubilerstwie wprowadzenie metali zastęp
czych umożliwiło m. in. szerokie zastosowanie w produkcji współczes
nych wielkich przedsiębiorstw jubilerskich techniki anodyzowania .
Uporczywe posługiwanie się kowali miejscową dymarkową stalą i odrzu
canie twardej stali europejskiej było z kolei wynikiem braku umiejęt
ności obróbki tej ostatniej. Miękką stal dymarkową utwardzano nawęglaniem, natomiast twarda stal hutnicza wymaga hartowania. Kres
posługiwaniu się stalą dymarkową, a t y m samym miejscowemu w y 25
2 6
27
28
25
S. M. D u d i n , Otczety o pojezdkach w Sriednuju Aziju (1900—1902), s. 28.
Rękopis w archiwum P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnografii L u d ó w Z S R R w L e n i n
gradzie.
S u c h a r i e w a , op. cit., s. 71.
E . M. P i e s z c z e r i e w a ,
Gonczarnoje
proizwodstwo
Sriedniej
Azii,
„Trudy Instituía Etnografii", t. 42: 1959, s. 184.
A. S o k o ł o w a , Juwielirnoje
iskusstwo, Taszkient 1960, s. 1.
26
2 7
28
PRZEOBRAŻENIA
RZEMIOSŁA
505
UZBEKISTANU
topowi dymarkowemu, kładzie hutnictwo rosyjskie, dostarczając na
przełomie X I X i X X w. specjalnych gatunków miękkiej stali .
Czynności wytwórcze są na koniec wyznaczone przez wykonywane
wytwory i usługi. Nowe wyroby, wprowadzone do produkcji w wyniku
kontaktu, sprzyjały upowszechnianiu się nowych czynności w y t w ó r 29
Ryc. 5. Haftowanie przy użyciu maszyn. Przedsiębiorstwo przemysłu artystycznego
„Trud żenszczin" w Samarkandzie
Fot.
Z.
Jasiewicz
czych. Również tradycyjne wytwory mogą być i są wykonywane przy
zastosowaniu nowych umiejętności. W tych wypadkach jednak, kiedy
tradycyjne wytwory są zdecydowanie różne od użytkowanych w zindustrializowanej, masowej kulturze europejskiej, obserwujemy trwałość
dawnych czynności. Niezmiernie charakterystycznym przykładem tej
tendencji jest ręczna technika tzw. „rezerwacji", przeniesiona bez
istotniejszych zmian z rzemiosła i utrzymująca się w zespole nowo
czesnych technik wytwórczych współczesnego fabrycznego tkactwa.
„Rezerwacja" (ryc. 6) ma na celu przygotowanie do farbowania pasm
29
W.
В a 1 к o w,
Taszkient 1927, s. 77.
Kustarno-riemieslennaja
promyszliennost
Sriedniej
Azii
y
-506
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
osnowy przeznaczonych do produkcji „chan-atłasów" o oryginalnej
ornamentacji z wzorów o rozpływających się konturach. Próby zastą
pienia ręcznej rezerwacji innymi, bardziej wydajnymi sposobami zdobie
nia nie dały rezultatów. Druk nie potrafi oddać właściwych „chan-atłasom" odcieni przejściowych. Być może lepsze w y n i k i przyniosą
prowadzone od k i l k u lat próby mechanicznego nanoszenia rysunku na
nici osnowy.
Spośród wyliczonych przez nas czynników ważnych dla rzemiosła
wszystkie mają swój udział, co nietrudno wywnioskować z dokonanego
przeglądu w przemianach techniki rzemieślniczej. Jednym z najistotniej
szych z nich jest jednak postawa rzemieślnika, wyznaczona z kolei
przez całe jego środowisko społeczno-kulturowe. Do przyjęcia nowej,
wydajniejszej techniki produkcyjnej skłania jej wyższa wydajność i no
we potrzeby odbiorców. Oparciem dla starej techniki są z kolei nie
łatwe do przezwyciężenia nawyki produkcyjne, trudności w uzyskaniu
nowych narzędzi i umiejętności oraz tradycyjne potrzeby konsumen
tów. Istotną rolę w wyposażeniu uspółdzielczonych rzemieślników
w nową, bardziej wydajną technologię odegrało socjalistyczne państwo.
Z a k r e s p r o d u k c j i r z e m i o s ł a — rodzaj wytworów i usług,
wyznaczony jest głównie z jednej strony potrzebami odbiorców, a z dru
giej technicznym stanem i zaopatrzeniem surowcowym rzemiosła. Po
trzeby odbiorców związane są z akceptacją wyrobu, cenionego w okreś
lonych warunkach społeczno-kulturowych zarówno ze względu na funk
cję użytkową, jak i walory estetyczne; akceptacja owa ma znaczenie
dla rzemiosła wówczas, jeżeli towarzyszy jej zdolność nabywcza odЪiorców. Możliwość zaspokojenia aktualnych potrzeb odbiorców określa
miejsce rzemiosła wśród konkurencyjnych form wytwarzania: przemy
słu fabrycznego i przemysłu domowego.
Zakres produkcji rzemiosła w badanym okresie podlegał burzliwym
zmianom. Przeobrażeniom społeczno-kulturowym dokonywającym się na
terenie Uzbekistanu towarzyszyły coraz to nowe potrzeby ludności.
W zaspokajaniu wielu z owych potrzeb rzemiosło musiało przegrać
konkurencyjną walkę z przemysłem. Swe pozycje wytwórcy rzemiosło
nadal utrzymuje m. in. w rzemiosłach artystycznych, opartych na tra
dycjach miejscowego zdobnictwa, i w tej zresztą dziedzinie odczuwając
konkurencję przemysłu. Nowa funkcja rzemiosła w Uzbekistanie, po
dobnie jak i na innych terenach uprzemysłowionych, polega przede
wszystkim na świadczeniu usług.
Kowalstwo dostarczało, jeszcze na przełomie X I X i X X w., wielu
wyrobów niezbędnych dla rolnictwa, innych rzemiosł oraz gospodar
stwa domowego. Były to m. in. narzędzia do obróbki drewna, metalu
i kamienia, noże, nożyce, brzytwy, podkowy, gwoździe, wrzeciądze, t u -
PRZEOBRAŻENIA
RZEMIOSŁA
507
UZBEKISTANU
30
leje do arb, szczypce do węgli . Z całego szeregu wyrobów kowalstwo
rezygnuje, nie wytrzymując konkurencji z tańszymi wyrobami fabrycz
nymi. Jako wytwórcy kowale pracujący w jedno- lub kilkuosobowych
warsztatach utrzymują się dzięki przywiązaniu ludności do miejsco
wych narzędzi o specyficznych kształtach, zróżnicowanych zresztą regio-
Ryc. 6. „Rezerwacja" — przewiązywanie pasm osnowy przed oddaniem ich do
farbowania. Przedsiębiorstwo przemysłu jedwabniczego „Atłas" w Margelanie
Fot.
Z. Jasiewicz
nalnie na terenie Uzbekistanu. Kowale nadal wytwarzają motyki (ketmen) szeroko stosowane w rolnictwie i pracach budowlanych, sierpy
o ostrzu wygiętym na podobieństwo kosy pod kątem prostym oraz
nadzwyczaj popularne ciosły. Przemiany w zakresie produkcji polegały
więc przede wszystkim na jej zawężeniu do wyrobów, których w y
twarzania nie podjął się przemysł fabryczny. Natomiast w dziedzinie
usług kowalstwo podjęło się nowych prac związanych z naprawami nie
których wyrobów fabrycznych. Poważniejszym zmianom podlegał zakres
produkcji w spółdzielczych i państwowych przedsiębiorstwach metalo
wych, zatrudniających większą liczbę rzemieślników.
Odlewnictwo żeliwne to specjalność najprawdopodobniej zanikła już
ostatecznie na terenie Uzbekistanu. W połowie X I X w. zaopatrywało
ono miejscową ludność w kotły, dzbany do gotowania wody, lampki
3 0
К i r p i с z n i к o w, op. cit., s. 126.
508
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
oliwne, tuleje do kół arb oraz radlice. W wyniku konkurencji towarów
fabrycznych odlewnictwo w pierwszym rzędzie rezygnuje, już pod
koniec X I X w., z wytwarzania kotłów. Kotły z uralskich zakładów
metalurgicznych, wwożone na teren współczesnego Uzbekistanu już
w 1 połowie X I X w . , okazały się wyższej jakości, a przede wszyst
k i m tańsze. W dalszej kolejności zaprzestano odlewania lampek oliw
nych, wypartych przez lampy naftowe i światło elektryczne oraz fa
jerek, zastępowanych stopniowo piecami. Miejscowemu odlewnictwu
nie pomogły próby wprowadzenia do produkcji wytworów dostosowa
nych do nowych potrzeb: rusztów, płyt kuchennych i drzwiczek do
pieców , a nawet części fabrycznych maszyn — odziarniarek i , w cza
sie ostatniej wojny, części do traktorów. W 1 połowie X X w. odlewni
ctwo utrzymywało się, przy stale zmniejszającej się ilości warsztatów,
głównie jako dostawca r a d l i c . Pojedyncze warsztaty tradycyjnego
odlewnictwa istnieją jeszcze w niektórych regionach Tadżykistanu oraz,
być może, Kirgizji.
Wytwórczość naczyń miedzianych, związana ściśle z domowymi, co
dziennymi potrzebami ludności, rozwinęła się w X I X wieku w jedną
z reprezentacyjnych dziedzin rzemiosła artystycznego. Prowadzona ona
była przez dwie współdziałające specjalności rzemieślnicze: tzw. miskar,
którzy z miedzianej blachy wyklepywali elementy naczynia i spawali
je, oraz na nakkoš, którzy ozdabiali naczynie. Do charakterystycznych
tradycyjnych form ich wytworów należą: wysmukłe dzbany do za
parzania herbaty, naczynia do polewania rąk i naczynia podstawiane
w celu zebrania wody w czasie umywania, naczynia do przenoszenia
wody oraz tace.
Konkurencja fabrycznych naczyń metalowych, przywożonych z Rosji
w coraz to większych ilościach w 2 poł. X I X i X X w., wywołała w miej
scowym rzemiośle następujące reakcje: a) zaprzestano zdobnictwa lub
je uproszczono na wyrobach przeznaczonych dla masowego odbiorcy;
b) wzbogacono zdobnictwo na naczyniach dla zamożnych odbiorców,
w tym również europejskich; c) wprowadzono do produkcji nowe formy
naczyń, wzorowane na europejskich; d) podjęto zdobienie fabrycznych
naczyń wwożonych z Rosji.
Pierwsza z wymienionych reakcji, której celem było potanienie
3 1
32
3 3
34
3 1
A. D., Czuguno-litiejnoje
proizwodstwo,
[w:] Russkij
Turkiestan,
t. 2,
Moskwa 1872, s. 225.
Tamże, s. 226.
К i r p i с z n i к o w, op. cit., s. 121.
I . D ż a b b a r o w , К woprosu o tiechnikie czuguno-litiejnogo
proizwodstwa
Choriezma, [w:] Istorija matierialnoj kultury Uzbiekistana, t. 1, Taszkient 1959,
s. 209.
32
3 3
3 4
PRZEOBRAŻENIA
RZEMIOSŁA
UZBEKISTANU
509
naczyń, przyniosła skutki jedynie doraźne. Szans przetrwania rzemiosłu
dostarczyła natomiast druga z reakcji. Artystyczny walor naczyń za
pewnił i m nabywców w wąskim kręgu ludzi zamożnych, przy czym
żądania nabywców okazały się rozbieżne. Miejscowi bogacze i miesz
czańskie warstwy osiedleńców rosyjskich parły w kierunku wprowadze
nia nowych technik i materiałów zdobniczych, podnoszących okazałość
i barwność naczyń: inkrustacji srebrem, niello, pokrywania emaliami,
ozdabiania szlachetnymi i półszlachetnymi kamieniami, kolorowym
szkłem, a nawet l a k ą . Europejscy kolekcjonerzy i znawcy sztuki do
magali się natomiast tradycyjnego zdobnictwa, operującego silnie zgeometryzowanym ornamentem, wybijanym przecinakiem.
Innym przejawem obrony wytwórców naczyń miedzianych wobec
konkurencji towarów fabrycznych było rozpoczęcie produkcji, pod ko
niec X I X i na początku X X wieku, naczyń i sprzętów o formach
europejskich: samowarów, wiader, waz do owoców oraz świeczników.
Na koniec nader interesującą reakcją nakkoš (specjalistów zdobiących
naczynia) na pojawienie się wyrobów fabrycznych było potraktowanie
ich jako półfabrykatów i podjęcie się ich zdobienia. Zdobiono tulskie
samowary
i inne naczynia, które następnie sprzedawano po wyższych
cenach.
Użytkowy walor naczyń miedzianych produkowanych przez rzemio
sło nie stwarzał podstaw do jego przetrwania. Szansą wytwórczości
naczyń miedzianych była natomiast ich wysoka wartość artystyczna.
Została ona wysoko oceniona w republice uzbeckiej i zdobnictwo w mie
dzi uznano za dział sztuki narodowej. Mecenat nad nim objęło państwo,
zabezpieczając swymi zamówieniami zbyt pracochłonnym i kosztownym
wyrobom. W latach trzydziestych w ornamentyce naczyń pojawiły się
nowe motywy, nawiązujące do historycznych tradycji kształtującego się
narodu: wyobrażenia zabytków architektury Buchary, Samarkandy
i Kokandu. Mniej udane artystycznie były próby wprowadzenia tema
t y k i antropomorficznej. Tradycje silnie zgeometryzowanego
stylu
X I X w., odżegnującego się zdecydowanie ze względów religijnych od
przedstawiania postaci ludzkich, trudne były do przełamania dla starych
mistrzów. Natomiast szeroko rozpowszechniła się ornamentyka korzysta
jąca z emblematów na herbach związkowym i republikańskim: pięcio
ramiennej gwiazdy, sierpa i młota oraz torebek i kwiatów bawełny.
3 5
3 6
Do niedawna centrum wytwórczości zdobionych naczyń miedzianych
była Buchara. W ramach spółdzielni ,,40-lecie Października" działała
tam grupa rzemieślników pod kierownictwem mistrza Muchtara M u 3 5
3 6
B. S i e r g i e j e w , Czekarika
J u d i n , op. cit., s. 106.
po miedi, Taszkient I960, s. 11.
510
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
sinowa. W związku z wymieraniem starych mistrzów sztuka zdobienia
naczyń miedzianych przejmowana jest przez nowych ludzi i instytucje:
artystów plastyków oraz przemysł fabryczny. W ramach przemysłu
czyni się próby zastąpienia ręcznego wybijania ornamentu trawieniem
chemicznym .
Jubilerstwo powiększa produkcję na przełomie X I X i X X w. Wzrost
ten związany był z zapotrzebowaniem na wyroby jubilerskie społeczeń
stwa wciąganego w orbitę stosunków towarowych oraz napływem rosyj
skiego złota i srebra. W okresie bezpośrednio po Rewolucji zmalało
zapotrzebowanie na wyroby jubilerskie. W wyniku przeobrażeń społeczno-gospodarczych zabrakło nabywców z dotąd uprzywilejowanych klas
i grup społecznych. Niemniej istotne były zmiany w stylu życia, nie
aprobujące przeładowania stroju ozdobami. Wycofywane są z użytku
ozdoby wielkie i ciężkie , a ponadto pewne ich specyficzne typy: łań
cuszki z wisiorkami w kształcie kluczy wplatane w warkocze, tzw.
„brwi" — abru, dla podkreślenia b r w i naturalnych oraz ozdoby przy
twierdzone do przegrody nosowej.
Współcześnie tradycyjna sztuka jubilerska kontynuowana jest w no
wych warunkach i z uwzględnieniem nowych potrzeb zarówno przez
jubilerów-rękodzielników, jak i w ramach przemysłu fabrycznego. Ci
pierwsi pracują głównie w Bucharze, a także Andiżanie, Kokandzie
i Namanganie. Wielkim centrum przemysłu jubilerskiego jest natomiast
Taszkient , skąd ozdoby rozchodzą się po całej Republice, łamiąc do
tychczasowe granice upodobań regionalnych. Wykorzystując stare wzo
ry jubilerzy taszkientcy wytwarzają, przy pomocy nowoczesnych środ
ków technicznych, również nowe wytwory: bransolety i koperty do
zegarków, brosze, spinki do koszul i in.
Wytwórczość tkanin i odzieży dostarcza kapitalnych przykładów za
równo upowszechniania się nowych wytworów, pochodzących z kręgu
kultury europejskiej, jak i zaniku lub adaptacji do nowych w a r u n k ó w
wytworów tradycyjnych.
Konkurencji fabrycznej nie wytrzymuje tkactwo bawełniane. Na
przełomie X I X i X X w. znika ono m. in. z Buchary, w której domino
wało jeszcze w 1 połowie X I X w. Uprawiane nadal w rzemiośle wiej
skim i przemyśle domowym odżywa w latach I wojny światowej oraz
wojny domowej. W związku z głębokim kryzysem gospodarczym tkani
ny bawełniane, dostarczane przez uwięlokrotnioną wówczas liczbę tka37
38
39
4 0
37
T. P a r a d o k s ó w a, Chudożestwiennaja
1960, s. 2.
' Narody Sriedniej Azii..., s. 397.
S o k o ł o w a , op. cit., s. 1.
S u с h a r i e w a, op. cit., s. 57 n.
3
3 9
4 0
czekanka
po
mietallu,
Taszkient
PRZEOBRAŻENIA
RZEMIOSŁA
511
UZBEKISTANU
4 i
czy, uzyskały rangę obiegowego środka płatniczego . Tkactwo jedwabne
natomiast dłużej opierało się wytwórczości fabrycznej. Liczne rodzaje
miejscowych tkanin jedwabnych cieszyły się nie tylko dużym uznaniem
w e w n ę t r z n y m , ale były również eksportowane do Rosji i na S y b e r i ę .
Rękodzielnicze tkactwo zostaje zastąpione przemysłem fabrycznym do
piero w wyniku socjalistycznej industrializacji kraju. Dotąd jednak
przemysł tkacki wytwarza tkaniny wypracowane w ramach rzemiosła.
Przykładem takiej tkaniny jest przede wszystkim „chan-atłas". Niegdyś
dostępny jedynie elitarnym warstwom feudalnego społeczeństwa współ
cześnie stał się „chan-atłas" tkaniną obowiązującą w ogólnonarodowym
stroju kobiecym.
Wśród tkanin dekoracji wnętrz olbrzymią popularnością cieszą się
kobierce. Ich wytwórczość, uprawiana niegdyś głównie w pasterskich
plemionach Uzbeków, współcześnie ześrodkowana została w przedsię
biorstwach przemysłu artystycznego. Przez wiele lat w przedsiębior
stwach tych kopiowano wzory kobierców turkmeńskich, znanych zresz
tą w Europie pod nazwą „bucharskich". Poczynając od lat pięćdziesią
tych naszego wieku czynione są starania stworzenia kobierca „uzbec
kiego", o własnym wyrazie artystycznym, czerpiącym ze zdobnictwa
pasterskich Uzbeków. Jednocześnie do tworzonego stylu wprowadza się
nowe motywy: kwiaty i torebki bawełny, gołębie i i n .
Prawdziwą powszechność uzyskały tkaniny haftowane. Narzuty tra
dycyjnie używane do przykrywania pościeli, składanej na dzień w stosy,
w wielu rodzinach stosuje się dzisiaj jako ścienne makaty. Nowym
zjawiskiem są również wydłużone haftowane makaty rozwieszone nad
łóżkami i tapczanami, a także haftowane tkaniny używane na zasłony
i lambrekiny oraz jako serwety. Specjalnie ceniony, również współ
cześnie, jest haft złotem. Jego głównym ośrodkiem pozostała do dzisiaj
Buchara. Mistrzowie złotego haftu, obok przedmiotów użytkowych,
w t y m również dotąd nie wyrabianych torebek damskich, futerałów do
okularów, ozdobnych okładek na książki itp., tworzą wielkie tkaniny
dekoracyjne. Ich dziełem jest m. in. kurtyna teatru im. Nawoi w Tasz
kiencie z motywem ornamentacyjnym płaczącej wierzby . Haft złotem
zaliczyć należy do tych rodzajów rzemiosła artystycznego, które współ
tworzy narodową specyfikę sztuki uzbeckiej.
42
4 3
44
Fabryczny przemysł odzieżowy, który w znacznej części wyparł już
41
В a 1 к o w, op. cit, s. 69.
Kirpicznikow,
op. cit., s. 154.
Narody Sriedniej Azii..., s. 401.
E . M. P i e s z c z e r i e w a ,
Blicharskie
Antropologii i Etnografii", t. 16: 1955, s. 282.
4 2
43
4 4
zołotoszwiej,
„Sbornik
Muzieja
512
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
wytwórczość rzemieślniczą, popularyzuje głównie europejskie formy
odzieży. W produkcji wielu wytworów jednak, przede wszystkim sukien
kobiecych, przemysł opiera się na przyjętym tutaj kroju odzieży. Rów
nież kolor tkaniny dobierany jest z uwzględnieniem gustów Uzbeczek .
Prawdziwie masowym wytworem spółdzielczych i państwowych pra
cowni odzieżowych są tubetejki, które stały się narodowym nakryciem
głowy mężczyzn, a noszone są także przez kobiety. Producentem innych
tradycyjnych form odzieży jest głównie przemysł domowy.
W garncarstwie krótkotrwały okres ożywienia, w wyniku zderzenia
się dwóch sposobów produkcji: rzemieślniczego i fabrycznego, przypada
na koniec X I X w. Import naczyń fabrycznych nie był jeszcze masowy,
a wynik konkurencji między rzemiosłem i przemysłem nie przesądzony.
Wówczas to zaobserwować było można dynamiczne przejmowanie przez
rzemiosło miejskie nowych wytworów. W Samarkandzie Rosjanie, któ
rzy odczuwali uprzednio brak naczyń, pod koniec X I X w. zostali już
dostatecznie zaopatrzeni przez miejscowych garncarzy w wyroby po
trzebne europejskiemu nabywcy: dzbanki do mleka, wazony, patery
i salaterki do owoców, wazy do zupy i in.
Wwóz dużych ilości naczyń
fabrycznych ograniczył w okresie późniejszym wytwórczość garncarską.
Współczesne zapotrzebowanie na naczynia stołowe jest zaspokajane nie
tylko przez import, ale również dzięki miejscowej fabrycznej produkcji
porcelany, uruchomionej w roku 1954 . Garncarstwo wytwarzające na
czynia użytkowe zachowało rynek zbytu jedynie na terenach oddalonych
od ośrodków miejskich i l i n i i transportowych oraz dla niektórych rodza
jów wyrobów: m. in. dzbanów do wody, masielnic i „nocników"—tubak,
przytwierdzanych do kołysek .
45
4 6
47
48
W warunkach Uzbekistanu produkcja garncarska odgrywała do nie
dawna dużą rolę również w rolnictwie. W konstrukcji tzw. čigir — kie
ratowego czerpaka do podnoszenia wody, powszechnego na terenie
Chorezmu — znalazły zastosowanie specjalne dzbany, przytwierdzane
-do każdego koła w ilości od 15 do 35. Szeroko użytkowano również
gliniane rury do przeprowadzania wody pod ziemią. I te wyroby garn
carskie nie ostały się w procesie przemian. Cigiry wypierane są przez
pompy — irygatory, a gliniane rury zastępowane betonowymi.
Wytwór garncarski nabywany jest nie tylko ze względu na swe
4 5
K . L . Z a d у c h i n a, Uzbieki dielty' Amu-Darii,
„Trudy Choriezmskoj
Ekspiedicii", t. 1: 1952, s. 390.
Kirpicznikow,
op. cit., s. 120.
Narody Sriedniej Azii..., s. 396.
I . D ż a b b a r o w, Nowy je matierialy к istorii gonczarnogo riemiesła
Choriczma, „Trudy Choriezmskoj Ekspiedicii", t. 4: 1959, s. 392, oraz obserwacje
w ł a s n e autora.
4 6
47
4 8
PRZEOBRAŻENIA
RZEMIOSŁA
513
UZBEKISTANU
walory użytkowe, ale również estetyczne. Pod koniec X I X w., w związ
ku z próbą przeciwstawienia się konkurencji fabrycznej i nowymi po
trzebami odbiorców zaangażowanych w przemianach , obserwujemy
w garncarstwie tendencję do wzbogacenia ozdobności naczyń. Na w y
roby garncarskie przeniesiono wówczas m. in. ornament roślinny, za
obserwowany na fabrycznych wwożonych perkalach i barchanach. Nowe
zdobnictwo było tak ekspansywne, że na wielu terenach wkrótce po
ważnie ograniczyło dawne, charakteryzujące się umiarem i prostotą.
Dzisiaj wytwórczość naczyń glinianych o walorach artystycznych
utrzymała się, w niewielkim zresztą zakresie, tylko w kilku ośrodkach.
Ośrodki te, wsparte mecenatem państwowych instytucji kulturalnych,
nadal reprezentują własne style. Ceramika artystyczna specjalną opieką
otoczona została w Taszkiencie. Tam właśnie w pierwszej kolejności po
jawiły się, obok tradycyjnych motywów ornamentacyjnych, motywy
nowe: emblematy Związku Radzieckiego, kwiaty i torebki bawełny,
a także wyobrażenia postaci ludzkich: przywódców Rewolucji, poetów,
bohaterów I I wojny światowej i i n . Ukazanie w sztuce człowieka szcze
gólnie wyraziście świadczy o przemianach w ideologii twórców i od
biorców uzbeckich; islam bowiem zakazuje przedstawiania istot żywych.
Interesujące próby stworzenia ogólnonarodowego stylu ceramiki arty
stycznej wiodą z jednej strony do syntezy stylów lokalnych, a z drugiej
do upowszechnienia dekoracji tematycznej.
Wytwórczość pieców do wypieku chleba oparła się przeobrażeniom
zarówno w technice, jak i rodzaju produkcji. Piece do wypieku chleba
(tcmdir) nie mają odpowiednika w kulturze europejskiej. Są to wielkie
gliniane „naczynia" bez dna. Chleb w postaci cienkich placków (оЪ-поп)
wypieka się przylepiony do rozgrzanych uprzednio ścianek pieca. Utrzy
mywanie się masowej wytwórczości tandirów związane jest z przywią
zaniem Uzbeków do własnego typu chleba.
Wytwory kołodziejstwa i siodlarstwa również wykazały daleko idącą
odporność na konkurencję przedmiotów pochodzenia europejskiego.
Dwukolna arbo utrzymała się do dzisiaj jako główny pojazd zaprzęgo
wy użytkowany przez Uzbeków. Zmiany, którym podlega, doprowadziły
do przeniesienia woźnicy z siodła na wóz oraz zastąpienie u części
wozów drewnianych kół gumowymi. Zmniejszanie się ilości orb związa
ne jest nie z konkurencją czterokołowych wozów europejskich, a z po
stępami motoryzacji. Podobnie miejscowe siodła, charakteryzujące się
wysokim łękiem przednim i szeroką z lekka podniesioną częścią tylną,
nie zostały zastąpione przez siodła europejskie . Spadek ich produkcji
/i9
50
4 9
G. A . P u g а с z e n к o w a, L . I . R i e m p i e l ,
stana, Moskwa, 1965, s. 391.
В a l k o w, op. cit., s. 80.
5 0
33 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I
Istorija
iskusstw
Uzbieki-
514
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
jest rezultatem malejącego znaczenia jazdy wierzchem na rzecz innych
form komunikacji.
Stolarstwo natomiast zareagowało na kontakt z kulturą rosyjską
i przeobrażenia społeczno-kulturowe rozszerzeniem swojej produkcji.
Rozwój stolarstwa związany był również z dostawami drewna z północy.
Obok tradycyjnych wyrobów: skrzyń, krat do okien oraz toczonych
kołysek, nadal cieszących się uznaniem części ludności, już pod koniec
X I X w. stolarze podjęli się nowych prac. B y l i to początkowo rzemieśl
nicy z większych miast, którzy na potrzeby europejskich odbiorców
nauczyli się wytwarzać meble: stoły, krzesła, ławy, szafy, komody,
etażerki, łóżka, wieszaki i i n . Powstaje również zapotrzebowanie na
stolarkę budowlaną: drzwi, ramy okienne, drewniane podłogi itp., zwią
zane z budownictwem typu europejskiego. Z czasem wytwory przenie
sione przez ludność europejską upowszechniły się wśród Uzbeków, nie
kiedy w interesujących formach adoptowanych (ryc. 7).
Struktura
o r g a n i z а с у j n o - s p o ł e с zna
rzemiosła
w połowie X I X w. w pełni odpowiadała panującym tutaj późnofeudalnym stosunkom. Podstawowym typem przedsiębiorstwa były warsztaty,
w których obok właściciela zatrudniony był jeden albo dwóch pracowni
ków, najczęściej z rodziny mistrza. Pomocnicy ci to zwykle uczniowie;
rzemiosło środkowoazjatyckie nie znało instytucji czeladnika . Najbliż
szym jego odpowiednikiem był najemny majster, tzw. chalfa, pracujący
dla zdobycia środków na założenie własnego warsztatu.
Narastające stosunki kapitalistyczne prowadziły do zróżnicowania
feudalnej struktury społecznej rzemiosła. Liczba właścicieli drobnych
warsztatów zmniejsza się, natomiast chalfa jest coraz więcej. Praca
na stanowisku mistrza najemnego, poprzednio traktowana jako stopień
do własnego warsztatu, pod koniec X I X w. staje się położeniem stałym.
Dość powszechnie stosowanym środkiem do utrzymania wykwalifikowa
nego pracownika w jednym warsztacie była pożyczka, którą chalfa
przyjmował podejmując pracę . Z upowszechnianiem się pracy najem
nej związane było tworzenie się przedsiębiorstw zatrudniających k i l k u
nastu czy kilkudziesięciu pracowników. Ich właściciele, tzw. ustokor,
najczęściej nie uczestniczyli już w produkcji. Na terenie Buchary z koń
ca X I X w. tego typu przedsiębiorstwa pojawiły się przede wszystkim
w tkactwie i odlewnictwie
51
52
5 3
Obok właścicieli warsztatów i pracowników najemnych na terenie
5 1
E . M. P i e s z с z e г i e w, O riemiesiennych
organizacijach
Sriedniej
Azii
w konce XIX — naczale XX wieka, „Kratkije Soobszczenija Instituía Etnografii",
t. 33: 1960, s. 43.
S u c h a r i e w a , op. cit., s. 92.
Tamże, s. 86 n.
5 2
53
PRZEOBRAŻENIA
RZEMIOSŁA
515
UZBEKISTANU
Uzbekistanu występowali również rzemieślnicy zatrudniani przez całą
społeczność wioskową. Ta forma rzemiosła, znana również w Polsce
i na innych terenach europejskich, związana jest ściśle z gospodarką
naturalną. Wieś oddaje rzemieślnikowi pomieszczenie na warsztat, a nie
kiedy wyposaża go także w narzędzia i opłaca naturaliami. Wśród
Ryc. 7. Rękodzielnicze meble na bazarze w Margelanie
Fot.
z.
Jasiewicz
rzemieślników zatrudnionych na takich zasadach najczęściej spotykamy
kowali, a obok nich fryzjerów, krawców i szewców . Na początku X X w.
ta forma rzemiosła zanika w związku z rozwojem stosunków towaro
wych. Jej renesans zarejestrowano w okresie I wojny światowej i wojny
domowej , a więc w warunkach nawrotu do samowystarczalności na
wielu terenach wiejskich.
Większość specjalności rzemieślniczych posiadało swoją organizację
cechową. Powołana ona była do normowania stosunków wewnętrznych
w rzemiośle, a także do reprezentowania rzemieślników na zewnątrz.
Cechy posiadały swe statuty, tzw. risolia, zawierające podanie o po
wstaniu rzemiosła i napomnienia moralno-religijne dla rzemieślników.
54
55
5 5
M. A b d u r a i m o w, Pierieżitki
sielskoj obszcziny
kie Chumsan, „Sowietskaja Etnograf i ja", 1959, nr 4, s. 51.
В a 1 к o w, op. cit., s. 62.
5 5
w
uzbiekskom
kiszla-
516
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
Każdy ze statutów wskazuje na religijnego patrona specjalności, proroka
lub świętego czczonego przez muzułmanów .
Cechy tracą na znaczeniu po przejęciu w 2 połowie X I X w. władzy
przez administrację rosyjską na części terytorium Uzbekistanu oraz
w związku z narastaniem stosunków kapitalistycznych. Najdłużej pełnią
one funkcję ram organizacyjnych dla rzemiosła w Emiracie Bucharskim
i Chanacie Chiwijskim.
Uspółdzielczenie rzemiosła powoduje zanik zwyczajów cechowych:
wspólnych zebrań dla oddania czci patronowi rzemiosła i czytania sta
tutu, wyzwolin na mistrza, połączonych z ucztami dla starszyzny
cechowej i zgromadzeń w celu wspólnej naprawy narzędzi rzemieślni
czych . Do naszych czasów zachowały się tylko nieliczne elementy
cechowej organizacji i ideologii, kultywowane przez podeszłych wiekiem
rzemieślników.
Przebudowa życia społeczno-gospodarczego w okresie po Rewolucji
Październikowej objęła również rzemiosło. Propagując uspółdzielczenie
rzemiosła państwo umożliwiło rzemieślnikom zorganizowanie produkcji
w większych zespołach ludzkich i oparcie jej na nowych środkach tech
nicznych, a więc stopniowe przejście większości rzemieślników do pro
dukcji fabrycznej. Droga ta zapewniła ogromnym masom rzemieślników
miejsce w przeobrażającym się społeczeństwie, a jednocześnie wyzwoliła
rzemieślników pozbawionych środków produkcji od eksploatacji ze strony
właścicieli warsztatów i skupujących. Uspółdzielczenie rzemiosła było
procesem kilkuletnim, postępującym od prostych form spółdzielczości
i zbytu ku bardziej złożonym. W okresie I pięciolatki (1928—1932)
liczba rzemieślników-spółdzielców zwiększa się z 21 600 3o 50 400 . Pro
ces uspółdzielczenia rzemiosła w zasadzie zakończony został w latach
1933—1937 . W latach pięćdziesiątych spółdzielczość pracy włączona zo
stała do systemu przemysłu p a ń s t w o w e g o . W ramach terenowego
przemysłu państwowego znalazły się również niewielkie zakłady usłu
gowe i przedsiębiorstwa przemysłu artystycznego.
Zmiany w rzemiośle, przedstawione w powiązaniu z ich przyczyno
w y m uwarunkowaniem, wskazują kierunek przemian w rzemiośle Uzbe56
57
58
59
60
O. A. S u с h a r i e w а, К woprosu o gieniezisie profiessionalnych
kultów
u tadżikow i uzbiekow, „Trudy Instituía Istorii, Archeologii i Etnografii A. N.
Tadżikskoj SSR", t. 120: 1960, s. 197.
Por. E . M. P i e s z c z e r i e w a , Iz istorii ciechowých organizacii w Sriedniej Azii, „Kratkije Soobszczenija Instituía Etnografii", t. 6: 1949, s. 36.
J u d i n , op. cit., s. 111.
Istorija narodnogo chozjajstwa Uzbiekistana, t. 1, Taszkieni 1962, s. 214.
Istorija sowietskogo gosudarstwa i prawa Uzbiekistana, i. 2, Taszkient 1963,
s. 580.
5 6
5 7
5 8
59
60
PRZEOBRAŻENIA
RZEMIOSŁA
UZBEKISTANU
517
kistanu. Jest to droga zaopatrzenia ogromnej większości rzemieślników
w nowoczesne środki techniczne, podejmowania przez nich produkcji
zaspokajającej nowe potrzeby odbiorców oraz przejmowania nowych,
bardziej wydajnych i korzystnych form społeczno-organizacyjnych.
W wyniku obserwowanego przez nas procesu większość wytwórców
przestała być rzemieślnikami. Stała się pracownikami socjalistycznego
przemysłu fabrycznego i przyswoiła społeczno-kulturowe atrybuty zwią
zane z t y m stanowiskiem. Pewne cechy dawnego rzemieślnika zachowali
jedynie niektórzy pracownicy przedsiębiorstw przemysłu artystycznego
i warsztatów usługowo-naprawczych.
