e29808ed8c87a6b50164c6cbdc8921f9.pdf
Media
Part of Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej/ LUD 1969 t.53
- extracted text
-
W DWLJOZIESTOPJF;CIOLECIE ETNOGRAFII
POLSKIEJ
Lud, t. 53, 1969 1".
JOZEF BURSZTA
ETNOGRAFIA W ĆWIERĆWIECZU POLSKI LUDOWEJ
ORGANIZACJA -
TENDENCJE -
KIERUNKI BADAA
Jubileusz 25-lecia Polskiej RzeczYlpospolitej Ludowe1j, który właśnie
obchodzimy, jest okazją do refleksji, do czynienia podsumowań i do
swoistego bilansu na różnych odcinkach życia społeczeństwa polskiego,
także w nauce, tutaj konkretnie - etnografii.
Dwadzieścia pięć lat w dziejach jednej dyscypliny naukowej może
być różne. Może to być dużo, może też być i niewiele. Gdybyśmy tak
ten okres 25 lat przymierzali wstecz, to moglibyśmy uzyskać takie np.
okresy: lata 1914-1939, a więc w zasadzie okres międzywojenny z najbardziej typowymi dla niego osiągnięciami syntetyzującymi
w opracowaniach: A. Fischena, J. S. Bystro,nia, S. Poniatowskiego i K. Moszyńskiego. Wcześniejsze dwudziestopięciolecie objęłoby mniej więcej lata
1880-1914, znamienne działalnością trzech ośrodków etnograficznych:
lwowskiego (Lud), warszawskiego (Wisła, J. Karłowicz) i kraikowskiego
(Akademia Umiejętności). A znów wcześniejszy jeszcze okres - lata
1855-1880 - to dominująoa na polu etnograficznym ,postać O. Kolberga
i j~go seria Ludu, itd.
Każdy z takich i innych okresów w dziejach polskiej etnografii
stwarzał różne warunki jej rozwoju i różnie się do tego rozwoju przyczynił; były okresy powolnego rozwoju, były lata stagnacji czy, odwrotnie, niezwykłych osiągnięć. W żadnym wszJakże z takich dotychczasowych dwudziestopięcioleci nie nastąpiły tak wielkie i znamienne,
tak różnorodne i wszechstronne, a zarazem tak przyśpieszone przeobrażenia, ja1k w 25-leciu Polski Ludowej; wielkie różnorodne i wszechstronne, gdyż dotyczyły nie tylko samej nauki, jej org1anizacji, bazy
ludzkiej, metodologii i problematyki badawczej, 'ale - co właśnie znamienne - także przedmiotu tej nauki - ludu i jego kultury; przyśpieszone, gdyż nigdy jeszcze w dziejach narodu polskiego nie nastąpiło
w ciągu zaledwie 25 lat tyle jakościowych przeobrażeń, zmieniających
do gruntu zarówno strukturę społeczeństwa, jalk i obraz jego kultury.
32
JÓZEF
BURSZT A
Etnografia jest nauką o życiu i kulturze terytorialnych grup ludzkich,
przede wszystkim o kulturze żywej, aktualnej. Przedmiot ten stał się
tymczasem bardzo zmienny i coraz trudniej uchwytny. Już niemal przed
półwieczem nasz sławny etnolog, B. Malinowski, pisał: "Etnologia znajduje się w smutnej i absurdalnej, żeby nie powiedzieć tragicznej sytuacji, polegającej na tym, że ilekroć zaczyna porządkować swój warsztat
naukowy, wypracowywać właściwe narzędzia badawcze i chce już przystąpić do opracowywania wyznaczonych sobie zadań, przedmiot jej
badań znika z pola badawczego, i to znika z niezwykłą szybkością"
(Argonauci zachodniego Pacyfiku ..., wyd. polskie, 1967, s. 13). Stwierdzenie to można odnieść szczególnie właśnie do naszej polskiej rzeczy·wistości w okresie po ostatniej wojnie. Istotne cechy kultury ludowej,
równoznacznej niemal w naszych, polskich warunkach z kul turą wsi,
kulturą chłopską, na początku tego okresu to jeszcze: zdecydowana
dwuklasowość społeczeństwa polskiego i jego kultury, gdy ok. 70%
ludności mieszkającej na wsi T€lprezentowało kulturę tradycyjną, chłopską, traktowaną dotąd przez elitarną klasę społeczeństwa ja-ko kultura
"gorsza", "niższa" i zawsze przeciwstawiana kulturze elitarnej, jako
"wyższej", "lepsrej" itd.; to jeszcze zamknięcie wsi w jej własnych
opłotkach, w tradycyjnym, niemal natumlnym systemie gospodarowania
a prymitywnej, niskiej technice, w kręgu tradycyjnej sfery życia zbiorowego i wyobrażeń, przy zasadniczym odcięciu spraw wewnętrznych
wsi od szerszego świata i przy braku z tym światem szerszych kontaktów itd., ttd. Jakże natomiast odmienny obraz mamy w końcu
25-lecia: kilikumilionowy odpływ ludzi ze wsi do miast i przemysłu;
masowy udzia'ł młodzieży wiejskiej w szkolnictwie zawodowym i ogólnym; modernizacja i technicyzacja gospodarstwa wiejskiego; zasadniczy
postęp w warunkach codziennego żyda i jego gruntowna modernizacja
przy szerokim udziale ludności wsi w kulturze masowej - itd. W efekcie takich przeobrażeń nastąpiło nie tylko zasadnicze wyrównanie się
kultury wsi z kulturą ogólnonarodową ale i fakt, że to, co dotąd
było okreśLane jako kultura ludowa (w sensie tr-adycyjnym), odeszło
czy odchodzi szybko w przeszłość stając się w gruncie rzeczy coraz
więcej kategorią historyczną.
Stało się jasne, że te wszystkie procesy zmian i w efekcie kategorialnie
odmienna zupełnie sytuacja, jaka powst.ała w zakresie życia i kultury
podstawowych warstw pracującego ludu w okresie Polski Ludowej,
musiała w jakiś sposób rzutować na same losy etnografii, ,na jej przedmiot, metody, orientacje metodologiczne itd. Spoglądając więc wstecz
na ubiegłe 25-lecie wypadnie przyglądnąć się nie tylko przedmiotowym
zmianom w obrębie samej etnografii, ale także i temu, czy i w jakiej
mierze zmiany te korespondowały z bieżącymi potrzebami życia. Jest
Etnografia
w ćwierćwieczu
Polski Ludowej
33
to tym bardziej wskazane, że etnografii - w jej szewkim ujęciu
nie można ograniczać tylko do dyscypliny naukowej, skupi'ającej ścisłe
jeno grono specjalistów. Jest bowiem faiktem, ·że poza fachowymi ośrodkami uniwersyteckimi, akademickimi i muzealnymi, czynne zainteresowania etnograficzne miały i mają dość szerokie rzesze amatorów i różnego pokroju dział-aczy. Trzeba też pamiętać, że wiele dziedzin tradycyjnej kultury ludowej sta'10 się w omawianym okresie przedmiotem
praktycznego zainteresowania zarÓ'wno; poEtyki kulturalnej
państwa,
wielu instytucji społeczno~kulturalnych
w ramach szerokiej kultury
masowej, jak też wreszcie żywego nurtu indywidualnych
upodobań
estetycznych. Tej swoistejotoc~ki,
jaką zyskał przedm,iot zainteresowań etnografii kultura ludowa - nie spotykamy na ogół przy
przedmiocie badań innych dyscyplin naukowych. To oczywiście musi
w jakiś sposób rzutować nie tylko na same naukowe zainteresowania
etnografów, ale także na ich praktyczne stanowisko życiowe. To może
stanowić też swoiste kryterium dla stanowiska etnografów w tym
pierwszym i drugim zakresie spraw.
Stan, rozwój i sytuacja w powojennej etnografii polskiej były przedmiotem już kilkakrotnych omówień przy różnych okazjach (zob. zestawienie ważniejszych pozycjibibliografic:wych
w końcu artyku'łu). Tam
też może czytelnik znaleźć poźądane szczegóły, na które tu oczywiście
bralk miejsca. Ponieważ niektóre działy etnografii są w niniejszym
tomie Ludu omówione w bardziej szczegółowych artykulach A. Kutrzeby-Pojnarowej, M. Frankowskiej i M. Znamierowskiej-Priifferowej,
które to artyikuły dają wystarczające z:bNżenie do kolej'nych problem6w
- ograniczymy się w tym, wstę'Pnym niejako artyikule do niektórych,
uzupełniających punktów widzea'lia, mając głównie na uwadze: zarys
ogólny tych dziejów, zasadnicze linie rozwojowe i ich osiągnięcia w zestawieniu z konkretmymi potrzebami. W tym ogólnym ujęciu nie :będzie
oczywiście chodziło o przyczepianie laurelk ale o to, 'by z rzeczywistego
dotychczasowego przebiegu .spraw uwydatnić możliwie jasno konsekwencje pnaktyczne i ,postulaty a'la przysZ'łość.
W tym ogólnym zarysie chcielibyśmy poszukiwać odpowiedzi na
następujące główne kwestie: 1. jakie nastąpiły zmiany organizacyjne
polskiej etnografii i jak one rzutowały na rozwój samej nauki; 2. jakie
zmiany ,nastąpiły w głównych u1kierunkowaniach teoretyczno-metodologicznych i w jakiej mierze korespondują one ze współczesnymi wymaganiami; 3. jakie są najważniejsze kierunki prac badawczo-naukowych, ich istotne osiągnięcia i potrzeby; 4. ja1ki był, jest czy nawet
powinien być stosune.k samej nauki do u;powsze.chniającego się zjawiska, które nazwiemy tu folkloryzmem.
3 -
Lud,
t. 53, 1969
34
JOZEF
BURSZT A
I
W organizacji polskiej etnografii mamy wyraźne cztery piony: Ikatedry uniwersyteckie, zakłady i pracownie naulkowe w ramach organizacyjnych Polskiej Akademii Nauk, specjalistyczne
towarzystwa
naukowe z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym na czele, czy też
ośrodki etnograficzne w ogólnych i regionalnych towarzystwach naukowych i społeczno-kulturalnych, wreszcie - jako ostatni pion - muzea
etnograficzne czy też działy etnogr'aficzne w muzeach ogólnych. W powojennych zaś dziejach polskiej etnografii wydziel,ają się dwa główne
okresy: do 1954 r. i po tym okresie, Ikiedy dzięki stworzeniu Instytutu
Historii Kultu~y Materialnej PAN w grę weszły nowe formy organizacyjne badań nau1kowych oraz nowe stanowiska i tendencje badawcze
i teoretyczno-metodologiczne.
Okres pierwszych kilku lat powojennych wypełniła wytężona odbudowa uniwersyteckich
ośrodków etnograficznych. Już w r. 1944
powstaje w Lublinie Katedra Etnografii i Etnologii pod kierunkiem
Józefa Gajka, tam też reaktywuje się Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, jedyna powszechna org1anizacja polskich etnografów, która
zaczyna odtąd po raz pierwszy w swych dziejach obejmować swą
działalnością cały obszar kraju. Z ram też tego Towarzystwa wychodzi
dość wcześnie szereg ogólnopolskich inicjatyw etnograficznych. W zniszczonej Warszawie posiadającej przed wojną kilka katedr typu etnograficznego, powstaje zupełnie od nowa Zakład Etnografii UW pod
kierunkiem Witolda Dynowskiego. Podobnie w Poznaniu Eugeniusz
Frankowski doprowad~a do wskrzeszenia Instytutu Etnologii UP., obok
powstałego na krótko (B. Stelmachowska) Zakładu Etnografii Słowian
Zachodnich. W Krakowie, z którym wojna obeszła się względnie łaskawie, Katedrę Etnografii Słowian tworzy Kazimierz Moszyński przesiedliwszy się tu z WHna, a Kazimierz Dobrowolski reaktywuje Seminarium Etnologii i Socjologii, przemianowane później na Katedrę Etnografii Ogólnej i Socjologii. Powstają następnie zakłady etnograficzne
w dwóch następnych, dotąd nieuniwersyteckich ośrodkach: w Toruniu
(Boże.na Stelmachowska) i w Łodzi (Kazimiera Zawistowicz-Adamska).
Tworzy się także uniwersytecki ośrodek etnograficzny we Wrocławiu
(przejściowo Roman Reinfuss, potem Adolf Nasz, od 1953 także Józef
Gajek). We wszystkich ośrodkach, prócz jedynie Krakowa, wyposażenie zakładów i ikatedr etnograficznych musiało być stworzone zupełnie od nowa, w takich też warunkach podjęto zarówno prace badawczo-naukowe jak i dydaktyczne.
Do końca 1948 r. etnografia tworzy oddzielną sekcję kształcenia
studentów w ramach tzw. nauk antropologicznych, jest ona też tzw.
Etnografia
w ćwierćwieczu
PoLski Ludowej
35
przedmiotem pobocznym dla studium geografii, historii sztuki i socjologii i niektórych kierunków filologii, wg programu przedwojennego.
Już jednak w 1950 r. wprowadza się, obok studiów etnograficznych
starego typu, kształcenie studentów w ramach tzw. Studium Historii
Kultury Materialnej, na trzech tylko uniwersytetach:
warszawskim,
krakowskim i poznańskim. Studium to 'łączyło ściśle archeologię z etnografią i kładło nacisk - zgodnie z ówczesnymi tendencjami na
(zaniedbaną dotąd w znacznej mierze) historię kultury materialnej.
Po kilku latach Studium HKM zostaje zastąpione dwoma odrębnymi
kierunkami - archeologią i etnografią. Odtąd etnogPaiia zaczyna być
nauczana według jednolitego, zmienianego zresztą i ulepszanego co
pewien czas programu, aż na 6 uniwersytetach, poza więc wymienionymi także na łódzkim j lubelskim. I chociaż ostatnio nauczanie etnografii zostało ograniczone do 4 uniwersytetów {przejściowo nawet do
trzech), to sam fakt, że stanowi ona u nas odrębną sekcję uniwersytecką należy uważać za okoliczność bardzo pomyślną. Wiadomo przecież, że nie jest tak w wielu krajach europejskich, gdzie etnografię
złączono z innymi dyscyplinami, zwłaszcza z filologią i historią. Okazuje się ponadto, że obawy Komisji Planowani'a o swoistą "nadprodu1kcję" młodej kadry etnografów - co uwidacznia się we wprowadzaniu
corocznie na nie1których uniwersytetach studiów przemiennych - jak
dotąd, nie sprawdzają się. Absolwenci etnografii znajdują joaiksię
okazuje - dość szerokie możliwości zatrudnienia nie tylko w placówkach ściśle etnograficznych, ale także - i może przede wszystJkim w rozwijających się dynamicznie instytucjach społeczno-kulturalnych,
do czego zresztą, z racji swego przygotowania, są chyba najbardziej
predestynowani. F-aikt ten rzutuje w ja1k.iś :sposób na sam iprogram
kształcenia etnograficznego.
Jest charakterystyczne,
że żaden z uniwersytedkich ośrodków etnograficznych nie doszedł do stworzenia własnego organu wydawnicrego
(jak to jest np. w archeologii). Cała produkcja nauikowa tych ośrodków
była przejmowana bądź przez serie wydawnicze PTL, Etnografię Polską, publikacje muzealne czy też wydawnictwa o charakterze ogólnym.
Powstały co najwyżej (jaik np. w Poznaniu) etnograd'iczne serie wydawnicze w ramach wydawnictw uniwersyteckich. Etnografia zresztą
nie miała nigdy takiej pomyślnej aury społecznej ja np. 'archeologia,
która cieszyła się maksymalnym niemal uznaniem, ostatnio głównie
z racji swej funkcji w obchodach Tysiącleda Państwa Polskiego. alPinia społeczna w wartościowaniu etnografii wydaje się od pewnego
czasu zmieniać na korzyść, co jest chyba zjawiskiem nieco złożonym;
wiązać się to zdaje takźe ze zmianą· wartościowania samej ikultury
ludowej.
36
JOZEF BURSZT A
PolsJkie Towarzystwo Ludm~nawcze (do 1951 Zarząd Główny w Lublinie, w latach 1951-1953 w Poznaniu, potem we Wrocławiu) było
co najmniej przez 10 powojennych lat jedyną ogólną organizacją etnografów i wyłącznym zorganizowanym reprezentantem
tej nauki na
zewnątrz. Ono było też jedynym forum wymiany myśli, dyskusji
przedmiotowych
i teoretycznych, podejmowania szerszych akcji badawczych omz szerokiej dzia"lalności wydawniczej, pod wieloletnim
efektywnym kierownictwem prof. J. Gajka. Na czoło wysuwa się ta
ost'atnia działalność. Warto tu więc przypomnieć i uporządkować odnośne fakty.
Tak więc tuż po wojnie PTL wznawia zasłużone c7Jasopismo etnograficzne Lud jako swój organ, ponadto uruchomiło względnie wznowiło po kolei szereg serii wydawniczych, a mianowicie: 1. Prace Etnologiczne - od 1947 T., wyszło tomów 9. Seria obejmuje - jak wiadomo - prace z zakresu etnogl'afii powszechnej; 2. Prace i Materiały
Etnograficzne - od 1934 r., łącznie tomów 26 (w tym po wojnie tomów
21). Zawierają one zazwyczaj prace zbiorowe dotyczące etnografii regionalnej oraz różne monografie tematyczne; 3. Atlas Polskich Strojów
Ludowych
od 1949 r. Dotąd ukazało się 29 zeszytów z różnych
regionów Polski; 4. Archiwum
Etnograficzne
od 1951 r., dotąd
tomów 30, wydawanych powieliaczowo (malą poligrafią) a zawierających prace o różnym charakterze źródłowym (np. źródła do strojów
ludowych, kwestionariusze, bibliografie, biografie i monografie tematyczne); 5. Biblioteka Popularna - od 1958 L, dotąd tomów 4; 6. Literatura Ludowa - od 1957 r., nieTegul'arnie wychodzący 2-miesięcznik
jako jedyne c7Jasopismo fallklarystyczne pod red. J. Krzyżanowskiego;
wyszło roczników 10; 7. Łódzkie Studia Etnograficzne
- od 1959 r.,
rocznik, pod red. K. Z'awistowicz-Adamskiej w Łodzi, dotąd tomów 10;
i wreszcie 8. Dzieła Wszystkie
O. Kolberga. Jest to seria specjalna,
zainicjowana - jaik wiadomo - już w pierwszych latach po wojnie,
do jej realizacji przyszło jednak dopiero w ramach obchodów TysiącJeda Państwa Polskiego. Od 1962 T. do jesieni r. 1969 wyszło łącznie
tomów: 50, ca,łość, 'będ.ąca w ikoile'jnym OIpracowani1u,pr'zewidziana jest
na 80 romów.
Wszystlkie te serie wydawnicze, z których aż 8 powstało w okresie
omawianym, - nadal kontynuowane, choć różnie można je w szczegółach oceniać - są niewątpliwie dużym osiągnięciem organizacyjno-wydawniczym PTL, wysuwającym tę organiz'ację wśród innych analogicznych w Europie na jedno z naczelnych miejsc. Czołową rolę pełniło czasopismo Lud aż do uk'azania się drugiego - Etnografii Polskiej.
Na jego łamach miały miejsce także w okresie przełomowym lat 19491953 podstawowe dyskusje metodologiczne nad charakterem etnografii
Etnografia
w ćwierćwieczu
Polski
Ludowej
37
w aspekcie współczesnej myśli naukowej i nowoczesnych potrzeb społecznych. Właśnie PTL organizowało wiele takich konferencji (do
1952 r. odbyło się ich 6), przyswajało również, szczególnie w tym
właśnie okresie, osiągnięcia i metody etnografii radzieckiej. Gdy zaś
w wyniku swoistej organizacji polskiej nauki nastąpił rozdział poszczególnych dziedzin kultury ludowej o czym jeszcze wspomnimy - między Instytut Sztuki, Instytut Badań Literackich i Instytut
Historii Kultury Materialnej kładący nacisk na badania tej właśnie
dziedziny kultury - Towarzystwo Ludoznawcze było, jako to słusznie
zaznaczył J. Gajek (Lud, t. 43), jedyną platformą łączącą całość problematyki etnograficznej i utrzymującą
żywy kontakt zarówno ze
specjalistami innych dziedzin (językoznawstwa, antropologii, filologii,
historii kultury itd.), j-ak też z szeroką rzeszą miłośników swojszczyzny
- z regionalistami, krajozlnawcami i różnego ,autor'amentu etnografami
- amatorami.
Poświęciliśmy sporo miejsca omówieniu działalności PolsIkiego Towarzystwa Ludoznawczego jako najbardziej dla etnografii polskiej
zasłużonej ogólnopoilskiej organizacji społeczno-kulturalnej
o wyłącznym profilu etnograficznym. Nie należy jednak zapominać, że pewną
etnografkzną dział,alność badawcw-naukową i wydawmiezą spotkać moż··
na zarówno w regionalnych towarzystwach naukowych i społeczno-kulturalnych, jak też i w specjalistycznych towarzystwach naukowych. Te pierwsze jak np. Pozmańskie Towarzystwo Przyjaciół
Nauk, Lubuskie Towarzystwo Naukowe i inne - wyłoniły oSitatnio
specjalne komisje etnograficzne z własnym planem badawczo-naukowym. Ale nawet i wtedy, kiedy takich komisji nie ma, etnografia regionalna znajduje w nich od czasu do czasu swe miejsce, w niektórych,
jak np. w Rzeszowie, Gdańsku, wybitne. Zależy to od lokalnych okoliczności, a zwłaszcza od zainteresowań ich członków czy pracowników.
Podobnie jest w specjalistycznych towarzystwach naukowych, do których często właśnie przechodzi po studiach młoda kadm etnografów.
Można tu wymienić: Instytut Zachodni, Instytut Zachodnio-Pomorski,
Instytut Bałtycki w Gdańsku, Instytut Śląski w Opolu, czy - ostatnio
wydzielony w Olsztynie z Towarzystwa "Pojezierze" - Ośrodek Badań
Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego. Rozwijająca się ostatnio
dość żywo działalność takich ośrodków (nie zawsze, co prawda własnymi siłami etnograficznymi lecz często zapraszanymi z zewnątrz)
zasługiwałaby już na osobne omówienie. Jest oczywiste, że kierunek
działalności tych ośrodków jest do pewnego stopnia odbiciem sytuacji
panującej w etnografii uniwersyteckiej i akademickiej, czy w działalności muzealnej.
Kolejnym pionem organizacyjnym polskiej etnografii są zakł-ady
38
JOZEF
BURSZTA
Polskiej Akademii Nauk. Pierwsza ogólnopolska konferencja metodologiczna etnografów ,w Krakowie (17-19
II 1951), zorganizowana
przez PTL i zapoczątkowująca teoretyczną reorientację
etnografii,
uchwaliła wprawdzie powołanie w obrębie Polskiej Akademii Nauk
odrębnego Instytutu Etnograficznego, do jego jednaik powstania mimo kilku jeszcze późniejszych i nawet najnowszych prób - dotąd
nie doszło. W obrębie natomiast powołanego z końcem 1953 r. Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN wydzielono z początkiem 1954 r.
Dział IV tegoż Instytutu (kier. prof. W. Dynowski) jako akademicką
reprezentację etnografii polskiej. Po pewnych zmianach organizacyjnych w skład tego Działu wchodzą ostatnio następujące zakłady i pracownie: Zakład Etnografii POJWszechinejw Warszawie (kier. prof.
W. Dynowski) z podległą .jemu Pra'cownią Etnografii Powszechnej w Poznaniu {doe. M. F,ranlkowslm); Zakład Polskiego Attlasu Etnograficznego we W!rodawlu (prof. J. Gaj~k) - agenda przejęta zPo1skiego
Towarzystwa Ludoznawczego; Zakład Etnografii Polski w Krakowie
(prof. M. Gładysz) ze specjalną w obrębie tego Zakładu Pracownią
Etnografii Karpat; Zakład Etnografii Polski w Warszawie (doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa) z podlegającą jemu formalnie Pracownią Etnograficzną w Łodzi (prof. K. Zawistowicz-Adamska), w ramach zaś tej
ostatniej specjalny Zespół Badania Kultury Robotniczej (Ikier. prof.
K. DobrowolsJki). Łącznie zatem 7 zakładów i pracowni z zespołem.
Organem Dzia'łu zostało czołowe dzisiaj czasopismo etnograficzne
w Polsce Etnografia Polska (od 1958, dotąd tomów 12), prace zaś pracowników drukuje się w serii Biblioteka
Etnografii
Polskiej (dotąd
tomów 16).
Cechą szczególną rozwoju stosunków w okresie powojennym jest
oderwanie niektórych dziedzin kultury ludowej z zakresu organizacyjnego etnografii i przydzielenie ich odrębnym instytutom. Tak więc
folklor słowny stał się przedmiotem badań odrębnego zakładu dla
badań literatury ludowej, wchodzącego w ramy organizacyjne Instytutu Badań Literackich PAN (kier. prof. J. Krzyżanowski i dr H. Kapełuś). Z pracownią tą związana jest redakcja czasopisma PTL Literatura
Ludowa. A znów folklor muzyczny i sztuka ludowa objęte
są badaniami Instytutu Sztuki PAN, przez dwie odrębne pracownie,
a mianowicie: Pracownia Badań Sztuki Ludowej (prof. R. Reinfuss:
niejako organem tej pracowni jest kwartalnik Polska Sztuka Ludowa,
od 1947 r.). Drugą jest Pracownia Badań nad Polskim Folklorem Muzycznym (kier. uprzednio doc. M. Sobieski, ostatnio mgr .T. Sobieska).
Ostatnim wreszcie, czwartym pionem organizacyjnym polskiej etnogr.afii są muzea. Należy tu wyróżnić samodzielne muzea etnograficzne
oraz oddziały etnograficzne typu ogólnego. Samodzielnych muzeów
Etnogra/ia
w ćwierćWieczu
PoLski Ludowej
39
etnograficznych mamy w Polsce 7, ·a to w: Warszawie, Krakowie, Toruniu, Poznaniu, Wrocławiu i w Sanoku; można tu doliczyć także
łączOiI1ez archeologicznym muzeum w Łodzi. Więikszość z nich ma
swoje wydawnictwa ciągłe: Zeszyty Muzeum Etnograficznego
w Warszawie (wyszło zeszytów 7); Rocznik Muzeum Etnograficznego
w Krakowie (od 1966, wyszło tomów 3) oraz tamże seria Prac i Materiałów;
Materiały Muzeum Budownictwa
Ludowego w Sanoku; Roczniki Etnografii Śląskiej i Zeszyty Etnograficzne
we Wrocławiu oraz Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego
i Etnograficznego
w Łodzi (od 1957,
wyszło tomów 12). Drugim typem są muzea wielodziałowe. Dział etnograficzny znajduje się przy sporej części muzeów lokalnych, których
liczba zresztą szybko z każdym niemal rokiem rośnie. Niektóre z nich
mają swoje, choć nieregularne, periodyki wydawnicze (Bytom, Rzeszów, Opole, Olsztyn, Białystok, Kielce, Sz'czecin). Od pewnego czasu
panuje duże ożywienie w ,tworzeniu muzeów skansenowskich. Istnieją
one, nie/kiedy w zalążku, w Toruniu, Sanoiku, Zubrzycy Górnej, Olsztynku, Klukach (pow. Słupsk), Opolu, Nowogrodzie Łomżyńskim i we
Wdzydzach Kaszubskich; tworzą się w: Po~naniu, Zielonej Górze,
Szczecinie i w killku jeszcze innych ośrodkach. O działalności muzeów
informuje szczegółowo artykuł prof. dr M. Znamierowskiej-Priifferowej. Interesuje nas w tej chwili ten zasadniczy fakt, że zarówno samodzielne muzea etnograficzne jak i takież oddziały w muzeach ogólnych -prócz
swoich wielostronnych funkcji - stały się, przynajmniej znaczna ich część, bardzo poważnymi placówkami naukowymi
a cennym regionalnym profilu badawczo-naukowym i dokumentacyjnym, częstokroć wręcz odkrywczym. Przykładów można by dać wiele,
aż do takich niezwyklecharakterystyc~nych
i twórczych postaci, jak
np. doc. dr A. Chętnik czy doc. F. Kotula. Ta strona działalności muzeów, zwłaszcza właśnie regionalnych, zasługiwałaby również na specjalne omówienie.
Na całość więc dorobku etnografii polskiej w ciągu ostatnich 25
lat dorobku niewątpliwie ogromnego składa się ogólna suma
osiągnięć wszystkich tych czterech jej pionów organizacyjnych. Jest to
suma złożona dość mechanicznie, gdyż z części, z których każda rozwijała się w znacznej mierze od siebie niezależnie; każdy pion bowiem,
podlegający innym organom zwierzchnim, wypracowywał swoje plany
badawczo-nauikowe we własnych ramach, bez koordynacji z innymi
pionami, a nawet jeśli chodzi o ośrodki uniwersyteckie bez
ich uzgadniania między mniejszymi jednostkami organiz,acyjiI1ymi tego
samego typu. Trudno by powiedzieć, czy suma tego dorobiku byłaby
większa czy mniejsza, lepsza czy gorsza, gdyby losy organizacyjne
potoczyły się inaczej, a więc gdyby cały zakres przedmiotu badań _
40
JOZEF
BURSZT A
kultura ludowa, jeśli chodzi o nasze, polskie warun!ki - podlegał jaikiemuś jednolitemu ośrodkowi planującemu i koordynacyjnemu. Byłby
to na pewno dorobek inny. Faktem pozostaje, że taka j'ak u nas postać
organizacyjna nauki etnografii nie ma - biorąc w całości - swego
odpowiednika w innych krajach.
II
Równolegle z omówionymi zmianami orgHnizacyjnymi w naszej
etnografii następowały znamienne przeobrażenia w tendencjach, ukierunkowaniach
i prądach
teoretyczno-metodologicznych.
Zasadnicze
zmi'any można ująć w następujące punkty: 1. przeżywanie się i wygasanie różnorodnych "szkół" z okresu międzywojennego przy równoczesnym dużym wkładzie starszego pokołeni'a etnografów w początkach
okresu w ogólny dorobek naukowy; 2.ożywione
dyskusje metodologiczne nad przedmiotem, celami i metodami etnografii w celu dostosowania jej do zupełnie zmienionej po wojnie sytuacji i potrzeb;
3. zasadnicze oparcie tej nauki o założenia metodologiczne materializmu
dialektycznego i historycznego, przy równoczesnym znacznym zainteresowaniu osiągnięciami etnografii zachodniej; 4. planowanie badal1 i ich
znaczne ożywienie.
Tuż po wyzwoleniu, w 1945 roiku, na czoło wysunęły się pilne potrzeby badawczo-terenowe na Ziemiach Odzyskanych. Należało w pierwszym rzędzie ukazać z jednej strony obraz etnograficzny polskich grup
ludnościowych na tych ziemiach, z drugiej przedstawić etnograficzne
postulaty w odniesieniu do sposobu zasiedlenia tych obszarów ludnością polską. Etnografowie wzięli aktywny udział w kolejnych sesjach
Rady Naukowej dla Zagadniel1 Ziem Odzyskanych, na których przedstawiono (K. Dobrowolski) swoiste dezyderaty w sprawie procesu zasiedlenia tych ziem, jakie wynikały z typu kultury grup osadników.
W ramach zaś szeroko zakrojonych prac Instytutu Zachodniego w Poznaniu, publikującego serię wydawniczą Ziemie Staropolskie,
a także
w serii specj1alnych publikacji i artyikułów, opracowano obrazy kultury
ludowej polskich grup autochtonicznych
na Pomorzu Zachodnim
i Wschodnim (B. Stelmachowska, M. Znamierowska-Priifferowa,
E. Sukertowa-Biedrawina),
Ziemi Lubuskiej (A. Kutrzeba) i Śląska Dolnego
(M. Gładysz, J. Ligęza i inni). Tak się jednak niestety sprawy ułożyły_
że etnografowie - mimo planów i zapowiedzi - nie podjęli (jak np.
socjologowie czy demografowie) dość wcześnie badal1 nad kapitalnymi
Etnografia
w ćwierćwieczu
PoLski
Ludowej
41
procesami osadnictwa, ,adaptacji i integracji kulturowej społeczności
lokalnych na Ziemiach Zachodnich w celu uchwycenia tych procesów
in statu nascendi. Badania takie rozpoczęto właściwie dopiero od roku
ok. 1960 (ośrodek poznański, wrocławski, opolski, później też dals7Je),
kiedy to pierwszą, najciekawszą bodaj fazę tych procesów trzeba było
już w znacznej mierze rekonstruować. Nawiasem mówiąc, etnografia
ówczesna (jeśli już użyjemy takiego personifikującego zwrotu), zorientowana według międzywojennych
"szkół", nie był'a przygotowana
(poza, oczywiście, kierunkiem badawczym K. Dobrowolskiego) do podjęcia tego typu badań. 'Nie dziwne więc, że w stosunku do Ziem Zachodnich ograniczono się na długo do dokumentacji jedynie tradycyjnej kultury ludowej.
J est zrozumiałe, że w pierwszych latach po wojnie, w okresie odbudowy placówek i warsztatów naukowych, etnografia polska mogła
odbudować się na dorobku międzywojennym i do tego dorobku ukierunkowanego zresztą według różnych "szkół" nawiązała. Do
głosu doszli uczeni starszego pokolenia, choć część z nich w czasie
wojny zginęła. Nie dożył końca wojny Adam Fischer, zginął z rąk
okupantów czołowy polski przedstawiciel wiedeńskiej sZ:koły kulturowo-historycznej i twórca jej "polskiej" odmiany - Stanisław Poniatowski. Jego jednak teoretyczne i materiałowe rozprawy drukowane
są w Ludzie (1947, 1948). Klasycznym reprezentantem założeń metodologicznych tego kierunku poz,ostał nadal Jan Czekanowski, czołowy
antropolog i twórca polskiej szkoły 'antropologicznej, zwolennikami
stali się także inni (J. Gajek, E. Bulanda). Właśnie w obrębie tego
kierunku powstał projekt opracowania Polskiego Atlasu Etnogmficznego jak też i Atlasu Strojów Ludowych, do realiz.acji Iktórych - jak
wspomniano - przystąpiło Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, a potem
zakład PAN. W pierwszych latach po wojnie prezentuje swój syntetyczny dorobek historyk kultury, socjolog i etnograf, prof. J. SL Bystroń, w postaci głównie dwóch podręcznikowych prac: Kultura ludowa
(wydanie II) i Etnografia Polski {ł1947).
Jest charakterystyczne,
że słabo przejawia się teoretyczna myśl
anglosaskiego kierunku funkcjonalnego,
stworzonego przecież przez
Polaka, B. Malinowskiego. Poza informującymi ,artykułami (E. Bulanda - 1945, F. Mirek - 1947 i J. Obrębski) nie ma poważniejszych
opracowań. Nie stworzono też ani w tym czasie, ani później, żadnego
wzoru monografii regionalnej w oparciu o teorię tego kierunku. Podlegnie on zresztą wkrótce ostrej krytyce. Niektóre z dawnych ukierunkowań, jak np. fenomenologiczny (C. Baudouin-Courtenay-Jędrzejewiczowa w Wilnie, po wojnie w Londynie) nie przejawiły się w ogóle,
inne (np. psychologizm E. Frankowski) tylko przez pewien C7Jas.
42
JOZEF
BURSZT A
Okresu przedwojennego sięga kierunek metodologicz.ny wypracowany
przez K. Dobrowolskiego, zwany integralnym. Powstał on jednak raczej
w obrębie socjologii i w tych ramach w gruncie rzeczy jest on uprawiany, bafdzo zresztą aktywnie i produktywnie. Również w okresie
przedwojennym skrystalizował K. Moszyński, czołowy polski etnolog,
swój teoretyczny kierunek tzw. ewolucjonizmu krytycznego, czego wyr'azem jest przede wszystkim jego monumentalne
3-tomowe dzieło
Kultura ludowa Słowian (1929-1939). Dał temu teoretyczne podstawy
także w okresie omawianym (1947-1949).
•
Dalszych kilka powojennych lat dziejów polskiej etnografii znamienne jest (od strony teoretycznej) dość gwałtowną krytyką przejawów niektórych kierunków etnologii zachodniej. Najbardziej ostra
krytyka, wynikająca jednak w znacznej mierze z racji politycznych,
skierowana została właśnie na funkcjonalizm. Z drugiej znów strony
niektóre
dawniejsze i współczesne kierunki
etnologii 'anglosaskiej
i ameryJkańsikiej stają się przedmiotem solidnych opracowań, ale socjologów (J. Lutyńskiego, A. KłoskowsJkiej). Równolegle pojawia się
coraz więcej opracowań informujących o etnografii radzieckiej. Piszą
na jej temat J. LutyńsJki, E. Frankowski, J. Kulczycki, T. Wróblewski,
wydaje się tłumaczenia pmc S. A. Tokan~wa, S. P. Tołstowa, .1. Potiechina, M. Lewina i innych (Lud, t. 39), także dwóch prac zbiorowych:
Anglo-amerykańska
etnografia
w służbie
imperializmu
(1952) oraz
szereg wybranych artykułów składających się na wydany przez PTL
zbiorowy tom Nowe drogi etnografii radzieckiej (1953).
Tym akcjom towarzyszą dyskusje i konferencje metodologiczne,
zwłaszcza w obrębie PTL. Dzięki inicjatywie PTL m. in. doszło do
zwołania 3-dniowej konferencji metodologicznej w Krakowie (1951),
która dla dalszego ukierunkowania polskiej etnografii miała poważne
znaczenie. Postanowiono tam m. in. położyć w badaniach nacisk .na
dynamikę współczesnych przeobrażeń oraz na powiązania etnografii
z życiem i budową socjalizmu. Uchwalono też powołanie Instytutu
Etnograficznego w obrębie Polskiej Akademii Nauk. Chociaż wiele
z postanowień i zapowiedzi miało jeszcze wówczas charakter raczej
deklaraJtywny i werbalny (zob. Lud, t. 39), niemniej jednak - wraz
zresztą z metodologiczną reorientacją całej wówczas polskiej humanistylki - zaznaczył się także w etnografii zasadniczy zwrot. Od tego
też czasu przyjęło się używanie terminu "etnografia" na oznaczenie
dwu dotąd wyróimianych nauk: ell;nogl'afii (nauki opisowej) i etnologii
(nauki porównawczej, teoretycznej). Stąd też :pojęcie "etnografia" oznacza odrtąd za:równo naukę OIpisową o kulturze, j:ak i teoretyczną, choć
jeszcze często do dzisiaj, niejako dla uwydatnienia tej drugiej strony,
spotyka się używanie terminu etnologia.
Etnografia
w ćwierćwieczu
Polski
Ludowej
43
W tym zwrotnym okresie w dziejach etnografii polskiej, do roku
1956, miało miejsce kilka konferencji metodologicznych i sprawozdawczo-planujących.
Wytyczyłyo.ne
zarówno kierunki jak i konkretny
prognam badawczy. Wychodziły one wpierw z inicjatywy PTL, później
PAN, która stała się z czasem głównym ośrodkiem organizacyjnym
etnografii.
Kilka kolejnych konferencji dotyczyło prac nad realizacją Polskiego
Atlasu Etnograficznego
(Pracownia we Wrocławiu
pod kierunkiem
prof. Gajka). Najważniejsza z nich, 6-8 VI 1956, z udziałem etnografów, języikoznawców, historyków, archeologów, -antropologów i geografów - oceniła stosowane w badaniach terenowych metody badawcze,
siatkę punktów, hasła, opracowane już kartogramy, zagadnienie współpracy z innymi naukami przy realizacji atlasu -oraz przedyskutował-a
założenia metodologiczne. W sprawie PAE powstała też spora już literatura. J'ak wiadomo, wyszły dotąd tylko 3 zeszyty PAE. W wydaniu
następnych nastąpiły pewne zahamowania wynikające z różnorodnych
przyczyn.
Opracowywanie PAE jest jednym z niewielu zbiorowych przedsięwzięć etnograficznych,
obejmujących
teren całej Polski.
Inne konferencje dotyczyły zagadnień metodologicznych
całej etnografii. Najważniejsza z nich, zwołana przez PAN, miała miejsce w KraIkowie w dniu 23 IV 1956. Zgromadziła ona 80 etnografów z całej Polski, a dotyczyła oceny dotychczasowych dróg rozwojowych etnografii
polsikiej oraz jej obecnych zadań na tle sytuacji etnografii w innych
krajach oraz :konkretnych potrzeb i związków etnografii z innymi
naukami (referat prof. Dobrowolskiego). Określono tam etnografię jako
nauikę historyczną, badającą kulturę ludu pracującego, jej kształtowanie się i przeobrażenia. Przy wyznaczaiu jej współczesnych teoretycznych i metodologicznych podstaw widziano dwa podstawowe zadania:
rekonstruowanie minionych procesów kulturowych oraz badanie współczesnej, żywej rz-eczywistości kulturowej
(w sensie badań małych
społeczności i ich kultury). To ostatnie określono jako podstawową
domenę etnografii. Realizując te zadani-a, w etnografii powinno krzyżować się - jak mówił Dobrowolski - indywidualizujący
i syntetyzujący (teoretyczny) punkt widzenia.
Tezy powyższe były prezentacją
wspomnianego integralnego
ukierunkowania w etnografii, reprezentowanego
przez K. Dobrowolskiego
i jego "szkołę". To w gruncie rzeczy socjologiczne stanowisko (o cechach strukturalizmu
empirycznego w hadaniu społeczności lokalnych)
starło się na tej właśnie :konferencji z innym, mianowicie ewolucjonizmu krytycznego, reprezentowanego
przez K. Moszyńskiego (wydawał
on właśnie wówczas swoje wielkie dzieło: Człowiek. Wstęp do etnografii
44
JOZEF
BURSZTA
powszechnej
i etnologii, 1958). Rz.ecz zrozumiała. Są to przecież dwa
diametralnie różne i przeciwst,awne stanowiska metodologiczne w etnografii.
Inna znów konferencja zasadnicza (20-23 III 1956) dotyczyła tylko
placówek etnograficznych skupionych w PAN. Wytyczyła ona na wiele
lat tematykę badawczą tych właśnie placówek, już zresztą uprzednio
rozpoczętą. Placówki etnograficzne PAN podjęły następujące ważniejsze badania:
1. Opracowanie regionalnych monografii etnograficznych: wsi Siołkowice na Śląsku Opolskim (kier. M. Gładysz, wyszły 2 tomy, dalsze
Wi opracowaniu);
regionu kurpiowskiego (kier. A. Kutrzeba-Pojnarowa,
wyszły 3 tomy pt. Kurpie. Puszcza Zielona). Planowano wówczas opracowanie kiliku jeszcze innych regionów, do pełnej realizacji tych badań
jednak nie doszło.
2. Monografie tematyczne, jak: główne i dodatkowe zajęcia ludności
wiejskiej w XIX i XX w. {kier. K. Zawistowicz-Adamska, wyszło kilka
prac); rozwój narzędzi rolniczych na tle przeobrażeń s.połeczno-gospodarcżych i kulturowych wsi małopolskiej oraz współczesne kształtowanie się kultury mas pracujących (kier. K. Dobrowolski). Z tych zakresów wysz'ło drulkiem również wiele opracowań.
J'ak okazuje się, placówki PAN podjęły - poza przejętym z PTL atlasem etnograficznym - tematy:kę badawczą zbliżoną do tej, jaką uprawiały i prowadzą ośrodki uniwersyteckie. Planowano wprawdzie opracowanie uniwersyteckiego podręc~nika etnografii, ale nie wyszedł on
dotąd poza wstępne płanowanie. Nie udało się też dotąd działowi etnograficznemu PAN zorganizować ani jednej (poza badaniami kultury
ludowej Karpat) międzynarodowej !konferencji (sesji) etnograficznej.
Natomiast PTL ma na swoim koncie Międzynarodową Sesję Pomorzoznawczą w Szczecinie (1960), która była poważnym wydarzeniem.
W ostatnich 10 latach badania w obrębie PAN rozszerzono o tematykę pozakrajową, a więc powszechną. Ośrodek warszawski (kier.
W. Dynowski) podjął terenowe badania w Mongolii i zamkną\ je monografią Współczesna
Mongolia i kilIkoma innymi ro~prawami. Pracownia Etnografii Powszechnej w Poznaniu (kier. M. Frankowska)
podjęła niektóre zagadnienia etnograficzne Ameryki łacińskiej (Peru
w XVI-XVII w., Meksyk). O tym kierunku badań informuje szczegółowo artyikuł M. Frankowskiej.
W'łączeni'e etnografii w ramy Instytutu Historii Kultury Materialnej
PAN spowodowało przez dłuższy okres czasu znaczną przewagę (niemal wyłączność) tematy:ki badawczej z zakresu kultury materialnej,
notabene dotąd w etnografii polskiej mocno zaniedbanej. Zważyć przy
tym należy, że kulturę materialną głównie badały też inne działy tego
Etnografia
w ćwierćwieczu
Polski
Ludowej
45
Instytutu - archeologicmy i historyczny. Doprowadziło to do zaCleSnienia współpracy etnografów z przedstawicielami tych właśnie dwóch
dyscyplin. W efekcie kultura materialna obszaru polskiego została bardzo dobrze opr'acowana, jak to wyn.tka z zamieszczonego niżej artykułu
A. Kutrzeby-Pojnawwej.
Liter,atura zarówno monograficzna jak i syntetyczna jest tu wręcz ogromna. Zaniedbano jednak przy tym :wacznie
badania strony społecznej i umysłowej kultury ludowej. Niejako do odrobienia strat przystąpiono w ostatnich latach.
W ostatnich też latach coraz czę-ściej :oaczynają pojawiać się zwłaszcza w czasopiśmie Etnografia Polska - artykuły o charakterze
teoretyczno-metodologicznym, pis'ane zarówno przez pracowników PAN
jak i uniwersytetów. Dotyczą one głównie dwóch spraw: 1. badania
kultury współczesnej i społeczności lokalnych; 2. współczesnych kierunków w etnografii europejs1kiej i światowej. Ten ostatni dział jest
jeszcze stosunkowo skąpo obsłużony. Coraz więcej natomiast pojawia
się hadań nad tzw. współczesną rzeczY'wistością kulturową. Jeden ze
zjazdów dorocznych PTL (Łódź 1967) poświęcony był wyłącznie tym
zagadnieniom. Można wymienić tu następującą tematykę badawczą:
przeobrażenia kultury wsi (społeczności lokalnych) pod wpływem procesów industrializacji i urbanizacji (sporo lokalnych badań w ośrodku
łódzkim, krakowskim i poznańskim); wpływ kultury masowej; rozpad
tradycyjnej kultury wsi; procesy adaptacji i integracji Ikulturowej wsi
na zasiedlonych po wojnie polskich Ziemiach Zachodnich (szczególnie
badania uniwersyteokie ośrodka poznańskiego) itp. Wszystkie te badania mają duże nachylenie socjologiczne i zbliżyły etnografię polską
do zachodniej antropologii społecznej i kulturowej. Jest chara1kterystyczne, że wśród etnografów, zwłaszcza pokolenia mlodszego, przejawiają się dzisiaj tendencje do bardziej zdecydowanego samookreślenia
się metodologicznego w sensie adekwatnego dostosowania etnografii
do współczesnych potrzeb ~arówno w zakresie przedmiotów jak i metod
badań; etnografia tradycyjna z jej przedmiotem - tradycyjną kulturą
ludową i z dotychczasowymi metodami - znajduje się w swoistym
kryzysie, podkreślanym wielokrotnie.
Oderwane od organizacyjnego pionu etnografii dziedziny - literatura ludowa, folklor muzyczny i taneczny 01"lazsztuka ludowa - są
przedmiotem badań o różnym natężeniu. Hist()rycy literatury (J. Krzyżanowski, St. Pigoń) opracowali teoretyczne podstawy literatury ludowej, zajmowano się różnymi jej gatunkami, wydano też nieco materiałów źródłowych, systematyki
zaś doczekała się jedynie bajka
ludowa (J. Krzyżanowski, 1947). Folklor muzyczny zaś i sztuka ludowa - j'ak żadne inne dziedziny - są przedmiotem systematycznych
badań na terenie całej Polski. W wyniku wieloletnich badań zespołu
4(i
JOZEF
z
BURSZTA
M. i J. Sobieskich zebrano
całego terytorium Polski ok. 60 tys. tekstów i mel-odii, niez,ależnie od teg.o Polskie Radio nagromadziło również
swoje zbiory regionalne. Ukazało się z tego zakresu sporo -artykułów
w różnych czasopismach muzycznych i innych, wydano sporo zbiorków
regionalnych.
Systematyczne
jednak opracowanie
tego ogromnego
zbioru musiało zostać przesunięte na póżniej. Nieco inaczej jest ze
sztuką ludową, nad czym należy się jeszcze nieco dłużej zatrzymać.
Sztuka ludowa jest tym działem kultury ludowej, który został
najlepiej bodaj w Polsce przebadany. Stało się to dzięki należytej organizacji badań i ich systematycznemu przez cały okres kontynuowaniu.
Już w 1946 roku zostaje utworzony przy Ministerstwie Kultury i Sztulki
specjalny Instytut Badań Sztuki Ludowej, a w rok potem powstaje
odpowiednie pismo - Polska Sztuka Ludowa. W roku 1950 instytut
ten, pod nazwą Sekcji Badani-a Sztuki Ludowej (potem wspomnianej
poprzednio Pracowni w Krakowie), staje się częścią składową Państwowego Instytutu Sztuki (później: Instytutu Sztuki PAN). W wyniku
przebadania całego niemal /te.rytorium POllski, Pracownia ta dysponuje
około 80 tysiącami pozycji 'archiwalnych (protokołów badań i rysunków) oraz ok. 45 tys. zdjęć fotograficznych. Dzięki systematycznym
badaniom narosła też w okresie powojennym bardzo obszerna fachowa
literatura do wszystkich działów sztuki ludowej.
Równolegle z badani,ami i akcją publikacyjną następowały swoiste
przeobI'ażenia metodologiczne w poglądach i interpretacji sztuki ludowej. Pierwsze lata powojenne cechowały się różnorodnością poglądów
panujących w okresie międzywojennym, z przewagą jednak stanowiska
formalistycznego i psychologicznego: szukania w sztuce ludowej owego
constans, a więc tego, co trwałe, niezmienne, co miało cechować tę
sztukę na różnych obszarach kuli ziemskiej, niezależnie od warunków
bytu, coś, co miało być wyznaczone typowymi cechami tzw. pierwotnej psychiki. Tendencje okresu powojennego przyczyniły się do precyzowania pojęcia sztulki ludowej i do powiązania tego zjawiska z historycznym podłożem oraz z konkretnym środowiskiem. Szeroką dyskusję
metodologiczną rozpoczęła odbyta w 1949 roku konferencja metodal-ogiczna w Toruniu, następnie druga w Krakowie (na Wawelu) w 1950
roku, będąca pierwszą próbą rewizji dotychczasowych ;poglądów i metod
wreszcie trzecia konferencja (1951, Jadwisin), która była prezentacją
nowych założeń metodologicznych. Badania terenowe tej dziedziny kultury .wsi oparto o szczegółowo ro'zpracowa,ny kwe.s,tionariusz używany
do badań kolektywnych, przy czym zjawiska sztuki ujmowano kompleksowo z naciskiem na ich zmienność w czasie i w konkretnych warunkach środowisika. Szczególnie duże znaczenie miały teoretyczne prace i artykuły K. Piwockiego. Dyskusja nad pojmowaniem sztuki lu-
Etnografia
w ćwierćwieczu
Polski
Ludowej
47'
dowej, przy dalszej równocześnie eksploracji terenu trwa jednak nadal.
Szczególne znaczenie w tej dyskusji ma zasadniczy artyikuł K. Piwockiego (Sztu.ka ludowa w nauce o sztuce, "Lud", t. 51, 1967) oraz specjalnie zorganizowana dyskusja metodologiczna w redakcji Polskiej
Sztuki Ludowej (zob. nr 4, 1967).
III
Gdybyśmy tak mogli polożyć na stole tom bibliografii polskich prac
etnograficznych za ostatnie 25-lecie (niestety, opracowanie bibliografii
jest jedną z naj słabszych stron naszej etnografii) byłby to tom
olbrzymi. Bo istotnie, naukowy dorobek etnograficzny jest ogromny
i przewyższa wszystkie analogiczne okresy z ubiegłych czasów. Nie ma
tu oczywiście miejsca na szczegółową analizę tego dorobku - w znacznej mierze funkcję tę spełniają dalsze artyikuły w niniejszym tomie
Ludu. Można wszakże usiłować przedstawić ogólną charakterystykę
tego dorobku przez jego uporządkowanie w pewne ilustratywne działy
ogólne, a więc nie tyle przedmi{)towe, C{) zalkresowe. Z tego punktu
widzenia mielibyśmy:
1. Opracowania dotyczące całeg{) terytorium etnicznego Polski. Określenie takie kryje w sobie z jednej strony prace, które stanowią
syntezę kultury lud{)wej etnicum polskiego, z drugiej zaś specjalistyczne pr'ace analityczne dotyczące pewnych stron kultury tego całego
etnicum, jak np. atlasy etnograficzne. Można więc rzec, że całego
obsz'aru Polski dotyczyły (jeśli nie będziemy brać pod uwagę sztuki
ludowej i folkloru muzycznego) jedynie badania dla opracowania Polskiego Atlasu Etnograficznego, które - jak dotąd - objęły tylko kulturę materialną. Chociaż pracownia wrDcławska opracowała tylko część
kartogramów, to jednak już one stały się podstawą do ciekawych dociekań na temat zróżnicowania kulturoweg{) Polski (por. Lud t. 47, artykuły J. Gajka i innych). Należy więc sobie życzyć, aby praca nad PAF.
jak najżywiej postępowała dalej. Być może, Atlas da solidne p{)dstawy
do opracowania mapy etnicznej Polsiki. Jak wiadom{), próby ośrodka
warszawskiego opracowania takiej mapy nie dały rezultatów i dotąd
ostatnim osiągnięciem w zakresie zróżnicowania etnicznego i etnograficznego Polski jest opracowanie, J. S. Bystronia (1925). W zakresie
etnograficznych podziałów reg.ionalnych Polski zresztą nie ma opracowanych d{)tąd w pełni podstaw teoretyczno-metod{)logicznych, od których przecież należałoby całe zagadnienie rozpocząć.
48
JOZEF
BURSZTA
W zakresie syntezy ludowej kultury tradycyjnej Polski posługujemy
się również dotąd starymi, popularnymi podręcznik'ami etnografii Polski
A. Fischera (1926), S. Poniat'owskiego {1934, ten notabene, w znacznej
mierze dotyczy b. polskich terenów wschodnich), czy J. S. Bystronia
(1947). Szkoda więc, że nowoczesny, uniwersytecki podręcznik etnografii Polski, o którym mówiło się często w ciągu minionego ćwierćwiecza, nie wyszedł dalej poza wstępne rozmowy i plany. Nie mamy też
wyczerpującego opracowania historii naszej dyscypliny. Wydaje się więc,
że te i inne IPodobnebraki
ogólne powinny były stać się zadaniem
zakładów etnograficznych PAN, a nie badania i prace przeważnie
tego samego typu, j-akie mogą prowadzić i prowadzą ośrodki uniwersyteckie czy zgoła nawet muzea. Podobnie ma się sprawa z historią
lkultury ludowej w Polsce. Istnieje dobra synteza, ale tylko kultury
rolniczej, opracowana przez historyków (Zarys historii gospodarstwa
wiejskiego w Polsce, dwa tomy, 1964, dalsze w opracowaniu), w zakresie natomiast całości dziejów jesteśmy zdani na dawno już przestarzałe
partie w Dziejach kultury
polskiej A. Briidknera oraz w odniesieniu
do norw01żytnego oikresu tY'ch dziejów na Kulturę
ludową J. S. Bystronia {1936, 1947). Istnieje natomi'ast już tak wiele drobnych, wycinkowych opracowań do dziejów tej kultury, że na nową ich syntezę
można się jlUż dzisiaj pokusić. A ,pO/kusa jest naprawdę duża, jeszcze
zaś większe zapotrzebowanie. Sytuację dla takiego opracowania ulatwia
po części fa1kt, że niektóre dziedziny Ikultury mają już swoje zarysy.
Obok wspomnianego Zarysu historii gospodarstwa wiejskiego mamy np.
historię włókiennictwa, wstępny zarys historii osadnictwa wiejskiego
i rozplanowań wsi {J. Burszta, 1958), .szereg opracowań history:ków:
J. Topolskiego, B. Baranowskiego, S. Inglota, Z. Kuchowicza i wielu
innych, spośród etnografów zwłaszcza T. Seweryna i innych. Istnieje
też mnóstwo opriacowań regionalnych i lokalnych.
2. Monografie regionów etnograficznych. Rozumie się tu opracowania obejmujące cał.()śćkultury danego regionu (większego czy mniejszego), grupy etnograficznej czy nawet etnograficzne monografie wsi
jako swoistych ekspozycji kultury regionalnej. Aczkolwiek zasięg terenowy t~kich monografii może być różny - od dzielnicy Polski i wojewódZ'twa do pojedynczej wsi -to
Ijednak (gdy ohodzi o badanie
kultury tradycyjnej, a o taką tutaj chodzi) reprezentują one zazwyczaj jednolity mniej więcej model schematyczny. Całość kultury ludowej jest tu, według ustalonego z dawna wzoru, podzielona na: materialną, spolecz:ną i duchową {umysłową), każdy z tych dzi'ałów na koleJne elementy kulturowe. W taki właśnie sposób wszelkie opisy kultur
regionalnych dają się z sobą zestawiać i porównywać.
Ten typ opracowań, mający dawną sw.()ją genezę i długą już historię,
Etnografia
w ćwierćwieczu
Polski
Ludowej
49
był i jest dość żywo po ostatniej wojnie kontynuowany. Najpełniejszym
wymzem takiego opracowania jest 3-tomowa Kultura ludowa Wielkopolski (1960, 1964, 1967), dalej Kurpie. Puszcza Zielona (1962, 1964,
3 tomy, nie obejmujące jednak wszystkich dziedzin kultury lecz raczej
wybrane z przewagą materialnej). W podobny sposób mamy opracowane
inne, mniejsze regiony (zapowiadane na Ikonferencj'ach etnograficznych
opraoowania innych, większych regionów Polski nie zostały zrealizowane), takie jak ,np. W. Łęgi Ziemia Chełmińska (1951), zbiorowe opracowanie Nad rzeką Ropą (1965), ostatnio duża monografia R. Kukiera
Kaszubi bytowscy - i wiele innych, zwłaszcza monografii powiatów
czy podobnych obszarów nazyw,anych '(często wbrew falktom historycznym) "ziemiami". Jeśli chodzi o etnograficzne monografie wsi - zjawisko mniej częste niż w okresie międzywojennym - to sZiczytowym
w swej dokładno\ŚciosiągnięCliem
jem kilkwtomorwa (nie :zakończ,ona
jeszcze) monografia wsi Stare i Nowe Siołkowice, pod kierunkiem i ;redakcją M. Gładysza. Taki sam typ monografii reprezentują np. Pracze.
Wieś w powiecie milickim, J. PawłOlWslkie'j(1965, 1967). Nie miejsce tu
zresztą na wymienianie wszystkich. Historię teg'o typu opracowań przedstawiła K. Adamus (Etnografia Polski, t. II), a niektóre teoretycZine
ich problemy ujął zwłaszcza J. Topolski (Kwartalnik HKM 1966 nr 3).
W stosunku do tradycyjnego typu i schematu talki'ch monogra1ii można
mieć dzisiaj szereg zastrzeżeń charakteru metodologicznego, niemniej
monografie te mają szczególną wartość }ako zwŁaszcz·a źródło faktograficzne do dalszych badań innego już typu, ta:kże do syntez etnograficznych.
3. Monografie tematyczne i problemowe. Są to oczywiście ze wszystkichopracowań
najliczniejsze, idące w tysiące. Można je systematyzować w różny sposób. Z punktu widzenia jednak rozwoju naszej nauki
w omawianym okresie, można je ująć naj,pr'ościej w dwie główne grupy:
A) ograniczające się do badań tradycyjnej kultury ludowej; B) mające
za przedmiot współczesne procesy społeczno-lkulturowe,
pojmowane
oczywiście także w ich aspekcie diachronicznym. Podział ten dyktuje
taki rzeczywiście stan w tych opracowaniach.
W grupie A) zatem mieszczą się wszystkie te opracowania etnograficzne i etnograficzno-historyczne,
które dotyczą wybranych zagadnień
tradycyjnej
kultury ludowej według typowego podziału na kulturę
materialną, społeczną i umysłową. Zostały one dość szczegółowo omówione w dalszych ,artykuł,ach niniejszego wydawnictwa, nie będziemy
więc tu bliżej się nimi zajmować. Brak tu oczywiście szczegółowego
omówienia badań nad literaturą ludową, folklorem muzycznym i tanecznym oraz sztuką ludof\vą. Są to sprawy do specjalnego omówienia
4 -
LuCi.
t. 'i:l.
1%'1
50
JOZEF
BURSZT A
prz,ez odpowiednich specjalistów. Niech nam tu więc wystarczą uwagi
poprzednio wymienione.
Monografie, o jakich tu mowa, stanowią dość szeroką gamę stopni:
od czysto opisowych, wąskich tematycznie i drobiazgowych, traktujących wybrane zjawiska w sposób oderwany od kul turowego kontekstu,
do problemowych, ujmujących badany przedmiot w synchronicznym i diachronicznym powiązaniu z c'ałością konkretnej kultury. Odnośnie do tych
pierwszych nasuwa się uwaga zupełnie innego charakteru, mianowicie
sprawa potocznej opinii o nauce etnografii. Otóż z racji tego, że monografie pierwszego typu - owe opisowe i drobiazgowe - były w omawianym okresie produkowane dość licznie, one właśnie stały się podstawą oceny całej etnografii u niektórych osób postronnych, nie związanych z etnografią, choć niekiedy nawet wysoko wykształconych i usytuowanych - że oto etnografia to nauka tylko o reliktach, że zajmuje
się takimi "problemami", jak "cyfrowane portki" itp. Tacy i inni, mając
na uwadze tylko tego typu prace, a nie dostrzegając całej problemowości
zjawisk i opracowań etnograficznych, uważali, że etnografia to nauika
zdecydowanie przeżywająca się już. Mówię o tym tutaj dlatego, że są
to dość powszechne opinie jeszcze dzisiaj. Może też i dlatego etnograHa - tak przecież nauka rozbudowana - nie doczekała się swego samodzielnego miejsca w P AN.
Problemowe traktowanie zjawisk tradycyjnej kultury ludowej wiąże
etnogr'afię z szeregiem nauk pokrewnych i pomocniczych. Ponieważ
przedmi,ot - tradycyjna kultura ludowa - ma zasadniczy aspekt historyczny, podstawowymi metodami w rozwiązywaniu problemów stała
się metoda historyczna sensu largo i filologiczna.
B) Monografie tematyczno-problemowe
mające za przedmiot tzw.
współczesność, stanowią zupełnie inny typ badań etnograficznych.
Etnografia polska (nie licząc oczywiście typu bad,ań prowadzonych
jeszoze przed wojną pod Ikierorwlni'CtwemK. DobI1owolskiego) przestawila się częśoCiowona ten rodzaj badań stosunkowo niedawno, zasadniczo po wspomnianej uprzednio serii konferencji metodologicznych.
Przyjmowanie się tego typu badań jest zresztą spmwą zupełnie świeżą,
o czym świadczy m. in. tematyika sesji naukowej z okazji walnego
zebrania PTL w Łodzi w 1967 r. (zob. Łódzkie Studia Etnograficzne,
t. X, 1968). Metodologiczne dyskusje i polemiki toczą się i będą z,apewne
trwały jeszcze długo, choć opracowani'a tego rodzaju ukazują się coraz
częściej. Chodzi tu o takie badania, jak: rozpad tradycyjnej kultury
ludowej i tworzenie się współczesnego oblicza kulturowego wsi pod
wpływem procesów urbanizacji, industrializacji i kultury masowej;
procesy adaptacji i integracji kulturowej na Ziemiach Zachodnich; kultura współczesnych grup zawodowych (np. górników, chłopo-rabotni-
Etnografia
w ćwierćwieczu
PoLski Ludowej
51
ków itp.). "Współczesność" pojmowana
jest tu oczywiście szeroko
i w pewnym sensie umownie, nie wyklucza to też historycznego ujmowania zjawisk; np. analizy przeobrażeń środowisk wiejskich, jakie prz.eprowadza ośrodek krakowski pod kierunkiem K. Dobrowolskiego, sięgają w głąb XIX w. Do tego typu badań należą nie tylko monografie
nazywane tu tematyczno-problemowymi,
ujmujące jeden jakiś, zazwyczaj bardziej typowy i "na czasie" aspekt kultury środowiska (te są
najliczniejsze i najbardziej efektywne), ale takż·e (nieliczne dotąd) pełne
monografie spoleczności lokalnych, badające całość współczesnej kultury
tej społeczności, nie tylko kulturę tradycyjną·
Oba te rodzaje badań opierają się (implicite,
czy rzadziej explicite) o inne założenia metodologiczne, o inne też, niż w tzw. tradycyjnej etnografii, pojmowanie kultury. Przedmiotem badań nie jest
tu już wielka grupa etniczna (lud) jako fragment uniwersalistycznie
pojmowanej kultury (kultury ludzkości), lecz kultura konkretnej grupy
lokalnej, najczęściej właśnie społeczności wiejskiej. Kulturę tę zaś w ślad za współczesnymi u1kierunkowaniami humanist~ki, a konkretnie
za ustaleniami soc}ologii i antropologii społecznej czy kulturowej - pojmuje się nie jako sumę czy zbiór luźnych elementów kulturowych (jak
to było w ukształtowanej na różnych dawnych kierunkach etnografii
tradycyjnej), ale jako empirycznie ustrukturyzowaną
i funkcjonującą
całość. Takie stanowisko nakazuje, przy badaniu wybranych aspektów
;kultury środowiska, mieć stale na uwadze jego fun1kcjonalną i strukturalną łączność z całym kontekstem kulturowym. Zrozumiałe zatem,
dlaczego czołowi dyskutanci na konferencji metodologicznej w 1956 roku - prof. Dobrowolski i prof. Moszyński - nie mogli znaleźć wspólnej
platformy porozumienia, każdy z nich bowiem wychodził z odmiennych
z-ałożeń metodologicznych.
Tego rodzaju badania przeobrażeń społeczno-kulturowych
społeczności lokalnych leżą jak najbardziej na linii współczesnego 2lapotrzebowania społecznego. Dokumentują bowiem one m. in. kulturową stronę
procesu tworzenia się współczesnego społeczeństwa w warunikach socJalizmu i powstawania nowoczesnej kultury narodowej. Jak kiedyś co wielokrotnie analizował J. Chałasiński - na kulturę narodu składały
się dwie odrębne kultury: "wyższa", elitarna, "pańska" i "niższa", niżej
wartościowana, Ikultura "chłopska", tak dzisiaj obserwujemy, w ślad
za ogromnymi przemianami strukturalnymi
społeczeństwa polsJkiego stapianie się obu nurtów w jednolitą kulturę narodową. W tym stapianiu się tradycyjna kultura ludowa w swym naturalnym
środowisku
gwałtownie rozpada się i zanika. Nie ginie jednak zupełnie. Właśnie
obserwujemy z,namienny pr·oces: kiedy owa "kultura chłopska" staje
się cor·az więcej kategorią historyczną i gdy nieaktualne stały się dawne
52
JOZEF
BURSZTA
pejoratywne o niej sądy kultura ta zaczyna być oceniana jako
wartościowa, piękna i interesująca. I nie tylko wartościowana. Także
wykorzystywana w pełni w życiu kulturalnym narodu. Jest to szeroki,
współczesny ,proces, który możemy nazwać folkloryzmem. Widoczny
jest on w programach radiowych, telewizyjnych, na scenach i estradach,
w uroczystościach lokalnych, wojewódzkich i centralnych, w turystyce,
w programa'ch zespołów teatralnych, pieśni i tańca, nawet w zespołach
big-beatowych; widoczny on jest w masowej' produkcji przedmiotów
użytkowych kierowanej przez Centralę Przemysłu Ludowego i Artystycznego - itd. Proces ten polega po prostu na stosowaniu folkloru,
a więc na wykorzystywaniu najlepszych i najpię:kniejszych wytworów
kultury ludowej, przejmowanych już najczęściej nie wprost z życia ale
z naukowej ich, :właśnie etnograficznej doikumerrtaojri, dla wzbogacenia
i uprzyjemnienia życia kulturalnego wszystkich warstw narodu. Ten
narastający niemal żywiołowo proces !(jest to zresztą współczesne zjawis/ko europejskie i światowe) w przedziwny sposób godzi ową tradycję
ludową i tradycyjne kierunki badać etnograficznych - z badaniami
współczesnych zjawisk kulturowych, gdyż stanowi przecież jeden z najbardziej interesujących 'aspektów tych zjawisk.
Jak dotąd jednak, mało jest nauikowego zainteresowania etnografów
tym zjawiskiem.
IV
W podsumowaniu tego nazbyt ogólnego i skrótowego przeglądu etnografii polskiej w ostatnim ćwierćwieczu nasuwają się nieodparcie zasadnicze stwierdzenia odnośnie zarówno do charakteru jej dotychczasowego
dorobku, jak też wynik,ających z tego najpilniejszych potrzeb i zadań
w najbliższej przyszłości.
Sumaryczny dorobek etnografii polskiej (mamy tu na myśli zasadniczo etnografię Polski w sensie pols:kiego folklife research) jest niewątpliwie bardzo duży, jeśli go liczyć ilością opublikowanych pozycji.
Przekr'acza on znacznie i wielokrotnie cały dotychczasowy dorobek
etnograficzny wszystkich poprzednich okresów. Jest to dorobek tak
duży, że pełne jego opanowanie przez jedną osobę w ciągu jej życia
wydaje się już raczej trudno ,osiąg'alne.
Ten duży dorobek ogólny budzi jednak poważne refleksje, zwłaszcza
w zestawieniu z charakterem dorobku etnograficznego w innych :krajach (choćby np. w porównaniu ze Szwe·cją, gdzie. notabene, etnogra-
Etnografia
w ćwierćwieczu
Polski
Ludowej
53
fia jako dyscyplina uniwersytecka jest od polskiej zna,cznie młodsza}.
Albowiem:
1) W dorobku tym uwidacznia się nie tyle jakieś jednolite planowanie w skali całego kraju - ile znakomita żywiołowość i przypadkowość,
same w sobie pożyteczne jako spiritus movens w badaniach i zainteresowaniach tematycznych, ale przecież nie wystarczające. Stąd też ten
ogólny dorobek jest w gruncie rzeczy, czy w przeważającej mierze,
dość mechaniczną sumą indywidualnych wysiłków badaczy oraz poszczególnych ośrodków etnogr'aficznych, i jaJko talki nie za.5!p()ikajawielu istotnych potrzeb omawiaJllej dyscypliny.
2) Cechą omawianego okresu jest znaczna nierównomierność w opracowaniu poszczególnych dziedzin życia i kultury ludu. Są dziedziny jak kultura materialna - opracowane wszechstronnie i dość wyczerpująco, są inne znacznie mniej uwzględniHne czy nawet oa'łkowicie
zaniedbane. Do tych ostatnich należy folklor sensu largissimo. W jego
ramach dobrze przedstawia się - jak widzieliśmy - sztuka ludowa,
w pewnej mierze folklor muzyczny, w szeregu natomiast innych dziHłów folkloru sytuacja wygląda wręcz żenująco. Niemal więc w ogóle
nieruszone zostały takie rodzaje folkloru słownego, jak: zalklęcia, zagadki, twórczość ludowa związana z obrzędami, podania ludowe i legendy, satyra ludowa, twórczość widowisJkowa czy folklor dziecięcy.
Sporadyczne były badania zwyczajów rodzinnych i dorocznych, wierzeii
czy wiedzy ludowej. Istnieją tu więc do odrobienia ogromne obszary
i dziedziny badań kultury ludu polskiego.
3) W dość rozstrzelonej i nierównie traktowanej
tematyce badawczej
ujawniała się nazbyt słaiba tendencja do opracowań syntetycZll1ych poszczególnych dziedzin życia i Ikultury ludu dotyczących całego polskiego
terytorium etnicznego. Nawet tak preferowana dziedzina jak kultufia
materialna, nie posiada syntetyzujących
ujęć wielu działów kultury,
np. budownictwa, odzieży, wielu dziedzin wytwórczości ludowej itp.,
a cóż dopiero mówić o większości dziedzin życia spo'łecznego i folkloru.
Wydaje się, że opracowanie kolejnych takich tematycznych syntez jest
warunkiem wstępnym dla oczekiwanej z dawna podręcznikowej syntezy
etnografii Polski, stąd brak większości tych syntez tematycznych utrudniał realizację tej ogólnej syntezy. Ale nie tylko to. Odczuwa się brak
także innych wstępnych a podstawowych opracowań: pojęć ogólnych
i szczegółowej terminologii w zastosowaniu do potrzeb etnografii krajowej, preliminariów w zakresie założeń i podstaw teoretyczno-metodologicznych, słowni;k-a biograficznego, historii polskiej myśli etnograficznej nn tle ogólnym, historii badań r,egionalnych i innych itd. Te
wszystkie potrzeby nie zostaną chyba nigdy w pełni opracowane na
dotychczasowej drodze rozwoju żywiołowego i osiągnięć indywidual-
54
JOZEF
BURSZT
A
nych. I chyba nazbyt wymownym jest fakt, że szereg zagadnień z powyższego zakresu, typowo etnogr-aficznych, zostało podjętych ;przez
Iprzedstawicieli innych dyscyplin - zwłaszcza historii i socjologii. Chodzi talkże o to, by zainteresowania teoretyczne nie sprowadzały się tylko
do indywidualnego hobby, ale były programem instytucjonalnym.
4) Wszelkie prace etnograficzne o charakterze syntetycznym wyma·gają istnienia dobrze postawionego archiwum czy archiwów dokumentacyjnych. Nowoczesne wymogi pracy naukowej zakładają możność
korzystania
przez wysoko kwalifikowanego
pracownika naukowego
z ł'atwo dostępnej pełnej bazy źródłowej, uporządkowanej według kryterium rzeczowego, czasowego i przestrzennego, aby mógł on główny
swój wysiłek skoncentrować ·na opracowanie samego problemu. Sytuacja
jest tymczasem daleka od ideału. Nie istnieje żadne centralne archiwum
etnograficzne, co więcej, nie było ono dotąd nigdy na serio planowane.
Tylko po części sprawę rozwiązuje archiwum etnograficzne stworzone
przy Polskim Atlasie Etnograficznym we Wrocławiu, gdyż nastawione
jest ono na określone, specjalne ccle. Świetnie zorganizowane i na europejskim poziomie postawione archiwum sztuki ludowej w Krakowie
obejmuje tylko tę jedną dziedzinę, podobnie jak warszawskie archiwum
folkloru muzy'cznego. A znów archiwizacja przy muzeach etnograficznych ma z regu'ły zasięg loikalny, zaiŚ dokumel1'taJoja przy katedrach
i zakładach PAN ma zazwyczaj charakter specjalistyczny i ściśle zamknięty. Ogromne zbiory różnych etnograficznych wydawnictw źródłowych (nie mówiąc o szerokich rękopiśmiennych zJbiorach archiwalnych)
czelmją nadal na dokumentacyjne rozpracowanie. Skutek jest oczywiście
taki, że k'ażdy, kto chciałby przystąpić do jakiegoś syntetycznego opracowania przedmiotowego bądź ogólnego - stwarzać sobie musi sam
wystarczającą bazę źródłową niemal od samego początJku. To zazwyczaj
przekracza siły i zasoby jednostki. Nie dziwne zatem, że prace syntetyczne są tak skąpe, a opracowania mają w ogromnej większości cha·raikter regionalny i przyczynkarski. Jest zaś faktem, że w krajach sąsiednich (ZSRR, Czechosłowacja, NRD, kraje skandynawskie) sytuacja
pod tym względem jest znacznie lepsza, niekiedy (np. w Szwecji) wręcz
idealna. Jako curiosum można natomiast przytoczyć fakt, że jedno ze
znakomitych polskich ar'chiwów prywatnych, gromadzone wysiłkiem całego życia, a które jego twórca chce oddać dla ogólnego użytku, nie
znajduje jak dotąd, zainteresowania i opiekuna.
5) Etnografia należy do tego typu nauk, które rodziły się i rozwijały
w obrębie organizmów państwowych i narodowych jako "etnografie
ojczyste", nabierające stąd w 'obrębie niemallkażdego kraju cech swoistych, .gdyż przecież wiązały się one ściśle z życiem każdego z narodów. Stąd pochodzi m. in. - niespotykana w innych naukach - tak
L/nagrafia
w ćwierćwieczu
Polski
55
Ludowe]
wielka różnorodność nazw na określenie tej dyscypliny. Nauka współczesna może natomiast rozwijać się tylko w ścisłych kontalktach z nauką
światową. To jest oczywiste. Tymczasem kontalkty etnogr·afii polskiej
z nauką europejską i światową przedstawiają wiel·e do życzeni.a. Podkreślaliśmy już, że w ciągu 25-lecia tylko raz była Polska miejscem
szerszej, międzynarodowej konferencji etnograficznej (1960 r.). Alt
i odwrotnie: udział polskich etnogr>afów w międzynarodowych spotkaniach i w międzynarodowych akcjach badawczo-naukowych bardzo
szwankował. Można by tu np. przytoczyć całą listę międzynarodowych
spotJkań w ostatnich kilku nawet latach, na których braikowało przedstawicieli właśnie tylko Polski. Nie jest też najlepiej ze wzajemną
informacją międzynarodową. Ale jest to już specjalne zagadnienie.
Z powyższego wszystkiego nasuwa się chyba jeden generalny wniosek Jest on :natury orgaUiimcyjnej. Należatoby ohyba, tak postawić
organizację polsikiej etnografii, by móc jak najbardziej sensownie i celowo wykorzystać zapał, oddanie i wysiłki rozproszonych działań jeddnostek i lokalnych ośrodików dla zaspoikojeni,a przede wszystkim najbardziej palących potrzeb ca}.ej nauki etnografii w jej służbie dla narodu i państwa - i tak, by na 'następny jubileusz, 50-lecia Polski Ludowej, można było z pełną satysfakcją dorobek nasz'ej nauki ocenić.
WYBRANA LITERATURA
(zawiera tyliko pozycje o charakterze
ogólnym)
Adamus K., Monografie
wsi w Polsce. Przegląd
problematyki
badawczej.
"Etnografia Polska", t. II, 1959.
Biernacka M., a poszerzenie międzynarodowej
współpracy
europejskiej
w zakresie etnografii
rolnictwa.
"Etnografia Polska", t. XII, 1968.
Bulanda E., Czy kryzys etnograficznej
szkoły wiedeńskiej?
"Lud", t. 45, 1960.
a metodzie funkcjonalnej w etnologii. "Lud", t. 36, 1946.
Burszta J., Analiza kultury w etnografii
tradycyjnej
a w badaniach nad współczesnością. Niektóre
różnice. Tezy. "Łódzkie Studia EtnogI'afi:czne", t. X, 1968.
Etnografia
daniami
a współczesność.
na Ziemiach
Folklorismus
in
Polen.
Przegląd i perspektywy
t. 49, 1965.
Research
in
Cultural
Nieco refleksji
metodologicznych
w związku
z ba-
"Etnografia Polska", t. IX, 1965.
"Zeitsch:r<ift fur Violkskunde", 1,969, nr 1.
Zachodnich.
badań etnograficznych
Anthropology
Some J1spects of Methodology.
in
na Pomorzu
Western
and
Zachodnim.
Narth-Western
"Lud",
Poland.
W: Poland .at the 8th Internationa.l Congress of
Anthropological and Ethnological Sciences. Wroclaw-Warszawa-Kraków
1968.
Czekanowska A., Badania nad myzuką ludową w ostatnim dziesięcioleciu.
"Lud",
t. 4:J, 1956.
56
JOZEF
Dobrowolski
K., Drogi
rozwoju
BURSZTA
etnografii
polskiej,
jej
obecne
zadania,
metody
"Etnografia Polska", t. I, 1958.
Studia nad teorią kultury
ludowej. "Etnografia Polska", t. IV, 1961.
Sytuacja etnografii
w Polsce. "Etnografia Polska", t. XII, 1968.
Uwagi o znaczeniu badań nad kulturą ludową w Karpatach
Północnych. "Etnografia Polska", t. V, 1961.
Dynowski W., Z dziedzin deficytowych
etnografii
polskiej. "Etnografia Polska", t. VIl,
1963.
Etnografia
w aktualnych
tendencjach
rozwojowych
nauk społecznych. "Etnografia Polska", t. XI, 1967.
Frankowska M., Problemy atlasu etnograficznego. "Lud", t. 38, 1948.
Frankowski E., Zagadnienia metodologii badań nad sztuką ludową. Materiały do Studiów i Dyskusji t. 5, 1951.
Gajek J., Metodyka monograficznego
opracowywania
strojów ludowych. "Lud", t. 41,
1954.
Polski Atlas Etnograficzny.
Lublin 1947.
Podstawowe
tezy dotyczące przedmiotu
i celu etnografii. "Lud", t. 42, 1956.
i związki
Rola
z innymi
Polskiego
naukami.
Towarzystwa
Ludoznawczego
w
polskiej
etnografii
w
latach
1945-1955. "Lud", t. 43, 1958.
Studia
nad etnograficzną
regionalizacją
Polski.
W sprawie dyskusji nad Polskim Atlasem
Ku~1Jury Mąter1alnej", 19,57, nr 3/4.
"Lud", t. 47, 1962.
"Kw,a,rta1nikHistorii
Etnograficznym.
Zadania i metody Polskiego Atlasu Etnograficznego.
"Lud", t. 44, 1959.
Gajkowa O., Historia Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego.
Jego powstanie, rozwój i znaczenie w ciągu 70-1ecia. "Lud", t. 51, 1967.
Gładysz M., Międzynarodowa
konferencja
poświęcona
badaniom
kultury
ludowej
w Karpatach. "Etnografia Polska", t. IX, 1965.
Jackowski A., Z zagadnień historii i metodologii badań nad sztuką ludową. Materiały
do Studiów i Dyskusji 1955, nr 3/4.
Judenko K., Nowe prądy metodologiczne w etnografii polskiej okresu dziesięciolecia
(1945-1955) i ich odbicie w pracach i publikacjach
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego. "Lud", t. 43, 1958.
Karwot E., Zagadnienie wierzeń i magii w pracach Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego na tle osiągnięć etnografii
polskiej w ostatnim dziesięcioleciu. "Lud",
t. 43, 1958.
Klimaszewska J., Kutrzeba-Pojnarowa
A., Działalność uniwersyteckich
katedr etnografii w Polsce w latach 1945-1956. "Etnografia Polska", t. II, 1959.
Konferencja
etnografów w Krakowie
17-19 II 1951. "Lud", t. 39, 1952.
Kopczyńska-Jaworska
B., Badania karpackie Zakładu Etnografii
Ul, oraz Zespołu
Etnograficznego
IHKM PAN w Łodzi. "Etnografia Polska", t. V, 1961.
Prace
badawcze
Katedry
Etnografii
Uniwersytetu
i Pracowni
IHKM
Kutrzeba-Pojnarowa
nej. "Etnografia Polska", t. IV, 1961.
O potrzebie współpracy
archeologów
nr 2.
Organizacja
pracy
we. "Etnografia
Problematyka
Karpat.
Łódzkiego
PAN w Łodzi. "Łódzkie Studia Etnogrąficzne",
A., Atlas kultury ludowej jako jedna z form pracy
graficznej
etnograficznej
z etnografami.
w Polsce. Instytucje
Etno-
t. VI, 1964.
etnograficz-
"Wiedza i Życie", 1953,
i wydawnictwa
nauk'J-
Polska", t. II, 1959.
polskich
prac
etnograficznych
"Etnografia Polska", t. VI, 1962.
dotyczących
terenów
Zachodnich
Ku1tura
wsi
57
wsi poLskiej
i etnologii w Polsce. Kraków 1948.
społecznych
w studiach
nad przeszłością
Rozwój etnografii
Wspólpraca nauk
kultury
materiaLna
polskiej.
Na marginesie
nowych
wydawnictw
i teraźniejszością
"Etno-
źródłowych.
grafia Polska" t. XI, 1967.
Z zagadnień
daniach
metodyki
kultury
Kutrzeba-Pojnarowa
polskich
prac
etnograficznych.
Czas i przestrzeń
"Etnografia Polska", t. IX, 1965.
A., Bieńkowski W., Aktualna pozycja etnografii
"Kwartaln1k Historyczny", z. 6, 1956.
w ba-
ludowej.
historycznych.
Kwaśniewicz W., Dziesięć
Ludowej.
"Kwartalnik
Etnograficzne
badania
lat
działalności
Zakładu
Historii
Kultury
terenowe
w Karpatach
Etnografii
w obrębie
Ogólnej
nauk
UJ w Polsce
Materialnej",
195,6, nr 2.
Zachodnich
w 1960 r. przez
Ka-
Polska", t. V, 1961.
Kwaśniewski K., Etnografia w Polsce. Placówki i pracownicy.
"Lud", t. 46, 1961.
Lange R., Historia badań nad tańcem ludowym w Polsce. "Lud", t. 51, 1968.
Lutyński J., Ewolucjonizm
w etnologii anglosaskiej a etnografia
radziecka. Łódź 1956.
Malinowski T., Zagadnienie współpracy etnografii z archeologią w latach 1945-1955.
"Lud", t. 43, 1958.
Markowska D., Współczesne badania nad rodziną wiejską w Polsce. "Etnografia Polska", t. IX, 1965.
Matusek M., Prace Zakładu Etnografii
Słowian
UJ na terenie Karpat.
"Etnografia
Polska", t. V, 1961.
Mirek Fr., Nowe kierunki
antropologii
kulturalnej,
archeologii
i antropologii
fizycznej. "Lud", t. 38, 1948.
Misińska M., Z działalności naukowo-badawczej
na terenie Karpat i Podkarpacia
Zespołu Etnograficznego
Muzeum Archeologicznego
i Etnograficznego
w Łodzi.
"Etnografia Polska", t. V, 1961.
Maliński B., Historia. Osobowość. Sztuka. Refleksje nad antropologią
kultury,
Warszawa 1966.
Moszyński K., Ewolucjonizm
krytyczny
na tle innych kierunków
w etnologii. "Lud",
t. 38, 1948.
Na marginesie dyskusji o Polskim Atlasie Etnograficznym.
"KWlartafnik HLstCYrii
Kultury Materialnej",
t. IV, 1956.
Niektóre wytyczne dla prac Polskiego Atlasu Etnograficznego.
"Etnografia Polska", t. I, 1958.
Na marginesie dyskusji o Polskim Atlasie Etnograficznym.
"Kwartalnik Historii
Kultury M.at'el'ialnej", 1956, ,fiT 3.
Stan i zadania etnografii
polskiej. "Lud", t. 38, 1948.
Nasz A., Działalność Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
w ostatnim
dziesięcioleciu w zakresie prac naukowo-badawczych
i wydawniczych.
"Lud", t. 43,
tedrę
Etnografii
Ogólnej
Teoria
ekonomiczna
UJ. "Etnografia
i Socjologii
1958.
Obrębski
J.,
pierwotnych.
Ocena dorobku
i metoda
socjologiczna
w
badaniu
społeczeństw
"Przegląd Socjologiczny", t. 8, 1946.
pol.skiej
etnografii
i etnologii
"Lud", t. 39, 1952.
Olszewska-Dyoniziak B., Funkcjonalny
z punktu
widzenia
postępowej
myśli
spolecznej.
osiągnięć współczesnej
Pietraszek
E., Etnogra,ficzna
model
antropologii
konferencja
analizy
kultury
w
świetle
niektórych
"Etnografia Polska", t. X, 1966.
metodologiczna.
"Etnogr:8ifia ,Polska", t. I,
i socjologii.
1958.
Kultura
ludowa
i robotnicza
grafia Polska", t. X, 1966.
wobec
współczesnej
problematyki
kultury.
"Etno-
58
ANNA
Piwocki
K.,
O historycznej
Sztuka
ludowa
Poniatowski
Metoda
KUTRZEBA-POJNAROWA
genezie
polskiej
sztuki
St., Fakty
etnologiczne
badania
genezy wytworów
i metody
ich
badań
"Polska
Sprawozdania
nad
sztuką
ludową
badań.
kulturowych
"Lud", t. 36, 1946.
Reinfuss R., Stan badań nad polską sztuką ludową
1950, z. l.
Stan
ludowej.
Wrocław
1953.
w nauce o sztuce. "Lud", t. 51, 1967.
i ich
"Lud", t. 37, 1947.
(Cz. L Mahavrata).
w etnologii.
w Polsce. "Pols~a Sztuka Ludowa",
perspektywy
na
najbliższą
przyszłość.
i Zakładów
Etnografii.
Sztuka L1udoWla",1964, z. 4.
z działalności
naukowej
i dydaktycznej
Katedr
Zestawili K. W. i T. S. "Lud", t. 50, 1966.
Szurmiak-Bogucka A., Bogucki K., Stan badań nad folklorem
muzycznym
i tanecznym na terenie Polskich Karpat. "Etnografia Polska", t. V, 1961.
Topolski J., Problemy metodologiczne
monograficznych
badań wsi. (O potrzebie monografii
integralnych).
"Kwartalnik
Historii Kultury Materialnej". R. XIV.
nr 3, 1966.
Trawińska-Kwaśniewska
M., Zycie społeczne w pracach wydawniczych
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
w
okresie
ostatniego
dziesięciolecia.
"Lud",
t. 43, 1958.
Zadrożyńska-Barącz A., Fenomenologiczna
koncepcja historii
i kultury.
Zastosowanie
w polskich
badaniach etnograficznych.
"Etnografia Polska", t. XII, 1968.
Zawistowicz-Adamska
K., Dawność i teraźniejszość
w badaniach
etnograficznych.
"Lud", t. 43, 1958.
Sesja
Naukowa
czesności.
Polskiego
Towarzystwa
"Łódzkie Studia Etnograficzne",
Ludoznawczego
na
temat
współ-
t. X, 1968 (tamże inne artykuły
na
ten temat).
JOZEF BURSZTA
ETHNOGRAPHY
IN THE QUARTER OF THE CENTURY OF PEOPLE'S POLAND
Summary
On the occasion of the 25-th jubilee of the Polish People's Republic the journal
Lud presents a view of evolution attaiments, and state of the Polish ethnography
in its most important sections of this period. The paper, of general character, speaks
about: the organization of science, tendencies of development, sets of investigations
and on its background circumscribes the most important problems to be done in
future.
In the organization of Polish ethnography exist four divisions: 1) University
chairs. In the period spoken about they came into being in six centers: Warsaw,
Kraków, Poznań, Łódź, Wrocław, and Lublin. All have been educating students; in
last time educating has been limited to 4 centers. The curriculum has been changed
several times. The structure of chairs, which are investigation centers too, is a numerous one. 2) Departments and studies within the framework of the Polish Academy
of Soiences, make 'up the IV-th Division of the Instituteof
History of MateTial
KultuTa
materialna
wsi polskiej
-Culture. There are eight of them in various towns. Some ranges of folk culture
became distract in their organization and included into other institutes: folk-literature (oral folklore) into the Institute of Literary Research of the Polish Academy
of Sciences, folk fine arts and musical folklore into the Institute of Art of the
Polish Academy of Sciences. 3) Social-cultural
societies. A specialistic one is the
Polish Ethnographical
Society, existing from 1895, which after 1945 became more
and more active. From among nine of the Society's series of publications seven came
into being after last war. Also the Society, till coming to being in 1954 Departments
of the Polish Academy of Sciences, represented
Polish ethnography
exclusively,
conducted wide investigation
and organization
actions. Ethnographic
activity in
a narrower sphere is persued by local socia,land
learned :sodeties. 4) Museums.
There are seven independent ethnographic museums, among them some publishing
their own series. Besides in about 100 local m1lJSeumsthereare
ethno.graphic sections
or ethnographic collections. A part of these museums is doing ethnographic research.
In the beginning of post-war time in ethnography came out influences of old
"schools" and methodological sets. Gradually succeeded methodological transposing
to Marxistic base. The result of it is an enormous development of investigations
especially of, abandoned to that time, material culture, which is to see as well
in form of regional ethnographic monographs as in thematic monographs written in
cooperation of ethnographers with historians and archaeologists. In last years the development of contemporary social-culture phenomenons is to be noted on one side,
an increasing interest in theorretic-me'thod01o!¢cal problems on the other side.
In the scope of fO'Iklo;re sy,gtematicaly have been inv'€stigated folk tales, history
and systematics of fokloristics, other ranges of oral folklore are waiting for investigating. In the range of music folklore great collections from Poland have been
gathered (about 60 thousands records) and a systematically investigation of them
have been started. Far the best situation is presented in the range of folk art. Great
collections are gathered and continually collecting of new is ac·companied by gradually monographic and ,gynthetIc in Vlestig.atin.g.
In the domain of strict ethnographic monographs stand out: 1) monographs according to the whole area of the Polish territory, for instance the Polish Ethnographic Atlas and the problem of cultural differentiation
of the country and thematic monographs; 2) monographs of ethnographic regions (Great Poland, Kurpie
and other); 3) specialistic and problematic monographs dealing with traditional as
well as with contemporary culture.
At least the author touches folklorizm as a contemporary investigating phenomenon and points out most urgent problems in future: increasing of synthetic works,
organization of ethnographic
archives and increasing contacts of Polish science
with world science.