98fe9665be658218400126a3ee6f2e15.pdf
Media
Part of Teodor Twaróg "snycerz i malarz z Limanowej" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4
- extracted text
-
Roman Reinfuss
TEODOR
TWARÓG
„SNYCERZ
Z mgły, która otaczała X I X wieczną twórczość
u w a ż a n ą n i e s ł u s z n i e za „ a n o n i m o w ą " coraz c z ę ś c i e j
ludową,
wyłaniają
I MALARZ
Z
LIMANOWY"
m o w a 1886). T r u d n o s n u ć d o m y s ł y czy droga w i o d ą c a o d „ m a j s
t r a " , poprzez „ s n y c e r z a i m a l a r z a " b y ł a w y r a z e m ewolucji
za
s i ę postacie znane z i m i e n i a i nazwiska oraz d z i e ł a , k t ó r e p o
chodzącej w świadomości i osobowości mistrza. Zastanawiające
sobie p o z o s t a w i ł y . E f e k t e m b a d a ń p r o w a d z o n y c h p o I I w o j n i e
jest n a t o m i a s t dlaczego przez c a ł e 40 l a t swej zawodowej d z i a ł a l
światowej
artys
n o ś c i p o d a w a ł , że jest z „ L i m a n o w y " skoro w i e m y , żo p r z y
t y c z n ą poszczególnych ludowych rzeźbiarzy, malarzy i i n . Nie
n a j m n i e j p o d koniec swego ż y c i a p r z e b y w a ł na w s i w B y t o m s k u ,
brak w ś r ó d nich również wiejskich kamieniarzy t r u d n i ą c y c h się
gdzie z m a r ł . Pochowano go na c m e n t a r z u p a r a f i a l n y m w Ż e g o
s ą liczne opracowania
artystystyczną
profesją.
monograficznych.
2
1
ukazujące
Niektórzy
działalność
doczokali s i ę
opracowań
J e d n y m z t y c h , k t ó r z y dotychczas n i e z w r ó
c i n i e . W k s i ę d z e z g o n ó w j a k o z a w ó d zanotowano
Kamienne
figury
Toodora
Twaroga
należą
„skulptor".
przeważnie
do
c i l i n a siebie u w a g i badaczy s z t u k i l u d o w e j jest Teodor T w a r ó g .
grupy kapliczek s ł u p o w y c h , podzielonych poprzecznymi gzym
W i n c e n t y Teodor T w a r ó g (bo t a k jest w L i m a n o w e j w k s i ę
sami na kondygnacje. W trzonie s ł u p a z n a j d u j ą s i ę w n ę k i z rzeź
gach p a r a f i a l n y c h zapisany) u r o d z i ł s i ę 2 w r z e ś n i a 1824 r .
3
w
b a m i ś w i ę t y c h a ś c i a n y z d o b i ą p ł a s k o r z e ź b y o tej samej te
Starej W s i , l e ż ą c e j p a r ę k i l o m e t r ó w na p o ł u d n i o w y w s c h ó d o d
m a t y c e . F i g u r z b u d o w a n y c h w e d ł u g podobnego schematu
jest
L i m a n o w e j . Zagroda w k t ó r e j p r z y s z e d ł na ś w i a t z n a j d o w a ł a s i ę
d u ż o , szczególnie w K r a k o w s k i m ,
na
w p o b l i ż u d w o r u , na r o l i zwanej „ M a l a r z ó w k a " co pozwala p r z y
p o ł u d n i e o d W i s ł y , j e d n a k ż e w y k o n a n e przez T w a r o g a r ó ż n i ą s i ę
puszczać, ż e w przeszłości rodzina Twaroga była w jakiś sposób
od innych.
z w i ą z a n a z d w o r e m i m a l a r s t w e m . W e d ł u g ustnej
na terenach p o ł o ż o n y c h
informacji
J u ż najstarsza znana n a m k a m i e n n a f i g u r a T w a r o g a ( R a j -
W a l e n t e g o G a w r o n a przodek T w a r o g a w y k o n a ł w 1782 r. obraz
b r o t , 1858) posiada cechy wspomnianej w y ż e j o d r ę b n o ś c i . N a
ś w . J a n a K o n t e g o do k a p l i c y ś w . A n n y w L i m a n o w e j .
Pochodził
p r o s t o k ą t n e j płycie kamiennej, pełniącej funkcję podstawy, stoi
w i ę c Teodor T w a r ó g z r o d z i n y , k t ó r e j n i e obca b y ł a a r t y s t y c z n a
s ł u p o p r z e k r o j u k w a d r a t o w y m , w k t ó r e g o dolnej c z ę ś c i znaj
4
profesja. T y m ł a t w i e j b y ł o m u w i ę c s z u k a ć chleba w t y m za
duje s i ę w y o d r ę b n i o n y w ą s k i m u s k o k i e m n i s k i c o k ó ł . N a s ł u p i e
wodzie.
s t a n o w i ą c y m t r z o n f i g u r y spoczywa k w a d r a t o w a p ł y t a ,
T w a r ó g , z w a n y potocznie „ T e o d o r e k " ,
był twórcą
dosyć
której
k r a w ę d z i e w y s u n i ę t e na z e w n ą t r z t w o r z ą szeroki gzyms o s k r o m
w i e l o s t r o n n y m . Zgodnie z t r a d y c j ą r o d z i n n ą z a j m o w a ł s i ę ma
n y m i bardzo p r o s t y m p r o f i l o w a n i u . Z w i e ń c z e n i e f i g u r y t w o r z y
l a r s t w e m , p r ó c z tego r z e ź b i ł w d r e w n i e i k u ł w k a m i e n i u . K a r i e r ę
kamienna
rzeźbiarską
nieco
rozpoczął
prawdopodobnie
od drewnianych
figur
nastawa w p o s t a c i p r o s t o p a d ł o ś c i a n u ,
mniejszej
od
przekroju
trzonu,
o
podstawie
zakończona
odkutym
i ś w i ą t k ó w , k t ó r e d o d a t k o w o p o l i c h r o m o w a ł . K z e ź b y drewniane
w t y m s a m y m b l o k u d w u s p a d o w y m daszkiem w k t ó r e g o k a l e n i c y
jego r o b o t y b y ł y po wsiach w o k o l i c y L i m a n o w e j n p . w M o r -
osadzony jest ż e l a z n y k r z y ż y k . W t y m p a n o n i e daszka u m i e ś c i ł
darce,
Sowlinach (włączonych
obecnie
do
miasta),
Koninie,
T w a r ó g p ł a s k o r z e ź b i o n e Oko Opatrzności.
P o n i ż e j we frontowej
S ł o p n i c a c h , Siekierzynie, b y ł y t a k ż e na t z w . M a j e r z u s t a n o w i ą c y m
ś c i a n i e nastawy w y k o n a n a jost d o ś ć g ł ę b o k a p r o s t o k ą t n a w n ę k a ,
f o l w a r k w o b r ę b i e Staroj W s i .
obwiedziona r a m k ą
N i e w i e m y k i e d y „ T e o d o r e k " z a b r a ł s i ę do k a m i e n i a r s t w a .
w postaci p ł y t k i e g o , podwójnego
W e w n ę c e znajduje s i ę Chrystus
na krzyżu.
rowka.
Trzon figury, mniej
Najstarsza znana f i g u r a p r z y d r o ż n a z jego podpisem nosi d a t ę
w i ę c e j w p o ł o w i e w y s o k o ś c i , z d o b i ą t r z y p ł a s k o r z e ź b y w prosto
1858 (w Rajbroeie). A u t o r l i c z y ł w ó w c z a s 34 l a t a i p r a w d o p o
k ą t n y c h p ł y c i n a c h z a m k n i ę t y c h o d g ó r y ł u k i e m . N a froncie t r z o n u
dobnie b y ł j u ż zaawansowanym w s w y m zawodzie r z e m i e ś l n i
Matka
k i e m , o s i a d ł y m w m i e ś c i e , skoro na cokole f i g u r y
p o s t a ć Św. Jana
znajdujemy
Boska
z Dzieciątkiem,
n a lewej ś c i a n i e
Nepomucena
płaskorzeźbiona
a na ś c i a n i e p r a w e j Św.
Wojciecha.
p o d p i s „ M a j s t e r Teodor T w a r ó g z L i m a n o w y " . J a k d ł u g o t a m
W 1967 г., k i e d y f i g u r ę fotografowano ( i l . 2) p ł a s k o r z e ź b y b y ł y
p r z e b y w a ł nie m o ż n a u s t a l i ć . B y ć m o ż e po o ż e n i e n i u s i ę z A n t o
p r y m i t y w n i e podmalowane p a r u k o l o r a m i . W d z i e s i ę ć l a t p ó ź n i e j
n i n ą H a j d a p r z e n i ó s ł s i ę do ż o n y na w i e ś i z a m i e s z k a ł w B y t o m -
(1977) ś c i a n y t r z o n u z o s t a ł y p o l i c h r o m o w a n e w s p o s ó b zmienia
sku — gdzie z m a r ł 6 lutego 1904 r. j a k o 80 l e t n i starzec. M u s i a ł
jący
się n i e m a l do k o ń c a t r z y m a ć d o s y ć krzepko skoro o s t a t n i a k u t a
agresywnych o b r a m o w a ń , n o w y c h p o d z i a ł ó w , m o t y w ó w
przez niego f i g u r a ( z n a j d u j ą c a s i ę w L i p n i c y Dolnej) w y k o n a n a
n y c h i znacznie bogatszej k o l o r y s t y k i p ł a s k o r z e ź b i o n y c h postaci
z o s t a ł a w 1900 г., k i e d y m i s t r z l i c z y ł sobie j u ż 66 l a t .
( i l . 3).
W ś w i e t l e posiadanych
plastyczną
dekoracji
przez
wprowadzenie
roślin
działalność
B a r d z o podobna w k s z t a ł t o w a n i u b r y ł y jest f i g u r a z P o ł o m u
k a m i e n i a r s k a T w a r o g a o b e j m o w a ł a 42 l a t a (1858—1900), k t ó
D u ż e g o . O d poprzedniej r ó ż n i s i ę j e d y n i e t y m , ż e dolna, posze
rych
rzona p a r t i a t r z o n u jest rozdzielona poprzecznie na d w i e c z ę ś c i :
śladem
dotychczas m a t e r i a ł ó w
kompozycję
jest k i l k a n a ś c i e k a m i e n n y c h f i g u r
przydrożnych
z rzeźbami pełnymi i płaskorzeźbami. Wyróżniają
s i ę one o d
g ó r n ą , w y k o r z y s t a n ą na i n s k r y p c j ę i d o l n ą , w k t ó r e j z trzeoh
innych swym w ł a s n y m stylem. Pozwolił on z d u ż y m prawdopo
s t r o n w y k u t e s ą nieokowate w n ę k i z p ł a s k o r z e ź b a m i
d o b i e ń s t w e m p r z y p i s a ć Twarogowi autorstwo n i e k t ó r y c h
Gzyms o d d z i a l e j ą c y
figur
świętych.
t r z o n o d p o d s t a w y jest w y d a t n y , pozba
b ą d ź przez niego nie p o d p i s a n y c h b ą d ź sygnowanych, ale t a k ,
w i o n y e l e m e n t ó w d e k o r a c y j n y c h , w y k o n a n y z g ł ę b o k i m usko
że p o d p i s u k r y t y p o d d a r n i ą nie z o s t a ł z a u w a ż o n y . M i s t r z b o w i e m
k i e m o d d o ł u , co r o b i w r a ż e n i e j a k g d y b y p o w s t a ł z d w ó c h p ł y t
p r z e w a ż n i e p o d p i s y w a ł swoje prace co zapewne m i a ł o r ó w n i e ż
p o ł o ż o n y c h jedna na d r u g i e j . N a s t a w a z a k o ń c z o n a
aspekt r e k l a m o w y . Stosowana j e d n a k przez niego f o r m u ł a
w y m daszkiem z Okiem
nie
Opatrzności
b y ł a j e d n a k o w a . N a najstarszej znanej n a m figurze z n a j d u j ą c e j s i ę
frontu p ł y t k ą wnękę z płaskorzeźbą przedstawiającą
w Rajbroeie (1858 r . ) p o d p i s a ł s i ę j a k w i e m y : „ m a j s t e r Teodor
Matki
Boskiej.
T w a r ó g z L i m a n o w y " , później p o d p i s y w a ł się najczęściej
nach
płaskorzeźby
„Sny
dwuspado
w t y m p a n o n i e , posiada o d
Koronację
Trzon figury od frontu z d o b i ą wykonane w płyoiMatki
Boskiej
Różańcowej
cerz Teodor T w a r ó g z L i m a n o w y " ( P o ł o m D u ż y 1870, T r z c i a n n a
a poniżej w owalu
i i n . ) l u b „ S n y c e r z i malarz Teodor T w a r ó g z L i m a n o w y " ( T y -
ś c i a n a c h bocznych, n a w y s o k o ś c i Matki
Jana
Ne",
z
Dzieciątkiem
j a k p o d p i s a ł go T w a r ó g . N a
Boskiej
Różańcowej,
są
225
W c z e ś n i e j s z a o r o k od poprzednio opisanej jest f i g u r a T w a
roga z n a j d u j ą c a s i ę w T y m o w e j ( i l . 7) w y k o n a n a w 1886 r. Jej
В
r z e ś k o
k o n s t r u k c j a a r c h i t e k t o n i c z n a jest analogiczna j a k w
Iwkowej,
z t y m t y l k o , że gzyms o d d z i e l a j ą c y t r z o n o d n a s t a w y jest po
Bochnia
t r a k t o w a n y dekoracyjnie, na jogo p i o n o w y c h ś c i a n a c h jest w y
Wiśnicz Nowy
^
r z e ź b i o n y m o t y w wzniesionego ł u k u m i ę d z y d w o m a
odwróco
n y m i p ó ł ł u k a m i . W e w n ą t r z ł u k u znajduje s i ę c z ę s t o
spotykana
na p r z y d r o ż n y c h
z
f i g u r a c h i nagrobkach
uskrzydlona
główka
a n i o ł k a . Opisana t u f o r m a g z y m s u z a p o ż y c z o n a z d z i e w i ę t n a s t o
w i e c z n y c h n a g r o b k ó w k l a s y c y s t y c z n y c h stosowana b y ł a w K r a
kowie jako m o t y w zdobniczy w figurach kamiennych. W y p e ł
n i e n i e f r o n t o w y c h ś c i a n f i g u r y jest identyczne j a k w I w k o w e j .
P a t r z ą c od g ó r y z n a j d u j ą
O
w n ę c e s t a t u a Matki
Bytomsko
ś w i ę t y c h Michała
s i ę p ł a s k o r z e ź b y : Trójcy
Boskiej
i Zofii
Różańcowej,
poniżej
z trzema córkami.
Świętej,
Ś c i a n y boczne wszyst
k i c h czterech s e g m e n t ó w w y p e ł n i a j ą p ł a s k o r z e ź b y
w p ł y c i n a c h (Serce Matki Boskiej,
Wojciech,
w.
Mikołaj
we
płaskorzeźby
Serce Chrystusa,
umieszczone
święci:
Florian,
i in.). Podobieństwo figur z Iwkowej i Tymowej
wskazuje, ż e T w a r ó g p o s ł u g i w a ł s i ę w z o r a m i , do k t ó r y c h w r a c a ł
z a l e ż n i e od z a m ó w i e n i a . P ł a s k o r z e ź b y f i g u r y w T y m o w e j ( i l . 15)
zostały
Limanowa
Starcia
w
1977 r . ś w i e ż o p o l i c h r o m o w a n e , n a t o m i a s t
figura
z I w k o w e j zachowana jest w stanie s u r o w y m .
Ufa's
T a k i sam u k ł a d a r c h i t e k t o n i c z n y m a j ą d w i e czterokondygna
ф /б
cjowe f i g u r y s t o j ą c e w o d l e g ł o ś c i k i l k u n a s t u m e t r ó w od siebie
ф*?
w L i p n i c y D o l n e j . Od poprzednio opisanych r ó ż n i ą s i ę j o d y n i e
Nowy
Sącz f@
bardziej o z d o b n y m w y k o n a n i e m gzymsu o d d z i e l a j ą c e g o
posz
c z e g ó l n e segmenty. Starsza, zbudowana w 1898 r . posiada d o l n y
i ś r o d k o w y gzyms o w i e r z c l i n i c h ś c i a n a c h o p a d a j ą c y c h k u k r a
- I I
ф
-
III
О
-
w ę d z i o m , n a t o m i a s t gzyms o d d z i e l a j ą c y t r z o n od n a s t a w y
IV
jest
płaski a w ścianach pionowych ma pośrodku p r o s t o k ą t n e wcięcia
( i l . 8, 9).
P ó ź n i e j s z a o d w a l a t a f i g u r a jest p r a w d o p o d o b n i e o s t a t n i m
I I . 1. Z a s i ę g w y s t ę p o w a n i a f i g u r T . T w a r o g a
d z i e ł e m 76 letniego m i s t r z a . M a ona gzyms p o ś r e d n i analogiczny
jak
poprzednia,
natomiast
górny
—
oddzielający
trzon
od
n a s t a w y — jest w y c i ę t y od d o ł u w k s z t a ł c i e profilowanego ł u k u
p ł a s k o - w y p u k ł e g o ( i l . 13). Tego rodzaju n e o b a r o k o w y d e t a l archit e c h t o n i c z n y b y w a c z ę s t o stosowany w K r a k o w s k i m przez k a m i e
5
niarzy s t a w i a j ą c y c h figury p r z y d r o ż n e i nagrobki. Nastawa m a
Św.
t a k i sam k s z t a ł t j a k we w s z y s t k i c h dotychczas o m ó w i o n y c h f i
Opisana t u f i g u r a w swej k o n s t r u k c j i a r c h i t e k
g u r a c h . W e w n ę k a c h , z n a j d u j ą c y c h s i ę w trzeciej k o n d y g n a c j i
d w i e p ł a s k o r z e ź b y ś w i ę t y c h . Po prawej Św. Józef,
Anna Samotrzecia.
po lewej
tonicznej nie r ó ż n i s i ę p r a w i e od poprzedniej, m a j e d y n i e nieco
o b y d w u f i g u r , z n a j d u j ą s i ę s t a t u y Matki Boskiej.
bogatszą
p ł a s k o r z e ź b y Świętej
dekorację
w
1967 r . c a ł a f i g u r a
postaci
płaskorzeźbionego
pozostawiona
cokołu.
W
była w surowym kamieniu,
Podobna pod w z g l ę d e m architektonicznym i dekoracyjnym
W nastawach —
Płaskorzeźby świętych
występują
r ó w n i e ż na ś c i a n a c h f r o n t o w y c h i bocznych.
Prace
w 1977 r . p ł a s k o r z e ź b y b y ł y p o l i c h r o m o w a n e ( i l . 4).
Trójcy.
Twaroga,
szczególnie
wcześniejsze,
cechowała
ry
gorystyczna prostota, b r a k ozdobnego d e t a l u . J e ż e l i p o d koniec
do o b u p o p r z e d n i c h jest f i g u r a w y k o n a n a przez T w a r o g a w M u
jego artystycznej d z i a ł a l n o ś c i staje s i ę widoczna tendencja
chówce,
wprowadzania
Trójce
posiadająca
Świętą,
k o l e Św.
nastawie
płaskorzeźbę
wyobrażającą
z a ś na t r z o n i e o d f r o n t u Serce Chrystusa
a na co
tego
samego schematu
czterokondygnacjowe.
komponowane
Przykładem
są
jest
figury
wykonana
zdobnictwa, wynika
to prawdopodobnie
n i e c z n o ś c i dostosowania s i ę do w y m o g ó w f u n d a t o r ó w ,
figury
Mikołaja.
Według
słupowe
w
jego m o g ł y
wydawać
się zbyt
ubogie w
do
г ko
którym
porównaniu
z n e o b a r o k o w y m i , bogato u g z y m s o w a n y m i f i g u r a m i , j a k i e z n a l i
z okolic W i ś n i c z a , D o b c z y c , czy W i e l i c z k i .
6
przez T w a r o g a p o d koniec l a t o s i e m d z i e s i ą t y c h f i g u r a w I w k o w e j .
N i e jest w y k l u c z o n e , ż e na k o n t o T w a r o g a n a l e ż y z a p i s a ć
R ó w n i e j a k poprzednie o s z c z ę d n a w ozdobne detale, m a t r z o n
f i g u r ę z 1870 г . , s t o j ą c ą w U j a n o w i c a c h na p ó ł n o c n y w s c h ó d o d
w y ż s z y , s k ł a d a j ą c y s i ę z d w u c z ę ś c i pra.wie r ó w n e j
Limanowej.
rozdzielonych
grubą
płytą
tworzącą
gzyms.
wysokości,
Przez
dodanie
jednego o z ł o n u f i g u r a s t a ł a s i ę smuklejsza, g d y ż k a ż d a z czterech
P o d s t a w ę , c o k ó ł i t r z o n m a t a k i e same j a k f i g u r y
z R a j b r o t u i P o ł o m u D u ż e g o . O d m i e n n y jest n a t o m i a s t
sposób
r o z w i ą z a n i a nastawy. U d o ł u obiega j ą fryz z ł o ż o n y z szerokich,
W z n o s z ą c y c h s i ę n a d s o b ą k o n d y g n a c j i m a p o d s t a w ę nieco m n i e j
s t o j ą c y c h ł u k ó w . Pionowe k r a w ę d z i e f l a n k o w a n e s ą od
s z ą od poprzedniej ( i l . 5). N a s t a w a j a k w p o p r z e d n i c h f i g u r a c h
p ó ł k o l u m i e n k a m i . P ł y t k a w n ę k a z a m k n i ę t a jest o d g ó r y ł u k i e m
a a k o ń c z o n a jest d w u s p a d o w y m daszkiem z Okiem
k o t a r o w y m , na k t ó r y m wznosi s i ę k r u c y f i k s z a s ł a n i a j ą c y częścio
Opatrzności
frontu
w t y m p a n o n i e . P r o s t o k ą t n ą p ł y e i n ę w nastawie w y p e ł n i a p ł a s k o
w o t y m p a n o n dwuspadowego daszka. Po b o k a c h k r z y ż a znaj
rzeźba
d u j ą s i ę w y k o n a n e w p e ł n e j r z e ź b i e postacie d w ó c h M a r i i a w p ł y t
przedstawiająca
Św.
Trójcę.
W
górnej
części
trzonu,
o d f r o n t u , znajduje s i ę n i e c k o w a t a w n ę k a , w k t ó r e j umieszczona
k i e j w n ę c e Chrystus F r a s o b l i w y . F r o n t o w ą ś c i a n ę t r z o n u z d o b i
jest k a m i e n n a s t a t u a Matki
płaskorzeźba
Boskiej
t r z o n u z d o b i r z e ź b a Św. Michała,
córkami.
Pozostałe
ściany
z Dzieciątkiem.
D o l n ą część
a p o s t u m e n t Św. Zofia
czterech
kondygnacji
z trzema,
wypełniają
twórczości
nisława
Na
drugiej
kondygnacji trzonu
p r z e c i w l e g ł e j od w n ę k i z p o s t a c i ą Maiki
Boskiej
w g ł ę b i o n a nisza, w k t ó r e j znajduje s i ę k a m i e n n a
226
Matkę
Boską
z
Dzieciątkiem
Odmienne n i ż dotychczas elementy n a s t a w y n i e b y ł y obco
p ł a s k o r z e ź b y ś w i ę t y c h , m . i n . J ó z e f a , Wojciecha, M i c h a ł a , Sta
biskupa.
przedstawiająca
w otoczeniu g ł ó w e k a n i o ł k ó w ( i l . 10).
Twaroga.
Półkolumienki
jako
dekoracje
w
ścianie
dwukondygnacjowego
jest
również
siebie figurze z T r z c i a n y . F r y z z ł o ż o n y
z łuków,
znacznie
zarówno
Pieta.
trzonu
zastosował
delikatniej wykonany,
znamy
krawędzi
w podpisanej
przez
wprawdzie
z
Trzciany
I I . 2, 3. F i g u r a p r z y d r o ż n a , R a j b r o t , w o j . t a r n o w s k i e , w y k . w 1858 r. Teodor T w a r ó g . S t a n z 1967
i z 1977 r.
W o j a k o w e j j a k i opisanej p o p r z e d n i o f i g u r y z I w k o w e j
czy T y m o w e j ( i l . 7). Chrystusa
rzeźbił
Twaróg
jako
na krzyżu
zwieńczenie
między
figury
( i l . 5)
I d e n t y c z n ą k o m p o z y c j ę m a f i g u r a s t o j ą c a p r z y szosie m i ę
Mariami
dzy M u c ł i ó w k ą a R a j b r o t e m . P o m i m o , że n i e znaleziono na n i e j
przy
szosie
p o d p i s u a u t o r a , m o ż e m y bez o b a w y p o p e ł n i e n i a b ł ę d u p r z y p i s a ć
Frasobliwy
jego
j ą T e o d o r o w i T w a r o g o w i ( i l . 12). W s p o m n i a n e t u d w i e f i g u r y
dwoma
stojącej
w i o d ą c e j z M u c h ó w k i do R a j b r o t u a Chrystus
r o b o t y znajdujo s i ę na figurzo w I w k o w e j
r.
(figura
z 1874 г . ) .
r ó ż n i ą s i ę o d siobie z w i e ń c z e n i a m i i t e m a t y k ą p ł a s k o r z e ź b zdo
P e w n ą n i e p o r a d n o ś ć w i d o c z n ą w w y k o n a n i u n i e k t ó r y c h szcze
b i ą c y c h trzony. Zakończenie figury z Wojakowej stanowi statua
g ó ł ó w (np. t o p o r n y fryz p r z y nastawie) m o ż n a b y
Matki
tłumaczyć
t y m , że b y ł y to pierwszo tego r o d z a j u p r ó b y podejmowano przez
m i s t r z a aby w z b o g a c i ć a r c h i t e k t o n i c z n y w y s t r ó j c a ł o ś c i .
Zwieńczenie
się k i l k a figur
ich
stanowi
statua
G n o j n i k ) Chrystus
na krzyżu
między
Ś w i ę t e g o (Uszew). N a j s t a r s z ą
datowana) f i g u r a
rzeźbiarskich
Matki
Boskiej
dwoma Mariami,
Różańcowej
umieszczone
Sw. Dominika
O p r ó c z f i g u r t y p u architektonicznego, o k t ó r y c h m ó w i l i ś m y
dotychczas, z a c h o w a ł o
Boskiej
Boskiej
są
z Dzieciątkiem
dwa
małe
na ręku.
posążki
U stóp Matki
przedstawiające
z psem t r z y m a j ą c y m w p y s k u p o c h o d n i ę . P o s t a c i ą
n i e w i e ś c i ą w s t r o j u z a k o n n i c y jest Sw.
Klara
( i l . 11).
Twaroga.
N a szczycie d r u g i o j z o m a w i a n y c h f i g u r znajduje s i ę k r u c y
(Wojakowa,
fiks pod k t ó r y m stoją dwie Marie, wykonane w rzeźbie pełnej.
lub posąg
z n i c h w y d a j e s i ę (niestety
nie
z U s z w i , p o s i a d a j ą c a bardzo s k r o m n ą a r c h i
S p o ś r ó d w s p o m n i a n y c h t u r z e ź b w y r ó ż n i a s i ę w i ę k s z ą swo
b o d ą w u k ł a d z i e c i a ł a i p e w n y m r e a l i z m e m w sposobie t r a k t o
w a n i a t w a r z y p o s ą g Sw.
Jana
Nepomucena
( i l . 6). N i e w i a d o m o
t e k t u r ę . S k ł a d a j ą s i ę n a n i ą d w i e p ł y t y p o d s t a w y , czworogra
j e d n a k czy jest on d ł u t a T w a r o g a skoro k a m i e n i a r z e stawiane
n i a s t y c o k ó ł i nieco o d niego w y ż s z y t r z o n o z d o b i o n y od. g ó r y
przez siebie f i g u r y
potrójnym
w w a r s z t a t a c h m i e j s k i c h l u b z a m a w i a l i u s w y c h zdolniejszych
ł a m a n y m g z y m s e m . Ś c i a n ę f r o n t o w ą i boczne w y
pełniają p ł a s k o r z e ź b y ś w i ę t y c h . Całość wieńczy p o s ą g Św. Jana
konkurentów.
Nepomucena ( i l . 6).
Bardziej
Twaróg
rozbudowana
jest f i g u r a ze s t a t u ą Matki
pod
Boskiej,
statuami
kupowanymi
7
najczęściej
architektonicznym
Boskiej
Różańcowej
znajdująea się w Wojakowej
figur
(Lipnica
względom
uzupełniali często
rzeźbił
Matkę
Boską.
Statuy
Matki
z Dzieciątkiem
na ręku u m i e s z c z a ł we w n ę k a c h
Dolna, Iwkowa
( i l . 5, 9) l u b na i c h z w i e ń c z e
k o ł o Czchowa. W y k o n a n a przoz T w a r o g a w 1879 r. s k ł a d a s i ę
n i a c h ( G n o j n i k , W o j a k o w a ) . Z n a n a jest jedna jego r o b o t y
z płytowej podstawy, cokołu w kształcie sześcianu i smukłego,
Boska
c z t o r o ś c i e n n o g o t r z o n u ozdobionego od d o ł u i g ó r y g ł a d k ą o p a s k ą .
Dolna r . 1900 — i l . 9) i Matka
Wydatny,
cokół
t r z y m a j ą c a w p r a w e j r ę c e b e r ł o . Postacie M a t k i B o s k i e j i D z i e
o d t r z o n u posiada ś c i a n y wierzchnie nachylone k u k r a w ę d z i o m .
c i ą t k a przedstawione s ą w k o r o n a c h . I n n o t e m a t y , j a k p o s t a ć
P i o n o w o ś c i a n y g ó r n e g o gzymsu z d o b i szeroki fryz
składający
Chrystusa Frasobliwego czy w i s z ą c e g o na k r z y ż u z d a r z a j ą
s i ę ze s t o j ą c e g o l u k u m i ę d z y d w o m a o d w r ó c o n y m i
pólłukami.
wyjątkowo.
starannie
profilowany
gzyms
oddzielający
Różańcowa
z r ę k o m a z ł o ż o n y m i do m o d l i t w y
Boska
Różańcowa
z
Matka
(Lipnica
Dzieciątkiem
się
W e w n ą t r z ł u k u znajduje s i ę p ł a s k o r z e ź b a p u t t a , a w p ó ł l u k a c h
W p ł a s k o r z e ź b i e n a t o m i a s t r o z l e g ł o ś ć t e m a t y c z n a jest znacz
u ł o ż o n e diagonalnie g a ł ą z k i z l i s t k a m i . N a f r o n t o w e j i bocznych
nie w i ę k s z a . S p r z y j a ł a t e m u d u ż a i ł o ś ć w o l n y c h miejsc n a t r z o n i e
ścianach
figury, które „należało" czymś wypełnić, jak również
trzonu
ś w i ę t y c h ( i l . 11).
znajdują
się
płaskorzeźby
przedstawiające
polegający
na
zwyczaj
t y m , że obok pewnych t e m a t ó w niejako
obo-
227
И . 12. F i g u r a p r z y drodze z M a c h ó w k i do R a j b r o t a , w y k . p r a w d o p . T w a r ó g ; i l . 13. F i g u r a w L i p n i c y D o l n e j , w y k .
T . T w a r ó g , 1900 r .
Nepomucen
P ł a s k o r z e ź b y umieszczano z r e g u ł y w p ł y e i n e , c h p r o s t o k ą t
umieszczano jeszcze p a t r o n ó w f u n d a t o r ó w i c z ł o n k ó w i c h r o d z i n y .
nych, zamkniętych u góry płaskim lub wklęsło-wypukłym łukiem,
S t w a r z a ł o t o szeroki wachlarz m o ż l i w o ś c i w doborze o s ó b ś w i ę
względnie
tych i niejednokrotnie stawiało w y k o n a w c ó w w trudnej sytuacji
W r y s u n k u na ogół p o p r a w n o . T y p i z a c j a w sposobie t r a k t o w a n i a
w i ą z k o w y c h , j a k Trójca
Święta,
Matka Boska
czy Jan
w elipsowatym medalionie kuto są dosyć
płytko.
ze w z g l ę d u na b r a k dostatecznej o r i e n t a c j i w w y m o g a c h i k o n o
twarzy w y s t ę p u j e t u podobnie j a k w rzeźbach p e ł n y c h . Zdarzają
graficznych. T w a r ó g z t r u d n o ś c i t y c h wychodził o b r o n n ą r ę k ą .
się jednak p r ó b y
indywidualizowania twarzy. Różnią
się od
T e m a t y o charakterze
siebie n p . twarze Boga Ojca i Chrystusa w p r z e d s t a w i e n i u
Trójcy
reprezentacyjnym k t ó r o umieszczał
froncie w p ł y c i n i e n a s t a w y i po ś r o d k u t r z o n u f i g u r y , n p .
Świętą
( T y m o w a , L i p n i c a D o l n a — i l . 13, I w k o w a
Koronację
Matki
Boskiej
czy Matkę
Boską
z Dzieciątkiem
Jezusa
na
Trójcę
— i l . 6),
( M u c h ó w k a , P o ł o m D u ż y — i l . 14),
(Połom Duży, Rajbrot),
Serce
( M u c h ó w k a ) m i a ł d o s k o n a ł o opracowane w e d ł u g w z o r ó w
i k o n o g r a f i c z n y c h k o ś c i e l n y c h p o p u l a r y z o w a n y c h przez w z o r n i k i
i ilustrowane cenniki f i r m p r o d u k u j ą c y c h
docierały
t e ż do p r a c o w n i w i e j s k i c h
kamieniarzy.
d o t y c z y p o p u l a r n y c h ś w i ę t y c h j a k Jan
Stanisław
Biskup,
patronek
żeńskich:
sobie
również
rzadziej,
Małgorzaty
z
Andrzej,
Józef,
Zofii,
Katarzyny,
tematami
jak np. świętych:
czy
dewocjonalia, k t ó r e
8
Nepomucen,
Wawrzyniec,
m a t ó w . F a ł d z i s t o ś ć szat przedstawiana jest z p e w n y m uprosz
czeniem.
i
W i d o c z n a jost
rytmizacji,
która
tendencja
jednak
z l o g i k ą ich naturalnego
schematyzacji
w
sprzeczność
układu.
C h o c i a ż T w a r ó g o k r e ś l a ł s i ę sam j a k „ s n y c e r z i m a l a r z "
trudno byłoby powiedzieć
na c z y m jego m a l a r s t w o
polegało.
Wojciech,
l a r s t w o sztalugowe. N i e m o ż n a nawet o d p o w i e d z i e ć na p y t a n i e
czy
czy swe r z e ź b y p o l i c h r o m o w a ł . P r z e m a w i a ł y b y p r z e c i w t e m u
Radził
f i g u r y w I w k o w o j ( i l . 5) i L i p n i c y D o l n e j (ił. 13), k t ó r e nie w y
występującymi
k a z u j ą najmniejszych ś l a d ó w m a l o w a n i a . N a t o m i a s t inne f i g u r y
Floriana,
Agnieszki,
Rozalii.
b y ł y malowane i p r z e m a l o w y w a n e . N i e m a j e d n a k ż a d n y c h p o d
staw a b y m a l a t u r y t e p r z y p i s y w a ć
W y m i e n i o n e t u postacie przedstawiane
do pewnej
n i g d y n i e popada
Dotychczas n i e w i a d o m o czy u p r a w i a ł , j a k jego przodek, ma
Anny.
ikonograficznymi
Bartłomieja,
( i l . 9). Oblicza ś w i ę t y c h r ó ż n i ą s i ę w granicach p a r u sche
T o samo
Franciszek
Barbary,
Świętej
Twarogowi.
s ą przez T w a r o g a
R z e ź b y T w a r o g a n i e n o s z ą z b y t w i e l u cech ludowego p r y
f r o n t a l n i e i statycznie. Z p r z e d s t a w i e ń o charakterze s y t u a c y j
m i t y w u . W p r a w d z i e twarze ich b y w a j ą s t y p i z o w a n e a postacio
n y m w y m i e n i ć n a l e ż y w y s t ę p u j ą c e g o c z ę s t o w r z e ź b i e kaplicz
sztywne w p o s t a w i e i g e ś c i e , lecz proporcjo c i a ł a m a j ą n a t u r a l n e
k o w e j na p o ł u d n i u o d K r a k o w a — Chryrlusa
l u b p r a w i e n a t u r a l n e a szat}- u d r a p o w a n e w m i ę k k i e f a ł d y o d d a j ą
krzyżem
(Gnojnik).
przedstawiającą
Z innych wspomnieć
Św.
Jana
( i l . 11) i Św. Floriana
dach p ł o n ą c e g o
pod
stopami
chrzczącego
należy
Chryrtusa
pod
płaskorzeźbę
w
Jordanie
( i l . 16) w y l o w a j ą c e g o z dzbana w o d ę na
b u d y n k u i Św.
smoka
upadającego
lub
Michała
depczącego
leżącego
reprezentuje
typ
wiejskiego
rzeźbiarza,
który
d r o g ą p r a k t y k i i upartego n a ś l a d o w n i c t w a z b l i ż y ł s i ę znacznie
do p o z i o m u j a k i przedstawia p r o d u k c j a miejskiego
prowincjo
nalnego r z e m i o s ł a kamieniarskiego. Pewna n a i w n o ś ć , w ł a ś c i w a
T w a r ó g j a k o uskrzydlonego rycerza t r z y m a j ą c e g o s z a b l ę w p o d
l u d o w y m r z e ź b o m , przejawia się t u t y l k o w n i e k t ó r y c h p r z y k ł a
(Iwkowa).
Michała
materiału.
Twaróg
przedstawia
niesionej do ciosu r ę c e
szatana. Św.
charakter
dach (Chrzest
w Jordanie,
w a l k a Ś w . M i c h a ł a ze s m o k i e m czy
d i a b ł e m ) gdzie a u t o r n i e zawsze r a d z i sobie z o d d a n i o m postaci
230
I I . 14. F r a g m e n t f i g u r y z P o ł o m u D u ż e g o , 1870 г . ; i l . 15. F r a g m e n t f i g u r y z T y m o w e j ,
w r u c h u l u b g d y p o s ł u g u j e s i ę s t y l i z a c j ą statycznie przedsta
w i o n y c h p o s t a c i (Św. Zofia
z trzema córkami
na figurze z I w k o -
wej — i l . 5).
1886 r,
P r z y p u s z c z a ć należy, że „ s n y c e r z i malarz z L i m a n o w y " na
tym
t r u d n y m d l a siebie terenie z y s k a ł sobie k l i e n t ó w
stosowanie
k o n k u r e n c y j n y c h cen.
Mogła
by
to
przez
potwierdzać
D z i a ł a l n o ś ć a r t y s t y c z n a Teodora T w a r o g a ogranicza s i ę do
n i e c h ę t n a w s t o s u n k u do T w a r o g a o p i n i a b o c h e ń s k i e g o k a m i e
kilkunastu wsi leżących m i ę d z y L i m a n o w ą a Wiśniczem — i l .
n i a r z a F r a n c i s z k a A d a m k a , dawnego p r a c o w n i k a z a k ł a d u k a m i e
1. M i m o
niarskiego W o j c i e c h a Samka. W i e d z i a ł on, że T w a r ó g p o c h o d z i ł
starannych
poszukiwań
n i e znaleziono ż a d n e j
jego
f i g u r y w p o b l i ż u L i m a n o w e j czy na p o ł u d n i u o d tej m i e j s c o w o ś c i .
„ z g ó r " i ż e w y k o n y w a ł r ó ż n e nieporadne r z e ź b y
W i d o c z n i e k l i e n t e l a T w a r o g a r e k r u t o w a ł a s i ę z t e r e n ó w bardziej
g ł o w a c h " , k t ó r e podobnie j a k i dzieła okolicznych wiejskich
„o dużych
z a m o ż n y c h gdzie f i g u r o bogatej a r c h i t e k t u r z e , r z e ź b i e i p ł a s k o
k a m i e n i a r z y t r a k t o w a n o u Samka p o g a r d l i w i e z w i ą c je
r z e ź b i e b y ł o sporo. B y ł t o p r z e c i e ż r e j o n b e z p o ś r e d n i e j l u b po
brodzkimi
ś r e d n i e j penetracji k r a k o w s k i c h i b o c h e ń s k i c h
pewien ksiądz
rzemieślniczych
Maćkami",
tak
określił
zachwycony w y g l ą d e m
niego w z a k ł a d z i e
w a r s z t a t ó w kamieniarskich.
bo
ludową
rzeźby
„rej-
kamieniarkę
wykonanej
dla
Samka.
P R Z Y P I S Y
1
R . Reinfuss, Rzeźba
ludowa Łemków,
„ P o l . Szt. L u d . " ,
R . 22, 1968 nr 3, s. 122—134; K . W o l s k i , Z badań nad kamie
niarstwem
ludowym na Roztoczu, „ R o c z n i k M u z e u m E t n o g r a
ficznego w K r a k o w i e " , Т . I , 1966, s. 123—128; T . Szetela-Zauchowa, Ludowa
rzeźba w kamieniu
okolic Rymanowa.
Prace
i Materiały
z Badań Etnograficznych,
R z e s z ó w 1979, s. 267—326;
R . Reinfuss, Ludowa
rzeźba kamienna
na zachodnim
Pogórzu,
„ P o l . Szt. L u d . " , R . 30, 1976 n r 3, s. 167—180; S. L e w , Ludowy
ośrodek kamieniarski
w Bruśnie pow. Lubaczów,
„ R o c z n i k Prze
m y s k i " , Т . X I , 1967, s. 193—228; A . M a ł e t a , Z badań nad ludową rzeźbą kamienną
okolic Wieliczki, Gdowa i Myślenic,
„Pol.
Szt. L u d . " , R . 32, 1978 nr 4, s. 229—240; J . Langer, Rzeźba
kamienna na Orawie, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 35, 1981 n r 1, s. 45—
53
3
K s i ę d z u proboszczowi L . K o w a l s k i e m u z L i m a n o w e j
s k ł a d a m serdeczne p o d z i ę k o w a n i e za dostarczenie ś w i a d e c t w a
c h r z t u i zgonu T . T w a r o g a .
W . G a w r o n u r o d z o n y w Starej W s i z a j m o w a ł s i ę jej
e t n o g r a f i c z n y m opracowaniem ( W . G a w r o n , Stara wieś) w p r a c y
z b i ó r . Materiały
Etnograficzne
z Pow. Limanowskiego,
Wrocław
1967, s. 28—49)
A . M a ł e t a , op. cit., s. 235, i l . 19
t a m ż e , s. 228, i l . 5
R . Reinfuss, Ludowa
rzeźba kamienna na zachodnim Po
górzu, op. c i t . , s. 172 i p r z y p i s 13; A . M a ł e t a , op. cit., s. 225
R . Reinfuss, Wpływ
rzemieślniczej
produkcji
dewocyjnej
na ludową rzeźbę kamienną,
„ P o l . Szt. L u d . " , R . 33, 1979 n r 2,
s. 67—74
4
5
6
7
8
2
E . Ś n i e ż y ń s k a - S t o l o t , Adeodatus
Martyński
kamieniarz
z Borzęcina,
„ P o l . Szt. L u d . " , R . 22, 1968 n r 3, s. 131—135
Fot. J . Świderski
231
f
I I . 1. N a c z y n i a z B r z o s t k a , M u z e u m N a r o d ó w Z S R R