93f1785af232a8361136184ae8e788b3.pdf
Media
Part of Badania nad odzieżą i strojem ludowym w Polsce / LUD 1995 t.78
- extracted text
-
Lud, t. 78, 1995
BARBARA BAZIELICH
Katedra Etnologii
Uniwersytet Wrocławski
BADANIA NAD ODZIEŻĄ
I STROJEM
LUDOWYM
W POLSCE
Polska jest jednym z nielicznych krajów w Europie, który w swej bogatej
literaturze etnograficznej nie ma monografii, nawet albumu poświęconych
strojom regionalnym, a wydane w 1841, 1855 i 1954 roku (Zieńkowicz, 1841;
Gerson, 1855; Manugiewicz, 1954) teki z kolorowymi planszami, w małym
zresztą wówczas nakładzie, są już obecnie prawie niedostępne, Coraz częściej
także słyszy się głosy, że nie ukazują się na ten temat żadne opracowania
i nawet zeszyty Atlasu Polskich Strojów Ludowych "niemal zupełnie przestały
się ukazywać" (Kantor, 1982, s. 26). Pewną lukę w tym względzie wypełniłyby
przygotowane i znajdujące się w druku publikacje (Karwicka, Gadomski,
Bazielich), ale czas ich produkcji wydłuża się z roku na rok. Błędne jest jednak
mniemanie, że problematyka dotycząca odzieży chłopskiej, potocznie określanej strojem ludowym, bądź strojem regionalnym 1 nie stanowi już przedmiotu naukowych dociekań i rozpraw. Zainteresowani tym tematem są nie
tylko etnografowie, lecz także historycy (Rosen-Przeworska,
1953; 1954;
Turnau, 1991), historycy kultury materialnej (Kowecka, 1978, s. 400), historycy
sztuki (Bartkiewicz, 1979; Żygulski 1974), kostiumolodzy i teatrolodzy (Tyrowicz, 1957; Kostiumy teatralne ... , 1952), folkloryścF, przy czym przez jednych
odzież chłopska traktowana jest marginalnie, dla innych zaś, zwłaszcza
historyków i historyków kultury materialnej, stanowi łączny człon całokształtu
kultury narodowej. Zwrócenie zatem uwagi na tego rodzaju publikacje,
podobnie jak na opracowania historyków sztuki dotyczące mody i historii
ubiorów, jest niesłychanie ważne z wielu względów, chociaż prawie zupełnie nie
respektowane przez etnografów i ludoznawców podejmujących badania i opracowania na temat strojów ludowych. O ile więc w dorobku badaczy kultury
1 W dalszej części artykułu
określenie strój ludowy, strój chłopski, strój regionalny traktowane będą wymiennie, lecz zawsze w znaczeniu ozdobnej, odświętnej formy ubioru w przeciwieństwie do odzieży rozumianej jako forma powszednia, codzienna. Nie chodzi przy tym o definiowanie tych pojęć, gdyż nie jest to przedmiotem tego artykułu. Próbę definicji podała Irena Turnau,
1977.
2 Przykładem
może być seria publikacji
wydawana przez Centralny Ośrodek Metodyki
pieśni, taniec i obrzędy oraz stroje.
13 -- Lud t. LXXVIII
dotycząca folkloru poszczególnych regionów,
Upowszechnienia Kultury w Warszawie. Są to
194
ludowej brak jako pracy zwartej monografii, albumu, czy syntezy z tego
zakresu, to jednak ukazują się przygotowane przez nich artykuły o strojach,
problematyka ta jest stale aktualna i podejmowana przez różne osoby.
W nauce polskiej wzbudza ona zainteresowanie od ponad dwustu lat,
chociaż o zmiennej sile natężenia, lecz zawsze w sensie progresywnym.
Wprawdzie nie brak w tym względzie także negatywnych ocen i ubolewania, że
do tej pory nie wypracowano ani teorii, ani odpowiednich metod badawczych
(Kantor, 1982), ale jeśli weźmie się pod uwagę sposób widzenia różnych
dyscyplin naukowych oraz czas i etapy rozwoju zainteresowań, słowa krytyki
okażą się nieuzasadnione. Trudno też nie odnieść się sceptycznie do krytyki,
która istniejącą literaturę przedmiotu traktuje wybiórczo i z pominięciem
niektórych problemów już poruszanych oraz nie wykazuje orientacji w zaawansowaniu badań nad odzieżą i strojami ludowymi w innych krajach
Europy. Łagodzące znaczenie w ocenie krytyki może mieć jedynie fakt, że
opracowań na temat strojów ludowych w Polsce jest bardzo dużo i ogarnięcie
ich jest utrudnione. Są to nie tylko opisy formy i zdobnictwa strojów, techniki
wykonania i surowców, funkcji, genezy, historii, archaizmów, regionalnych
odmian i specyfiki, zmian w czasie i długiego trwania, kwestia mody i uwarunkowań, lecz także ikonografia oraz próba uchwycenia wpływów szlacheckiej
i mieszczańskiej odzieży na polski ubiór ludowy. Problematyka ta poruszana
jest albo w postaci różnej objętości artykułów zamieszczanych w naukowych
periodykach 3, czy popularno-naukowych
czasopismach 4, albo jako próba
charakterystyki ubioru ludowego w monografiach niektórych regionów (Kultura ludowa Wie/kopo/ski,
1960; Nad rzeką Ropą, 1965; Ziemia Myś/enicka,
1971), albo jako odrębne opracowania (Swieży, 1954; Cholewa, 1946; Grodecka 1986; Bazielich, 1988), czy rozdziały w pracach dotyczących kultury i sztuki
ludowej (Fischer, 1926; 1934; Reinfuss, Świderski, 1960; Hermanowicz-Nowak,
1976; Grabowski, 1977; Fryś-Pietraszkowa,
Kunczyńska, Pokropek, 1988),
z których wymienić można zaledwie parę, a to z racji na ich zbyt wielką liczbę.
Na wyróżnienie pośród tych publikacji zasługuje Atlas Po/skich Strojów
Ludowych wydawany przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w oddzielnych
zeszytach jako monografie regionalnych odmian strojów, w przygotowaniu
różnych autorów. Od 1949 roku do chwili obecnej ukazały się 32 zeszyty 5,
3 "Wisła",
"Lud", "Polska Sztuka Ludowa", .,Etnografia Polska", "K wartalnik Historii
Kultury Materialnej", "Kwartalnik
Historyczny", "Pamiętnik Słowiański", "Łódzkie Studia
Etnograficzne", "Prace i Materiały Antropologiczno-Archeologiczne
i Etnograficzne". "Prace
i Materiały Etnograficzne", "Literatura Ludowa", roczniki wydawane przez nicktóre muzea.
4 "Orli Lot", "Wierchy", "Ziemia", "Zaranie Śląskie", "Wiedza i Życie", "Turysta", Kalendarz
Ilustrowanego Kuryera Codziennego i inne.
5 Kolejne zeszyty Atlasu Polskich Seroj/lw Ludowych to: strój górali szczawnickich, dolnośląski (Pogórze), rzcszowski, szamotuiski, krzczonowski, kurpiowski Puszczy Białcj, łowicki, dzierżacki, kujawski, spiski, piotrkowski, pszczyński, pyrzycki, łańcucki, opoczyński, lubuski, górali
195
a kolejny zeszyt złożony został w 1994 roku do druku 6. Oprócz szczegółowych
danych dotyczących historii, rozprzestrzenienia i formy poszczególnych części
odzieży męskiej i kobiecej znajdują się tutaj jeszcze wiadomości na temat
zdobnictwa strojów, surowców i wykonawców. Wprawdzie te ostatnie stanowią w pewnym sensie odrębne działy, które w literaturze z racji swoistej,
specyficznej problematyki zajmują po większej części osobne miejsce (Haft
i zdobienie stroju ludowego, 1955; Reinfuss, 1953; Strój i tkanina ludowa
Mazowsza Płockiego, /972) to jednak wiążą się bezpośrednio ze strojem
i również w tym kontekście zagadnienia te należy wziąć w rachubę.
Przegląd wszelkiego rodzaju publikacji dają oczywiście bibliografie wydawane zarówno przed, jak i po drugiej wojnie światowej (Gawełek, 1914;
Bystroń, 1922; Jackowski, Jarnuszkiewiczowa, 1962) oraz zestawienia w niektórych opracowaniach (Kutrzeba-Pojnarowa,
1964). W sposób ciągły bibliografie prowadzi jako organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego - Ośrodek Informacji i Dokumentacji Etnograficznej w Łodzi 7.
Trzeba podkreślić, że w latach po drugiej wojnie światowej liczba publikacji
na temat odzieży i strojów ludowych znacznie wzrosła i nadal stale się
powiększa. Niemałą w tym względzie zasługę przypisać należy pracownikom
muzeów, zwłaszcza etnograficznych, którzy oprócz kolekcjonowania, przechowywania, konserwowania i dokumentowania tego rodzaju zabytków, prowadzą bez przerwy badania, publikują ich wyniki, organizują wystawy, opracowują foldery i informatory do wystaw oraz katalogi zbiorów8. Niemal każde
muzeum, które kolekcjonuje stroje ludowe ma jakiś dorobek w tym względzie
(Lipiarz, 1978; Bazielich, 1973; 1982; Grodecka, 1986; Rostworowska, w druku). Na ogół uchodzi on jednak z pola widzenia autorów dokonujących
podsumowania stanu badań nad strojem ludowym w Polsce, przez co obraz
przedstawiany przez nich jest niedokładny i niepełny. Z kolei taki stan rzeczy
jest również jedną z przyczyn ubolewania niektórych osób nad niedostatkiem
dokonań nauki, ściśle etnografii polskiej jeśli chodzi o ten dział kultury
ludowej.
Próbę oceny dotychczasowych osiągnięć w badaniach nad strojem ludośląskich, Zagórzan, sandomierski, biłgorajsko-tarnogrodzki,
podlaski (nadbużański), kaszubski,
sieradzki, warmiński, Krakowiaków wschodnich, kurpiowski Puszczy Zielonej, świętokrzyski,
orawski, Lachów Śląskich, kolbieIski, kielecki, Lachów Limanowskich.
6 Strój yórali
/([ckich - w druku.
7 Bibliografie Ośrodka
Informacji i Dokumentacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego w Łodzi.
8 Muzeami tymi są przede wszystkim:
Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie,
Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Muzeum Archeologiczne
i Etnograficzne w Łodzi, Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu,
Muzeum Śląskie w Katowicach, Muzeum Etnograficzne - Oddział Muzeum Narodowego
w Poznaniu i inne.
196
wym w Polsce podejmowano już parokrotnie (Kutrzeba-Pojnarowa,
1964;
Hermanowicz-Nowak,
1977; Kantor, 1982). Podawano przy tym wykaz
ważniejszych publikacji, nie szczędzono uwag krytycznych, wysuwano poruszaną problematykę, metody badań oraz ważność i znaczenie tej dziedziny życia
ludu w badaniach nad całokształtem kultury ludowej (Kantor, 1982). Wraz
z bibliografiami, artykuły te stanowią cenną wskazówkę, gdzie należy poszukiwać materiałów w celu naukowego lub praktycznego zapoznania się
z problematyką związaną z odzieżą i strojami ludowymi. Ponadto źródłem
i inspiracją nowych koncepcji badań i opracowań są nie tylko już wydane
odpowiednie publikacje i zawarte w nich mapy zasięgów, fotografie i ryciny,
wypisy z dokumentów archiwalnych, słowniczki z nazwami i opisy części
odzieży. Nadal aktualne są jako źródło własne badania terenowe i wywiady
oraz ankiety przeprowadzane z wykonawcami i użytkownikami oraz przetrwałe jeszcze oryginalne części tradycyjnej odzieży i strojów, a poza tym
zbiory muzealne przechowywane w magazynach, albo eksponowane na wystawach itp.
Współczesny badacz ma do dyspozycji wiele możliwości zgłębiania treści
swoich zainteresowań, przy czym pomocne mu są różne ułatwiające pracę
udogodnienia
techniczne. Może też, śledząc także literaturę zagraniczną
nabierać orientacji w złożonej i skomplikowanej problematyce rzutującej na
znaczenie i kształtowanie się odzieży i strojów na przestrzeni wieków - na
rozległych terenach świata oraz uświadomić sobie pomocniczą rolę innych
pokrewnych dziedzin nauki, jak: językoznawstwo,
historia gospodarcza,
historia polityczna, demografia, socjologia, geografia, estetyka, historia sztuki
itd. Zależnie też od wyboru problematyki posługiwać się może odpowiednimi
metodami, przy czym w miarę zgłębiania tematu, rozszerza się pole badawcze
skłaniające równocześnie do konstatacji, że nie ma końca jego granic.
Pozostaje zatem kwestia wyboru, na czym poprzestać i do czego się ograniczyć? Decyzja ta idzie zazwyczaj w parze z kierunkiem zainteresowań autora
lub koniecznością wynikającą z zamówienia społecznego.
W czasie, kiedy zainteresowania
odzieżą i strojami ludowymi dopiero
zaczynały się budzić, co miało miejsce, jak wspomniano, ponad dwieście lat
temu, sprawa przejawiania wyników tych zainteresowań wyglądała zupełnie
inaczej. Trzeba przy tym nadmienić, że polskie prace na temat ubiorów,
w porównaniu z innymi krajami w Europie, pojawiły się stosunkowo późno,
a pionierem w tym względzie był Łukasz Gołębiowski (1773 - 1849), którego
pierwsza praca dwukrotnie ukazała się w ciągu XIX wieku (Gołębiowski, 1831;
1861). Widać stąd, że było zapotrzebowanie na tego rodzaju publikacje. Tenże
sam autor wzbogacił je jeszcze niewielką książeczką zawierającą wiadomości
o ubiorach ludu polskiego (Gołębiowski, 1863). W tym czasie ukazują się cenne
dzieła również innych autorów, tj. Jędrzeja Kitowicza, który w swej pracy
ostatni rozdział poświęcił obyczajom i strojom chłopskim (Kitowicz, 1840),
197
Jana Matejki, który podjął wnikliwe studia nad ubiorami historycznymi
w Polsce, nic pomijając w nich elementów chłopskich (Matejko, 1860) oraz
Walerego Eliasza Radzikowskiego, podobnie jak poprzednie (z wyjątkiem
Kitowicza) - dzieło ilustrowane, także strojami chłopskimi, ukazujące się
w ciągu kilku lat (Radzikowski, 1879 - 1899). Artystą, który opublikował ubiory
ludu polskiego był Wojciech Gerson (Gerson, 1885). Poza tym wśród prac
wydanych w połowie XIX wieku osobne miejsce zajmuje wielotomowa pozycja
Oskara Kolberga (Kolberg, 1865 -1910) i Wincentego Pola (1807 -1872),
uwzględniającego w etnograficznych opisach informacje o strojach ludowych
(Pol, 1851). Na obcym gruncie pojawia się nadto teka rycin przygotowana
przez Leona Zieńkowicza (Zieńkowicz, 1841). Jako nowsze opracowania,
również cenne ze względu na materiały dotyczące odzieży i strojów, na uwagę
zasługują encyklopedie
staropolskie
Zygmunta
Glogera
i Aleksandra
Brucknera (Gloger, 1900; Bruckner 1937 -1939) oraz książka Władysława
Łozińskiego, gdzie w III rozdziale poprzez "ubiory i splendory" przewijają się
treści wiążące się także z odzieżą ludową (Łoziński, 1907).
Podając powyższe zestawienie nie chodzi o dokonanie jeszcze jednego,
kolejnego zapisu i bibliograficznej rejestracji, ale o zwrócenie uwagi na dwa
zasadnicze fakty. Mianowicie - że ważne miejsce w tych publikacjach zajmują
ilustracje, tj. czarno-białe lub podkolorowane
grafiki i kolorowe plansze,
stanowiące bardziej lub mniej dokładny dokument oraz - że zarówno
opisowe, jak obrazowe informacje na temat odzieży i strojów ludowych
przeplatają się z danymi dotyczącymi wyższych warstw społecznych. Fakt ten
dostrzegany początkowo przez szeroko pojętych ludoznawców przesunął się
z biegiem czasu na plan dalszy, zaś kiedy w drugiej połowie XX wieku znowu
powrócił jako przedmiot etnograficznych badań, związany został z rozwarstwieniem samej grupy chłopskiej, bez odwoływania się do odzieży elit społecznych.
Jeśli chodzi o świadomą dokumentację zjawisk zaobserwowanych w terenie, a nie o wyłączną twórczość artystyczną, to należy podkreślić, że próby
przedstawienia wyglądu chłopów i ich odzieży podejmowano już w XVIII
wieku, co szczegółowo i krytycznie zostało omówione w niektórych publikacjach (Bystroń, 1934; Jacher-Tyszkowa, 1975; Ruszel, 1976; Jaśkiewicz, 1976;
Główczewska, 1955; Turnau, 1968). Nie jest to odosobnione zjawisko na
gruncie polskim, wartość dawnej ikonografii jako żródła została doceniona
także przez różnych autorów w innych krajach Europy (Noss, 1970; 1973;
1981; Dolouche, 1985). Jeśli zatem mowa o obrazowym dokumencie, to na
czoło wysuwa się w nim sprawa formy ubioru, zestawu poszczególnych części,
kolorystyki, elementów zdobniczych, nawet gatunku tkanin, o ile autor
ilustracji był na tyle dokładny, aby to uchwycić. W grę wchodziła nadto
kompozycja całości i długość odzienia, jego obszerność lub wysmukłość,
zróżnicowanie wyglądu zależnie od płci, niekiedy także od wieku i okolicz-
198
ności, tzn. - starzy - młodzi, żonaci i stanu wolnego, weselnicy i ludzie
w odświętnych strojach. Rzadziej natomiast przedstawiano inne sytuacje jak
chrzciny, pogrzeby, określone święta kościelne czy gromadzkie uroczystości,
chociaż sporadycznie i takie sceny można odnaleźć 9. Obrazy te przedstawiają
niekiedy pewne archaiczne formy, dziś już zupełnie nieznane, nawet niespotykane w zbiorach muzealnych, sposoby noszenia czy zestawiania ze sobą
poszczególnych części. To samo dotyczy niektórych elementów czy motywów
zdobniczych.
Ruchy wolnościowe, następujące zmiany w strukturze i pozycji społecznej
chłopów, przynoszące stopniowo osobistą wolność oraz uwłaszczenie wzbudzają zainteresowanie innych grup społecznych życiem mieszkańców wsi.
Znane fakty z przełomu XVIII i XIX wieku powodują zwrócenie uwagi na ich
sposób mieszkania, ubierania się, obyczaje, folklor, co jak wiadomo znalazło
odzwierciedlenie w twórczości artystycznej i pracach naukowych. Zwrócono
przy tym uwagę na archetypy i cechy wspólne Słowianom, które w dobie
panslawizmu trafiły na podatny grunt i ukierunkowywały dalsze poszukiwania
i badania naukowe, wzbogacając tym samym problematykę dotyczącą odzieży
i strojów ludowych. Z kolei okres romantyzmu skłaniał do szukania na wsi
nieznanych dotąd, nieraz tajemnych wątków przejawiających się w obrzędowości, tekstach pieśni, opowiadań, wierzeniach, różnych praktykach, z którymi
ściśle był związany, jak się okazało, sposób ubierania i przygotowywania
strojów i odzieży.
Przepojony ideami oświecenia Hugo Kołłątaj w 1802 roku w swym
programie badań ludoznawczych zalecał między innymi, że "trzeba nam
poznać ... różnicę w ubiorze (pospólstwa) nie tylko co do kroju, ale nawet co do
koloru, żadnego gatunku ich okrycia nie opuszczając", a poznaniem tym
należało objąć wszystkie "prowincje, województwa i powiaty". Na przykładzie
różnych dziedzin kultury ludowej, w tym przede wszystkim odzieży, badania
stopniowo dążą do uchwycenia odrębności regionalnych, a także specyfiki jako
właściwości charakterystycznych dla określonego obszaru terytorialnego. Odświętne stroje okazują się wyraźnym przejawem tych specyficznych cech, które
zjednej strony są wyrazem swojskości, z drugiej - odmienności w stosunku do
bliższych i dalszych sąsiadów. Tak więc i dzieło Kolberga, początkowo o dość
rozwlekłym i szczegółowym tytule, chociaż bez informacji o odzieży, wzbogaca
z czasem kolejne tomy nazwami regionu i szczegółami dotyczącymi "ubioru"
(Burszta, 1974).
Fascynacja regionalizmem, podbudowana zamiarami poszukiwania własnej tożsamości oraz identyfikowania się z określonym miejscem pochodzenia
czy zamieszkania trwa po dzień dzisiejszy. Stała się też motorem powstania na
przestrzeni dziesiątków lat mniej lub bardziej obszernych opisów, potem
9
Na przykład
w malarstwie
Axentowicza,
Kotsisa.
199
monografii dotyczących ludowych strojów określonego regionu, nie tylko
zresztą w Polsce. Pierwotnie zamieszczano je, często nawet wraz z rysunkami,
w wychodzących w XIX i na początku XX wieku czasopismach takich, jak
"Tygodnik Ilustrowany", "Przegląd Tygodniowy", "Wieś Ilustrowana", "Kłosy", potem także w "Wiśle" i "Ludzie". W drugiej połowie XIX wieku pojawiają
się również monograficzne opracowania dotyczące kultury ludowej wybranego
regionu czy miejscowości, w których sporo miejsca poświęcano strojom
(Mączyński, 1858; Malinowski, 1877; Hoff, 1888; Polaczek, 1892; Świętek,
1893). Tę formę praktykuje się po dzień dzisiejszy (Malicki, 1936, s. 53 - 61;
Zab ytki ludowe; kultury, 1975, s. 48 - 65). Oprócz informacji historycznych
w tego typu opracowaniach znajdują się w nich przede wszystkim opisy
strojów odświętnych. obrzędowych, uroczystościowych i ich poszczególnych
części.
Na zmianę tego sposobu widzenia nie wpłynęły pozytywistyczne hasła,
zwracające uwagę na człowieka pracy, codzienność jego życia, biedę i niedostatek. Być może w rozwinięciu i szerszym spojrzeniu na problematykę
dotyczącą codziennej, roboczej odzieży przeszkodziły m.in. idee młodopolskie
wskazujące na trwałość, siłę, barwność i malowniczość wsi i wieśniaków.
Również "odkrycie" w tym czasie sztuki ludowej, w której akcentuje się
strojność, przyczynia się do powstawania nowych opracowań na temat
zdobnictwa strojów - haftów, biżuterii, wyrobów ze skóry, koronek, tkactwa.
Są one w głównej mierze publikowane na łamach wymienionych wyżej
czasopism (Seweryn, 1929; Udziela, 1925; Stattlerówna, 1902). Jakkolwiek na
przełomie wieków i z początkiem wieku XX różni autorzy dostrzegali i inne
jeszcze aspekty związane z odzieżą, na przykład jej wykonawców - szewców
i krawców (Kosiński, 1903; Goldstein, 1903; Pieniążek, 1934; Reinfuss, 1951),
problem higieny odzieży (Gądzikiewicz, 1926), mody (Zborowski, 1930; Bazielich, 1967; 1968), to zagadnienia te stanowiły i stanowią nadal znikomy procent
w stosunku do opisów samego wyglądu stroju, postrzeganego ciągle w pewnej,
jakby skostniałej, nie zmieniającej się formie. Wprawdzie już w 1904 roku
Bronisław Majewski (Malewski, 1904) podjął krytyczną ocenę dotąd wydanych
opracowań ubiorów ludowych, wskazując między innymi na tę "statyczność"
w prezentacji ubiorów i nawet na niewiarygodność niektórych wykorzystywanych materiałów, ale nie miała ona szerszego oddźwięku. Akceptowano
nadal dotychczasowe przekonanie, że zasiedziałość z dziada pradziada, negatywny stosunek do wszelkich zmian, analfabetyzm chłopów są przyczyną
zacofania, konserwatyzmu, a tym samym niezmienności i długiego trwania
niektórych wytworów ludowej kultury, w tym także odzieży, zwłaszcza tej
wyrabianej we własnym zakresie.
Dopiero w latach międzywojennych pojawiają się pierwsze książkowe
monografie dotyczące stroju ludowego (Udziela, 1930; 1932; Chmielińska,
1930; Dobrowolscy, 1936) i jego zdobnictwa (Seweryn, 1930; Matuszkówna,
200
1931; Udziela, 1936) oraz pojedynczych części odzieży (Frankowski, 1928;
Seweryn, 1929). Niemal równolegle z nimi ukazują się też opracowania
z zakresu historii ubiorów (Błotnicki, 1930; Gutkowska, 1932); na ogół brak
w nich jednak informacji o ubiorach chłopskich. Opracowania te są bogato
ilustrowane rysunkami, kolorowymi tablicami i fotografiami. W pracy Seweryna Udzieli, Ludowe stroje krakowskie i ich krój zamieszczono nawet formy
wykrojów, co miało służyć także celom praktycznym. Autor, oprócz ogólnych
informacji wstępnych o ludności, jej siedzibach i mieszkaniach, przedstawił na
siedmiu ilustracjach wzorem Jana Matejki "męskie ubrania krakowskie od
pięciu wieków", to jest od roku 1400 do 1790, nie omówił jednak ich formy, ani
ewentualnych zmian, jakie w tym czasie zaszły. Zajął się opisem kolejnych
części stroju z przełomu wieków, najpierw odzieży męskiej, potem kobiecej,
uwzględniając ich wygląd, surowiec, ozdoby, ewentualne odmiany i nazwy.
Natomiast w słowie wstępnym do drugiej swej pracy, Ubiory ludu polskiego,
poświęconej "ubiorom górali beskid owych", odwołuje się do protokołu z 1903
roku Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności, która postanowiła
zwrócić uwagę "na strój malowniczy naszego ludu, ginący z dnia na dzień
w naszych oczach i ustępujący miejsca szarzyźnie tandetnej" (Udziela, 1932)
i opublikować materiały obejmujące Ubiory ludu polskiego. Uczyniono to za
sprawą Włodzimierza Tetmajera w dwu zeszytach wydanych w 1904 i 1909
roku (Tetmajer, 1904; 1909), które oprócz tekstu zawierały ilustracje i barwne
tablice w jego opracowaniu. Rzecz znamienna, że właśnie "malowniczość"
ludowego stroju wysunięto tu na pierwszy plan. Stąd też podobne wydawnictwa taki właśnie mają początkowo charakter. Niemniej jednak Udziela swoją
pracę o ubiorach górali beskidzkich wzbogaca materiałami historycznymi,
opartymi na źródłach archiwalnych. Uwzględnia dzięki temu zachodzące
w strojach zmiany, a także wykonawców, surowce, krój, kolorystykę, zdobnictwo, różnice co do wieku nosicieli oraz pomiędzy grupami górali zamieszkujących Beskidy Zachodnie. Nie jest to już szukanie i podkreślanie malowniczości i ozdobności stroju, lecz w myśl prawidłowo pojętej konieczności
zachowania od zapomnienia, potrzeba uczynienia w miarę wiernej dokumentacji tego, co przetrwało w terenie i co zdolna jest jeszcze pamięć ludzka
przekazać. Można powiedzieć, że Ubiory górali beskidowych,
wzbogacone
kolorowymi planszami, dobrymi fotografiami i przykładami wykrojów są
jedną z pierwszych, wyczerpujących monografii strojów określonej grupy
etnicznej, opartych głównie na badaniach terenowych autora.
Badania takie znacznie wcześniej podjął Kazimierz Moszyński publikując
w 1929 roku swój pierwszy tom Kultury ludowej Słowian, a w nim obszerny
porównawczy i genetyczny rozdział o odzieży (Moszyński, 1929). Przejęty
zagadnieniami słowianoznawczymi znacznie poszerzył obszar swoich badań
tak pod względem terytorialnym, jak tematycznym. Posłużył się przy tym
różnymi metodami, które dla wielu następców i uczniów stanowiły swojego
201
rodzaju wzór. Natomiast mniej więcej od 1910 roku systematyczne poszukiwania na obszarze dawnego Księstwa Łowickiego prowadziła Aniela
Chmielińska, założycielka Muzeum Ziemi Łowickiej. Kierując się wskazówkami Adama Fischera, w swej książce prezentuje stroje Księżaków w perspektywie historycznych zmian oraz terytorialnych i okolicznościowych wariantów.
Omawia kolejno poszczególne ich części, zdobiny, upodobania nosicieli, mody,
wykonawców (Chmielińska, 1930). Nie brak tam ponadto porad i zachęty do
kultywowania tradycyjnych ubiorów.
Odmienne kompendium wiedzy na temat strojów ludowych, tym razem na
Śląsku, stanowi wydana w 1936 roku praca Agnieszki i Tadeusza Dobrowolskich, Strój, haft i koronka w województwie .fląskiem (Dobrowolscy, 1936).
Podzielona na cztery części obejmuje obszary górali śląskich, ziemi pszczyńskiej i północnych powiatów województwa. Część czwarta poświęcona jest
koronkom cieszyńskim. Stroje i ich ozdoby zostały tutaj omówione w niekonwencjonalny sposób. W rozważaniach bowiem nie brak dociekań genetycznych, szerokich analogii, wiadomości dotyczących chronologii oraz wskazania
metod badawczych, wyraźnie sprecyzowanych zwłaszcza w odniesieniu do
haftów: analityczno-porównawczej,
lecz nie w oparciu o różnorodność motywów, tylko rodzaj zastosowanej techniki, historycznej i typologicznej. Materiałem badawczym są przy tym nie tylko dane z terenu Śląska, ale także
ogólnopolskie, zachodniosłowiańskie,
węgierskie, bałkańskie, rosyjskie i północno-europejskie, znane zarówno z kultury ludowej, jak warstw elitarnych.
Jeśli chodzi o hafty, porównania dotyczą także technik pokrewnych, jak
tkactwa, kilimiarstwa, co w sumie pozwala na ustalenie pewnej chronologii
powstania i genezy dotyczących także niektórych form odzieży. Całość
uzupełnia słownik wyrazów gwarowych, niekiedy z podaniem etymologii,
bogaty spis hafciarek i koronczarek według miejscowości oraz liczne zestawione, także w tablice, fotografie. Imponujące jest tutaj bogactwo faktów,
uzupełnione dodatkowo od powiednimi odsyłaczami. Poza tym podkreślić
trzeba, że jest to pierwsza praca, gdzie wykazano związki pomiędzy strojami
ludowymi i innych warstw społecznych i gdzie jest wyraźnie mowa o metodach
pracy.
Widać stąd, że lata po odzyskaniu przez Polskę niepodległości sprzyjały
pracom badawczym i rozwojowi myśli naukowej, co odzwierciedla się również
we wzroście zainteresowań i dążności do pogłębiania i poszerzania problematyki wiążącej się z odzieżą i strojami regionalnymi. Wśród autorów
panowała jednak duża dowolność w traktowaniu tematów. Jedni poprzez
ilustracje i opis starali się stworzyć dokument zaobserwowanych form strojów,
przypisywanych określonemu regionowi czy miejscowości, najczęściej jednak
bez uwzględnienia różnic wynikających z sytuacji społecznej, funkcji, zachodzących zmian i mody. Inni zwracali uwagę na archetypy, genezę, chronologię i historyczne uwarunkowania.
Wszyscy podkreślali stronę estetyczną,
202
ozdobność i malowniczość stroju. Jeszcze inni dopatrywali się związku
z przeszłością i najdawniejszymi dziejami kraju, a także szukali wspólnych
bądź odmiennych elementów, zbliżających lub różnicujących Słowian.
Dokładne opisy formy oraz rozeznanie w samym wyglądzie stroju wieśniaków, pozwalały na typologizowanie zarówno poszczególnych części odzieży
(Fischer, 1934), jak całych ich kompletów. Jeszcze w XVIII w. Jędrzej Kitowicz
wyodrębnił strój chłopów ruskich, krakowskich i mazowieckich (Kitowicz,
1951, s. 607 - 610), już w latach międzywojennych Adam Fischer mówi jedynie
o dwóch typach polskich strojów, tj. wielkopolsko-mazowieckim
i małopolskim (Fischer, 1934). Stanisław Poniatowski wymienia ich cztery rodzaje
(Poniatowski, 1932), to jest wielkopolsko-mazowiecki,
małopolski, podkarpacki i polesko-białoruski. Cztery typy uwzględniał także Kazimierz Moszyński:
pokucko-południowo-podolski
i huculski, małopolsko-poleski, śląsko-wielkopolsko-mazowiecko-białoruski
i typ pomorski wraz z przyległą cząstką Poznańskiego (Moszyński, 1938).
Jak można się domyślać podziały te i inne im podobne (Seweryn, 1974)
miały na celu wyodrębnienie właściwości charakterystycznych
dla strojów
ludowych poszczególnych regionów w Polsce, a także pośrednio wskazać na
ewentualne powiązania ze strojami krajów sąsiednich oraz na kierunki
zapożyczeń i wpływów. Rzecz ciekawa, że nie zwracano dotąd szerszej uwagi
na odniesienia do historycznych strojów warstw elitarnych, tj. mieszczańskich
i dworskich oraz na to co niosła ze sobą ogólnoeuropejska
moda. Stroje
ludowe traktowane były jako swoisty sposób ubierania się pewnej grupy
mieszkańców kraju, odizolowanej od reszty społeczeństwa i sporo jeszcze
musiało upłynąć czasu, zanim problematyka wzajemnych związków wypłynęła
na światło dzienne (Bogatyński, 1957; Turnau, 1972; 1966). Podjęła ją przede
wszystkim historyk, Irena Turnau, wykorzystująca źródła archiwalne i ikonograficzne. Nie znaczy to, aby ich roli nie rozumiano także w kręgach
ludoznawców (Kotula, 1954; Błachowski, 1972), pomimo wzrastających po
drugiej wojnie światowej zainteresowań
problematyką
społeczną. Jednak
najpilniejsze zadanie leżało w dokumentowaniu uchwytnych jeszcze przejawów
stroju i funkcjonującej na wsiach pamięci ludowej na jego temat. Tym bardziej,
że podstawowym źródłem dla każdego etnografa są właśnie badania terenowe.
Inspiracją do ich kontynuowania,
w tym także na temat strojów, stała się
w owym czasie akcja podjęta przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, które
przystąpiło do wydawania monograficznych zeszytów Atlasu Polskich Strojów
Ludowych oraz przez Sekcję Sztuki Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki,
późniejszego Instytutu Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, prowadzącą
inwentaryzację obiektów sztuki na terenie całego kraju. W związku z tym
przygotowane zostały instrukcje i kwestionariusze (Reinfuss, 1950), metodyka
monograficznego opracowywania strojów ludowych (Gajek, 1954) i instrukcja
w sprawie materiału ilustracyjnego dla Atlasu Polskich Strojów Ludowych
(Reinfuss, 1954, s. 806 - 807).
203
Były to więc nie tylko wskazówki dla potencjalnych badaczy, ale także dla
przyszłych autorów opracowań, co w konsekwencji przyniosło obfite rezultaty.
Z jednej strony Atlas Polskich Strojów Ludowych w kolejnych zeszytach dawał
w miarę pełny obraz dotyczący strojów określonego regionu, zapełniając tym
samym "białe plamy" na mapie Polski, z drugiej - na łamach "Polskiej Sztuki
Ludowej" publikowano liczne tematyczne artykuły poświęcone zarówno strojom różnych okolic, jak ich elementom, tkaninom, haftom, koronkom i innym
sposobom zdobniczym, a także funkcjom. Wprawdzie Atlas Polskich Strojów
Ludowych spotkał się z krytyczną oceną niektórych osób (Rosen-Przeworska,
1958; Kantor, 1982; 1979), ale wbrew tym opiniom trzeba podkreślić, że na tle
europejskiej literatury dotyczącej strojów ludowych jest to jedyna tego rodzaju
publikacja, nie licząc opracowań łużyckich, uważanych także za formę atlasu,
lecz o zupełnie odmiennym charakterze i założeniach (Reinfuss, 1962; Kutrzeba-Pojnarowa,
1979). Autor zbiorowej monografii nie byłby w stanie ani
zebrać, ani opublikować takiego zasobu materiałów, jakie w sumie w 32
zeszytach Atlasu Polskich Strojów Ludowych ujrzały światło dzienne. Trudno
zresztą na temat strojów ludowych mówić o jakimś wzorcowym opracowaniu
i narzucić autorom taki, czy inny model. W swych publikacjach odpowiadają
oni albo na zapotrzebowanie społeczne, często domagające się praktycznych
wskazówek co do wyglądu strojów (Manugiewicz, 1951) i możliwości ich
rekonstrukcji, albo na coraz to nowe pytania, które stawia przed badaczami
rozwijająca się nauka. Tym samym poszerza się pole widzenia nasuwające
nawet konieczność współpracy z innymi dyscyplinami: językoznawcami, gdy
chodzi o terminologię, etymologię, genezę; z historykami
- gdy chodzi
o konfrontację konkretnych przykładów i form stroju z czasem ich użytkowania i powstania; z historykami sztuki - gdy chodzi o modę i analogie
z modelami oraz wzorami charakterystycznymi dla warstwelitamych
panującego okresu w sztuce; z socjologami - gdy chodzi o mechanizmy i prawa
odgrywające rolę w strukturze społecznej; z historykami gospodarki - gdy
chodzi o formy gospodarowania i gospodarkę surowcami oraz konsumpcję
(Tumau, 1986); geografami - gdy chodzi o miejscowe warunki naturalne.
Poszerzone pole badawcze dostarcza coraz to nowych tematów (Kutrzeba-Pojnarowa, 1976), a wraz z nim wzbogacają się także, za pośrednictwem
nauk pokrewnych, metody pracy. Ich dobór zależy od celu i opracowywanej
problematyki. Nadal więc obserwuje się niemal tradycyjny opis zjawisk, ich
analizy i porównania, poszukiwanie wzorów i kierunku wpływów oraz
historyczne spojrzenie na zmiany zachodzące w czasie i przestrzeni (Tumau,
1974; 1991), określanie regionalnej, czasem nawet narodowej specyfiki i właściwości (Kowalska-Lewicka, 1976; Kamocki, 1976; Tumau, 1977), odrębności
i podobieństw. Ostatnio zwraca się także uwagę na społeczne uwarunkowania
i zróżnicowanie, odzież codzienną, roboczą (Tumau, 1994), funkcje oraz rolę
w kulturze (Kantor, 1982), symbolikę i znakowy kod jako jeden ze sposobów
porozumiewania się użytkowników ludowej odzieży i strojów (Kantor, 1979).
204
Warto podkreślić, że poszerza się przy tym widzenie całokształtu problematyki
w kontekście ogólnie panującej mody i sposobu ubierania się pozostałych
warstw społecznych.
Reasumując, dorobek polskiej nauki, zwłaszcza etnologii, w zakresie
odzieży i stroju ludowego w Polsce na tle stanu badań w innych krajach
Europy wcale nie jest gorszy. Zawdzięczamy to zainteresowaniom różnych
specjalistów oraz wydawnictwom Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego,
"Polskiej Sztuce Ludowej", jak też niektórym muzeom podejmującym tematyczne edycje i wystawy oraz innym jeszcze publikacjom. Na przestrzeni ponad
dwustu lat badacze podejmowali wieloraką problematykę, i jeśli jej w niektórych przypadkach nie pogłębiali, to przynajmniej sygnalizowali. Sięgali
nawet do sąsiednich krajów i pokrewnych grup plemiennych (Dobrowolska,
1947; 1948; 1951; Bednarczuk, 1982) aby poznać i przybliżyć pewne podobne
lub odmienne treści związane ze strojami. Wprawdzie odmiany regionalne nie
wszędzie w Polsce zostały uchwycone i brak albumowego oraz syntetycznego
opracowania, co jest wynikiem różnych przyczyn i bez wątpienia stanowi
poważny mankament, jednak może to tłumaczyć fakt, że nie wszędzie
odrębności regionalne zdołały się wykształcić i nie wszystkie źródła zostały
dostatecznie wykorzystane. Toteż taki stan rzeczy rysuje nowe zadania
i perspektywy na przyszłość oraz konieczność dalszych poszukiwań i opracowań naukowych.
BIBLIOGRAFIA
Bartkiewicz Magdalena
1979
Polski ubiór do 1864, Ossolineum, Wrocław.
Bazielich Barbara
1968
Moda w strojach regionalnych tematem wystawy na Śląsku, "Polska Sztuka Ludowa"
nr 3, s. 112-120.
1973
Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku, "Rocznik Muzeum Górnośląskiego
w Bytomiu. Etnografia" z. 6.
1975
Stroje regionalne, w: Zabytki ludowej kultury na Śląsku i w Częstochowskiem, pod red.
B. Bazielich, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, S, 48 - 65.
1977
Moda w strojach regionalnych, Katalog wystawy, Biuro Wystaw Artystycznych,
Katowice.
1982
Ubiory dziecięce od XVIIl do pocz. XX wieku. Katalog zbiorów muzeów polskich,
"Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia" z. 7.
1988
Śląskie stroje ludowe, Śląsk, Katowice.
Bednarczuk Alicja
1982
Reliktowe formy ubioru Bałtów, "Lud" t. 66, s. 179 - 194.
Blachowski Aleksander
1972
Stroje płockie w świetle źródeł XIX
wieku, "Rocznik Muzeum Mazowieckiego
w Płocku" z. 3, s. 5 - 94.
Blotnicki Tadeusz
1930
Zarys historii ubiorów z uwzględnieniem haftów i tkanin, Kraków.
205
Bogatyński Władysław
1957
Elementy
mu/opolskich
źródłowych
Bruckner Aleksander
1937 - 1939 Encyklopedia
Burszta Józef
1974
"Polska
Sztuka Ludowa"
w świetle materia/ów
nr 3, s. 159-166.
Trzaska,
Evert, Michalski,
Warszawa.
narodowa,
Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa.
strojów
(XVI-XVII!),
staropolska,
KullUru ludowa
-
kultura
ludowych
mieszczan
i chłopów
Bystroń Jan Stanisław
1922
Bibliografia
1934
Typy
Chmielińska
Aniela
1930
Księżacy
etnografii
ludowe
polskiej,
J. P. Norblina,
i ich strój,
Kraków.
Muzeum Etnograficzne,
Kraków.
Polska Macierz Szkolna, Warszawa.
Cholewa Mieczysław Czcibor
1946
Stroje
ludowe
ziemi
sądeckiej.
Rozwój
stroju
ludowego
i jego
zasięgi
terytorialne,
"Lud" t. 36, s. 256 - 279.
Dobrowolscy Agnieszka I Tadeusz
1936
Strój, hafi i koronka
w województwie
śląskiem,
Polska Akademia Umiejętności,
Kraków.
Dobrowolska Agnieszka
1947
Strój Jacków
Jab/onkowskich,
"Prace i Materiały Etnograficzne"
t. 7, Lublin ~ Kraków, s. 1-37.
Strój ludowy na Łużycach,
Uniwersytet JagiellOllski, Kraków.
1948
Ikonografia
/rufowej odzieży zachodnio-słowiańskiej,
"Pamiętnik Słowiański", Kra1951
ków.
Dolouche D.
1985
F. /l. Lalaisse
- de la Bretagne et autres contnies, Brest, Paris.
Fischer Adam
1926
tud polski, Ossolineum, Lwów, s. 95-101 (Odzież).
1934
Etnografia
Slowiwlska.
Polacy,
Książnica Atlas, Lwów-Warszawa,
s. 160-166
(Odzież).
Frankowski Eugeniusz
1928
Sukmany
ludu polskiego,
Warszawa.
Fryś-Pietraszkowa Ewa, Kunczyńska-Iracka
Anna, Pokropek Marian
1988
Sztuka ludowa w Polsce, Arkady, Warszawa, s. 134 - 171 (Strój).
Gajek Józef
1954
Metodyka monograficznego
opracowywania
strojów ludowych, "Lud" t. 41, s. 797 - 805.
Gawełek Franciszek
1914
Bibliografia
ludoznawstwa
polskiego,
PAU, Kraków.
Gądzikiewicz Witold
1926
Strój górali podhalańskich
pod względem higienicznym,
Gebethner i Wolf, Warszawa.
Gerson Wojciech
1855
Ubiory ludu polskiego,
Warszawa.
Glapa Adam
1960
Ubiór chłopski, w: KullUra ludowa Wielkopolski,
pod red. 1. Burszty, t. 1, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 497 - 561.
Gloger Zygmunt
1900
Encyklopedia
staropolska
ilustrowana,
P. Laskauer, W. Babicki, Warszawa.
Główczewska Irena
1955
Ubiory w obrazach Canalella,
"Biuletyn Historii Sztuki" R. 17, z. 2, s. 208 - 233.
Goldstein Henryk
1903
Szewc - krawiec w ustach ludu, "Lud" t. 9, s. 186-187.
206
Gołębiowski
1831
Łukasz
Ubiory w Polsce od na;dawniejszych czasów aż do chwil obecnych (sposobem
dykcjonarza ułożone i opisane), Kraków.
Opowiadanie o ubiorach. zwyczajach i ob}'czajach ludu polskiego, Józef BendsdorlT,
1863
Kraków.
Grabowski Józef
1977
Sztuka ludowa, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa, s. 296-316 (Hafty
i stroje).
Grodecka Zofia
1986
St.roje ludowe w dawnym i współczesnym Poznaniu, Muzeum Narodowe, Poznań.
Gutkowska Maria
1932
Historia ubiorów, t. 1- 2, Lwów- Warszawa.
Gutkowska-Rychlewska
Maria
1968
Historia ubiorów, Ossolineum, Wrocław.
Haft i zdobienie ...
1955
Haft i zdobienie stroju ludowego, Wydawnictwo Sztuka, Warszawa
Hermanowicz-Nowak
Krystyna
1976
Odzież, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. I, pod red. M. Biernackiej
i in., Ossolineum, Wrocław, s. 379-405.
SIan badań nad strojem ludowym w Polsce. Próba oceny dotychczaso .•••.
ych osiągnięć,
1977
"Polska Sztuka Ludowa" nr l, s. 3 - 8.
HolT Bogumił
1888
Lud cieszyński, jego wła.fciwo.fci i siedziby. Obraz etnograficzny, Wydawnictwo M.
Areta w Warszawie, Warszawa.
Jacher- Tyszkowa Aleksandra
1975
Grafika polska X l X wieku jako źródło do badali nad strojem ludowym, "Polska Sztuka
Ludowa" nr 4, s. 199-224.
Jackowski Aleksander, Jarnuszkiewiczowa Jadwiga
"Po/ska Sztuka Ludowa", Spis tre.(:ci za lata 1947 -1962 (dodatek).
1962
Jaśkiewicz Aleksander
Rysunki Adriana Głębockiego źródłem do poznania X l X -wiecznego stroju ludowego,
1976
.,Polska Sztuka Ludowa" nr l, s. 43 - 46.
Kamocki Janusz
1976
Przyczyny rozpowszechniania się ubioru krakowskiego jako stroju narodowego, "PoIska Sztuka Ludowa" nr 2, s. 75 - 78.
Kantor Ryszard
1979
Rec.: A. Jacher-Tyszkowa, Strój kielecki. Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław
1977, "Polska Sztuka Ludowa" nr l, s. 56 - 57.
1982
Ubiór - strój - kostium, Uniwersytet Jagielloński, Kraków.
Karwieka Teresa
w druku
Uhiory ludowe w Polsce, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław.
Kitowicz Jędrzej
1840
Opis obyczajów za panowania Augusta III, (Wydanie: Ossolineum, Wrocław 1951).
Kolberg Oskar
1865 - 1910 Lud. Jego zwyczaje. sposób życia. mowa. podania, przysłowia. obrzędy, gusła, zabawy.
pieśni. muzyka i tańce, Warszawa, Kraków.
Kosiński Władysław
1903
Szewc - krawiec w ustach ludu, "Lud" t. 9, s. 59 - 64.
Kostiumy tealralne ...
1952
Kostiumy teatralne z XVI, XVII. i XVIII w. z wymiennych czę.ki, Centralna Poradnia
Świetlicowa, Warszawa.
207
Kotula Franciszek
1954
Poszukiwanie
Kowalska-Lewicka
1976
melryk
dla stroju
Muzeum
ludowego,
w Rzeszowie, Rzeszów.
Anna
Ludowy
slrój
krakowski
-
strojem
"Polska
narodowym,
Sztuka Ludowa"
nr 2,
s.67-74.
Kowecka Elżbieta
w: Historia KultlIry
Wrocław, s. 386 - 423.
Kutrzeba-Pojnarowa
Anna
1978
Odzież,
1964
Stan
J976
Uhiór
ludowy
jako
wyraz
w PO/SCI' od
"Polska
i tkaniną,
hadQli nad strojem
i strój
Marerialnej
poziomu
1795 -1870,
Sztuka Ludowa"
produhji.
pozycji
t. 5, Ossolineum,
nr 4, s. 210 - 219.
i upodobań
społecznej
Sztuka Ludowa" nr l, s. 3 - 4.
Rec.: SerbskI' narodne drastwy. Sorhische Volkstrachten,
Bautzen 1976, 1976, 1977,
1978, "Polska Sztuka Ludowa" nr 2, s. 121.
1979
estetycznych
jego
Raciborski
strój
nosicieli
i wytwórców,
"Polska
Lipiarz Zofia
1978
Muzeum w Raciborzu,
ludowy,
Racibórz.
Łoziński Wladysław
1907
Życie
w dawnych
polskie
wiekach,
Wydawnictwo
Literackie,
Kraków
J964.
MaJewski Bronislaw
1904
Próba
charakterystyki
ubiorów
"Wisła" t. 18, s. 285 - 322, 439 -469.
ludowych,
Malicki Longin
1936
Zarys
kullUry materialnej
grirali śląskich,
Muzeum Śląskie w Katowicach,
Katowice,
s. 53 - 61 (Odzież)
Lucjan
Malinowski
J877
Zarysy życia
Manugiewi\:z-Żołna Jan
1951
Polski
SI rój ludowy,
J954
Polskie
Matejko Jan
1901
Ubiory
Matuszkówna
1931
ludowego
stroje
ludowe.
na Szląsku,
Ateneum,
Warszawa.
"Wiedza i Życie" z. IJ, s. 930-950.
Teka rycin, Łódź.
od 1200 do 1795. wyd. 2, Wierzbicki
w Polsce
i S-ka, Kraków.
Stanisława
Zdobnictwo
kobiecego
stroju żywieckiego,
Polska Akademia Umiejętności, Kraków.
Mączyński Józef
1858
z okolic
Wlo.\'cianie
Krakowa,
Kraków.
Moszyński Kazimierz
1929
KullUra
1938
Geoqra/lc:zne
ludowa
Kuryera
N ad rzeką
1965
t. I, Polska Akademia Umiejętności, Kraków, s. 425-438.
Słowian,
zróżnicowanie
Codziennego,
odzieży
ludowej
Kraków,
s. 68 - 77.
ku/tury
ludowej
w Polsce.
w: Kalendarz
Ilustrowanego
Ropą ...
Nad rzeką
Ropą. Zarys
Wydawnictwo
Noss Aago(
J970
Johannes
Literackie,
Flintoes
powiatu
gorlickiego,
pod red. R. Reinfussa,
Kraków.
Det Norske Samlaget, Oslo.
Der Norske Sarnłaget, Oslo.
han n/ocme, Universitets forlaget, Oslo.
draktakrareltar,
1973
Joachim
Frichs
draktakvarellar,
1981
Adolph
Tiden/und
oq jólk
Pieniążek Józef
1934
O ginącym stroju Ludowym i ostatnich jego wytwórcach,
"Wierchy" t. 12.
Pol Wincenty
1851
Prace z etnogra./li północnych
stoków
Karpat,
Archiwum Etnograficzne,
Wrocław 1966, s. 110-114,145-148.
PTL,
208
Polaczek
Stanisław
1892
Poniatowski
1932
Radzikowski
1879-1899
Wieś Rlldawa.
Lud, jego
zwyczaje,
obyczaje,
ubrz~dy,
piosenki,
puwiastki
i zagadki,
Warszawa.
Stanislaw
Etllogr(j(ra
w: Wiedza
a Polsce,
i II sąsiadów
od IX -XV
Polski,
l. 3, Warszawa, s. 248 - 253 (Odzież).
Eliasz Walery
Ubiory
w Polsce
w., Kraków.
Reinfuss Roman
1950
i kwestionarillsze
Instrllkcje
dla badaczy
llldowej, "Polska Sztuka Ludowa" nr
kllltllry
1- 6, s. 88 - 92.
1951
Wytwórcy
ludowych
lIbiorów w Karpatach
polskich,
"Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2,
s. 19 - 36.
lllduwe na p/ótllie, PIW, Warszawa.
w sprawie materia/II ilustracyjnego dla Atlasu Pulskich Strujów Ludowych,
"Lud" t. 41, cz. l, s. 806-807.
1962
Rec.: Łużycki atlas strojów ludowych, "Polska Sztuka Ludowa" nr I, s. 56.
1965
Strój Łemków, w: Nad rzeką Ropą, Wydawnictwo Literackie, Kraków, s. 195-210.
Reinfuss Roman, Świderski Jan
1960
Sztuka
llldowa w Polsce, Wydawnictwo Literackie, Kraków.
Rosen-Przeworska
Janina
1953
Z zagadnień renesansowego
ubiorll llldowego, "Polska Sztuka Ludowa" nr 4 - 5,
s. 257 - 280.
O ubiorze chłopskim od XIlT wieku do renesansu, ,.Polska Sztuka Ludowa" nr 2,
1954
s. 79 - 99.
1958
Rec.: Atlas Polskich Strojów Ludowych, "Lud" t. 43, s. 338 - 344.
Rostworowska Magdalena
w druku
Stroje llldowe na Dolnym ŚląskII. Katalog
zbiorów
Muzeum
Etnograficznego
we
Wroc!awiu,
Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław.
Ruszel Krzysztof
J953
1954
1976
Polskie
druki
Instrukcja
w akwarelach,
Tematy
ludowe
wystawy
ze zbiorów
rysunkach
Muzeum
i grajice
Okr~goweg()
w
X I X i pocz.
Rzeszowie,
X X wiekII. Katalog
Muzeum
w Rzeszowie,
Rzeszów.
Seweryn Tadeusz
1929
Kaszubskie
1930
Parzenice
1966
Ubiór
i nowe hafty wdzydzkie,
"Lud" t. 28, s. J 7 - 39.
Muzeum Etnograficzne, Kraków.
1450 -1650, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie"
złotogłowie
góralskie,
chłopski
l. I,
s.9-74.
1974
Stattlerówna
Historyczne
rodowody
Etnograficznego
Maria
niektórych
w Krakowie"
polskich
strojów
luduwych,
"Rocznik
Muzeum
t. 5, s. 17 - 30.
1902
Hafciarstwo
ludowe w okolicach
Ojcowa, "Wisła" R. 16, s. 44-56.
ludowe w Polsce ...
w druku
Stroje ludowe w Pol.~ce w fotogramach
Stanisława
Gadomskiego,
wstęp B, Bazielich,
Stroje
Fundacja
Strój
i tkanina
1972
Kultury
Wsi, Warszawa.
ludowa ...
Strój
i tkanina
llldowa
Mazowsza
w Płocku" z. 3.
Szewczyk Zdzisław
1971
Strój ludowy, w: Monografia
s. 171 - 211.
Świeży Janusz
1954
Stroje
ludowe
Lubelszczyzny,
powiatu
Płockiego,
"Rocznik
myśleniekiego.
Wydawnictwo
Ziemia
Muzeum
Mazowieckiego
myślenicka,
t. 2, Kraków,
Sztuka, Warszawa.
209
Świętek Jan
1892
Lud nadrabski (od Gdowa po Bochnię), Kraków.
Tetmajer Włodzimierz
1904, 1909 Ubiory ludu polskiego, Komisja Antropologiczna Akademii Umiejętności, Kraków.
Turnau Irena
1966
Źródła ikonograficzne do nowożytnej historii produkcji i konsumpcji. Próba klasyfikacji, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" nr 1, s. 49 - 64.
Kultura materialna Oświecenia w rycinach Daniela Chodowieckiego, Ossolineum,
1968
Wrocław.
Moda a odzież - zmienność i długie trwanie, "Kwartalnik
Historii Kultury
1974
Materialnej" nr 1, s. 87 - 99.
Wpływ szlacheckiej i mieszczańskiej odzieży na polski ubiór ludowy w XVI - X IX
1977
wieku, "Polska Sztuka Ludowa" nr 2, s. 67 -78.
Gospodarcza i społeczna historia odzieży. Siódma koriferencja Fundacji Pasolda
1986
w Londynie 18-20 września 1985, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" nr l, s.
180 - 182.
Ubiór narodowy w dawnej Rzeczypospolitej, Instytut Historii Kultury Materialnej
1991
PAN, Warszawa, s. 99 - 132 (Odzież chlopska).
History of dress ill central and eastern Europe from the sixteenth to the eighteenth
1991
century, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, Warszawa.
European occupational dress, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa.
1994
Tyrowicz Ludwik
Podstawowe wiadomości z dziejów ubioru, Centralny Zarząd Szkół Artystycznych,
1957
ł,ódź.
Udziela Seweryn
1925
Pasy srebrne, "Lud" t. 24.
1930
Ludowe stroje krakowskie i ich krój, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Kraków.
1932
Ubiory ludu polskiego, PAU, Kraków.
1936
Ho,liy kurpiowskie, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Kraków.
Wójcik Adam
1965
Strój Pogórza II, w: Nad rzeką Ropą, Kraków, s. 175-194.
Zborowski Juliusz
1930
Moda i wieś góralska, "Ziemia" nr 19.
Zieńkowicz Leon
1841
Struje ludu polskiego, Paryż.
Żygulski Zdzisław
1974
Somatyczne i semiotyczne uwarunkowanie mody ubiorów, "Kwartalnik
Historii
Kultury Materialnej" nr 1, s. 107 - 112.
Barbara Bazielich
THE STUDY OF FOLK
CLOTHES
AND COSTUMES
IN POLAND
(Summary)
Even though Polish folklorists have not written any monograph or prepared any album of
folk costumes, the problematic of folk clothing have been considered and recognized as important
for more than two hundred years not only by folklore scholars, ethnographers or artists, but also
by historians, geographers, sociologists, historians of costumes, and representatives of other
14 -
Lud I. LXXVIII
210
disciplines. Their texts - articles of varying length - have been published in scholarly journals
and more popular magazines, in the monographs of some regions, in separate volumes or in studies
on folk culture and art. The earliest publications were mostly collections of graphics and color
plates as weJl as descriptions of whole costumes or their elements. They emphasized the form of
costumes, their arrangement, colors, ornaments, type of fabric and differences related to sex, age,
and specific use. After some time scholars have been also specified archetypes and common and
differentiation features of Slavs as well as regional identities. Although at the turn of the century
various authors noticed also other aspects of folk costumes, e.g. their makers, fashions, hygiene or
the relations to clothing of other social groups, such subjects were examined very rarely. Only after
World War II the problematic of research has considerably expanded, including, in particular, the
issues stemming from social differentiation and changes in time. Such progress was inspired by the
project of the Polish Ethnological Society to publish the At/as of Polish Fo/k Costumes in the form
of monographic fascicles about individual regions, and by the Section of Folk Art of the State
Institute of Art, later transformed into the Institute of Polish Art of the Polish Academy of
Sciences, which registered the artifacts of folk culture all over the country. Thanks to all that, both
the field of research and scope of topics have expanded, thus also - due to influcnces from related
disciplines of scholarship - enhancing the methods of studying folk costumes.
Trans/.
M. Wilczyński