7d604bf462b3395835138fdba1f3bd02.pdf
Media
Part of Taniec jako forma przekazu treści kulturowych. Uwagi wstępne / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1
- extracted text
-
„Etnografia P o l s k a " , t. X X I I
JOLANTA
z. 1
KOWALSKA
TANIEC
JAKO
FORMA
PRZEKAZU
UWAGI
Celem niniejszego
TREŚCI
KULTUROWYCH.
WSTĘPNE
artykułu j e s t z a s y g n a l i z o w a n i e
b l e m ó w , n a k t ó r e n a t k n ę ł a m się j u ż w p i e r w s z e j
podstawowych
pro
fazie poszukiwań, d o t y
czącej d e f i n i c j i , t y p o l o g i i i t p . , a p r z e z t o z o r i e n t o w a n i e c z y t e l n i k a w z ł o
żoności z j a w i s k a , k t ó r e m a b y ć p r z e d m i o t e m m o i c h d a l s z y c h
rozważań.
Zawarte
jako pytania
badawcze,
postępowaniu,
niż j a k o
na
t u propozycje
które
odpowiedzi
należy traktować raczej
będę
szukała
w
dalszym
p r ó b ę o s t a t e c z n y c h ustaleń. K t o k o l w i e k zadał s o b i e
trud
nieco
r e f l e k s j i n a d tańcem, p r z y z n a , że t o niełatwy, w y m y k a j ą c y
zacji,
a zarazem
niesłychanie
fascynujący
głębszej
się w e r b a l i
temat. T r u d n y t y m bardziej,
ż e j e g o o c z y w i s t o ś ć i zrozumiałość są p o z o r n e .
Wprowadza
nas w
j e g o powszechność, t y m c z a s e m k a ż d y k r o k p o z a m e c h a n i c z n ą
błąd
rejestrację
i k a ż d a p r ó b a n i e c o b a r d z i e j s y n t e t y c z n e g o ujęcia u ś w i a d a m i a j ą n a m j e g o
wielowarstwowość.
szukamy
wyodrębnić
wiłby
Pierwsza
odpowiedzi
taki
namw
trudność
pojawia
się już w
chwili, gdy
n a p y t a n i e : c o t o j e s t t a n i e c ? i g d y s t a r a m y się
zespół
dalszych
przysługujących
rozważaniach
m u atrybutów,
znalezienie
tego,
który
umożli
c o różni
taniec
o d w s z e l k i c h i n n y c h z a c h o w a ń r u c h o w y c h . D e f i n i c j e tańca n i g d y n i e są
o s t r e i w y c z e r p u j ą c e . N i e i s t n i e j e t a k a , n a którą z g o d z i l i b y się w s z y s c y
j e g o b a d a c z e , n a t y m t e ż e t a p i e p o p e ł n i a się p i e r w s z e b ł ę d y ,
najczęściej
z fascynacji
jednym
z aspektów
tańca,
przy
wynikające
jednoczesnym
p o m i n i ę c i u l u b n i e d o c e n i e n i u w a g i pozostałych.
G d y p r z e g l ą d a się p r ó b y określenia i n t e r e s u j ą c e g o n a s z j a w i s k a ,
nym
zaskoczeniem
podejście n a u k o w e
jest f a k t , że o i l e p r o p o z y c j e
autorów
pozostawiają
lukę, o t y l e
zawsze pewną
pew
deklarujących
uwagi na
t e m a t tańca z a w a r t e w p o e z j i , w dziełach f i l o z o f ó w , w l i t e r a t u r z e p i ę k
nej, j a k również p e w n e
i
muzyce
zawierają
definicyjnym .
1
1
Porównaj:
„ s y n t e z y " tańca, j a k i e o d n a j d u j e m y w
w sobie
prawdę, która
J a k i e są t e g o p r z y c z y n y ?
a)
L u k i a n
z
Samosate,
W
s e m i o l o g i i poezja,
Dialog
„[...] P r z e d e w s z y s t k i m n i e w i e s z p r a w d o p o d o b n i e ,
plastyce
u m y k a suchym ustaleniom
o
tańcu,
malar-
W a r s z a w a 1951.
że t a n i e c n i e j e s t czymś n o w y m ,
lecz j e s t spuścizną przekazaną n a m p r z e z ojców i praojców. C i , którzy znają jego
174
JOLANTA
KOWALSKA
s i w o , m u z y k a i t a n i e c w ł ą c z a n e są d o k a t e g o r i i p o e t y k , j ę z y k zaś n a u k i ,
określany j a k o k o d l o g i c z n y , p r z e c i w s t a w i a n y j e s t w s z y s t k i m w y ż e j
m i e n i o n y m . Łatwość „mówienia"
o tańcu w
zyki
podobieństwie
m a swoje
uzasadnienie
w
języku m a l a r s t w a czy m u
procesu k o m u n i k o w a n i a ,
j a k i m posługują się p o e t y k i s k i e r o w a n e n a t w o r z e n i e
wywoływanie
doznań, r a c z e j
wy
pewnych
obrazów,
n a c z u c i e niż r o z u m i e n i e . J ę z y k n a u k i n i e
dopuszczający d o w o l n o ś c i skojarzeń, służący r o z u m i e n i u , o k a z u j e się z b y t
mało elastyczny
różnym
d l a u c h w y c e n i a z j a w i s k posługujących
sposobem
komunikowania . Nie
n a rozważania o p i e r w o t n e j
je
nawet
mianem
w chorei
0
bez
2
powodu
się d i a m e t r a l n i e
trafia
j e d n o ś c i tańca, m u z y k i i p o e z j i
muzycznej
prasztuki, a
znajdujące
się
wszak
określające
egzemplifikację
g r e c k i e j c z y w f o r m a c h t a n e c z n y c h społeczeństw p i e r w o t n y c h ,
3
tańcu j a k o
przedjęzykowym
sposobie k o m u n i k o w a n i a , z którego
do
p i e r o w w y n i k u e w o l u c j i r o z w i n ą ł się j ę z y k .
i
Dla
tych trzech
nownik,
jakim
dziedzin wypowiedzi
jest
rola akcentu w
wspólny
mia
do myślenia
jest
liczbie języków. T y m właśnie a r g u m e n t u j e
się
rytmika.
znacznej
próby w y w i e d z e n i a
języka
Faktem
istnieje
dającym
artykułowanego
nego. T r u d n o powiedzieć, w
jakim
pewien
wiele
z d r a m a t u i tańca
stopniu podobne
mimicz
rozważania
są z a
sadne, n i e m n i e j j e d n a k n i e z w y k l e i s t o t n e j e s t zwrócenie u w a g i n a r y t m
1 n a o p a r t e n a n i m powiązania między muzyką, poezją i tańcem. K a n o n i k
Jan
Tabourot,
muzyki
a u t o r dzieła
i bez r y t m u
wyższego twierdzenia
powstanie
z
tą
bieg
nasuwają
że t a n i e c
zależy
od
C o do p i e r w s z e g o członu p o
5
się p e w n e
wątpliwości;
stanie
się o n o
w
której
powstał
r u c h y gwiazd,
wszechświat,
i że źródłem
tańca
stanowisko planet wobec gwiazd
jest
odwieczna
stałych, p r a w i d ł o
ciał n i e b i e s k i c h i ład, h a r m o n i a , c z y to w s z y s t k o n i e j e s t o d b i c i e m k o
smicznego
pratańca?";
b)
M.
w y d a n i a książki L'emtre chant
kroju"
bezmyślny .
od p i e r w s z y c h początków, pouczą n a s , że t a n i e c zjawił się równocześnie
chwilą,
miłość E r o s . A
wy
mówi,
Orchesographie,
byłby
Bejart,
fragment
wywiadu
udzielonego
z
okazji
de la danse. P r z e d r u k w y w i a d u z a m i e s z c z o n y w „ P r z e
n r 1562 z d n i a 6 m a r c a 1975: „[...] D l a m n i e t a n i e c to f o l k l o r
[...]
Taniec
to ważny c z y n n i k społeczny. T a n i e c j e s t wszędzie t a m , gdzie p o t w i e r d z a się jedność
grupy ludzkiej".
2
A.
P.
Warszawa
Dzieje
Wstęp
jako
Z
[...]
gdzie
próbami
struktur
sens
1974, s. 14-16, 18, 20 n. Z o b a c z
Przekazy
i sygnały,
Warszawa
także:
semiotyczny,
1970; M .
Wallis,
„Kultura i Społeczeństwo", t. 13: 1968;
W a r s z a w a 1976.
obserwowane
do owej
1960; U . E c o , Pejzaż
Warszawa
semantycznych,
filozofii,
istotnie
powrotu
Warszawa
do semantyki,
1972; L . J . P r i e t o ,
sztuki
S . L a n g e r , Nowy
3
Semiología,
G i r a u d,
Schaff,
jest
pierwotnej
połączenie
jedności
muzyki,
spotykamy
się
ruchu
i
słowa.
niejednokrotnie
w e współczesnym balecie.
4
P o r ó w n a j i n f o r m a c j e z a w a r t e w omówieniu d w u p r a c poświęconych l i t e r a t u
rze, z a w a r t e w „Ludzie". J . W i o r t, Etnografia
i najnowsze
studia
nad
literaturą,
„ L u d " , t. 3: 1897, z. 3, s. 213-224.
5
J .
Tabourot
1589. I n f o r m a c j a
(zwany
inaczej
za: E . K u r y ł ł o ,
w a pod r e d . M . Glińskiego, W a r s z a w a
Thoinot-Arbeau),
Taniec
dworski,
1930, s. 106.
[w:]
Orchesographie,
Langes
Taniec,
zbioro
monogr.
TANIEC
JAKO FORMA
PRZEKAZU
TREŚCI
175
KULTUROWYCH
j e d n a k zrozumiałe, jeżeli pamiętać będziemy, że p r a c a t a w y d a n a w
roku
1589 p o w s t a ł a w e F r a n c j i i d o t y c z y ł a określonej
rze
kultury
tanecznej,
c z y w i ś c i e ściśle w i ą ż ą c e j t a n i e c z m u z y k ą , co w p l a n i e b a r d z i e j
a b s o l u t n i e n i e jest obowiązującą
bez r y t m u
w
byłby
regułą. I s t o t n y j e s t d r u g i c z ł o n : t a n i e c
b e z m y ś l n y . F a k t e m j e s t , ż e n i e istnieją
których n i e występuje
ogólnym
tańca,
i nieomal
narzuca
j ą c y się j e g o a t r y b u t , n i e s t a n o w i ą c y j e d n a k o w y r ó ż n i e n i u g o
spośród
wszelkich
zachowań
wspólna
aktywności
r y t m i k a . Jest t o p i e r w s z y
formy
r u c h o w y c h . Jest
ruchowej
jako
t o raczej,
takiej
w
j a k się w y d a j e ,
cecha
n a j różnorodniej szych
jej
o d m i a n a c h , dążącej s a m o r z u t n i e d o u r y t m i z o w a n i a , c z y t o z g o d n i e z t y m ,
co
twierdzi Avenarius,
g i i , czy też w
w
wyniku
6
celu j a k najmniejszego
zdeterminowania
wydatkowania
ener
o r g a n i z m u p r z e z sieć b i o r y t
m ó w , a z a t e m konieczność d o s t r o j e n i a się d o p e w n e g o o g ó l n e g o układu.
Nasuwa
się p y t a n i e : c o różni r y t m t a n e c z n y
inne zachowania
ruchowe?
od rytmów
C o s p r a w i a , że w i e m y ,
porządkujących
że t o właśnie
w a n i e j e s t t a ń c e m ? O d w o ł u j ą c się d o p r z y k ł a d u z n a s z e j
w
trakcie zabawy
do
tańca, o n a w y r a ż a
tanecznej
mężczyzna
zgodę i
podchodzi
zaczynają
zacho
rzeczywistości:
do k o b i e t y , p r o s i
tańczyć. W
którym
ją
mo
m e n c i e następuje przejście o d k r o k u z w y k ł e g o d o k r o k u t a n e c z n e g o , j e
żeli
n i e j e d n o k r o t n i e będziemy
m i e l i trudności
ze w s k a z a n i e m
przynaj
m n i e j j e d n e j r ó ż n i c y . M ó w i się, że r u c h t a n e c z n y j e s t p o s z e r z o n y , z i n t e n
s y f i k o w a n y w s t o s u n k u d o r u c h u zwykłego, a mówiąc inaczej —
przesad
n y . M ó w i się r ó w n i e ż , ż e j e s t t o r u c h w y r a z i s t y . C ó ż t o z n a c z y ?
Pomocą
znaczenia
w
naszych
rytmu
w
rozważaniach
będą,
rozróżnieniu pomiędzy
z tonem semantycznym,
jakie znajdujemy
j a k sądzę,
uwagi
m o w ą i pieśnią w
językach
Stopy .
artykule Romana
n e g o p r z e z e ń materiału, a w i ę c g r u p y j ę z y k ó w
przez chwilę. W e r y f i k o w a n a
semantycznym
7
zaprezentowa
buszmeńsko-hotentockich,
a n a l o g i a , n a d którą w a r t o z a s t a n o w i ć
t u h i p o t e z a b r z m i następująco: w
z
tonem
w
t r a k c i e zaś r o z w a ż a ń s t w i e r d z a się, ż e : 1) m o w a
istnieje
związek
pomiędzy
mową
wartościach
jest
wspólne
pieśni
i
pieśnią,
ludów p i e r w o t n y c h
j a k o pieśni. T w o r z y w o d ź w i ę k o w e o
znaczeniowych
się
językach
i
j e s t s a m a w s o b i e c z y m ś w r o d z a j u ś p i e w u , 2) obecność r y t m u
o uznaniu wypowiedzi
temat
w
A u t o r zastrzega w p r a w d z i e , że w n i o s k i dotyczą wyłącznie
n a s u w a się t u j e d n a k p e w n a
na
mowie.
stanowi
określonych
Gdy
jednak
w m o w i e podlega ono kształtowaniu s u b i e k t y w n e m u , a w m e l o d i i w y p o
w i e d z i nałożonej n a stały s c h e m a t t o n a l n y p o s z c z e g ó l n y c h w y r a z ó w , o d
zwierciedla
rytm
się
stosunek
zdeterminowany
wiedzi
wypowiadającego
jest
do wypowiedzi,
p r z e z treść, t o w
pieśni
dołącza się c z y n n i k kształtujący, r y t m , m a j ą c y
z a : J . R e y , Taniec,
6
Informacja
7
R . S t o p a, Hotentoci,
jego
rozwój
i formy,
„ L u d " , t. 38: 1948, s. 50-146.
przy
czym
do melodii
wypo
tendencję
do s y -
Warszawa
1958, s. 47.
176
JOLANTA
KOWALSKA
m e t r u , w odróżnieniu o d r y t m u m o w y p o z b a w i o n e g o
dencji.
A
zatem
(jak mówi
w zasadzie t e j t e n
się w e
wnioskach
końcowych)
różnica p o m i ę d z y
m o w ą i pieśnią w
omawianej
grupie języków
na
czym
rytmie, przy
wspomniano
—
nie chodzi
oba rodzaje
tu o
zasadnicza
jego występowanie,
wypowiedzi
polega
b o •— j a k
u p o r z ą d k o w a n e są r y t m i c z n i e ,
a o jakość r y t m u .
W
ś w i e t l e t e g o , c o zostało t u p o w i e d z i a n e ,
zujące t a n i e c
jako
ruch
poszerzony
czy
stwierdzenie
zintensyfikowany
charaktery
nabiera
kla
rowności. Taniec, p o d o b n i e j a k w i e l e i n n y c h zachowań r u c h o w y c h , u p o
rządkowany jest r y t m i c z n i e , j e d n a k charakteryzująca
go r y t m i k a
będzie
posiadać, w e d l e w s z e l k i e g o p r a w d o p o d o b i e ń s t w a , cechę i n d y w i d u a l n ą i j a k
się w y d a j e
polegającą
na wzmocnieniu
(zwiększeniu
ekspresji)
rytmiki
czynności n i e b ę d ą c y c h tańcem, a p r z e z t o „ n o b i l i t o w a n i e " i c h d o r a n g i
zachowań
tanecznych.
Będzie
t o bodajże
pierwszy
z
atrybutów
tańca,
n a który, o i l e m i w i a d o m o , n i e zwrócono u w a g i . C z y i w j a k i m s t o p n i u
okaże s i ę
on p r a w d z i w y
i czy
o w a różnica pomiędzy
rytmem
tanecz
n y m a w s z e l k i m i i n n y m i r y t m a m i n i e okaże się o p a r t a n a i n n e j z a s a d z i e ,
p o w i n n y wykazać dalsze rozważania.
T a n i e c , p o d o b n i e j a k pieśń, m o w a , m i m i k a , t w ó r c z o ś ć p l a s t y c z n a , j e s t
uzewnętrznieniem
stanów
przecież w i a d o m o ,
że z a r ó w n o o b r a z , j a k pieśń, m i m i k a i t a n i e c ,
owe
psychicznych.
Czy
tylko?
Powszechnie
jest
mogą
s t a n y w y w o ł y w a ć . T a n i e c d l a w p r o w a d z e n i a się w t r a n s , pieśń p a
triotyczna
wywołująca
mogący wyzwolić p e w n e
jący gestem
określony
zespół
reakcji
emocjonalnych,
skojarzenia, taniec udramatyzowany,
obraz
przekazu
całe z e s p o ł y w i e r z e ń , t a n i e c b ę d ą c y u z e w n ę t r z n i e n i e m s t a n u
emocjonalnego
i wywołujący
ten sam l u b podobny
stan u widza.
Ope
rując t y m i t y l k o p r z y k ł a d a m i w i d z i m y , że w y ł a n i a się k o l e j n y p r o b l e m .
Otóż w y w o ł a n i e p e w n e g o s t a n u psychicznego
może być w y n i k i e m dzia
łania j e d n o s t k i n a samą s i e b i e , j a k r ó w n i e ż c z y n n i k ó w , k t ó r e są w
sto
s u n k u d o n i e j z e w n ę t r z n e , p r z y c z y m o w o działanie m o ż e b y ć ś w i a d o m e ,
celowe, j a k również nieświadome.
Przedmiotem
m o j e g o z a i n t e r e s o w a n i a jest t a n i e c r o z u m i a n y j a k o śro
d e k t r a n s m i s j i p e w n y c h treści i t u k o n i e c z n e
jest ustalenie, k i e d y istot
nie taniec
coś p r z e k a z u j e ,
posługuje
a wreszcie
—
jakimi
środkami
się w
t y m celu,
j a k i e g o r o d z a j u treści m o ż e p r z e k a z y w a ć . W t y m p u n k c i e
n i e z w y k l e p o m o c n a o k a z u j e się t e o r i a z n a k u sytuująca t a n i e c
zasadniczo
w rzędzie p o e t y k , n i e wykluczająca j e d n a k możliwości, b y niektóre z f o r m
tańca p o s ł u g i w a ł y się k o d e m z b l i ż o n y m d o l o g i c z n e g o .
Z w r a c a j ą c szczególną u w a g ę n a z a s y g n a l i z o w a n e
my
t u p r o b l e m y , przejdź
d o p r ó b y u s t a l e n i a d e f i n i c j i , a n a s t ę p n i e z n a l e z i e n i a t y p o l o g i i słusz
nej i operatywnej
d l a interesującego m n i e ujęcia zagadnienia,
co w p o
łączeniu z k r ó t k i m o m ó w i e n i e m l i t e r a t u r y t e m a t u s t a n o w i ć b ę d z i e p u n k t
wyjścia d l a dalszych rozważań.
TANIEC
J A K O FORMA
PRZEKAZU
TREŚCI
177
KULTUROWYCH
USTALENIA DEFINICYJNE
Zgodnie
z t y m , co p o w i e d z i a n o
w e wstępie, p i e r w s z y m
nasuwającym
się s p o s t r z e ż e n i e m będzie t o , że t a n i e c j e s t r u c h e m . N i e będą t o j e d n a k
ruchy
sposób
uporządko
w a n e , zasadą zaś o w e g o u p o r z ą d k o w a n i a j e s t r y t m . P o w y ż s z e
stwierdze
nie
dowolne,
jest
nicji
podstawowym,
(porównaj
starcza
a jedynie
t e , które są w
uwzględnianym
zestawienie
jednak,
by
z
szczególny
przez
definicji zawarte
zadowalającą
ostrością
większość
w
znanych
aneksie
określić
defi
n r 1), n i e w y
interesujący
nas
p r z e d m i o t . P r z y j m u j ą c b o w i e m t e d w a w s k a ź n i k i m u s i e l i b y ś m y za t a n i e c
uznać t a k i e r u c h y r y t m i c z n e , j a k chód, s i a n i e zboża, p r z ę d z e n i e , s k o k i
czy
gimnastykę.
Podobną
ewentualność
instynktownie odrzucamy,
by
p o z a s t a n o w i e n i u stwierdzić, ż e a n i g i m n a s t y k a , a n i chód j a k o t a k i e n i e
będą tańcem, m o g ą n i m j e d n a k b y ć w p e w n y c h s y t u a c j a c h . Jeżeli n p .
8
n i e przędziemy, a j e d y n i e w y k o n u j e m y
takie zachowanie
r u c h y i m i t u j ą c e tę pracę, j e ż e l i
j e s t c e l o w e , w ł ą c z o n e w p e w i e n zespół z a c h o w a ń z r y -
t u a l i z o w a n y c h , znaczących p r z ę d z e n i e , a l e n i e b ę d ą c y c h n i m , j e ż e l i
przy
t y m z o s t a n i e podkreślona c h a r a k t e r y s t y c z n a d l a t e j czynności r y t m i k a
—
m a m y d o c z y n i e n i a z t a ń c e m n a ś l a d o w c z y m . I s t n i e j e duża g r u p a t a ń c ó w
tego t y p u .
Popularne
9
jest
przekonanie,
ż e tańce t e r e p r e z e n t u j ą
naj
d a w n i e j s z ą z f o r m , a n i e k t ó r z y a u t o r z y w y w o d z ą g e n e a l o g i ę tańca z p r a
c y , czego d o w o d e m
m a j ą b y ć w ł a ś n i e tańce n a ś l a d o w c z e
można, że d o s f o r m u ł o w a n i a
ceniając
znaczenie r y t m u
podobnej
tezy
n i e zwrócono
1 0
.
Przypuszczać
p r z y c z y n i ł się f a k t ,
dostatecznej
uwagi
na
iż d o
różnicę
w j e g o jakości. B y ć m o ż e z a t e m , zostały p r z e z t a n i e c z a a d a p t o w a n e
ne
r y t m y charakterystyczne
dla pracy,
nie wydaje
s z u k a n i e źródła j e d n e g o z t y c h z j a w i s k w
się j e d n a k
pew
słuszne
d r u g i m . Poza rytmiką,
która
j e łączy, p r a c a n i e p o s i a d a i n n y c h n i e z w y k l e w a ż n y c h a t r y b u t ó w tańca,
o czym dalej.
W a ż n o ś ć p o w y ż s z e g o r o z r ó ż n i e n i a dostrzegł C. S a c h s definiując
j a k o r u c h r y t m i c z n y , n i e wynikający
jego u s t a l e n i e m musielibyśmy
wanie
8
się
zamyślonego
Porównaj
g o, O naturze
s
10
dów
z podniet pracy
j e d n a k za t a n i e c
człowieka,
co j e s t
1 1
się
uznać n p . m i a r o w e k i
oczywistym
błędem.
Dalsze
rozważania n a t e m a t tańca z a w a r t e w a r t y k u l e W. W i t w i с к i e tańca, [w:] Taniec,
s. 12-13.
Np. r o s y j s k i e k o r o w o d y .
J . G 1 u z i ń s к i , Taniec
dzikich,
Lwów
uporządkowanie
i zwyczaj
1927. A u t o r
uważa
ruchów, p o w s t a n i e
taneczny.
Niektóre
za p o d s t a w o w y
zaś r y t m u tanecznego
tańce
atrybut
niejszymi
wydarzeniami
w
życiu
gromady,
a
i zwyczaje
The World
History
te z k o l e i następstwem
12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1
of the Dance,
pracy.
połączone z w a ż
czyną w y k o n y w a n i a p e w n y c h czynności).
C. S a c h s ,
lu
tańca r y t m i c z n e
wiąże z r y t m e m
Tańce l u d ó w p i e r w o t n y c h mają być tańcami r o b o c z y m i ( z a w s z e
1 1
taniec
. Posługując
N e w Y o r k 1965, s. 6.
lub
przy
178
JOLANTA
uściślenie z n a j d u j e m y u J . R e y a
chów
ukształtowanych
12
KOWALSKA
. M ó w i o n , że t a n i e c j e s t harmonią r u
obrazowo,
n i e podporządkowanych
bezpośrednio
p o b u d k o m p r a c y . Dzięki w p r o w a d z e n i u i s t o t n e j cechy, jaką j e s t
przekaz
za p o ś r e d n i c t w e m o b r a z u , m o ż e m y w y e l i m i n o w a ć w i ę k s z o ś ć w y ż e j
wspo
m n i a n y c h zachowań.
K i l k a słów należy poświęcić jeszcze g i m n a s t y c e i p o p i s o m
nym,
akrobatycz
k t ó r e t a ń c e m n i e są, a l e d z i e l i j e o d n i e g o n i e j e d n o k r o t n i e
nader
n i e w y r a ź n a g r a n i c a . C z y m r ó ż n i się o d a k r o b a t y k i n p . cyfrowany
taniec
o znacznej
wyko
k o m p l i k a c j i kroków, a przez to n i e d l a każdego j a k o
nawcy
dostępny,
mamy
wątpliwości.
wypadku
W
cel,
gimnastyce
Prezentacja
czy
balet
a k a d e m i c k i , co d o którego
Wydaje
dla jakiego
podejmuje
robię t o lepiej
odbywa
l u b gorzej
niż i n n i " .
Rolą w i d z a
m a n a celu rozszerzenie wachlarza
tańczący
dla imitacji
abstrakcyjnej
jest w
i
sfery
techniki
wyko
dysponuje
rzeczywistości
(w
pierw
zmysłowo,
w
drugim
postrzegalnej
przeżyć
tym wypadku
środków, j a k i m i
czy s y m b o l i z a c j i p e w n e j
przedmiotowej
l u b dotyczącej
samej.
się n a z a s a d z i e : „ s p ó j r z c i e , j a k t o r o b i ę ;
nawczej
wypadku
nie
tym
działania.
dla niej
j e d y n i e oglądanie i o c e n a . W tańcu osiągnięcie w y s o k i e j
szym
jest w
się t a k i e , a n i e i n n e
c h o d z i l i t y l k o o osiągnięcie sprawności
wyników
taneczności
się, ż e i s t o t n y m w y r ó ż n i k i e m
wewnętrznych). Dlatego
t a n c e r z - s o l i s t a j e s t n i e t y l k o t y m , k t o okazał się b a r d z i e j
sprawny
też
niż
i n n i , a l e i t y m , k t o s z c z e g ó l n i e s u g e s t y w n i e u m i e p o s ł u g i w a ć się p e w n y m
systemem
znaków. Oczywiście n i e zawsze m u s i być r o z u m i a n y ,
zależeć
t o b ę d z i e o d p r z y j ę t e j k o n w e n c j i k o m u n i k o w a n i a i j e j popularności w d a
nej grupie. Dochodzimy
nienia:
znaku, czyli
pragnąc c z e g o k o l w i e k
rządkowanie
t u do nader ważnego d l a naszego t e m a t u
środka
przekazu,
jakim
ustalać o s t a t e c z n i e ,
t e r m i n o l o g i i , jaką będę
proponuję, b y za z n a k i uznać w s z e l k i e
posługuje
zagad
się t a n i e c .
Nie
a mając j e d y n i e n a c e l u u p o
posługiwała
się w
dalszym
ciągu,
b o d ź c e mające s w o j e g o n a d a w c ę ,
o d b i e r a n e za p o m o c ą z m y s ł ó w , u m o ż l i w i a j ą c e n a w i ą z a n i e k o n t a k t u (a n i e
t y l k o t e , mające n i e j a k o p r o g r a m o w o za z a d a n i e n a w i ą z a n i e go) p r z e z t o ,
że powodują p o w s t a w a n i e
stanu
emocjonalnego.
(ścisła
lub mniej
w świadomości o d b i o r c y p e w n e g o o b r a z u czy
Precyzyjność
ścisła
umowa),
kodu, jakim
powoduje
posługuje
odpowiednio
się
nadawca
mniejszą
lub
większą dowolność kojarzeń p o d w p ł y w e m określonego z n a k u .
P r z y o k a z j i r o z w a ż a ń n a d p r o c e s e m k s z t a ł t o w a n i a się s y s t e m u k o m u
n i k a c j i , w y o d r ę b n i o n o n a p o d s t a w i e k r y t e r i u m bezpośredniości i p o ś r e d niości w y r a ż a n i a treści k o m u n i k o w a n y c h d w i e
podstawowe
grupy
zna
ków: n a t u r a l n y c h ( n a z y w a n y c h inaczej oznakami) oraz u m o w n y c h . Taniec
m o ż e p o s ł u g i w a ć się z a r ó w n o j e d n y m i , j a k i d r u g i m i . N a t u r a l n y m i , g d y
np.
p o d w p ł y w e m radości p o d s k a k u j e m y , o b r a c a m y
cjonalny
12
z n a j d u j e ujście w
R e y , op. cit.
się, g d y s t a n
ruchu. U m o w n y m i , gdy mamy
do
emo
czynienia
TANIEC
J A K O FORMA
PRZEKAZU
TREŚCI
z k t ó r ą k o l w i e k z f o r m tańca w y k o r z y s t u j ą c ą
rykę
w
ruchów
naszego
taki, a nie inny
ciałaale
także
179
KULTUROWYCH
n i e t y l k o naturalną
proponującą,
moto
b y rozumieć
je
sposób, b y r u c h o m ciała, o c z u , p a l c ó w i i c h k o m b i
n a c j o m odpowiadały p e w n e
określone treści n i e dające w y p r o w a d z i ć się
z n a t u r a l n y c h n a s z y c h zachowań.
Dochodzi
t u jeszcze k w e s t i a r o z u m i e n i a z n a k u , o c z y m
już wcześniej. O c z y w i s t e
j ą c y się s k o m p l i k o w a n y m k o d e m z c a ł y m b o g a c t w e m
bie niesie
, czytelny jest jedynie
14
wspomniano
j e s t пр., że k l a s y c z n y t a n i e c h i n d u s k i
dla pewnej
k l u c z a n i e będzie w s t a n i e , n a w e t
przy
posługu
treści, j a k i e w s o
grupy. Widz
n i e "znający
wrażliwości
i
dużej
otwartości
n a obce m u z j a w i s k a k u l t u r o w e , pojąć g o i w y c h w y c i ć w s z e l k i e
W
podobnej
sytuacji znajdzie
Polski, w y k o n y w a n e g o
kuleje
1 5
.
Zapewne,
się o b s e r w a t o r
niuanse.
tańca w e s e l n e g o z t e r e n u
przez parę młodych, podczas którego p a n n a młoda
zdecydowanie
pejoratywne
oceny
tańców
towarzy
szących ś w i ę t o m z w i ą z a n y m z p r z e s i l e n i e m w i o s e n n y m c z y n a j d ł u ż s z y m
dniem
w
roku,
w
ustach autorów
formę, j a k również oceny
prymitywnych
widzących
jedynie
i c h zewnętrzną
zamieszczane p r z y opisach tańców t z w . ludów
(prezentowane
przez
podróżników
europejskich)
s w o j e źródło w n i e z r o z u m i e n i u i s t o t n e g o sensu o b s e r w o w a n e g o
Znaki
umowne
komunikacji
konwencji
są, j a k w i d z i m y ,
naturalnymi,
zrozumiałe.
Mają
metodą
n a t o m i a s t tę przewagę n a d
że k o n t e k s t d o j a k i e g o
odnoszą
określony, a p r z e z t o i s t n i e j e w i ę k s z e
że p o d w p ł y w e m
określonego
w a r u n k i e m znajomości
znaku powstanie
sze, j a k i t e o z n a c z n y m
wiedzy,
bowiem
i t a k i e , k t ó r e będą
daleko
prawdopodobieństwo,
wyłącznie
jeden
obraz
posługuje się
zarówno t e n a j p r o s t
s t o p n i u k o m p l i k a c j i , z n a k i będące
c z y t e ż niosące j e d y n i e
n a l n y c h , lecz również
się j e s t
k o d u ) . S k a l a znaków, j a k i m i
taniec, jest s t o s u n k o w o szeroka, o b e j m u j e
pewnej
uniwersalną
( l u b i n a c z e j : zależne o d k o n w e n c j i w s p ó l n e j n a m w s z y s t k i m ) ,
precyzyjniej
(pod
mniej
n i ż z n a k i n a t u r a l n e , p o n i e w a ż t e o s t a t n i e n i e z a l e ż n e są o d
a przez t o powszechniej
znakami
daleko
mają
zjawiska.
informację
bodźcami
przekazem
o stanach
emocjo
wywołującymi p o -
13 Wynikający z naturalnej motoryki ruchów naszego ciała jest np. podskok
z klaśnięciem w dłonie, zrozumiały chyba pod każdą szerokością geograficzną i od
czytywany jako objaw radości. Można by twierdzić, że takie tłumaczenie podob
nego gestu jest również umowne. Jeżeli zgodzimy się na taką interpretację, pa
miętać należy, że jest to zachowanie charakterystyczne dla nas jako gatunku i nie
wynika z ustalenia (jakby to miało miejsce w wypadku znaku umownego), że jeżeli
podskakuję to macie rozumieć, że się cieszę, a z faktu, że określony stan emocjo
nalny, jakim jest radość, znajduje odzwierciedlenie w takim właśnie geście.
Obszerne, wręcz drobiazgowe omówienie tańca Indii przynosi praca
14
В. E n а к s h i, The Dance
in India,
New Delhi 1964.
Zobacz np. informacje na ten temat zawarte w artykule ks. W. S a r n y ,
Obrzędy weselne
w Jaszczwi,
„Lud", t. 2: 1896, z. 3, s. 250-251, oraz w artykule
ks. G o ł ę b i o w s k i e g o , Zwyczaj wykupywania
panny
młodej na loesoiach,
„Lud", t. 2: 1896, z. 3, s. 264-266.
15
180
JOLANTA
KOWALSKA
w s t a w a n i e w świadomości o d b i o r c y skojarzeń, m o ż l i w y c h dzięki f u n k c j o
nowaniu w
czynienia
każdym
społeczeństwie
z symbolami —
p r z e d s t a w i a n i a treści
pisaniem
pewnym
i
archetypów.
a b s t r a k c y j n y c h , posługując
formom
(zjawiskom,
pomocą zmysłów, d o d a t k o w e ,
abstrakcyjne.
pewnych
Przykładem
się w
przedmiotom)
1 6
jest
, ale również
n a s z y c h , t e r e n a c h , n p . tańce ze s k o k a m i ,,za l e n "
młodej z mężatkami będący w y r a z e m
1 8
bądź
t y m celu
do
przy
postrzegalnym
za
niesłychanie
i tańce
bogata
spotykane
na
c z y też t a n i e c p a n n y
1 7
p r z y j ę c i a n o w e g o członka o k r e ś l o
.
Podsumowując
ny,
t u do
poza i c h własnym, n a t u r a l n y m , znaczenia
s y m b o l i k i tanecznej
skomplikowana mudra indyjska
nej g r u p y
Mamy
z n a k a m i s z c z e g ó l n e g o r o d z a j u , służącymi
p r o p o n u j ę , b y za t a n i e c u w a ż a ć k a ż d y r u c h r y t m i c z
t o mający
swoje
podłoże w
stanach emocjonalnych,
i
wtedy
b ę d ą c y i c h u z e w n ę t r z n i e n i e m , bądź dążący d o i c h w y w o ł a n i a ,
wykony
w a n y w specjalnych, niecodziennych w odczuciu g r u p y i nie
wynikają
cych
bezpośrednio
z pracy
okolicznościach,
znakowy,
niekiedy
symbo
liczny — zgodnie z powyższymi ustaleniami.
Przedstawiony
t u wywód
był konieczny
z u w a g i n a f a k t , że w
n y c h m i d e f i n i c j a c h tańca p o m i j a n o l u b z a l e d w i e s y g n a l i z o w a n o
zawartości
jest
treściowej
tańca,
uzewnętrznieniem
ograniczając
emocji
(patrz
się
do stwierdzeń,
poz. 2, 8, 9, 10 w
zna
kwestię
że
taniec
„Zestawieniu
d e f i n i c j i " ) . P e w n e e l e m e n t y p r o p o n o w a n e g o przeze m n i e r o z u m i e n i a tań
ca z n a j d u j e m y w
d e f i n i c j i R e y a, g d z i e m ó w i się o tańcu j a k o h a r m o n i i
r u c h ó w u k s z t a ł t o w a n y c h o b r a z o w o , m y ś l t a j e d n a k n i e została d a l e j
roz
winięta. P o m i j a n o
jest
również
wyjątkowość
sytuacji, w
jakich
taniec
w y k o n y w a n y , w s k a z u j ą c j e d y n i e n a t o , że j e s t r u c h e m r y t m i c z n y m n i e
16
Najbardziej
e w i d e n t n y m przykładem będzie w s p o m n i a n y już k l a s y c z n y t a n i e c
h i n d u s k i , E n а к s h i , op. cit.
1 7
W t a r n o b r z e s k i m istniał z w y c z a j tańczenia „za l e n z a k o n o p i e " n a śmieciach,
tj. w t y m m i e j s c u n a p r z e c i w d o m u , gdzie g o s p o d y n i p r z e z cały r o k składała śmie
ci j a k o
jeden
nawóz
pod konopie. W
przebrany
podarunki,
za kobietę,
środę popielcową
drugi
a następnie tańczyła
z niedźwiedziem
t y m : „ N a konopie, n a konopie, z e b y
ludu
w Tarnobrzeskim,
Gospodyni
chłopcy
—
ofiarowywała
im
„na śmieciach".
Śpiewano
przy
się rodzieły/zeby n a s e d z i e c i j i m y nago nie
chodzieły!" I n f o r m a c j a z a : K . M á t у a s , Zapust
zwyczajów
c h o d z i l i po d o m a c h
z a niedźwiedzia.
— Popielec
—• Wielka
Noc.
Kilka
„ L u d " , t. 1: 1895, z. 3, s. 82-83. P o d o b n y -cha
r a k t e r m a t a n i e c „na b o n " tańczony w Z y w i e c k i e m , w
ostatni wtorek
karnawału
p r z e z zamężne k o b i e t y , którego c e l e m j e s t z a p e w n i e n i e u r o d z a j u . M . R o m o w i e z,
Tańce
górali
od Żywca,
Warszawa
1969, s. 78-84. O tańcach mających
Etnografii
Bułgarii.
„łazarek" dookoła u l i , żeby się pszczoły roiły i zbierały
miód, oraz
urodzaj
wspomina
również
V a k a r e l s k i
w
r u g a " i „dodola" związane z obrzędami o tej s a m e j
Etnografía
wesele
tańczyła
(swaszka
oczepinami
zapewnić
to
tańce
tańce „pepe-
nazwie. C h r . V a k a r e l s k i ,
Bułgarii, W r o c ł a w 1965, s. 298-303.
is P r z y k ł a d o w o : w
oczepinach
Są
w
z
była
podobny
c z a s i e c y t o w a n e g o już w e s e l a
każdym
mężczyzną
i
ostatnią partnerką p r z e z
sposób tańczyła
w J a s z c z w i p a n n a młoda po
kobietą,
którzy
byli
tańcem z p a n e m
zaproszeni
młodym).
ze w s z y s t k i m i dziewczętami
i
na
Przed
chłopcami.
TANIEC
JAKO
FORMA
PRZEKAZU
TREŚCI
181
KULTUROWYCH
wynikającym
z podniet pracy. T y l k o
Anthropology
С. W i n n i c k podkreśla p o w i ą z a n i e tańca ze ś w i ę t e m i c e r e
monią
oddać
1S
.
By
stałam, n a l e ż y
sprawiedliwość
definicja zawarta w
a u t o r o m , z których
Dictionary
ustaleń
dodać, że r o z u m i e n i e tańca, j a k i e deklarują
j e s t często z a w ę ż o n e w
s t o s u n k u do tego, j a k i e można b y
w
of
korzy
definicji,
wyprowadzić
z całości i c h p r a c .
W
n i n i e j s z y m .szkicu n i e zostaną u w z g l ę d n i o n e r o z w a ż a n i a n a t e m a t
p o w i ą z a ń p o m i ę d z y tańcem i z a b a w ą o r a z r ó ż n i c i z w i ą z k ó w tańca l u d z i
z tańcami z w i e r z ą t . O b a t e z a g a d n i e n i a w y m a g a j ą s z e r o k i e g o ' o m ó w i e n i a ,
próby
zaś z a w ę ż e ń
na t y m poziomie
szkic, prowadzić b y m o g ł y j e d y n i e
sygnalizować
ogólności,
jaki
reprezentuje
mój
d o zafałszowań. P r a g n ę t u t y l k o z a
i c h istnienie, bardziej
szczegółowe
uwagi
odkładając
na
czas p ó ź n i e j s z y .
W t e j c h w i l i c h c i a ł a b y m jeszcze n i e c o m i e j s c a p o ś w i ę c i ć k w e s t i i k u l t u r o w o ś c i i naturalności tańca. N i e z w y k l e
chętnie m ó w i się o tańcu l u d z i
j a k o czynności k u l t u r o w e j , zaś o z w i e r z ę c y c h z a c h o w a n i a c h
podobieństwo
d o tańca j a k o o czynności p r z y r o d z o n e j ,
t y m hipotezę, że j e d y n i e
taniec właściwy
20
wykazujących
wysuwając
przy
o w a czynność k u l t u r o w a m o ż e b y ć u z n a n a za
. W k a t e g o r i a c h przyjętej
dzi t u zapewne o opozycję: n a t u r a l n y —
przez nas n o m e n k l a t u r y cho
umowny, przy czym naturalny
o d p o w i a d a ł b y p r z y r o d z o n e m u , u m o w n y zaś k u l t u r o w e m u . Z g a d z a ł o b y się
t o n p . z h i p o t e z a m i p r o p o n u j ą c y m i , b y za w ł a ś c i w e l u d z i o m uznać k o m u
nikowanie
jedyne
oparte
prawdziwe
komunikowanie
n a znakach
umownych
(w
t y m w y p a d k u uznane
za
z n a k i ) , przenoszących p e w n e poznanie, wiedzę, n i g d y
przekazujące
nego' r o z u m o w a n i a
wskazują
stany emocjonalne
współczesne
2 1
. N a błędność
badania nad
podob
pozajęzykowymi
sposobami
k o m u n i k o w a n i a ( m . i n . k i n e z y k a zajmująca
się g e s t e m ;
uważa
się n a w e t ,
że
stosunku do
kodu
kod kinezyczny
jest
równorzędny
w
j ę z y k o w e g o ) . N i e m a m y p o d s t a w , b y sądzić, ż e t a n i e c l u d z i n i e j e s t c z y n
nością p r z y r o d z o n ą
(naturalną), a r a c z e j
przeciwnie,
wiele
wskazuje
t o , że nią j e s t , c o n i e w y k l u c z a w c a l e m o ż l i w o ś c i b y c i a czynnością
na
kul
turową.
W y d a j e się, że p r a w d o p o d o b n a m o ż e okazać się następująca
taniec przejawiający
się j a k o f e n o m e n
hipoteza:
j e s t czynnością naturalną,
wszel
k i e zaś f o r m y , różnorodność o d m i a n i t p . są w y n i k i e m j e g o „ u s p o ł e c z n i e
n i a " , „ u k u l t u r o w i e n i a " . I t a k i e w ł a ś n i e ujęcie i n t e r e s u j ą c e g o m n i e z a g a d
n i e n i a będzie p u n k t e m wyjścia d l a d a l s z y c h rozważań. Interesować
mnie
będzie, w j a k i sposób i o i l e t a n i e c m o ż e b y ć o d z w i e r c i e d l e n i e m
szerszej
s t r u k t u r y , jaką s t a n o w i k u l t u r a i o i l e o w a s t r u k t u r a m o ż e m i e ć
wpływ
n a k s z t a ł t o w a n i e się i n d y w i d u a l n y c h , i n t u i c y j n y c h z a c h o w a ń
15
2 0
21
С h. W i n n i c k , Dictionary
R e y , op. cit., s. 7-9.
S c h a f f , op. cit., s. 181-182.
of Anthropology,
tanecznych.
N e w Y e r s e y 1964, s. 152.
182
JOLANTA
TANIEC
W
PRACACH
KOWALSKA
BADACZY
POLSKICH I
OBCYCH
.f
Omawiając
pragnąc w
literaturę t e m a t u o g r a n i c z a m
się d o p o z y c j i
wybranych,
t e n sposób uniknąć rozdrobnień, k t ó r e j e d y n i e
zaciemniłyby
obraz. Celem
wartości,
m o i m j e s t z o r i e n t o w a n i e się w
a nie polemika.
D l a większej
zastanym materiale i jego
przejrzystości
pozwalam
sobie
n a w y o d r ę b n i e n i e k i l k u g r u p p r a c , biorąc za k r y t e r i u m t e m a t y k ę , j a k i e j
są p o ś w i ę c o n e i g e n e r a l n e
nia potrzeb mojej
o m ó w i e n i e i c h przydatności
pracy. Więcej
bądź b y ł y m i b a r d z i e j
miejsca
p r z y d a t n e , bądź p r z e z
t w o r z e n i u j a s n y c h sądów. Z a m i e s z c z o n a
z punktu
widze
poświęcam t y m z n i c h ,
które
opozycję pomogły w
wy
t u literatura jest w y b o r e m
zde
t e r m i n o w a n y m n i e t y l k o p o w y ż s z y m i w z g l ę d a m i , ale r ó w n i e ż dostępnoś
cią interesujących
mnie
prac.
Z literatury
obcojęzycznej
uwzględnione
zostały j e d y n i e t e z p o z y c j i , k t ó r e bądź są dostępne w z b i o r a c h p o l s k i c h ,
bądź t e ż n a t e m a t k t ó r y c h z n a l e z i o n o
obszerne
informacje.
O m ó w i e n i e badań n a d t a ń c e m w P o l s c e , w r a z z b i b l i o g r a f i ą
dostatecznie
uwzględnia
jącą p r a c e , j a k i e ukazały się d o r o k u 1966, zamieścił w 5 1 t o m i e „ L u d u "
R. L a n g e .
Ponadto
2 2
zaś każda z p r a c
i s t n i e j e Bibliografia
opisowych
zagadnień
sztuki
o p a t r z o n a jest bibliografią
tanecznej ,
23
uwzględniającą
n i e t y l k o l i t e r a t u r ę d o t y c z ą c ą tańca, a l e r ó w n i e ż m u z y k i , obrzędowości,
a także k w e s t i i r u c h u a m a t o r s k i e g o i t p .
Jeżeli zaś c h o d z i o o b c o j ę z y c z n e z e s t a w i e n i a l i t e r a t u r y n a t e m a t tańca,
warto
zwrócić uwagę n a bibliografię
na
oraz
2 4
Guide
to
a zawierający w y k a z
przygotowaną
przez
K.
zestawiony
przez
S.
Belknap,
artykułów o p u b l i k o w a n y c h w najbardziej
liczących
Dance
Periodicals
25
się p e r i o d y k a c h p o ś w i ę c o n y c h t a ń c o w i . P o n a d t o
grafie
zawarte
ogólnych, w
w
interesujące
Peterma-
są b i b l i o
p r a c a c h p o ś w i ę c o n y c h h i s t o r i i tańca i i n n y c h p r a c a c h
t y m przede
wszystkim w
t e m a t zainteresowań tańcem w
dziele
dziedzinie
Sachsa .
Informacje
2 6
na
antropologii k u l t u r o w e j zna
leźć m o ż n a w a r t y k u l e G . P. K u r a t h z a m i e s z c z o n y m
w pierwszym
tomie
L i t e r a t u r ę , w której m o ż n a znaleźć i n f o r m a c j e n a t e m a t tańca,
dzie
..Current Anthropology"
21
.
lę — d l a p o t r z e b n i n i e j s z e g o
o m ó w i e n i a — n a t a k i e o t o g r u p y : 1) p r a c e
p o ś w i ę c o n e o p i s o w i tańca, 2) o b r z ę d o w o ś c i i z w y c z a j o m ,
3) r e l i g i i i m i t o
l o g i i , 4) m u z y c z n y m f o r m o m twórczości, 5) k u l t u r z e l u d y c z n e j , 6) m o n o
g r a f i e g r u p e t n i c z n y c h , 7) p r a c e ź r ó d ł o w e d o h i s t o r i i tańca, 8) p r a c e s y n
tetyczne,
2 2
R.
ogólne, h i s t o r i a tańca, t e o r i a tańca. Z a w a r t e
Lange,
Zarys
badań
nad
tańcem
ludowym
w pracach
w Polsce,
opisy
„ L u d " , t. 51: 1967,
cz. 2, s. 415-451.
23
Bibliografia
24
K . P e t e r m a n, Tanzbibliografia,
zagadnień
23
S. B e l k n a p ,
25
S a c h s , op. cit.
2 7
G . P. K u r a t h ,
Guide
t. 1: 1960, n r 3, s. 233-254.
sztuki
to Dance
Panorama
tanecznej,
Warszawa
1945.
L i p s k 1966-1972.
Periodicals,
of
Dance
G a i n e s v i l l e 1958.
Ethnology,
„Current
Anthropology",
TANIEC
J A K O FORMA
PRZEKAZU
TREŚCI
183
KULTUROWYCH
interesują m n i e z u w a g i n a : k o n s t r u k c j ę tańca, c e l , d l a j a k i e g o
wykonywany,
wykonawców,
okres
kiedy
typ
tańca i p o w i ą z a n i e ze ś w i ę t a m i , t e r e n , n a j a k i m w y s t ę p u j e , i o k r e s
di a
Ad
1. P r a c e
poświęcone
informacje.
opisowi
tańca
zaplanowanych i celowo przeprowadzonych
uzyskane
informacje
wykonywany
jest o n
dany
j a k i e g o p r a w o m o c n e są p r z e d s t a w i o n e
jest
stanowią
zazwyczaj
wynik
badań t e r e n o w y c h , p r z y
czym
p o s z e r z a n e są o l i t e r a t u r ę p r z e d m i o t u . Jakość p o
d o b n y c h o p r a c o w a ń j e s t b a r d z o różna. M a m y t u p r a c e w z o r o w e , j a k n p .
T a ń c e huculskie
R. H a r a s y m c z u k a
c z y pracę A . G l a p y i A .
2 8
Kowalskiego
zawierającą o p i s y t a ń c ó w i z a b a w W i e l k o p o l s k i
2 9
. O b i e prezentują,
obok
rzetelnych
kroków,
omówienie
cha
r a k t e r y s t y k i k u l t u r o w e j t e r e n u i wyrosłej n a j e j podłożu s p e c y f i k i
tań
opisów f o r m
tanecznych
z notacją
c ó w . R ó w n o l e g l e ze w s p o m n i a n y m i istnieją p r a c e b a r d z o słabe, u w z g l ę d
niające w p r a w d z i e w o p i s i e t e s a m e e l e m e n t y , a l e mieszające d a n e z r ó ż
n y c h o k r e s ó w , c z y t e ż p o m i j a j ą c e n i e o m a l całą c h a r a k t e r y s t y k ę , a s k u p i a
jące się w y ł ą c z n i e n a o p i s i e k r o k ó w i f i g u r . W
jennym, na fali
działalności mającej
kultury, powstaje
czycieli
i
tańca
Polsce, w
za c e l o c h r o n ę z a b y t k ó w
duża g r u p a p r a c o p i s o w y c h ,
ludowego
d l a instruktorów
w
wyższych
prowadzących
szkołach
różnego
wychowania
rodzaju
kwestionariusza, dla potrzeb
sowaniu najrozmaitszych
wprawdzie
n a obfitość
tość i n f o r m a c y j n ą
w
z
m e t o d z a p i s u tańca. W
drobiazgowych
form
of
Austria,
Academy
naukową
of
3 2
Dances
Dancing
of
Finland
a n d Song,
czy nierówne
jakie
3 1
3 0
opisów p o
znajdujemy
wydawane
pod
a przedstawiające
of Greece,
Dan
auspicjami
Royal
niewielką
wartość
poświęcone o p i s o w i
tańców
poszczególnych g r u p e t n i c z n y c h Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o . Z p r a c a m i
opisowego wiąże
się s z e r o k o d y s k u t o w a n a
np.
czy w pracy n a
, t r a f i a się n a p u b l i k a c j e
j a k m . i n . Dances
jakościowo prace
war
i niepełność.
p r a c y G . P. K u r a t h p o ś w i ę c o n e j t a ń c o m I r o k e z ó w
ces
trafia
j e d n a k znikomą
i wyczerpujących
t e m a t tańca I n d i i a u t o r s t w a B h a v n a n i E n a k s h i
zasto
dotyczącymi tańców d l a
tanecznych,
t y p u popularyzatorsko-informacyjnego,
amatorskie
rezultacie badacz
z u w a g i n a nieporównywalność
charakterystyką
fizycznego
zespoły
na podstawie nie ujed
d a n y c h , przedstawiających
t e r e n u całego świata. O b o k
dla nau
różnych i n s t y t u c j i i p r z y
P o d o b n i e r z e c z się m a z p r a c a m i o p i s o w y m i
łączonych
powo
rodzimej
przeznaczonych
o p r o f i l u l u d o w y m . Materiał do n i c h g r o m a d z o n o
noliconego
okresie
kwestia
notacji
typu
zjawisk r u
c h o w y c h , w t y m i tańca. N a l e ż y m i e ć n a d z i e j ę , ż e b a d a c z e d o s z l i w t e j
2 8
R . W. H а г a sу m с z u k, Tańce huculskie,
2 8
A . G 1 a p a, A . K o w a l s k i ,
3 0
G.
P.
Kurath,
" E n a k s h i ,
3 2
Austria,
D.
Iroąuis
Music
Dances
of
L w ó w 1939.
i zabawy
and Dance,
Wielkopolski,
W r o c ł a w 1961.
W a s h i n g t o n 1964.
op. cit.
C r os f i e l d ,
London
Tańce
1948; Y . H e i k e l ,
Greece,
London
1948; К.
А. С о 11 a n, Dances
Bauer,
of Finland,
Dances
of
L o n d o n 1949.
184
JOLANTA
dziedzinie
do
porozumienia,
KOWALSKA
uznając
za
najbardziej
notacji systemem Labana-Kunsta (kinetografia)
3 3
przydatną
metodę
.
A d 2-3. P r a c e dotyczące obrzędowości i z w y c z a j u
oraz r e l i g i i i m i t o
l o g i i zawierają obszerny materiał n a t e m a t tańców towarzyszących w s z e l
k i m s y t u a c j o m ś V i ą t e c z n y m w ż y c i u społeczności l u d z k i c h , j e d n a k z u w a
g i n a f a k t , że są t o i n f o r m a c j e
pełnością. T r u d n o j e s t
m a r g i n a l n e n a l e ż y l i c z y ć się z i c h n i e -
t u mówić
o graficznych
metodach
zapisu
tańca,
często j e d n a k m o ż n a znaleźć interesujący m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . D o p r a c
t e g o t y p u zaliczyć n a l e ż y d l a t e r e n u P o l s k i
p r a c ę C. B a u d o u i n de C o u r -
3 4
t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o w e j , traktującej obrzęd w e s e l n y j a k o w i d o w i s k o , p r a
ce J . S. B y s t r o n i a n a t e m a t
obrzędowości ,
opracowanie
omawiające
j a k również
3 5
G. Dąbrowskiej
obrzędy
z
nowszych,
i zwyczaje
doroczne
i r o d z i n n e r o z u m i a n e j a k o w i d o w i s k o (praca dotyczy
Prace te mogą być n i e z w y k l e
w
n i c h materiał o p i s o w y ,
a
więc
jako
część
przydatne
nie tyle
ile n a aspekt, w
szerszego,
terenu Kurpiów)
z uwagi
na
j a k i m taniec jest
determinującego
go
3 6
.
zawarty
widziany,
układu. D l a t e r e n ó w
pozapolskich o b f i t e źródło i n f o r m a c j i , poza p r a c a m i omawiającymi
obrzę
dy
J . G.
poszczególnych
Frazera
37
grup
etnicznych,
stanowi
The
Golden
Bough
.
A d 4 - 5 . P r a c e d o t y c z ą c e m u z y c z n y c h f o r m twórczości, a t a k ż e k u l t u r y
ludycznej,
stanowią
kolejne
źródło
wiedzy
gadnienia.
Podobnie j a k w
w y p a d k u prac
informacje
na temat
tańca
są i n f o r m a c j a m i
najczęściej
znikomej
wartości
pod
d o interesującego
mnie
za
omówionych wyżej, t a k i t u
m a r g i n a l n y m i , a przez
względem
opisu
formy,
to
przynoszą
j e d n a k dalsze dane n a t e m a t z a b a w o w y c h
a s p e k t ó w tańca o r a z j e g o p o
wiązań z f o r m a m i twórczości m u z y c z n e j .
T u też p r z e d m i o t e m
zaintere
s o w a n i a jest k w e s t i a , czy taniec jest uzależniony o d m u z y k i , czy też j e s t
33
stia
I s t n i e j e k i l k a m e t o d z a p i s u tańca, z a w s z e j e d n a k pozostanie p r o b l e m e m
dokładności podobnej
n o t a c j i oraz
improwi
z o w a n y c h , b o w i e m każda z n i c h wiąże się z koniecznością p o w t a r z a n i a
motywów
one p r o b l e m
towych, lub form
tańca t o w a r z y s k i e g o ,
trzeba
form
utrwalenia
obszerniejsze
zapisu
informacje
Labana,
i opis ruchów
tanecznych
Jossa
i
tanecznych,
w:
I.
n o t a c j i niektórych układów
o t y l e są n i e p r z y d a t n e ,
opartych
na
T u r s k a , Analiza
Leedera,
Warszawa
[w:] Polskie
zanotowania
kwe
tańców
t a n e c z n y c h . Toteż o i l e rozwiązują
niemożność
improwizacji.
ruchu
1963; Z.
tańce ludowe
O
notacji
tanecznego
wg.
Kwaśnicowa,
Mazur,
bale
gdy z a c h o d z i
Warszawa
po
tańca
zasad
Notacja
1953, s. 33-46;
R e y , op. cit., rozdział poświęcony n o t a c j i tańca, s. 138-153.
3 4
nad
C.
Baudouin
obrzędami
3 5
J . S. В у
ż e, Słowiańskie
w Polsce,
5 6
G.
de
weselnymi
Courtenay-Jędrzejewiczowa,
ludu
s t r o ń, Dzieje
obrzędy
polskiego,
W i l n o 1929, cz. 1.
obyczajów
w dawnej
Polsce,
Ze
studiów
Warszawa
1960; t e n -
rodzinne,
Kraków
1916; t e n ż e ,
Zwyczaje
żniwiarskie
Obrzędy
i zwyczaje
doroczne
widowisko,
Warszawa
K r a k ó w 1916.
Dąbrowska,
jako
1971.
37
J . G. F r a z er,
L o n d y n 1932.
The
Golden
Bough.
A S t u d y i n M a g i c a n d R e l i g i o n , t. 1-8,
TANIEC
zjawiskiem
JAKO
FORMA
PRZEKAZU
TREŚCI
185
KULTUROWYCH
r ó w n o r z ę d n y m , m o g ą c y m istnieć n i e z a l e ż n i e . P r z e d e
kim
przydatne
logia
muzyki
będą
prace
J . Combarieu ,
J . Wierzyłowskiego ,
artykuł
3 9
zależnościach
pomiędzy
a z prac
3 8
muzyką
Z. Kwaśnicowej
i ruchem,
opublikowany
„Kulturze
, praca
ludowych
4 1
, w y b ó r prac A . Chybińskiego dotyczących m u z y k i l u d o w e j
Zofii
Lissa
n a d rolą
kojarzeń
rytmice
w
4 0
rozważania
poświęcona
Psycho
o w.spół-
Fizycznej
i
L. Bielawskiego
wszyst
polskich
polskich
w percepcji
dzieł
pieśni
4 2
muzycz
nych * .
3
J e ż e l i c h o d z i o kulturę ludyczną, n a j w a ż n i e j s z e d l a t e r e n u P o l s k i będą
prace
E. P i a s e c k i e g o ,
ogólnie
4 4
Ad
6. P r a c e
czynkarskiego,
zaś Homo
monograficzne
niemniej
J. Huizingi
ludens
dostarczają
najczęściej
4 S
.
materiału
przy-
j e d n a k n i e należy lekceważyć i c h znaczenia,
są
b o w i e m n i e j e d n o k r o t n i e j e d y n y m i w c a l e p o p r a w n y m , z u w a g i n a nasze
wymagania,
źródłem
i n f o r m a c j i o f o r m a c h tańca, k t ó r e w
cach umknęły u w a d z e badaczy. W p r a w d z i e
to i n f o r m a c j e
danych
należące d o s k r o m n y c h , j e d n a k z n a j d u j e m y
dotyczących
powiązania
form
tanecznych
życia k u l t u r a l n e g o i społecznego g r u p y , p o n a d t o
teriał
datowany
innych pra
p o d względem opisowym
dla pewnego konkretnego
są
t a m mnogość
z różnymi
aspektami
jest to zazwyczaj m a
okresu,
a c o za t y m idzie
stanowić m o ż e c e n n e uzupełnienie l u k w m a t e r i a l e z a w a r t y m w p r a c a c h
opisowych.
Podobnym
nych
będą i n f o r m a c j e
do
tańca
historii
uzupełnieniem
zawarte
a i podstawą
dla weryfikacji da
w p r a c a c h , które nazwałam
( a d 7). P a m i ę t a ć
jednak
należy,
źródłowymi
b y traktować
j e ze
szczególną ostrożnością, ze w z g l ę d u n a z n a c z n e p r a w d o p o d o b i e ń s t w o t e n
dencyjności
w
opisie
prezentowanej
będą t o m . i n . k r o n i k i :
mara itp.
4 6
,
prace
D l a terenu
Polski
A n o n i m a , Długosza, K a d ł u b k a , H e l m o l d a ,
Thiet-
typu
rzeczywistości.
pamiętnikarskiego
( n p . pamiętniki
i n n e stojące n a p o g r a n i c z u l i t e r a t u r y pamiętnikarskiej
Ł. G ó r n i c k i e g o
Dworzanin
3 3
point
J.
С o m b a r i e a u,
de la vie
J.
Les rapports
de Vexpression,
Paryż
de la musique
et la poésie
consideres
au
1894;
La
Ses lois,
son
tenże,
Paryż 1908; t e n ż e , Histoire
de la musique,
muzyki,
Z. K w a ś n i c o w a ,
t. 6: 1952, z. 40.
40
O współzależności
41
L.
Bielawski,
4 2
А.
С h y b i ń s к i, O polskiej
[w:] Z prac
Rytmika
A. Chybińskiego,
Lissa,
polskich
muzyki
pieśni
muzyce
Z.
kojarzeń
'w
t. 3, Warszawa
percepcji
dzieł
Anonim tzw. G a l l ,
Kronika
polska,
Słowian,
47
Ł.
Królestwa
Warszawa 1974; Kronika
Górnicki,
Dworzanin,
Zabawy
Warszawa
i gry ludowe
1954.
Rocz
46
nika
muzycznych,
Warszawa 1975; J . D ł u g o s z ,
Warszawa
Sławnego
etnograficznych,
1931.
ludens,
Kroniki
1970.
Polsce,
J . H u i z i n g a, Homo
czyli
Kraków
Wybór prac
w
4 5
niki,
1970.
„Kultura Fizyczna",
i ruchu,
t. 2, Warszawa 1961.
Przede wszystkim będzie to: E . P i a s e c k i ,
o Polsce,
Paryż 1913.
ludowych,
ludowej.
4 3
[w:] Wiedza
musique.
Warszawa
44
Rola
oraz
.
W i e r s z y ł o w s к i, Psychologia
evolution,
3 9
4 7
Paska)
i pięknej, j a k n p .
1967.
Warszawa
Polskiego,
Thietmara,
1961;
Poznań 1953.
Warszawa 1950.
Helmolda
Kro
186
JOLANTA
KOWALSKA
A d 8. D o g r u p y p r a c o g ó l n y c h , s y n t e t y c z n y c h i t e o r e t y c z n y c h
należy
zarówno
prace
poświęcone
ogólnym
rozważaniom
zaliczyć
na temat h i
s t o r i i tańca, j a k r ó w n i e ż p r a c e d o t y c z ą c e j e d y n i e w y c i n k a w i e d z y
cu —
a m i a n o w i c i e b a l e t u . W t y c h o s t a t n i c h zasadnicza
poprzedzona
bywa
krótkim
opisem
rozwoju
form
o tań
część r o z w a ż a ń
tanecznych
od
naj
p r o s t s z y c h , za k t ó r e — j a k j u ż m ó w i ł a m — u w a ż a się tańce l u d ó w p r y
mitywnych,
k u kunsztowi
klasycznego
baletu
europejskiego.
Podobne
r o z w a ż a n i a z u w a g i n a s w ó j e u r o p o c e n t r y z m n i e m o g ą stanowić
poważ
n e g o źródła w i e d z y n a t e m a t tańca.
Najcenniejszym
i n i e mającym
s t o r i i tańca j e s t w s p o m i n a n e
des
Tanzes
(w
Dance),
wydane
po raz pierwszy
geschichte
of
the
bodaj
odpowiednika omówieniem h i
już k i l k a k r o t n i e dzieło Sachsa
a n g i e l s k i m tłumaczeniu:
The
w Berlinie w
Eine
Welt-
World
History
1933 r . A u t o r o w i
t e m u z a w d z i ę c z a m y najpełniejsze j a k d o t e j p o r y z e s t a w i e n i e
informacji
na
czasie, j a k
i
temat
tańca, u w z g l ę d n i a j ą c e
zróżnicowanie
opiera
się
uwzględnia
na
zarówno
j e g o zmienność w
terytorialne. Wprowadzona
przez
dwóch
podstawowych
grupach
następujące
kwestie:
(ze
ruchy
Sachsa
form.
oraz muzykę. Omawiając
wieki
okresy
odznaczające
z
nich
zwróceniem
zgodnych
się j e p r z e k r o c z y ć ) , a d a l e j
f o r m y i choreografię
autor wyróżnił
Pierwsza
szczególnym
u w a g i n a d u a l i s t y c z n y podział r u c h ó w t a n e c z n y c h —
w o ś c i a m i ciała i starającymi
kategoryzacja
z możli
t y p y i tematy,
zmienność tańca
się stosunkową
poprzez
jednolitością
f o r m t a n e c z n y c h , poczynając o d e p o k i k a m i e n i a , a kończąc n a w i e k u X X ,
który n a z y w a
w i e k i e m tanga. O m a w i a charakterystyczne d l a t y c h okre
s ó w p o s t a c i tańca
uwzględniając
wcześniej
już sformułowane
zróżnico
w a n i e zawartości t e m a t y c z n e j tańca.
Zaprezentowane
ca
z
uwagi
l u dzieło s t a n o w i źródło i n f o r m a c j i d l a b a d a c z y
n a wszechstronne
tego, czy będziemy zgadzali
ujęcie
tego
zagadnienia.
tań
Niezależnie
od
się z z a w a r t y m i w n i m u s t a l e n i a m i d e f i n i
c y j n y m i , r o z w a ż a n i a m i n a t e m a t z m i a n f o r m t a n e c z n y c h , p o w i ą z a ń tańca
l u d z i z tańcami z w i e r z ę c y m i i p r ó b a m i r e f l e k s j i n a d istotą tańca,
dziemy
obraz
t u przebogaty
m a t e r i a ł i n f o r m a c y j n y , a także p e w i e n
tańca j a k o z j a w i s k a
k u l t u r o w e g o , co w
powodzi
prac
znaj
generalny
opisowych
i i n n y c h i n f o r m a c j i o b a r d z o różnej jakości stanowić b ę d z i e p e w i e n p u n k t
odniesienia.
Z późniejszych, b a r d z i e j
Phenomenology
ważania
of Dance
traktujące
4 8
taniec
ogólnych prac, w a r t a u w a g i w y d a j e
a u t o r s t w a M . Sheets,
j a k o formę
się
The
zawierająca m . i n . r o z
wychowania,
a zatem,
z
punktu
w i d z e n i a n a s z e g o ujęcia, b a r d z o interesujące.
Ponadto
warto
zwrócić uwagę n a i n n e prace
ogólne, w p r a w d z i e
nie
t a k p e ł n e j a k d z i e ł o Sachsa, a l e p r e z e n t u j ą c e c e n n e u s t a l e n i a d e f i n i c y j n e ,
propozycje
*> M .
podziału
Sheets,
tańców n a kategorie,
Trie Phenomenology
rozważania
of Dance,
dotyczące
W a s h i n g t o n 1971.
zmien-
TANIEC
JAKO FORMA
ności f o r m t a n e c z n y c h ,
PRZEKAZU
czy pewne
TREŚCI
kompilacje wiedzy
p tańcu p o s z c z e
gólnych epok h i s t o r y c z n y c h . W y m i e n i ć t u należy przede
Maxa
Tanz
Boehn,
Histoire
Menil,
Taniec,
tanec)
J . R e x a , Historical
0
tańcu.
jego
de la danse
rozwój
Rozważania
a travers
(tytuł
i formy
oryginału:
Jaře se divat
Stanisława
kulturalno-obyczajowe
i zwyczaj
ryczne
poszukiwania
o tańcach M a r i a n a G o r z k o w s k i e g o ,
na
przeobrażeń
społecznych
Zofii
Nożyńskiej,
czyli
histo
Tańce w
Polsce
dwutomową
Taniec,
m o n o g r a f i ę p o d redakcją M a t e u s z a G l i ń s k i e g o o r a z The Nature
An Anthropological
Literatura
na
Dzikowskiego,
Józefa Gluzińskiego, Choroimania,
taneczny
Felicjana
a dla terenu Polski:
Taniec
tle
w s z y s t k i m : Der
les ages
Melusine Wood;
Dances
187
KULTUROWYCH
of
Danct.
Roderyka Langego .
Perspective
4 9
z j a k i e j m o ż e korzystać b a d a c z
tańca, n a w e t
ograniczona
z p o w o d ó w , o k t ó r y c h m ó w i o n o n a początku n i n i e j s z e g o rozdziału, p r z e d s i a w i a się i m p o n u j ą c o p o d w z g l ę d e m ilości, n a t o m i a s t j e j w a r t o ś ć w w i e l u
w y p a d k a c h jest niestety
dyskusyjna. D l a potrzeb
m o i c h rozważań
będą
użyteczne p r z e d e w s z y s t k i m prace charakteryzujące t a n i e c w nieco
szer
s z y m aspekcie, w powiązaniu z i n n y m i z j a w i s k a m i k u l t u r o w y m i , oraz
—
m a t e r i a ł o w o — p r a c e dostarczające o p i s ó w f o r m t a n e c z n y c h .
FORMY
I KATEGORIE
TAŃCA
W z n a n y c h o p r a c o w a n i a c h p r z e w a ż a p r z e k o n a n i e o e w o l u c j i tańca o d
f o r m najprostszych k u bardziej
ratury,
s k o m p l i k o w a n y m (patrz omówienie
głównie w p. 8); o d t y c h ,
prymitywny
i nieuporządkowany,
g d z i e składnik r u c h o w y
muzykę
bardzo
zaś s t a n o w i b e z ł a d n y
hałas,
k u h a r m o n i i i wyładzeniu z o d d a n i e m p r y m a t u estetycznemu
w a n i u tańca
5 0
dotyczących
w
. T w i e r d z i się r ó w n i e ż , p r z e d e w s z y s t k i m w
baletu i
t y m momencie
scenicznych
staje
form
lite
jest
tanecznych,
się sztuką, g d y z a c z y n a
oddziały
opracowaniach
że t a n i e c
oddziaływać
dopiero
n a widza
s w ą estetyczną f o r m ą . N i c n i e u p o w a ż n i a n a s d o m ó w i e n i a o e w o l u c j i
5 1
lanca przypisując sobie p r z y w i l e j t w o r z e n i a f o r m n a j d o s k o n a l s z y c h , p r z y
n a j m n i e j w c h w i l i obecnej. N a w e t
formach
tanecznych
1 że podobne
nasunie
twierdzenia
powierzchowna
jako oczywisty
świadczyć
bądź
Boehn,
Der
les Ages,
Paryż b.r.; R e y , op. ctí.; M . W o o d , Historical
dyn
1964; S .
Dzikowski,
s z a w a b.r. (przed
roimania,
czyli
Tańce
w Polsce
O tańcu.
r o k i e m 1939);
historyczne
1925; F .
o megalomanii,
M.
Tanz,
Gluziński,
oszukiwania
na tle przeobrażeń
o tańcach,
społecznych,
z n a n i u " , z. 6, 1963, s. 5-118, Poznań; Taniec,
The
Nature
Rey,
of Dance,
A n Anthropological
op. cit.; I . T u г s к a, Krótki
1961; d e f i n i c j a W i t w i c k i e g o
51
T u r s k a, op. cit.
Menil,
Rozważania
znanych
że t a k n i e j e s t
a Travers
49
Berlin
mogą
orientacja w
wniosek,
Histoire
de
la
Dances,
M.
Warszawa
Gorzkowski,
1869; Z .
Lon
Cho-
Nożyńska,
„Roczniki N a u k o w e W S W F
monogr.
Danse
War
kulturowo-obyczajowe,
op. cit.;
bądź.
z b i o r o w a , op. cit.; R .
w Po
Lange,
P e r s p e c t i v e , L o n d y n 1976.
zarys
historii
tańca
(aneks, n r 1), definicja M u l l e r a
i baletu,
(aneks, n r 4),
Warszawa
188
JOLANTA
KOWALSKA
o ignorancji wypowiadającego je. Równie skrajna jest teoria W. W u n d t a ,
opozycyjna
w o b e c p o w y ż s z e j , a m ó w i ą c a , że k a ż d a n o w a f o r m a
j e s t uboższa i p r y m i t y w n i e j s z a
ciekawa,
rozwoju
52
ż e ś w i a d c z y , iż a u t o r dostrzegł
rakterystycznego
p e w n e n i e d o s t a t k i tańca
ekonomicznego,
n y c h teorii zawarte
w
stosunku
do f o r m
tanecznych
tzw.
jest ziarno p r a w d y , j e d n a k ewolucjonistyczne
zagadnienia,
zakładające
przechodzenie
etapów r o z w o j o w y c h
k u formom
doskonalszym
lub, w
mnianej
minus,
ewolucji
ludów
z zaprezentowa
mnie
dostrzeżenie
cha
d l a k u l t u r e u r o p e j s k i c h , stojących n a szczycie d r a b i n y
p r y m i t y w n y c h . Zapewne t a k w jednej, j a k i w drugiej
interesującego
taneczna
niż p o p r z e d z a j ą c e . T e o r i a t a j e s t o t y l e
in
rozwiązania,
k u bardziej
które
—
wypadku
prymitywnym,
j a k się w y d a j e
ujęcie
kolejnych
—
wspo
uniemożliwiło
w
zadowalający
sposób t ł u m a c z y i s t n i e n i e r ó ż n o r o d n y c h f o r m t a n e c z n y c h
z uwzględnie
n i e m s p e c y f i k i bagażu k u l t u r o w e g o p o s z c z e g ó l n y c h g r u p e t n i c z n y c h ,
w z g l ę d u n a t o , n a j a k i m s t o p n i u t z w . r o z w o j u znajdują się w
bez
momencie
obserwacji.
By
t o wyjaśnić,
podejmuje
należy
się t a n i e c
i
powrócić
do
do m o m e n t u
zagadnienia
celu,
dla
tańczący u z e w n ę t r z n i a l u b s t y m u l u j e p e w n e s t a n y e m o c j o n a l n e ,
podejmuje
pewne
abstrakcyjnej.
W
określone
efekcie
działania
uzyskuje
jakiego
j e g o rozpoczęcia. J a k p a m i ę t a m y ,
dla unaocznienia
satysfakcję
a także
rzeczywistości
wynikającą
z
rozładowa
n i a n a d m i e r n i e s k u m u l o w a n y c h e m o c j i l u b nawiązanie k o n t a k t u z człon
kami
grupy
potwierdzenie
(współuczestnictwo
w
tych
samych
czywistością szerszą, pozaludzką. Z z a c h o w a n i a m i
że
stanach
psychicznych,
przynależności), a także nawiązanie k o n t a k t u z pewną r z e
się i s t n i e n i e
zespołu
uświęconych
ruchów.
ostatniego rodzaju
Uświęconych
przez
że p o c h o d z i ć mają o d sił w y ż s z y c h . Z m i a n a l u b b ł ę d n e i c h
może przynieść n i e o b l i c z a l n e
tuje
przychylność
mało m a m y
danych, b y twierdzić
się j e d n a k p r z y p u s z c z e n i e ,
funkcjonowanie
cokolwiek
z całą pewnością,
za c e l z a p e w n i e n i e
właśnie
n a rozbudowaną
Rysują
się w
więzi
międzyludzkie,
tańcu
powtórze
ciągłości i s t n i e n i a świata. T u
symbolikę,
o- s p r a w a c h n i e w y r a ż a l n y c h w d r o d z e k o m u n i k a t u
na
Zbyt
nasuwa
bóstwa, c z y p o w t ó r z e n i e m p r o c e s u o d b e z
ładu k u ł a d o w i , mają
miejsce
gwaran
przyrody.
że tańce t e będąc n i e j e d n o k r o t n i e
n i e m czynności k r e a c y j n y c h
jest
odtworzenie
s k u t k i , p r a w i d ł o w e zaś w y k o n a n i e
bóstw i prawidłowe
wią
fakt,
dwie
tendencje
druga
n a mówienie
gestem
werbalnego.
działania: p i e r w s z a
n a k o n t a k t człowieka
z
skierowana
otaczającą
go
r z e c z y w i s t o ś c i ą i określenie się w o b e c n i e j . W
zależności o d t e g o , która
z wymienionych
grupie, w
tendencji
powstać mogą różne f o r m y
przeważy w
taneczne.
danej
Posługując
danym
okresie,
się p o w y ż s z y m
rozróż
n i e n i e m z d o ł a m y uniknąć p o z o r n e g o p a r a d o k s u , j a k i m w y d a w a ł o się b y ć
5 2
W.
Wundt,
s. 14, 25-30.
Vólkerpsychologie,
Lipsk
1923. I n f o r m a c j a
za:
R e y , op. cit.,
TANIEC
istnienie
JAKO
bardziej
FORMA
PRZEKAZU
rozbudowanych,
TREŚCI
189
KULTUROWYCH
bogatszych
form
n a niższych
stop
n i a c h r o z w o j u społecznego, p o d c z a s g d y e t a p y w y ż s z e p r z y n i o s ł y
formy
stosunkowo ubogie.
Zgodnie
z teorią e w o l u c j i z a s a d n i c z a
linia rozwoju
przebiegała od n a j p r o s t s z y c h , do których zgodnie
form
tanecznych
z a l i c z a się tańce naśla
dowcze przez grupę tańców r e l i g i j n y c h (obrzędowych) k u współczesnym
formom
tanecznym.
Jest
to
bodajże
najpopularniejsza
z
kategoryzacji
f o r m tanecznych. Wprawdzie
a u t o r z y proponują różne podziały w e w n ą t r z
wymienionych
zasadniczy
grup, jednak
stawą p r z e p r o w a d z e n i a
n i a r o z w o j u społecznego —
wiada
t r z o n pozostaje
t e n sam.
Pod
tegO' podziału j e s t zmienność uzależniona o d s t o p
określonemu s t o p n i o w i tego r o z w o j u
t a k i , a n i e i n n y stopień k u l t u r y ,
t e m u o s t a t n i e m u zaś
w a n e są t a k i e , a n i e i n n e f o r m y t a n e c z n e . C h a r a k t e r y s t y c z n e
odpo
przypisy
rozważania
d l a tego sposobu myślenia z n a j d u j e m y u I . T u r s k i e j :
cji
„ W miarę p o l e p s z a n i a się w a r u n k ó w b y t u człowieka i u d o s k o n a l a n i a
organiza
życia społecznego wzbogaciło
odruchy
się jego życie wewnętrzne. I m p u l s y w n e
c z y m i m i k a , gesty i r u c h y całego ciała j a k o w y r a z stanów p s y c h i c z n y c h i r e a k c j a
n a bodźce wewnętrzne stawały się b a r d z i e j różnorodne, a p r z y t y m b a r d z i e j
w a n e . O d d z i k i c h , n i e p o h a m o w a n y c h w y b u c h ó w złości c z y nagłej radości
opano
powstrzy
m y w a ł y n a k a z y d y s c y p l i n y zbiorowego życia. Świadomie kształtowane o b j a w y
uczuć
znalazły więc ujście w tańcu" '.
53
Oprócz zaprezentowanej
form
tanecznych,
t u , opartej
na teorii ewolucji
istnieją i n n e j e j t y p y . K r y t e r i a , w e d l e
kategoryzacji
których
doko
n u j e się p o r z ą d k o w a n i a materiału, m o ż n a p o d z i e l i ć n a t r z y g r u p y : 1) c h a
r a k t e r y z u j ą c y c h t a n i e c ze w z g l ę d u n a konstrukcję, 2) c e l , d l a j a k i e g o
wykonywany,
można
3) w y k o n a w c ó w . W o b r ę b i e w y m i e n i o n y c h g r u p
bardziej
szczegółowe
wskaźniki,
wszystkie
tańca m o ż n a zamknąć w p r z e d s t a w i o n y m niżej
K r y t e r i u m
główne
Konstrukcja
•
znane
wyróżnić
typologie
schemacie:
Wskaźniki
1) r y t m
2)
tempo
3)
kroki
4)
figury
5) p o z y c j e ciała, w j a k i c h w y k o n u j e się t a n i e c
6)
budowa
(wieloelementowa
tyw powtarzany
7)
Cel
zaś
jest
kierunki ruchu
1) s a t y s f a k c j a
2)
lub ten s a m m o
wielokrotnie)
własna
tańczącego
cel grupowy
3) łączące c e l 1 i 2
Wykonawcy
1) ilość (grupa,
plus
solista, g r u p a
plus
soliści, s o l i s t a p l u s g r u p a
grupa
obserwująca,
para
p l u s g r u p a , p a r y itd.)
2)
"
T u r s к a, op. cit.
płeć
190
JOLANTA
KOWALSKA
3)
wiek
4)
s t r a t y f i k a c j a społeczna
E w o l u c j a form tanecznych
stopień r o z w o j u
Kryterium
1) r e j o n g e o g r a f i c z n y
2) g r u p a e t n i c z n a
geograficzno-etniczne
Powstaje
pytanie,
czy
podobne
społecznego
kategoryzacje
mogą
być
podstawą
porządkowania materiału d l a p o t r z e b m o j e j p r a c y . Biorąc p o d u w a g ę p y
t a n i a , n a j a k i e p r a g n ę znaleźć o d p o w i e d ź , n a j b a r d z i e j
k r y t e r i u m , systematyzujące rodzaje
podejmuje. Przypomnijmy
tańca w e d l e
przydatne
byłoby
celu dla jakiego
się go
j e d n a k , że t a n i e c i n t e r e s u j e m n i e j a k o k o m u
n i k a t o g r u p i e , o szerszej s t r u k t u r z e , jaką s t a n o w i k u l t u r a , p o p r z e z
szcze
gólne z a c h o w a n i a
o nie
jednorodności
jej przedstawicieli. W
posiadanych
materiałów,
t e j s y t u a c j i , pamiętając
uważam
za konieczne
wprowa
d z e n i e w ł a s n y c h k r y t e r i ó w , w y w o d z ą c j e z w c z e ś n i e j s z e g o u s t a l e n i a , że
t a n i e c j e s t z a w s z e znaczący, u w z g l ę d n i a j ą c naturalność i u m o w n o ś ć
zna
k ó w , j a k i m i się posługuje, o r a z f a k t , że z n a k i u m o w n e są z r o z u m i a ł e p o d
w a r u n k i e m znajomości p r z y j ę t e g o
turalność z n a k ó w b ę d z i e m y
k o d u . Ze względu n a umowność i n a
mówili
o d w u g r u p a c h tańców:
znaczących
i n t e n c j o n a l n i e i znaczących n i e i n t e n c j o n a l n i e , ze w z g l ę d u zaś n a s y s t e m
komunikacji
o
tańcach
rozumianych
w
różnym
stopniu, zgodnie
lub
n i e z g o d n i e z informacją leżącą u źródeł p r z e k a z u .
Zatem, proponowany
przeze m n i e schemat,
wedle
którego
porządko
w a n y b ę d z i e materiał, p r z e d s t a w i a się następująco:
1. T a ń c e znaczące i n t e n c j o n a l n i e —- c e l o w o p r z e k a z u j ą c e p e w n e
treści.
P o s ł u g u j ą się o n e p r z e d e w s z y s t k i m z n a k a m i u m o w n y m i , p o n i e w a ż w w y
p a d k u celowego przekazu i n f o r m a c j i konieczne jest stworzenie
ł e g o d l a całej
grupy, w
obrębie której
owe informacje
zrozumia
mają być
prze
k a z y w a n e , s y s t e m u t r a n s m i s j i . W w y p a d k u tańca będą t o j e d n o s t k i k o d u
kinezycznego.
kod znany
>1) taniec odbierany jest zgodnie
z intencją
tańczącego
p r z e z całą g r u p ę , d l a k t ó r e j o b o w i ą z u j ą c y
j e s t kx>d,
j a k i m p o s ł u g u j e się t a ń c z ą c y ;
2) t a n i e c o d b i e r a n y j e s t z g o d n i e
z intencją
tańczącego
j e d y n i e p r z e z tę część c z ł o n k ó w g r u p y , k t ó r z y
znają-
k o d (pozostali p a t r z p u n k t y 3 i 4);
kod zmieniony/->3)
/
/
/
/
/
/
/
/
kod n i e z n a n y — > 4 )
taniec
odbierany niezgodnie
z intencją
l u b t y l k o częściowo z nią z g o d n i e
tańczącego
ze w z g l ę d u n a :
a — dezaktualizację k o d u , b — wieloznaczność k o d u
wynikającą
z
ków
grupy
t y m samym
przypisywania
с —
nieznajomość
przez
gestom
kodu, jakim
różnych
różnych
człon-
znaczeń,
posługuje się t a n -
czący, p r z y j e d n o c z e s n e j
znajomości i n n y c h k o d ó w ,
gdzie gestom
przez
używanym
tańczącego
przypi-
s u j e się i n n e z n a c z e n i a ;
taniec
odbierany
niezgodnie
z intencją
tańczącego.
TANIEC
2. T a n i e c
JAKO FORMA
PRZEKAZU
TREŚCI
znaczący n i e i n t e n c j o n a l n i e —
191
KULTUROWYCH
n i e będący c e l o w y m
przeka
z e m . P o s ł u g u j e się z n a k a m i u m o w n y m i i n a t u r a l n y m i . Z p i e r w s z ą z w y
mienionych
ewentualności
mamy
do c z y n i e n i a ,
gdy dla nieintencjonai-
n e g o p r z e k a z u w y k o r z y s t u j e się z n a k i u m o w n e należące do k o d ó w
funk
cjonujących
sam
schemat,
w
obrębie
jak w
danej
wypadku
grupy. Obowiązywać
tańców
znaczących
t u będzie
taki
i n t e n c j o n a l n i e , z t y m że
tańczący n i e o p a t r u j e c e l o w o s w o i c h z a c h o w a ń w z n a c z e n i a , c z y n i t o n i e
świadomie
(nieintencjonalnie)
że zostaną o d c z y t a n e
posługiwania
się
z dużo m n i e j s z y m
zgodnie
znakami
z jego własnym
naturalnymi,
prawdopodobieństwem,
odczuciem.
kod, zgodnie
z
W
wypadku
wcześniejszymi
u s t a l e n i a m i ( p a t r z rozdział p o ś w i ę c o n y d e f i n i c j i tańca), j e s t z a w s z e
zna
n y , a odbiór z a w a r t y c h w k o m u n i k a c i e treści b ę d z i e p o l e g a ł n a w y c h w y
c e n i u , a w n i e k t ó r y c h s y t u a c j a c h n a w ł ą c z e n i u się w s t a n
emocjonalny
tańczącego.
Z a t e m każdą z f o r m t a n e c z n y c h r o z p a t r y w a ć b ę d z i e m y w d w u płasz
czyznach,
uwzględniając
f a k t n a d a n i a i o d b i o r u z n a k u oraz k o m u n i k a
t y w n o ś ć środka t r a n s m i s j i . W e d l e w s z e l k i e g o
z f o r m t a n e c z n y c h p o w i n n a znaleźć s w o j e
Przedstawione
podjęciem dalszej
t u propozycje
prawdopodobieństwa
miejsce
każda
w t y m systemie.
mają c h a r a k t e r w s t ę p n y c h ustaleń p r z e d
pracy. Celem m o i m było zapoznanie
się z zastaną bazą
materiałową oraz t e c h n i k a m i s t o s o w a n y m i do gromadzenia
i analizy i n
teresującego m n i e zagadnienia.
Taniec
tylko
pojmowany
wdzięcznym
jako forma przekazu
i nader
pociągającym
treści k u l t u r o w y c h j e s t n i e
przedmiotem
badań.
Podobne
ujęcie t e g o p i ę k n e g o z j a w i s k a p o z w o l i n a m zastanowić się n a d i s t o t n y m i
j e g o w a r t o ś c i a m i , p r z e r y w a j ą c m a g i c z n y j u ż n i e o m a l krąg
zainteresowań
z e w n ę t r z n ą j e g o formą, k t ó r a w g r u n c i e r z e c z y j e s t j e d y n i e
przekazu,
podobnie
„Tańczcie głową"
dziane
czy
przez
—
Annę
niepochlebne
j a k obraz,
wiele
alfabet
prawdy
Pawłowa.
i
inne
kryje w
Zachwyty
u w a g i p o d adresem
środki
sobie
t o zdanie
n a d pięknem
szpetoty
narzędziem
komunikowania.
innego
wypowie
jednego
obrazu
pozostaną
jałowe,
j e ż e l i n i e z a s t a n o w i m y się. j a k a treść k r y j e się p o z a n i m i .
ANEKS
ZESTAWIENIE
DEFINICJI TAŃCA
1. T a n i e c to: prawidłowe, w y r a z i s t e układy
jako widowisko;
W. W i t w i e k i , O naturze
(WYBÓR)
ruchów
tańca, [w:]
i postaw
Taniec,
ciała
działające
monogr.
zbiorowa
pod r e d . M . Glińskiego, W a r s z a w a 1930.
2. T a n i e c j e s t sztuką
ques-Delcroze,
wyrażania
Rythmus,
Musie
uczuć r y t m i c z n y m i r u c h a m i
und
Erzeichnung,
ciała; E . J a c -
B a z y l e a 1921.
3. T a n i e c j e s t szczególnym, r y t m i c z n i e uporządkowanym
ruchem wyrazistym;
W. W u n d t, Vólkerpsycřtologíe, L i p s k 1923.
4. T a n i e c to każdy r o d z a j
swą formą; R . M u l l e r ,
czynności c i e l e s n e j zdolnej
Freinfels-Psychologie
der Kunst,
oddziaływać e s t e t y c z n i e
t. 2.
3. T a n i e c to h a r m o n i a r y t m i c z n y c h ruchów ukształtowanych obrazowo, n i e p o d -
192
JOLANTA
KOWALSKA
porządkowanych bezpośrednim pobudkom pracy; J. R e y , Taniec,
jego
rozwój
i formy, Warszawa 1958. Z tego też źródła zaczerpnięto definicje nr 2-4.
6. Taniec to praca mięśni i ciała o ruchach wybitnie rytmicznych; J. G 1 u z i ń s к i, Taniec
i zwyczaj
taneczny.
dzikich, Lwów 1927.
7. Taniec to wszelkie działania
C. S a c h s ,
The
World
History
of the
Niektóre
tańce
rytmiczne
Dance,
i zwyczaje
taneczne
nie wynikające z podniet
New
York
ludów
pracy;
1965.
8. Taniec jest ruchem całego ciała lub jedynie stóp, w czasie, zgodny z ryt
mem. Jest uniwersalnym środkiem ekspresji ludzkich uczuć, niezależnie od wieku
i narodowości i zasadniczy rodzaj odpoczynku ludów pierwotnych. Może być w y
konywany dla efektów wizualnych lub dla własnej satysfakcji tańczącego;
Ch. W i n n i с к, Dictionary
of Anthropology,
New Yersey 1964, hasło „taniec",
s. 152.
9. Taniec polega na rytmicznym ruchu całego ciała lub jego części, zgodnie
z pewnym schematem działań grupowych lub indywidualnych, będący uzewnętrz
nieniem emocji lub idei; С. H . W e d g w o o d , Enciclopedia
Británica, Chicago 1962,
t. 7, s. 9.
10. Taniec rozumiany jest najczęściej jako forma ekspresji emocji ludów
prymitywnych, związana z ceremonią lub świętem; D. D a v i e s, Dictionary
oj'
Anthropology,
New York 1972, s. 64.