Cyfrowa Etnografia

e89f892354b5abfbf6539d0decd25e4e.pdf

Media

Part of Małżeństwo chłopskie w XVIII-wiecznej wsi pańszczyźnianej / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1

extracted text

„Etnografia P o l s k a " , t. X X I I

ANDRZEJ

z. 1

WOŻNIAK

MAŁŻEŃSTWA

CHŁOPSKIE

W

XVIII-WIECZNEJ

WSI

PAŃSZCZYŹNIANEJ
Na

przełomową

rolę uwłaszczenia w

uwagę n i e m a l wszystkie
0

przemianach

głównie w
rowych.

opracowania

zachodzących p o d w p ł y w e m

kategoriach ekonomicznych

Przyczyną

odniesienia,

dziejach

o

tego

kulturze

zwracają

uwłaszczenia p i s a n o

i społecznych, r z a d k o

stanu rzeczy bywał
bowiem

w s i polskiej

poświęcone t z w . w s i t r a d y c y j n e j .

wsi

najczęściej

pańszczyźnianej,

brak

w

jednak

zaś

kultu­
punktu

porównaniu

z pouwłaszczeniową, w i e m y właściwie n i e w i e l e
Opracowanie,

k t ó r e g o p i e r w s z ą część s t a n o w i n i n i e j s z y

artykuł,

jest

p r ó b ą z w r ó c e n i a u w a g i n a t e r ó ż n i c e m i ę d z y kulturą w s i p a ń s z c z y ź n i a n e j
1 pouwłaszczeniowej, które wynikają z o d m i e n n e j w o b u okresach s y t u a c j i
społecznej

i

ekonomicznej

chłopa .
2

i uwypuklić zagadnienia najbardziej
tucją

podstawową

dla kultury

Aby

ograniczyć

zakres

istotne, zajmiemy

chłopskiej, jaką j e s t

rozważań

się j e d y n i e i n s t y ­
rodzina, w

okresie

poprzedzającym stulecie r e f o r m uwłaszczeniowych n a z i e m i a c h p o l s k i c h —
wieku

XVIII,

kiedy

zasady

funkcjonowania

systemu

n i e uległy jeszcze poważniejszym z m i a n o m . T e r e n e m ,

pańszczyźnianego
którego nasze r o z ­

w a ż a n i a dotyczą, j e s t M a z o w s z e w j e g o p r z e d r o z b i o r o w y c h
dawne

województwa:

Podstawę

r a w s k i e , płockie i

źródłową

pracy

własności

ziemskiej,

ziemskich

na Mazowszu —

1

Por. B.

Polski
niejako

Łódź

Wschodniej

Wielkopolski

materiały

należała

archiwalne

(Archiwum

Kultura

ludowa

i XVIII

XVII

autora

wieku

na

nad

Akt

ziemiach

i XVIII

w. J e s t o n a

kulturą

ludową

o k r e s i e pańszczyźnianym. Dodać należy, że

p o l s k i c h p r a c z d z i e d z i n y t z w . etnografii

dóbr

Główne

naszej literaturze praca

o k u l t u r z e chłopskiej X V I I
badań

prywatnej

większość

źródła

wieloletnich
w

dotyczące

przeważająca

1971. J e s t to właściwie j e d y n a w

w sposób całościowy

podsumowaniem

stanowią

której

Baranowski,

Środkowej,

traktująca

do

granicach, t j .

mazowieckie.

tzw.

większość

h i s t o r y c z n e j n a p i s a n a została p r z e z

auto­

r ó w ze s t w o r z o n e g o p r z e z B . B a r a n o w s k i e g o w Łodzi ośrodka.
2

Część d r u g a z a m i e s z c z o n a z o s t a n i e w następnym tomie „Etnografii

Niektóre z p o r u s z a n y c h t u zagadnień były p r z e z a u t o r a
k i m a r t y k u l e Rodzina
nej

XVIII

wieku,

i gospodarstwo

chłopskie

zasygnalizowane

w mazowieckiej

„Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I : 1974 z. 1, s. 47-55.

wsi

Polskiej".
w

krót­

pańszczyźnia­

134
Dawnych

w

Warszawie —

ANDRZEJ

WOŻNIAK

AG AD,

A r c h i w u m Diecezjalne w

Płocku

—

A D P ) d r u k o w a n e i p u b l i k a c j e źródłowe. Źródła dotyczące

królewszczyzn

i

porównawczy.

dóbr d u c h o w n y c h

stanowią p r z e d e w s z y s t k i m

DOBÓR

materiał

MAŁŻONKÓW

W I I połowie X I X w . j e d n y m z najważniejszych momentów w doborze
m a ł ż e ń s t w chłopskich b y ł y s p r a w y
dziny

w

ziemię.

zwyczajowo

System

związane z wyposażeniem n o w e j

dziedziczenia,

ustalony i w

spłacania

rodzeństwa,

ro­

i t p . był

znacznej m i e r z e rzutował n a kwestię

doboru

małżonków.
Całkowicie o d m i e n n i e
szczyźnianej

XVIII

kształtowało

w. Zanim

jednak

się t o w

mazowieckiej

zajmiemy

się t y m

w s i pań­

zagadnieniem

s z c z e g ó ł o w o , k o n i e c z n e b ę d z i e k r ó t k i e chociażby o m ó w i e n i e s p r a w y c h ł o p ­
s k i c h p r a w do z i e m i w interesującym nas okresie. N a wstępie należałoby
p r z y t o c z y ć p o w t a r z a j ą c e się o d l a t p r z y n a j m n i e j
cach
w

polskich

okresie

historyków

gospodarki

ostatecznie

stwierdzenie,

kilkudziesięciu w

stosunek

folwarczno-pańszczyźnianej

chłopa

n i e został

jedynie

formą posiadania

stwierdzić,
ziemi

że w

był rodzaj

XVIII

ziemi

dotychczas
w

3

posiadanych

pra­

do

wyjaśniony . Szczególnie a k t u a l n e j e s t t o s t w i e r d z e n i e

s u n k u do Mazowsza. N a podstawie
możemy

że

sto­

materiałów

źródłowych

w. na Mazowszu

dominującą

bezterminowej

dzierżawy, w

warun­

k a c h której chłop n i e posiadał ż a d n y c h p r a w d o u p r a w i a n e j p r z e z s i e b i e
ziemi .

Był o n jedynie

4

jej użytkownikiem i mógł być z niej w

c h w i l i p r z e z p a n a usunięty. Z „ l e p s z y m p r a w e m " ,
n y m , stosunkowo

powszechnym

np. w

każdej

tzw. prawem

zakup-

Małopolsce, n a M a z o w s z u

spoty­

k a m y się j e d y n i e w n i e k t ó r y c h w s i a c h dóbr d u c h o w n y c h i k r ó l e w s z c z y z n .
P r a w o z a k u p n e p o z w a l a ł o chłopu n a z a m i a n ę z i e m i , p u s z c z e n i e j e j w n a ­
jem,

z a s t a w , sprzedaż, p r z e k a z a n i e

Wszystkie

potomstwu

t e działania m o g ł y b y ć d o k o n y w a n e

Według

K.

Tymienieckiego

jeszcze

w

XV

w

całości l u b częściach.

jedynie
w.

za zgodą d w o r u .

związane

z

prawem

n i e m i e c k i m zakupieństwo n a M a z o w s z u było niemalże n i e znane . N o w s z e
s

b a d a n i a S. R u s s o c k i e g o , o p a r t e n a dokładnej a n a l i z i e m a t e r i a ł ó w z dóbr

3

P o r . J . R a f а с z, Czynnik

wodnik
nad

gospodarstwem

wiejskim

W s w o i c h Studiach

4

materiale

źródłowym

w

omawianym

okresie

gruntu

w dobrach

w dawnym

z

terenu

„włościanin

n i e posiadał, a podstawą

przez

kowski,

dziedzica

kościelnych

nad położeniem

na

mu

gospodarczy

N a u k o w y i L i t e r a c k i " , t. X L I V : 1918, s. 833-834;

całej
w

prawie

XVI

w., W a r s z a w a

w Polsce

XVIII

niemal

Polski,

J . Rutkowski

ogromnej

większości

jego gospodarczej

wsi polskiej

„Prze­
Studia

1962, s. 42.

włościan

wieku,

opartych
pisze,

wypadków

X V I - X V I I I wieku,

czasu",

Warszawa

że

własnego

e g z y s t e n c j i był g r u n t

l u b jego zastępcę n a nieokreślony przeciąg

S t u d i o z dziejów

wiejskim,

L. Z y t k o w i c z ,

nadany

J.

Rut­

1956, s. 170-

171.
5

K.

wiecza,

T y m i e n i e c k i ,

Poznań 1930, s, 14.

Kmieć

wielkopolski

w

zapiskach

sądowych

średnio­

MAŁŻEŃSTWA

kościelnych

stanowiących

CHŁOPSKIE

w

W

warunkach

XVIII

135

WIEKU

mazowieckich

typową

formę

w i e l k i e j własności w y k a z u j ą , że p o d k o n i e c ś r e d n i o w i e c z a K o ś c i ó ł u j e d n o ­
licał n a M a z o w s z u p o ł o ż e n i e c h ł o p ó w n a l e ż ą c y c h d o r ó ż n y c h ,
c y c h się z w c z e ś n i e j s z y c h
prawo
wa

niemieckie.

zakupne.

prawa

Część c h ł o p ó w

„Są

zakupne

wywodzą­

o k r e s ó w k a t e g o r i i , przenosząc i c h m a s o w o n a

również

dane

występowały

w

o b j ę t y c h tą akcją
—

pisze

autor

nabyła także

dalej

—

chłopskie

d o b r a c h książęcych, a t a k ż e

niektórych

p r y w a t n y c h " . Jeżeli i d z i e o d o b r a p r y w a t n e , t o a u t o r s t w i e r d z a
istnienie

danych

mówiących

o zezwoleniach

jedynie

książęcych n a l o k a c j ę w s i

szlacheckich n a p r a w i e n i e m i e c k i m . „Nie w i e m y natomiast —

zastrzega—•

czy o b d a r o w a n i s k o r z y s t a l i z p r z y z n a n y c h i m p r a w o r a z czy w e
kich wsiach

były

prawa

pra­

że

z a k u p n e " . S. R u s s o c k i

przyjmuje

6

wszyst­

bowiem

K . B u c z k i e m , iż p r a w o n i e m i e c k i e n i e z a w i e r a ł o w s o b i e implicite

za

zaku-

pieństwa .
7

W ciągu w i e k u X V I w m a z o w i e c k i c h
miejsce

stałe i s y s t e m a t y c z n e

dobrach duchownych m a jednak

ograniczanie

W okresie t y m n p . kapituły: warszawska,
wywać,

przekazywać,

chłopskich p r a w

zakupnych.

pułtuska, płocka zakazują

s p r z e d a w a ć i dzielić g r u n t a z a k u p n e

daro­

bez

pozwo­

l e n i a p o s e s o r a w s i . W końcu w i e k u X V I i w początkach X V I I , w

związku

z ogólnym regresem gospodarczym

oraz pogarszaniem

i

takie

prawnej

sytuacji

chłopa,

zakazy

stają

się

się

ekonomicznej

coraz

bardziej

po­

wszechne .
8

Cenne wiadomości
szczyznach

w

wieku

na temat

zakupieństwa w

X V I zawiera

dokładniejsze i n f o r m a c j e

praca

A.

mazowieckich

królew-

Wawrzyńczykowej .

Naj­

9

podaje a u t o r k a w stosunku do starostwa

socha-

c z e w s k i e g o , w k t ó r y m w g i n w e n t a r z a z r o k u 1510 n a 13 w s i 9 posiadało
prawo
je

z a k u p n e , n i e posiadały t e g o p r a w a

prawdopodobnie.

Na

i n n y c h terenach,

dwie, a dwie
z których

m n i e j dokładne, A . W a w r z y ń c z y k o w a o d n o t o w u j e
XVI

w. prawa

kiego,

zakupnego

w pojedynczych

osieckiego, łomżyńskiego, w

pozostałe

dane

miały

źródłowe

są

istnienie w I I połowie

wsiach starostwa

kamieniec­

okolicach' Płocka i G a r w o l i n a .

Dane

t e są n i e p e ł n e , g d y ż — j a k s t w i e r d z a W a w r z y ń c z y k o w a — źródła z I I p o ­
ł o w y X V I I w . wspominają o p r a w i e

z a k u p n y m głównie w e w s i a c h

nie­

d a w n o p o w s t a ł y c h . Opisując w i n w e n t a r z a c h c z y l u s t r a c j a c h w s i e

starsze,

wiadomości

przed­

rodzaju

pomijano .

m i o t u pozwala

n a m zatem

jedynie

występowało

na Mazowszu

dosyć

6

XIII

S.

Russocki,

do XVI
7

K.

tego

wieku,

Buczek,

Z

1 0

zagadnień

Niezbyt

obfita

n a stwierdzenie,
często,

spornych

literatura
że p r a w o

przynajmniej

wolności

kmiecej

od
na

zakupne

początków
Mazowszu

od

„Przegląd H i s t o r y c z n y " , t. 49: 1958 z. 2, s. 272-274.
Uwagi

o prawie

chłopów

do

ziemi

w

Polsce

piastowskiej,

„Kwartalnik H i s t o r y c z n y " , t. L X I V : 1957, s. 91.
8

Ż у t к o w i с z, op. cit., s. 45.

9

A.

Mazowszu
1 0

Wawrzyńczyk,
w XVI

Gospodarstwo

i na początku

Wawrzyńczyk,

XVII

op. cit., s. 194.

chłopskie
wieku,

w

Warszawa

dobrach

królewskich

1962, s. 193-194.

na

136

ANDRZEJ

XVI

w. w

niektórych

WOŻNIAK

królewszczyznach

i d o b r a c h kościelnych.

r ó w n i e ż p r a w d o p o d o b i e ń s t w o , ż e m o g l i j e posiadać chłopi w

Istnieje

pojedynczych

w s i a c h p r y w a t n y c h . W w i e k u X V I I następuje j e d n a k o g r a n i c z e n i e

chłop­

skich p r a w zakupnych w

także

w

królewszczyznach

d o b r a c h kościelnych, a p r a w d o p o d o b n i e

i tych dobrach

prywatnych, w

których

prawa

te

istniały.
W

s t o s u n k u d o w i e k u X V I I I b r a k j a k i c h k o l w i e k opracowań n a t e n

t e m a t . Ponieważ bardziej szczegółowe s t u d i a n a d t y m z a g a d n i e n i e m

prze­

kraczają r a m y n i n i e j s z e j

dosyć

pracy, przedstawione

t u zostaną j e d y n i e

ogólne w n i o s k i , j a k i e n a s u w a a n a l i z a X V I I I - w i e c z n y c h
one
w

mianowicie
niektórych

stracja

dóbr

stwierdzić

wsiach mazowieckich
łowickich

klucza skierniewickiego
zamiany

niewątpliwie

r ó l i łąk, d a w a n i a

Skierniewic,

„lub

słusznością

działane"

dóbr kościelnych.

arcybiskupstwa
z roku

. W

Pozwalają

zakupieństwa

Tak np. admini­

gnieźnieńskiego

w

inwentarzu

1780 z a b r a n i a s p r z e d a ż y , z a s t a w ó w

ich w

posagu

wsi postronnych",
1 1

źródeł.

występowanie

za c ó r k a m i

„przedtem

innych wsiach

przez

oraz

„do miasta", t j .
poddanych

dóbr łowickich

nie­

administracja

kwestionowała w ogóle p r a w a zakupników d o i c h gruntów, g d y n i e b y l i
o n i w s t a n i e p r z e d s t a w i ć o d p o w i e d n i c h d o k u m e n t ó w . P r z y p u s z c z a ć zresztą
można, ż e w I I p o ł o w i e X V I I I w . , p o d ł u g i m o k r e s i e w o j e n , e p i d e m i i i t p .
wyniszczających wieś mazowiecką, w i e l u zakupników t a k i c h dokumentów
n i e posiadało.
Wiadomości n a t e m a t p r a w z a k u p n y c h w d r u g i m dużym
mazowieckich
w

Księgach

dóbr kościelnych, d o b r a c h b i s k u p ó w płockich,

wójtowskich

i ławniczych

klucza

jabłońskiego

kompleksie
znajdujemy

(Jabłonna p o d

W a r s z a w ą ) . K s i ę g a t a , n i e k o m p l e t n a zresztą, z a w i e r a m . i n . l i c z n e

umowy

dotyczące sprzedaży, d a r o w i z n y , p r z e k a z y w a n i a w p o s a g u gruntów chłop­
s k i c h . W i ę k s z o ś ć z n i c h p o c h o d z i z l a t 4 0 - t y c h i końca w i e k u X V I I , t r z y
zaś z I p o ł o w y w i e k u X V I I I . U m o w y
zapis

z roku

1747 s t w i e r d z a ,

z l a t 1 7 0 1 i 1 7 3 1 d o t y c z ą sprzedaży,

iż j a k o

f o l w a r k u „rolę ogrodną" niejakiego

rekompensatę

J a n a Bieniesza,

pustą" w i n n y m m i e j s c u nazwaną „ o g r o d n ą "
k u p n e c z y n s z o w e posiadały w s i e
wsie

czynszowe w i n n y c h okolicach
1 3

okolicy

do

m u „łąkę

. B y ć może, że p r a w a

kurpiowskie w

Pułtuska

1773 w y r a ź n i e o t y m n i e

zaoraz

(np. Dzierżanowo, Dzierzążnia,

płacin, S z c z y c ę ) , a l e i n w e n t a r z z r o k u
mina

1 2

za przyłączoną

dwór daje

Po-

wspo­

. N i e posiadały t y c h p r a w , o c z y m b ę d z i e j e s z c z e m o w a , w s i e

czy

chłopi, k t ó r y m d w ó r d a w a ł załogę. T a k i c h zaś w s i p a ń s z c z y ź n i a n y c h b y ł o
w

dobrach

wiele

14

i pułtuskiej

bardzo

. N i e w i e l e d a się r ó w n i e ż p o w i e d z i e ć o r o z p o w s z e c h n i e n i u

prawa

zakupnego

1 1

1 2

1 3

!

b i s k u p s t w a płockiego, kapituły
w mazowieckich

płockiej

k r ó l e w s z c z y z n a c h . W z m i a n k i w źródłach, n a

A G A D , A r c h i w u m G o s p o d a r c z e P r y m a s a P o n i a t o w s k i e g o 92.
A G A D , A r c h . G o s p . P r y m a s a P o n i a t o w s k i e g o 122.
A D P , sygn. 121.

* A D P , sygn. 86 i 121.

MAŁŻEŃSTWA

CHŁOPSKIE

W

XVIII

137

WIEKU

p o d s t a w i e k t ó r y c h m o ż n a z całą p e w n o ś c i ą s t w i e r d z i ć w y s t ę p o w a n i e t e g o
p r a w a w o k r e ś l o n y c h w s i a c h , są s t o s u n k o w o n i e l i c z n e . T a k n p . w
tarzu

kilku

dzierżaw

obejmujących

(przeważnie

z w o j . mazowieckiego)

11 w s i i 2 miasteczka,

inwen­

z r o k u 1904,

m o ż n a znaleźć j e d y n i e

pojedyncze

w z m i a n k i , które pośrednio m o g ł y b y świadczyć o występowaniu t a m g o ­
spodarstw zakupnych

15

.

Bezpośrednich wiadomości o zakupieństwie b r a k także w

lustracjach

w o j . r a w s k i e g o i p ł o c k i e g o z X V I I I w . , choć w y m i e n i a j ą o n e dosyć l i c z n e
gospodarstwa

w y b r a n i e c k i e , posiadające p o ś w i a d c z o n e p r z y w i l e j a m i k r ó ­

l e w s k i m i d z i e d z i c z n e p r a w a d o z i e m i . Część z w ł ó k w y b r a n i e c k i c h
d o w a ł a się j e d n a k w
n y c h dóbr
Z

1 6

bezpośrednim

użytkowaniu posesorów

znaj­

poszczegól­

.
w

latach

1 7 6 8 - 1 7 9 4 , a d o t y c z ą c y c h kilkudziesięciu w s i z całego M a z o w s z a ,

jedynie

w

20 s p r a w

rozpatrywanych

trzech wypadkach

szym

prawie

przez

znajdujemy

Referendarię

niewątpliwie wiadomości

d o z i e m i " . Są t o s p r a w y

( w s i e : C z e r n i k , Głębczyca, R y n i a )

Koronną

1 7

o tzw. „lep­

kątników z dzierżawy

czernickiej

, w s i holenderskich z Troszyna i T r o -

szynka oraz „holendrów" z K a z u n i a

1S

. W paru innych przypadkach mo­

ż e m y t y l k o przypuszczać, ż e c h o d z i o t a k i e p r a w a .
O b r a k u p r a w z a k u p n y c h w poszczególnych królewszczyznach

mazo­

w i e c k i c h świadczyłoby n a t o m i a s t przenoszenie chłopów z j e d n e g o gospo­
d a r s t w a n a drugie (niekiedy d o i n n e j w s i ) czy posiadanie przez

chłopów

z a ł o g i . P o d k o n i e c X V I I I w . — w ogłoszonej w r o k u 1 7 9 1

Ordynacji...,

1 9

Referendaria

Koronna

przyznała

n a c h (a w i ę c i m a z o w i e c k i c h )
i

z pewnymi

ograniczeniami

chłopom w e w s z y s t k i c h

prawo

królewszczyz­

do dziedzicznego posiadania

do z b y w a n i a

jej

2 0

. Trudno jednak

dzieć, w j a k i m s t o p n i u r e f o r m a t a , w z w i ą z k u z w y d a r z e n i a m i
n y m i l a t następnych, została z r e a l i z o w a n a

ziemi
powie­

politycz­

i j a k i miała w p ł y w n a sytuację

chłopów.
Dominującym
prywatne.

15

Przyjąć

typem

własności

można,

że w

ziemskiej

na Mazowszu

były

dobrach t y c h w

I I połowie

Dzierżawy: Bątków, S o c h o c i n , N o w e Miasto, A G A D ,

Archiwum

dobra

XVIII

w.

Skarbu K o ­

ronnego L V I G . 7.
16

1971;

L u s t r a c j e województwa
Lustracje

województwa

rawskiego

1789. W y d .

płockiego

1565-1789,

Z. K ę d z i e r s k a ,
wyd.

A.

Warszawa

Sucheni-Grabowska

i S. M . S z a c h e r s k a , W a r s z a w a 1965.
17

Księgi

referendarii

koronnej

z

drugiej

w y d . A . K e c k o w a i W. Pałucki, W a r s z a w a
18

Księgi referendarii...,

19

W

starostwie

załogę, A G A D ,

XVIII

w.,

t. I I , 1781-1794,

I I , s. 22-225, 650-670.

piaseczyńskim

Archiwum

połowy

1957, s. 207-210.

(5

Gospodarcze

wsi

i

miasteczko)

Wilanowskie

większość

(dalej:

chłopów

A r c h . Gosp.

ma

Wil.)

—

A n t e r i o r a 165, 1722 r.
20 O r d y n a c j a

referendaryi

cian

wszelkich

królewszczyzn,

wieku.

Wybór

koronnej
[w:]

o powinnościach, porządku,

Próby

reform

włościańskich

źródeł. W y d a ł S . Inglot, W r o c ł a w 1952, s. 314-323.

w

opłacie

włoś-

Polsce

XVIII

138

ANDRZEJ

znajdowało

się p o n a d

7 0 % wszystkich

wództw mazowieckich.
kich
w

n i e zawierają

WOŹNIAK

dymów

wiejskich

trzech

woje­

Ź r ó d ł a d o t y c z ą c e 106 p r y w a t n y c h w s i m a z o w i e c ­

wiadomości,

n i c h p r a w a zakupnego.

stwierdzić

istnienie

B r a k t a k i c h wiadomości zarówno w

które

pozwoliłyby

pojedyn­

c z y c h i n w e n t a r z a c h dóbr o b l a t o w a n y c h w księgach g r o d z k i c h i z i e m s k i c h ,
j a k i w bogatej

d o k u m e n t a c j i w i ę k s z e j własności ( a r c h i w u m

Z a b r a k i e m zakupieństwa w

podworskie).

dobrach p r y w a t n y c h przemawia

s u n k o w o częste p r z e n o s z e n i e c h ł o p ó w z j e d n e g o g o s p o d a r s t w a
czy

powszechnie

kupni

występujący

i rozbudowany

zaś, j a k j u ż w s p o m n i a n o

system

także

sto­

n a drugie

załogi. Chłopi

wcześniej, n i e o t r z y m y w a l i

od

za-

dworu

załogi. C i e k a w ą w y p o w i e d ź n a t e n t e m a t z a w i e r a s k a r g a c h ł o p ó w ze w s i
Inwałd z początków X I X w . , której f r a g m e n t p r z y t a c z a J . P u t e k w

swojej

książce o s t o s u n k a c h p o d d a ń c z y c h z z i e m Zatorskiej i o ś w i ę c i m s k i e j . C h ł o ­
pi

t e j w s i posiadający

prawa
opłacali

o d r a b i a l i t y l k o częściowo

części

czasu

podnosił c z y n s z e i n i e chciał p r z y j m o w a ć

dwór

zaś

zakupne

szczyznę, w

dworowi

czynsz pieniężny.

Z

pań­

biegiem

częściowej

s z c z y z n y , żądając o d r a b i a n i a całej l u b p e ł n e g o c z y n s z u w

pań­

podwyższonym

w y m i a r z e . Chłopi z a p r o t e s t o w a l i p r z e c i w t e m u mówiąc:
My

całej pańszczyzny n i g d y n i e r o b i l i i n i e możemy także robić, a n i jesteśmy

podług

prawa

do r o b i e n i a

pańszczyzny

obowiązani, bo

mamy

grunty

zakupione,

jesteśmy i c h właścicielami, a z t a k i c h gruntów pańszczyzna się podług p r a w a n i e
należy, bo w t a k i c h t y l k o d o b r a c h
gdzie

są g r u n t y

poddani

muszą całkowitą odrabiać pańszczyznę,

n i e z a k u p n e , d o m i n i k a l n e , gdzie

d o m i sprzęty r o l n i c z e są d o m i n i -

kalną własnością i gdzie d o m i n i u m w s z y s t k o daje p o d d a n e m u ,
n i c n i e daje, w s z y s t k o j e s t naszą własnością

Za

małym rozpowszechnieniem

kowej

Polski

21

a t u dominium n a m

.

prawa

zakupnego

na ziemiach

środ­

z d a w a ł o b y się p r z e m a w i a ć r ó w n i e ż t o , c o p i s a l i n i e k t ó r z y

p u b l i c y ś c i zabierający głos w s p r a w i e

chłopskiej w I I p o ł o w i e X V I I I w .

Tak

Myśli

np. anonimowy

projektu

pod tytułem:

ułożonego

21

stwa,

autor broszury

jako

„Zbiór

praw

sądowych"

też z okoliczności

J . P u t e 'k, Miłościwi
pańszczyzny

i

„Listów

panowie

innych

obywatelskie

ucisku

poddani,

szkice

społecznego

okoliczności

konstytucyi

patryotycznych"

i krnąbrni

form

mocą

z

roku

1776

do tejże

ma-

z dziejów
dawnym

na

poddań­
pograniczu

śląsko-polskim,

K r a k ó w 1959, s. 68; tamże, n a s. 66 f r a g m e n t

sprawozdania

nialnego

1791: „...w

ziemi

chłopi

z r.

odznaczają

chłopskie
(tj. w
granicy

były

się

pracowitością

gruntami

Galicji —

dystrykcie

cielem

dziedzicznie

wołyńskiej, podolskiej

owych

względnie

własności
gruntów,

budować

chłop w k u p i o n y ,

i

na

wkupionymi.

go

jest leniwy

niemal

w

reszcie

kraju
aż do

c e n a zboża jest z a w s z e

niską

gruntach,

szczególnie

bo g d y b y był

musiałby

s a m utrzymywać

d o m swój

własnym

kosztem

w

na nowo

gdzie
grunty

od S a n u

Czerwonej

i n i e dąży do majątku,

na swych

guber-

śląskiej,

wszystkie

Natomiast

Rusi

i multańskiej, gdzie

dziedzicznej

granicy

zapobiegliwością,

A . W.), a szczególnie n a całej

i n i e m a z b y t u n a zboże, p o d d a n y
zaś n i e pożąda

Zatorskim

razie

w

właści­

dobrym

stanie

pożaru. D a l e j

musi

jeżeli s t r a c i bydło robocze, nabyć j e k o s z t e m własnym, n a t o m i a s t

chłop n i e w k u p i o n y w t a k i m r a z i e o t r z y m u j e bydło to od p a n a " .

MAŁŻEŃSTWA

teryi
i

się... we Wrocławiu

ściągających

ciwko

projektom reform

wszelkim

CHŁOPSKIE

próbom

W

XVIII

1780, w y p o w i a d a j ą c się p r z e ­

roku

zawartych

w

poważniejszych

139

WIEKU

Zbiorze

zmian

A.

praw...
systemu

proponuje

upowszechnienie

prawa

pływające

z niego

d l a d w o r u , j a k i d l a chłopa k o r z y ś c i .

przykład

kraju

zarówno

kwitnącego

dzięki

część M a ł o p o l s k i znajdującej
kiego

zakupnego,

Zamoyskiego

pańszczyźnianego,

podkreślając

powszechności

się w ó w c z a s w

tego

liczne

prawa

granicach zaboru

posiadali t z w . lepszych

praw

d o z i e m i , n i e m o g l i nią

a w i ę c i w y p o s a ż a ć w nią d z i e c i , t o okaże się, ż e j e d n o z
kryteriów
wieckiej
przed
nej

doboru
XVIII

małżeńskiego

w s i pouwłaszczeniowej

w . n i e odgrywało

kilkunastoma laty

uwagę

austriac­

większej

roli.

Na

sażenie w z i e m i ę n o w o

wsi

mazo­

t e n zwróciła
autorka

X V I I I w.

jed­

Wypo­

2 3

powstającego małżeństwa leżało w g e s t i i d w o r u .
go n a gospodarstwie

przydzieleniu

innego,

mazowieckich

dużą ilość n i e o b s a d z o n y c h

rodziców l u b też

c o ze w z g l ę d u n a w y s t ę p u j ą c ą

w

gospodarstw

j a k największej

ilości

i n t e r e s i e właściciela z i e m s k i e g o ,

nowych

większości w s i

c z y chociażby p u ­

s t y c h ról n i e stanowiło przeważnie większego p r o b l e m u
gospodarstwie

podstawowych

fakt

z n i e l i c z n y c h p r a c o m a ł ż e ń s t w a c h chłopskich w

większości

dysponować,

we

K. Wierzbicka-Michalska,

D w ó r decydował o pozostawieniu

w

Za

podaje

.

2 2

Jeśli p r z y j m i e m y z a t e m , ż e chłopi m a z o w i e c c y w o g r o m n e j
nie

wy­

2 4

. Osadzenie n a

gospodarzy

dawało b o w i e m

leżało

więc

z w i ę k s z o n ą ilość d n i

pańszczyźnianych. N i e zawsze n a t o m i a s t z a i n t e r e s o w a n i w t y m b y l i s a m i
chłopi, w ł a ś n i e

2 2

ze w z g l ę d u

„Zaludnienie

nicach

zaboru

kraju

poddanych

polskiego,

austriackiego

c z y n a , to j e s t : z w y c z a j

n a obowiązki

—

A.

wyżej
W.]

pańszczyźniane,

wspomnianego

jedna

[tj. Małopolski

pryncypialna

szczęśliwie w p r o w a d z o n y

którym n i e -

zdaje

okupowania

w

gra­

się być

przy­

sobie p r z e z

chłopów

g r u n t u pańskiego. Zakupił niegdyś chłop k m i e c e rolę z b u d y n k a m i

też z d o z w o l e n i e m

budowania

winności

l u b płacić będzie, t a k że to o k u p i e n i e

odbywać

się pod kondycją, że z n i e j zwykłe r o b o c i z n y

lub

i po­

r o l i do tego m u t y l k o

służy, że j e s t p e w n y ,

iż jego dzieci i d a l s z a potomność posiadać toż m i e j s c e będą

dopóty,

się

póki

dobrze

rządząc

T e n roztropnie wprowadzony
przy prawie
budynki
reform
2 3

poddaństwa

reparuje,

K.

wieku,

czynić

zdołają.

pilnie grunt
zapobiega".

wyrabia,
Próby

s. 22.
Małżeństwa

wśród

chłopów

w

drugiej

„Kultura i Społeczeństwo", t. 3: 1959, n r 1, s. 131; por. także

A.

Konieczny,

Ograniczenia

na

Górnym

w

Śląsku

zadość

i spustoszeniu wszelkiemu

W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a ,
XVIII

dworskim

dobre c z y n i s k u t k i . Chłop b o w i e m

nowe przystawia

włościańskich...,

połowie

powinnościom

i od w i e l u l a t u t r z y m y w a n y z w y c z a j w i e l o r a k i e , choć

swobody

poł. XVIII

wieku

w zawieraniu
i na początku

małżeństw
XIX

wśród

wieku,

[w:]

chłopów
Studia

Śląskie, red. r e d . S . Wysłouch, t. I , O p o l e 1958.
2 4

w

W

Łowickim w

1795 r. —

1739 r. p u s t k i stanowiły

ok. 6 5 % ogółu gruntów w i e j s k i c h ,

ok. 45°/o, z n a c z n a część t y c h gruntów b y w a ł a w p r a w d z i e

pów uprawiana

z a opłatą t z w . „składowego", a l e n i e odrabiano

J.

Gospodarstwo

Topolski,

od XVI

do XVIII

całym n i e m a l

wieku,

Mazowszu.

wiejskie

w dobrach

p r z e z chło­

za n i e pańszczyzny.

arcybiskupstwa

gnieźnieńskiego

Poznań 1998, s. 127, 129. P o d o b n a s y t u a c j a panowała n a

140

ANDRZEJ

jednokrotnie nie byli

w

WOZNIAK

s t a n i e podołać. S y t u a c j ę

takiego nowo

nego n a gospodarstwie małżeństwa p r z e d s t a w i a r e d a g o w a n y

osadzo­

przez F. B o -

homolca „Monitor":
P o d d a n y , co t y l k o ożeni się, n i e mający więcej majątku swego,
to

odzienie,

które

wysłużył

gruntu przymuszany, a

parobkiem

gruntu

będąc,

zaraz

zwykł

t y l k o n a sobie

bywać

do

osiadania

j e s z c z e od l a t k i l k u n a s t u p u s t o , leżącego i p r z e z

innych poddanych n a czynsz zagonowy

z a s i e w a n e g o , i p r z e z i n n y c h wypłonionego

T a k i e m u , gdy p o s t a w i p a n z i e m i a n i n chałupę i d a woły, r o z u m i e , że zapomożeniu
tego

poddanego

swego już uczynił zadosyć;

więc pociąga

go

do t y c h w s z y s t k i c h

powinności, które z a l e d w i e odbyć może zastarzały i już dobrze zapomożony

gospo­

darz.

gruntu

Niechże

j e s z c z e będzie

taka

powinność,

żeby

ten poddany

z tego

p r z e z cały r o k d n i t r z y , a zaś żona jego d n i t r z y od św. W o j c i e c h a do św.
cina

(kiedy

niewolnik

naj skrzętniejsze

c z a s będzie miał

są g o s p o d a r s k i e

roboty)

robił. Z w a ż y ć

Mar­

tu, kiedy ten

d l a siebie co zrobić, zwłaszcza gdy t y l k o s a m i

dwoje

w chałupie będą, n i e mogąc wystarczyć c z e l a d z i trzymać .
25

O c z y w i ś c i e ilość n o w y c h g o s p o d a r z y ,
gospodarstwach,

zależała

również

od

których

d w ó r m ó g ł osadzić n a

wielkości

rezerw

pustej

ziemi

i z m i e n i a ł a się w r ó ż n y c h o k r e s a c h , n a w e t w o b r ę b i e dóbr n a l e ż ą c y c h d o
j e d n e g o właściciela. T a k n p . w r o k u 1732 w należącej d o W a l i c k i c h w s i
Ł a z y Regestr

poddanych...

m ó w i o 4 p u s t y c h gospodarstwach, n a których

m o ż n a osadzić „ p a r o b k ó w p o ż e n i o n y c h " ( w i n n y c h w s i a c h k l u c z a ł a z o w ­
skiego

wykazuje

Regestr

również

puste r o l e )

2 6

.

W'drugim

dóbr W a l i c k i c h , w e w s i J e z i o r a , w r o k u 1798 j e s t m o w a o

kompleksie
opuszczonym

p r z e z z b i e g ł e g o chłopa g o s p o d a r s t w i e , n a k t ó r y m n a l e ż y osadzić

pracują­

c e g o w e m ł y n i e p a r o b k a , k t ó r y „ o ż e n i ł się z p o d d a n k ą l a t s z e ś ć " i dać m u
w o ł y w z a ł o g ę . J e d n a k ż e j u ż w r o k u 1800 w d o b r a c h B e l s k ( n a l e ż ą c y c h
2 7

r ó w n i e ż d o W a l i c k i c h ) n i e j a k i K o r c z a k s t a r a się o o b j ę c i e

gospodarstwa

za p o r ę c z e n i e m d w u m i e j s c o w y c h c h ł o p ó w i w ó j t a . Zaręczają o n i m i a n o ­
w i c i e , że K o r c z a k m o ż e być d o b r y m g o s p o d a r z e m , b o „ m a b r a c i do służby
z d a t n y c h i d z i e c i m u nadrastają"

2 S

. T e n o s t a t n i p r z y p a d e k jest jednakże

z u p e ł n i e o d o s o b n i o n y i n i e mający, p o z a w y j ą t k o w o
runki

mazowieckie

zagospodarowanymi

dobrami

dobrze

jak na wa­

Bazylego

Walickiego,

żadnych a n a l o g i i .
T a k w i ę c w s y t u a c j i , w której „ t r z y m a n i e " z i e m i b y ł o d l a chłopa o b o ­
wiązkiem, p r z y

z a w i e r a n i u małżeństwa najważniejszą

rolę odgrywał

—

j a k pisze K . W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a — „osobisty wkład p r a c y , j a k i żeniący
się m ó g ł w ł o ż y ć w g o s p o d a r s t w o , d l a t e g o n i c d z i w n e g o , ż e n a w e t z a m o ż n i
chłopi często w y d a w a l i s w e c ó r k i z a p a r o b k ó w , a n a w e t z a
d ó w " ( t j . l u d z i luźnych, obieżyświatów — A . W . )
Uciążliwe, niesprawiedliwe
powinności
n i t o r " , n r X X V : 1767, c y t . z a Próby reform
25

2 9

poddanych
i tyrania
nad temiż,
włościańskich..., s. 46-47.

A G A D , A r c h i w u m z Małej W s i I B/205, d o b r a Ł a z y w
s o c h a c z e w s k i e j (dalej: A r c h . M . W.).
2S

2 7

„wagabun-

. Pisze o t y m Tomasz

woj. r a w s k i m ziemi

A G A D , A r c h . M . W. I A/58, w o j . m a z o w i e c k i e , z. c z e r s k a .

A G A D , A r c h . M . W. I A/35, B e l s k , w o j . m a z o w i e c k i e , z. c z e r s k a .
29 W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a , op. cit., s. 131.

2 8

„Mo­

MAŁŻEŃSTWA

CHŁOPSKIE

W

Dłuski, p r z e c i w n i k k o d e k s u Z a m o y s k i e g o ,
szurze

Refleksje

nad

projektem

pod

XVIII

141

WIEKU

p o s e ł n a s e j m 1790 r o k u w b r o ­

tytułem

„Zbiór

praw

sądowych":

„ Ś w i ę t o ś ć m a ł ż e ń s t w a n a l e ż y n a w s p ó l n y m d o t r z y m a n i u w i a r y i miłości,
n i e n a majątku, k t ó r e g o c h ł o p c h y b a z ruchomości, l e c z n i e z r o l i p a ń ­
skiej

udzielić m o ż e . A

córkę jedynaczkę z w y c z a j n i e

nieosiadłego i t e n w r a z
śmierci w s z y s t k o
Małżeństwa
kiedy

z ojcem

posiada

jednak

w i ą z a ł y się o n e z j e d n o c z e s n y m

ściu . Częściej

spotykamy w

po gospodarzach
zostającej

.

głównie w

przejęciem

wypadkach,
po t e ­

źródłach w z m i a n k i o m a ł ż e ń s t w a c h

wdów

p a r o b k a m i czy przychodniami. D l a p o ­

wdowy

siły r o b o c z e j

3 0

gospodarstwa

z miejscowymi

n a gospodarstwie

b r a k u męskiej

źródła

za p a r o b k a

trzyma, a po jego

z p r a w a żony jedynaczki..."

t a k i e odnotowują

3 1

wydają

żony gospodarstwo

obarczonej

m a ł y m i dziećmi

problem

b y ł szczególnie i s t o t n y . G d y n i e była o n a

w s t a n i e wypełniać o b o w i ą z k ó w pańszczyźnianych, d w ó r przeważnie

go­

spodarstwo

jej

j e j odbierał. P o n i e w a ż u t r z y m a n i e g o s p o d a r s t w a

było w

s y t u a c j i n i e m a l jedyną możliwością zabezpieczenia b y t u sobie i
starała się j a k n a j p r ę d z e j

dzieciom,

wyjść powtórnie za mąż.

W p o w t ó r n y m ożenku w d ó w z a i n t e r e s o w a n i b y l i również i s a m i w ł a ­
ściciele z i e m s c y .

Jeśli n i e b y ł o m i ę d z y

miejscowymi

parobkami

kandy­

d a t a , k t ó r y z d e c y d o w a ł b y się ożenić ze starszą o d s i e b i e i często mającą
k i l k o r o d z i e c i k o b i e t ą , skłaniano d o m a ł ż e ń s t w a
3 0

T. D ł u s k i ,

wydrukowanym,

Refleksyje

przez

nad projektem

delegowanych

od

pod

„przychodniów"

tytułem

„Zbiór

praw

3 2

. Za-

sądowych"
[w:]

województwa

lubelskiego

p r z e z Dłuskiego por. 10

Próby

reform

włościańskich...,

s. 30-31. W

krytykowanym

Zbioru

praw...

A. Zamoyskiego

proponuje

zezwolenie

pisane,

chłopu n a w y d a w a n i e

córek

z a mąż „według w o l i onegoż" oraz wyposażanie częścią majątku, zastrzegając
n a k , że w w y p a d k u

jedynaczek wydawanych

jed­

z a „chłopa nieosiadłego l u b człowieka

w o l n e g o " , człowiek ó w w i n i e n objąć g o s p o d a r s t w o po o j c u żony l u b dać n a

swoje

miejsce

reform

zastępcę,

rolę

i

cały

majątek

obejmie

pozostały",

N a przykład w

należącej

osiadł chałupę po W a l e n t y m

w s i Górki „Stanisław

Kania

K o b u s i e , którego m a córkę z a sobą I r o l i d l a

do kapituły płockiej

niego

ustąpił...tylko z pszczół żyje", A D P , s y g n . 86, f. 22, 1779 r. P o d d a n y
(okol.

Płocka),

swego życia:
mój

oskarżony

o

kradzież

„Po śmierci rodziców

objąwszy

po

rodzicach

m n i e oddał tamże w
bawiłem

Próby

s. 218-219.

włościańskich...,
3 1

„który

się. P o t e m

moich

opowiada

gospodarstwo,

sądzie

S z c z y t n i e , n a której

wyszogrodzkim

Wawrzyniec

rozporządzał

Broda

służbie p r z e z l a t 12 z a p a s t e r z a

będąc

Pawła P y d y n k a

u młynarza w S z c z y t n i e l a t d w i e

ciego r o k u n i e pozwoliła m i j - m ć k a s z t e l a n o w a — p a n i m o j a
ordynacyją

wziąłem".
kronik
3 2

Z.

służyć u tegoż m ł y ­

Boską ożeniłem się i g o s p o d a r s t w o po p r a c o w i t y m
Turska,

sądowych,
We

Oskarżeni

Warszawa

wsi Jaszowice

oskarżają.

—

służyłem. T r z e ­

n a r z a , a l e m i kazała się żenić z pracowitą Marianną Bykolonką; z a j e j
i

wuj

służbę

u pracowitego

nas i

koleje
[...]

na

służyłem l a t 5 z a p a r o b k a

w s i S z c z y t n a poddanego, p o t e m

w

moich pracowity

ze w s i S z c z y t n o

rozkazem

Marcinie

Wieś

osiemnastowieczna

w

„Jan

T r a c z y k przychodni

Bykole
mrokach

1960, s. 61.

(star. piaseczyńskie)

się ożenił" obejmując g o s p o d a r s t w o półwłókowe, 1722 г., A G A D ,

z

wdową

A r c h . Gosp. W i l . -

A n t e r i o r a 165. W e w s i Wrońska, z. Z a k r o c z y m s k i e j „Michał K r a w i e c L i t w i n [ p r a w ­
dopodobnie p r z y c h o d n i

z Wk.

K s . Litewskiego

—

A . W.]

...ożenił

sie z

wdową

142

ANDRZEJ

WOŻNIAK

z n a c z y ć należy, ż e o i l e m a ł ż e ń s t w a chłopskich c ó r e k c z y w d ó w z l u d ź m i
luźnymi,

„przychodniami",

n i e należały

d o rzadkości,

t o sytuacje

od­

w r o t n e , t j . o ż e n e k c h ł o p ó w o s i a d ł y c h z k o b i e t a m i „ p r z y c h o d n i m i " , należał
d o w y j ą t k ó w . Przypuszczać można, że n i e o d g r y w a ł t u większej r o l i b r a k
posagu

czy i n n e względy materialne, lecz raczej p r z y c z y n y

czajowej.

Prawdopodobnie

natury

oby­

o p i n i a w i o s k o w a n i e akceptowała t e g o r o d z a j u

k o b i e t ze w z g l ę d u n a i c h n i e u s t a b i l i z o w a n ą p o z y c j ę i b r a k j a k i c h k o l w i e k
g w a r a n c j i i c h „poczciwości"

3 3

.

Jeżeli w i ę c w y p o s a ż e n i e w
przede w s z y s t k i m
nie

odgrywało

ziemię młodej

pary

o d d w o r u , n i e zaś o d r o d z i c ó w ,

większej

roli

przy

małżeńskiej

zależało

a c o za t y m

d o b o r z e współmałżonka,

nasuwa

idzie
się

pytanie, jakie inne k r y t e r i a były wówczas brane p o d uwagę?
W I połowie X I X w., k i e d y m i m o p e w n y c h

z m i a n w sposobie gospo­

d a r o w a n i a s a m s y s t e m p a ń s z c z y ź n i a n y n a d a l j e s z c z e f u n k c j o n o w a ł , Ł. G o ­
ł ę b i o w s k i pisząc, c z y m

się k i e r u j e c h ł o p p r z y

w y b o r z e żony,

stwierdza:

„Oczekuje wieśniak p o żonie: pieniędzy i sprzętów d o m o w y c h

[...]

Po­

w i n n a być poważna, s k r o m n a i cicha d z i e w c z y n a , a nade w s z y s t k o

pra­

c o w i t a , ż e b y się p o d o b a ć m o g ł a [...] N i e j e d n a będąc n a j a k i m ś
mało je i pije,
i pragnienie

a zapytujących

się u p e w n i a ,

że s y t a ,

d o k u c z a , a ż e b y się o k a z a ł a n i e w i e l e

posiedzeniu

chociaż j e j

wymagająca"

3 4

głód

.

J a k w i d a ć , p o m i j a t u G o ł ę b i o w s k i zupełnie s p r a w ę z i e m i , co j e s t do­
datkowym

argumentem

dzeń. Z a g a d n i e n i e
tów domowych,

za p r a w d z i w o ś c i ą

poprzednich

stwier­

się w y ł ą c z n i e d o p i e n i ę d z y i s p r z ę ­

có jest w p r a w d z i e ,

j a k m o ż e m y się p r z e k o n a ć n a p o d ­

stawie X V I I I - w i e c z n y c h

materiałów źródłowych, p e w n y m

l e c z ś w i a d c z y jednocześnie, ż e f o r m y
z okresem

naszych

posagu sprowadza

uproszczeniem,

wyposażenia córek w

porównaniu

pouwłaszczeniowym n i e były z b y t rozbudowane.

Sprawę p o ­

s a g u o m ó w i m y j e s z c z e w sposób b a r d z i e j

szczegółowy w i n n y m miejscu.

W y m i e n i a j ą c c e c h y , j a k i m i p o w i n n a się c h a r a k t e r y z o w a ć k a n d y d a t k a n a
żonę, a w i ę c p o w a g ę , skromność — j a k o s z c z e g ó l n i e i s t o t n e —
Gołębiowski pracowitość i n i e w i e l k i e w y m a g a n i a .

podkreśla

Są t o o c z y w i ś c i e c e c h y ,

poddanką Łukaszową i załogę z nią u t r z y m u j e " . A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z y m s k i e
r e l a c j e 36, k. 241, r. 1741. T e n s a m i n w e n t a r z w y m i e n i a inną w d o w ę z a mąż idącą
z 2 małych d z i e c i (k. 238). I n w e n t a r z w s i C z a j k i z. Z a k r o c z y m s k i e j w y m i e n i a chłopa
p r z y c h o d n i e g o , który się ożenił z miejscową poddanką — w d o w ą , a następnie
zbiegł, A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 61, k . 37V, r. 1760, por. również
Dłuskieg o Refleksyje
nad projektem...,
który pisze, że „ w d o w a choćby poszła z a w o l n e g o
chłopa, a n i e miała d z i e c i z p i e r w s z y m mężem, które b y rolę ojcowską dziedziczyły
i powinność o d b y w a l i , tedy t e n j e j powtórny mąż m u s i tę rolę trzymać, bo skąd
by wziął innego poddanego n a tę rolę". Próby reform
włościańskich..., s. 31.
* Księga rewizji
dóbr kapituły płockiej z a w i e r a wzmiankę o t a k i m właśnie
małżeństwie: „Marcin K o b u s m i e s z k a w chałupie s t a r e j , ożenił się z przychodnią..."
(wieś Górki), A D P , sygn. 86, f. 22, r. 1779.
s

L. G o ł ę b i o w s k i ,
s. 220-221.
34

Lud

polski,

jego

zwyczaje,

zabobony,

Warszawa

1930,

MAŁŻEŃSTWA

które w s p e c y f i c z n y c h
kryteriów

CHŁOPSKIE

W

XVIII

143

WIEKU

w a r u n k a c h g o s p o d a r k i chłopskiej w y s t ę p u j ą w ś r ó d

d o b o r u małżeńskiego

wszędzie, niezależnie o d miejsca,

czasu

i f o r m a c j i s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e j . J e d n a k ż e f a k t , ż e urastają o n e t u d o
najbardziej istotnych, a stosunkowo niewiele i n n y c h i m towarzyszy,
daje

się b y ć c z y m ś c h a r a k t e r y s t y c z n y m d l a s y t u a c j i chłopa w

wy­

systemie

pańszczyźnianym.
N i e w ą t p l i w i e ważną rolę w s p r a w a c h d o b o r u małżeńskiego o d g r y w a ł a
też

kwestia

w i e k u . Ciężkie w a r u n k i

życia

chłopów sprawiały

—

pisze

K. W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a — ,,że s p r a w a m a ł ż e ń s t w a n a w s i w y ł a n i a ł a się
wówczas,

gdy

i

samodzielnej

trudów

stawie

kandydaci

stawali

się

gospodarki"

3 5

fizycznie

dojrzali

do

małżeństwa

. Według obliczeń a u t o r k i n a p o d ­
i ziemi

wieluń­

s k i e j w końcu X V I I I w . , średnia w i e k u k o b i e t w s t ę p u j ą c y c h w

d a n y c h z ksiąg p a r a f i a l n y c h z h r u b i e s z o w s k i e g o

związki

m a ł ż e ń s k i e w y n o s i ł a 20 l a t , m ę ż c z y z n zaś 25. B a r a n o w s k i pisząc o sąsia­
dującej z M a z o w s z e m t z w . W s c h o d n i e j W i e l k o p o l s c e , o b e j m u j ą c e j
z i e m i ę wieluńską, p o d a j e ,
dla dziewczyny
Dotyczy

to

1800-1880

3 e

że z a n a j l e p s z y

uważano w i e k

jednak

okresu

okres do zawarcia

18-20 l a t , d l a mężczyzny

znacznie

późniejszego,

a

również

małżeństwa

zaś 2 0 - 2 4 l a t a .
mianowicie

lat

.

Różnica w i e k u między

małżonkami była więc s t o s u n k o w o

niewielka

i wynosiła około 5 l a t . Oczywiście p r z y małżeństwach powtórnych, a b y ł y
one

wówczas n a w s i zjawiskiem

się

bardzo

c z ę s t y m , r ó ż n i c a t a zwiększała

znacznie.
W

leżących

zawiera

w

ziemi

nurskiej dobrach

Łuniewo,

których

inwentarz

dokładne d a n e o w i e k u p o d d a n y c h , r ó ż n i c a w i e k u m i ę d z y

mał­

ż o n k a m i j e s t n i e c o w i ę k s z a i w y n o s i 8 l a t (bez m a ł ż e ń s t w p o w t ó r n y c h ) .
3 7

P o n i e w a ż j e d n a k p r ó b a j e s t w t y m w y p a d k u z b y t mała, a b y m ó w i ć o j a ­
k i c h k o l w i e k p r a w i d ł o w o ś c i a c h d l a c a ł e g o M a z o w s z a , p r z y j m i e m y , że b l i ż ­
sza

rzeczywistości
We

jest

średnia

w s i pańszczyźnianej,

podana

przez

K.

Wierzbicka-Michalska.

podobnie

jak w

pouwłaszczeniowej,

rola

u c z u c i a w z a w i e r a n i u m a ł ż e ń s t w b y ł a n i e w i e l k a . Chociaż przesadą b y ł o b y
twierdzenie

za H . Biegeleisenem,

iż chłop , , w o ż e n i e n i u się n i e k i e r u j e

się s e r c e m , p r z y w i ą z a n i e m , t y l k o i n t e r e s e m "

3 8

, to j e d n a k p r z y p a d k i mał­

ż e ń s t w z miłości b y ł y w ó w c z a s s t o s u n k o w o r z a d k i e

36

W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a ,

3 6

B.

wieku,

nym

Baranowski,

Warszawa

Zycie

. M i m o iż

kwestie

op. cit, s. 136.

codzienne

wsi

między

Wartą

a Pilicą

w

XIX

1969, s. 126.

3 7

AGAD,

3 8

H . В i e g e 1 e i s e n, Wesele,

3 9

Być może z t a k i m i właśnie małżeństwami m a m y
przez

3 9

G r o d z k i e N u r s k i e r e l a c j e i o b i a t y 73, k. 23-34v, r. 1782.

Księgę

rewizji

dóbr

L w ó w 1928, s. 6.
kapituly

płockiej

do c z y n i e n i a w

przypadku

ze w s i

odnotowa­
Czerzniewo:

„Chałupa siódma..., w której j e s z c z e p o m i e s z k a i z n a j d u j e

się w niej po zbiegłym

Marcienie

brat

jego P a w e ł

dwoje

sobie

kupił..."

[podkr.

chłopie

d z i a t e k małych

w

roku

mający,

przeszłym

obiedwie

teraz

mieszkający

córki, który

żonę

144

ANDRZEJ

związane

z ziemią

nie odgrywały

WOŹNIAK

w

mazowieckiej

wsi

pańszczyźnianej

w i ę k s z e j r o l i , t o dobór m a ł ż o n k ó w b y ł , j a k i w I I p o ł o w i e X I X w . , p o d ­
porządkowany
czelną

sprawom

gospodarczym.

zasadą j e s t w y p o s a ż e n i e

We

młodego

w s i pouwłaszczeniowej

małżeństwa w

ziemię,

być d l a n i e g o w a r s z t a t e m p r a c y , w w a r u n k a c h pańszczyźnianych,
miast chodzi przede
wartościowy

i sprawny

ułatwiającym

w

nato­

w s z y s t k i m o t o , a b y n o w a r o d z i n a stanowiła pełno­
zespół r o b o c z y ,

który będzie w

stanie

w s z y s t k i m obowiązkom związanym z objęciem gospodarstwa.
w ą t p l i w i e posag,

na­

mającą

znacznej

mierze

s t a r t młodemu

sprostać

Czynnikiem

małżeństwu

jest

ale i o n o d g r y w a rolę mniejszą niż w o k r e s i e

nie­

pouwła-

szczeniowym.
Omawialiśmy dotychczas t e k r y t e r i a d o b o r u małżeńskiego, które m o ż ­
n a określić j a k o k r y t e r i a w ł a s n e społeczności w i e j s k i e j , t z n . t a k i e , k t ó r e
zostały p r z e z n i ą s t w o r z o n e
mierze

zaakceptowane.

l u b p r z y n a j m n i e j w większej l u b mniejszej

J a k widać n i e były one a n i z b y t liczne, a n i b a r ­

dzo z r ó ż n i c o w a n e . J e d n a k ż e z a k r e s
ograniczony

oddziaływania n a w e t t y c h

b y ł s t o s u n k i e m poddaństwa, w

j a k i m c h ł o p się

kryteriów
znajdował,

i istniejącymi podziałami s t a n o w y m i .
N a z a w a r c i e m a ł ż e ń s t w a chłop posiadać musiał z g o d ę d z i e d z i c a . W w i ę ­
kszości w y p a d k ó w , g d y o b o j e m ł o d z i b y l i p o d d a n y m i j e d n e g o właściciela,
uzyskanie
pan w

takiego

zezwolenia

n i e stanowiło

większego

problemu,

trosce o własne i n t e r e s y gospodarcze dążył, a b y w

zawierano

j a k najwięcej

małżeństw.

Nie

zezwalał

gdyż

jego dobrach

natomiast dwór

na

o ż e n k i w i ą ż ą c e się z p r z e n o s i n a m i p o d d a n y c h d o i n n y c h dóbr.
Mniej

powszechne,

ale w c a l e

nierzadkie,

p o d d a n y c h d o ożenku z w y z n a c z o n y m i
gospodarczymi,

a czasami

wypadki

zmuszania

przez dwór k a n d y d a t a m i . W k o ­

j a r z e n i u m a ł ż e ń s t w chłopskich k i e r o w a ł a
bami

były

się s z l a c h t a w ł a s n y m i

zaś p o p r o s t u k a p r y s e m

lub

potrze­
fantazją.

Z m u s z a n o d o m a ł ż e ń s t w a n i e t y l k o l u d z i m ł o d y c h , n p . s i e r o t y c z y córki
gospodarzy
Zakazy

będące j e d y n a c z k a m i , l e c z n a w e t w d o w y
dotyczące

zawierania

małżeństw

i wdowców.

z cudzymi

poddanymi

za­

w i e r a j ą i n s t r u k c j e i i n s t r u k t a r z e e k o n o m i c z n e dóbr m a z o w i e c k i c h , a n a w e t
n i e k t ó r e i n w e n t a r z e . W Instruktarzu
d l a będącego wówczas w

ekonomicznym...

jego posesji

ks. A . J . Ogińskiego

starostwa guzowskiego

j a k w y n i k a z t e k s t u , d l a dóbr dziedzicznych),

(a także,

n a k a z u j e się a d m i n i s t r a c j i

d ó b r : „ D o z i e r a ć , a b y s y n y n i e w y c h o d z i l i ze w s i , a c ó r k i o s o b l i w i e
d o o b c y c h w ł o ś c i za m ą ż n i e szły..."
leźć w Instrukcji

dla ekonomów

4 0

Podobne zalecenia

folwarcznych

w dobrach

bogate,

możemy
Nieborów

zna­
z po-

A . W.] A D P , sygn. 86, f. 6, r. 1762, oraz w i n n y m , k i e d y to o w c z a r z ze w s i S z y m b o r y (z. w y s z o g r o d z k a ) M a r c i n P e c z ożenił się z uprowadzoną p o t a j e m n i e p o d ­
danką z i n n y c h dóbr. T u r s к a, Oskarżeni oskarżają..., s. 129 (r. 1791).
*> Polskie instruktarze
ekonomiczne
t. 2, W a r s z a w a 1929, s. 277.

z końca XVII

i XVIII

w., w y d . S . P a w l i k ,

MAŁŻEŃSTWA

czątków X I X w .

4 1

verbis

W

XVIII

145

WIEKU

o r a z w i n w e n t a r z u C z o s n o w a i M a ł o c i e z 1784 r .

Chociaż t e g o r o d z a j u
pressis

CHŁOPSKIE

ograniczenia

znajdujemy

zawierania

przeważnie w

małżeństw wyrażone

źródłach d o t y c z ą c y c h

własności z i e m s k i e j , b y ł y o n e p o w s z e c h n e , i t o n i e t y l k o n a

4 2

ex-

większej
Mazowszu,

co p r o w a d z i ł o d o s w o j e g o r o d z a j u e n d o g a m i i w o b r ę b i e dóbr n a l e ż ą c y c h
d o j e d n e g o właściciela. M i m o p o w s z e c h n o ś c i t e g o r o d z a j u z a k a z ó w , w y ­
pływających z o b a w y

p r z e d utratą s i ł y r o b o c z e j ,

łatwo j e d n a k zauważyć,

że osobiste i n t e r e s y poszczególnych właścicieli z i e m s k i c h przeważały n a d
solidarnością klasową. T e n s a m s z l a c h c i c ,
nym

ożenków

k t ó r y zabraniał s w o i m

d o i n n y c h włości, g o d z i ł się, a n i e k i e d y

nawet

podda­
zachęcał

gospodarską j e d y n a c z k ę c z y w d o w ę d o m a ł ż e ń s t w a z p r z y c h o d n i e m ,
t y l k o objął o n gospodarstwo.

byle

Przychodzień t a k i n i e r z a d k o zbiegły z i n ­

n y c h dóbr, n a w e t jeśli n i e p r z y j m o w a ł o f i c j a l n i e p o d d a ń s t w a , t o p o o b ­
4 3

jęciu g o s p o d a r s t w a

i t a k wypełniał obowiązki

pańszczyźniane.

S a m a zasada z a w i e r a n i a małżeństw przez p o d d a n y c h w obrębie

dóbr

n a l e ż ą c y c h d o j e d n e g o w ł a ś c i c i e l a n i e b y ł a zresztą w pełni

realizowana.

Ścisłe j e j p r z e s t r z e g a n i e ,

jednej-dwu

np. w

d o b r a c h składających

się z

w s i i z a m i e s z k i w a n y c h p r z e z 15-20, a często i m n i e j r o d z i n , b y ł o n i e k i e d y
w r ę c z n i e w y k o n a l n e , a t e g o r o d z a j u d r o b n a i średnia własność
była szczególnie c h a r a k t e r y s t y c z n a

dla Mazowsza. Przy

ziemska

tak niewielkiej

p o p u l a c j i mogło n i e k i e d y brakować p o p r o s t u kandydatów w

odpowied­

n i m w i e k u d o m a ł ż e ń s t w a . D o d a t k o w y m u t r u d n i e n i e m m o g ł y b y ć często
w

w a r u n k a c h w i e j s k i c h związki pokrewieństwa

w myśl obowiązującego p r a w a kanonicznego

i powinowactwa,

uniemożliwiały

N a l e ż y dodać, ż e l i c z n e z k o l e i k o m p l i k a c j e w

które

małżeństwo.

u s t a l e n i u stosunków p o ­

k r e w i e ń s t w a w e w s i p a ń s z c z y ź n i a n e j p o w o d o w a ł a duża l i c z b a d z i e c i
ślubnych

4 4

nie­

.

W t e j s y t u a c j i s z l a c h t a z e z w a l a ł a n i e k i e d y n a zamążpójście p o d d a n k i
d o i n n y c h włości n a zasadzie w y m i a n y . Niektóre z i n w e n t a r z y

zawierają

w z m i a n k i o córkach chłopskich w y d a n y c h z a m ą ż d o o k o l i c z n y c h w s i , z a
k t ó r e d z i e d z i c n i e dostał j e s z c z e o d sąsiada „ r e k o m p e n s a t y

4 S

". W

rewizji

Instrukcje
gospodarcze
dla dóbr magnackich
i szlacheckich
z XVII
i XVIII
w.
t. I I , w y d . B . B a r a n o w s k i , J . Bartyś i T . S o b c z a k , W r o c ł a w 1963, s. 340 ( i n s t r u k c j a
z r. 1811).
41

4 2

A G A D , A r c h . P o t o c k i c h z Jabłonny 113, r. 1784.

O f i c j a l n e przyjęcie poddaństwa zdarzało się r a c z e j w w y p a d k u l u d z i r z e ­
czywiście w o l n y c h . O d w u w y p a d k a c h „poddania się a k t a m i z a k r o c z y m s k i m i w p o d ­
d a ń s t w o " w o l n y c h o w c z a r z y ożenionych z p o d d a n k a m i ze w s i Wrońska i Trębki
w z i e m i z a k r o c z y m s k i e j , w s p o m i n a i n w e n t a r z t y c h w s i z 1741 г., A G A D , G r o d z k i e
Z a k r o c z . r e i . 36, k. 241v i 242v.
4 3

Przykłady trudności, j a k i e p o w o d o w a ł y t a k i e p r z y p a d k i p r z y z a w a r c i u
żeństwa, podaje W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a ,
op. cit., s. 142-143.
4 4

mał­

Wieś Trębki, z. z a k r o c z y m s k a , A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 36, k. 242v,
r. 1741 i C z a j k i również w z i e m i z a k r o c z y m s k i e j , A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 61,
k. 374v, r. 1970. P o d o b n e przykłady z i n n y c h terenów P o l s k i podaje W i e r z b i c k a M i c h a l s k a , op. cit., s. 126.
4 5

10 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1

146

ANDRZEJ

WOZNIAK

zaś dóbr k a p i t u ł y pułtuskiej z n a j d u j e m y
szły za m ą ż „ n a s t r o n ę "

4 6

osobną listę d z i e w e k ,

. Oprócz w y m i a n y

które w y ­

p r a k t y k o w a n o również

w

n i e k t ó r y c h w y p a d k a c h zapłatę w g o t ó w c e z a ż o n ę d l a p o d d a n e g o * . W y ­
7

j ą t k o w y w m a z o w i e c k i c h źródłach j e s t p r z y p a d e k o d n o t o w a n y

w

księdze

r e w i z j i dóbr k a p i t u ł y p ł o c k i e j , k i e d y chłop i m i e n i e m P a w e ł ze w s i C z e r z niewo, s a m „kupił sobie żonę"
Najbardziej
żeństw

4 8

.

jaskrawym przejawem

chłopskich

było niewątpliwie

ingerencji

d w o r u w sprawę

zmuszanie

poddanych

do

mał­

ożenku

z w y z n a c z a n y m i przez pana k a n d y d a t a m i . W p r z y p a d k a c h , o których m ó ­
w i ą źródła m a z o w i e c k i e ,

decyzje d w o r u wynikały z pobudek

n y c h . T a k n p . J a w o r s k a , właścicielka w s i G r o d z i e c z z i e m i

ekonomicz­

zakroczymskiej,

w y m i e n i a w i n w e n t a r z u t e j ż e w s i p o d d a n e g o i m i e n i e m J a n z następującą
u w a g ą : „ ż o n a j e g o T e r e s a , z k t ó r ą m g o d r u g i t y d z i e ń j a k ożeniła, z p i e r ­
wszą zaś żoną d z i e c i m a p i ę c i o r o "
dziedziczka

prawdopodobnie

darstwa i wynikającymi

4 9

. Decyzję o ożenku w d o w c a

w obawie

stąd trudnościami w e g z e k w o w a n i u

ności. Z p o d o b n y c h ,

j a k się w y d a j e ,

(pod

wydała

Bodzanowem)

przyczyn

gospodarską

przymusu przy

w s i Szczytno

Mariannę

Bykalonkę

nych

5 1

fantazji

5 0

za

.

bawiącego

a niekiedy

się w

swatanie

po prostu
swoich

było

podda­

.

Wieś

4 6

dziedzica

po o j c u żony

z a w i e r a n i u m a ł ż e ń s t w m o g ł o zresztą w y ­

pływać także z p o b u d e k p o z a e k o n o m i c z n y c h ,
wynikiem

zeń p o w i n ­

dziedziczka

córkę

m i e j s c o w e g o p a r o b k a i kazała m u objąć g o s p o d a r s t w o
Stosowanie

podjęła

p r z e d p o d u p a d n i ę c i e m jego- g o s p o ­

Jaszczołty

w

dobrach

kapituły

płockiej,

ADP,

sygn. В

177, к. 148,

г. 1756.
Przykładem

4 7

ziora w

Miłosierdzia. W
do

może być ugoda między M . Wyszyńskim, właścicielem w s i J e ­

z. c z e r s k i e j (później

swojej

własność W a l i c k i c h ) , a przełożoną w a r s z a w s k i c h S S .

myśl tej ugody S S . Miłosierdzia zrzekają

poddanej

ze w s i J a z g a r z e w ,

Wyszyńskich

chłopa z J e z i o r .

małżeństwa

poddanki

Umowa

z Jazgarzewa

która

zastrzega

pozostają

I A/52, r. 1740. P o d o b n e wiadomości z a w i e r a
a k t przyjęcia

poddaństwa

oblatowany

Wyszogrodzie.

w

przez

wyszła

niejakiego

jednak,

w

się z a sumę 60 zł p r a w

z a mąż

z a należącego

że d z i e c i z

tejże w s i . A G A D ,
Gąsiaka

z Grodkowa,
z

Wilkowych

należy...",
ska,

którą, w i e m
Mateusz

w

Księżych

T u r ska,

dobrze,

służbie

W.

daty)

synach

Gąsiak

Grodkowskiego

że zapłacił n i e b o s z c z y k w.w.j.mć.p. s t a r o s t a z a ­

w

Grodkowie

z a ugodą

z księżami

czerwieńskimi,

cit.,

131; por.

również

op.

M.

ze w s i R o g u s z y n ,

O s w o i c h pożenionych w R o g u s z y n i e

mówi: „Kacper wziął z a żonę dziewkę dziedziczną j.mć.p. Z y g m u n t a
kroczymski,

Arch.

X V I I I - w i e c z n y (bez dokładnej

Stanisława

do

poprzedniego

s.

urodzony,

wziął

z a żonę

do których

dziewkę
ta

wieś

W i e r z b i c k a - M i c h a l ­

op. cit., s. 126.

4 8

A D P , s y g n . 86, f. 6, r. 1762.

4 9

A G A D , Grodź. Z a k r o c z . r e i . 61, k. 693-693v, r. 1759.

5 0

T u r s к a, op. cit., s. 41.

51

Baranowski,

Kultura

ludowa...,

s. 326. Wiadomości

a u t o r a odnoszą się do sąsiadującego z M a z o w s z e m
polski

(m.in.

kich —

rawskiego).

w o j . łęczyckiego,

a

także

części

przytaczane

terenu tzw. Wschodniej

jednego

z województw

przez

Wielko­

mazowiec­

MAŁŻEŃSTWA

W

CHŁOPSKIE

W XVIII

p u b l i c y s t y c e I I p o ł o w y X V I I I w . zajmującej

sprawa ograniczenia swobody

147

WIEKU

się k w e s t i ą

chłopską

z a w i e r a n i a małżeństw była jedną z najczę­

ściej p o r u s z a n y c h . W ś r ó d p r z e c i w n i k ó w t z w . k o n s e n s u m a ł ż e ń s k i e g o m o ż ­
n a znaleźć n a w e t l u d z i , k t ó r y c h p o g l ą d y n a s p r a w ę p o d d a ń s t w a i p a ń ­
szczyzny były dalekie o d l i b e r a l n y c h . D o t a k i c h należy n p . występujący
pod pseudonimem ks. T r y n i t a r z a Ignacy G r a b o w s k i autor wydanej w r o k u

1790 b r o s z u r y Dopytanie
się u przodków czułości ku poddanym
autorowi
odpowiedzi,
czyli dodatku do księgi o poddanych
polskich...
w r. 1789
odpowiadające, w k t ó r e j o p o w i a d a się z a u t r z y m a n i e m s t o ­

wydrukowanej

sunków pańszczyźnianych . W p o l e m i k a c h , j a k i e s p r a w a konsensu
32

p a t r y w a n a w kontekście całości k w e s t i i chłopskiej w ó w c z a s
p u n k t e m odniesienia

b y ł często p r o j e k t Zbioru

A u t o r postulował zniesienie
chłopskich

5 3

konsensu

A.

praw...

z wyjątkiem

wdów

roz­

wywoływała,
Zamoyskiego.
i

jedynaczek

.

Z dosyć s z e r o k i e g o g r o n a p u b l i c y s t ó w I I p o ł o w y X V I I I w . d o m a g a j ą ­
c y c h się c a ł k o w i t e g o

zniesienia

ograniczeń w z a w i e r a n i u małżeństw d o

n a j b a r d z i e j z n a n y c h n a l e ż ą : S. S t a s z i c ,

P . ŚW i t k o w s k i

5 1

ski. W wydanej

5 5

i J . Pawlikow­

a n o n i m o w o w r o k u 1788 b r o s z u r c e O poddanych

polskich

J . P a w l i k o w s k i , d o m a g a j ą c się w o l n o ś c i d l a c h ł o p ó w , n a p i e r w s z y m

miej­

scu w y m i e n i a sprawę zniesienia k o n s e n s u małżeńskiego: „Najpierwsze w o l ­
ności p o d d a n y c h

chciałbym mieć p r a w o

dzicom

n a d dziećmi, j a k ą r o d z i c e

wolno

wydawać n a wsie

z wybiorem..."

5 6

cudze

obwarowania

mieć

takiej władzy r o ­

p o w i n n i , t o jest,

córki i m ł o d y m

a b y i m było

żenić się, g d z i e zechcą

.

Omawiając zasady d o b o r u współmałżonka i różnego r o d z a j u

przeszko­

dy, które ograniczały możliwości p o d d a n e g o w t y m w z g l ę d z i e p o m i j a l i ­
śmy

dotychczas

kwestię małżeństw międzystanowych,

c h e c k i c h i chłopsko-mieszczańskich. N a s u w a
z położeniem społecznym

i sytuacją

małżeństwa

były

szlachty

tego rodzaju

prawną

zawierane.

chłopa

Chociaż w

z w i ą z k i m a ł ż e ń s k i e chłopsko-szlacheckie

dopuszczalne,

t j . chłopsko-szla-

się p y t a n i e , c z y w

związku

pańszczyźnianego
opinii

przeciętnej

uważane były

za n i e ­

t o j e d n a k z d a r z a ł y się o n e , a l e n i e w ą t p l i w i e dosyć r z a d k o .

Małżeństwa z chłopami zawierała przede w s z y s t k i m d r o b n a szlachta, z a ­
możnością i p o z i o m e m często n i e w i e l e się o d n i c h różniąca. T a k i e w ł a ś n i e
p r z y p a d k i z n a n e są r ó w n i e ż z t e r e n u M a z o w s z a , g d z i e t a d r o b n a s z l a c h t a
była szczególnie liczna. T a k n p . i n w e n t a r z w s i Humięcino w z i e m i w y -

5 2

Materiały

do dziejów

sejmu

czteroletniego,

opr. J . Woliński,

J . Michalska,

E . R o s t w o r o w s k i , W r o c ł a w 1965, s. 270.
53

Próby

5 4

S.

reform

t. I , W a r s z a w a
5 5

wania
5 6

P.

włościańskich..., s. 218, 219.

Staszic,

Przestrogi

dla Polski,

[w:]

Pisma

filozoficzne

i

społeczne,

lub słusznego

umiarko­

1954, s. 289.

Switkowski,

poddaństwa,

Porady

[w:] Próby

J. P a w l i k o w s k i ,

reform

i środki

do zniesienia

włościańskich..., s. 187.

O poddanych

polskich,

Kraków

1788, s. 89.

148

ANDRZEJ

szogrodzkiej

WOŻNIAK

w y m i e n i a chłopa p r z e z w i s k i e m K r y c h a c o ż e n i o n e g o ze s z l a ­

chcianką i o d r a b i a j ą c e g o w r a z z n i ą p a ń s z c z y z n ę

5 1

. Chociaż w i ę c , j a k p i ­

sze J . M a c i s z e w s k i , „szlachcianka poślubiająca chłopa n i e traciła

osobiste­

go s z l a c h e c t w a i w d o k u m e n t a c h p r a w n y c h tytułowana była urodzoną a l b o
szlachetną"

58

, t o poza p r a w e m do z a c h o w a n i a wolności osobistej, p r z y w i l e j

t e n n i e w i e l e znaczył. D o w y j ą t k o w y c h należy zaliczyć p r z y p a d e k , w k t ó ­
r y m p a n u w a l n i a ł chłopa z p o d d a ń s t w a w z w i ą z k u z j e g o

małżeństwem

ze szlachcianką, j a k t o u c z y n i ł A d a m W ą g r o d z k i , p i s a r z g r o d z k i i
ski ziemi zakroczymskiej
skiego .
5 9

w

s t o s u n k u do swego poddanego

ziem­

Jana K i e r a l -

M a ł ż e ń s t w a z p o d d a n y m i b y ł y d l a osób p o c h o d z e n i a

szlachec­

k i e g o w y r a ź n ą degradacją społeczną, m o ż n a w i ę c przypuszczać, ż e

zawie­

r a l i j e przeważnie c i s a m i ludzie, którzy n i e r z a d k o z b r a k u środków do
życia z a s i l a l i rzeszę t z w . „ l u ź n y c h "
z małżeństwami
szy

60

, p o d o b n i e p r z e d s t a w i a ł a się s p r a w a

chłopsko-mieszczańskimi, chociaż ze w z g l ę d u n a m n i e j ­

d y s t a n s s p o ł e c z n y d z i e l ą c y c h ł o p ó w o d s t o j ą c y c h najniżej

w

hierar­

c h i i s w e g o s t a n u m i e s z c z a n , b y ł y o n e m o ż e z j a w i s k i e m n i e c o częstszym

KOJARZENIE

MAŁŻEŃSTW.

6 1

.

WESELE

S t w i e r d z e n i e , ż e s z l a c h t a starała się, a b y w j e j d o b r a c h chłopi

zawie­

r a l i j a k najwięcej małżeństw może brzmieć paradoksalnie, wziąwszy p o d
u w a g ę t o , c o zostało w c z e ś n i e j

powiedziane

o roli

dworu przy

doborze

małżonków. W rzeczywistości j e d n a k b y ł y t o t y l k o różne sposoby

reali­

z o w a n i a t e j samej t e n d e n c j i d o ilościowego zwiększania „osiadłości" chłop­
s k i c h , którą W . K u l a u w a ż a za j e d n ą z p o d s t a w o w y c h d l a g o s p o d a r k i f o l ­
warcznej

6 2

. D w ó r zachęcał p o d d a n y c h d o z a w i e r a n i a m a ł ż e ń s t w n i e t y l k o

z t e g o p o w o d u , ż e d o p i e r o p a r a małżeńska m o g ł a s t w o r z y ć j e d n o s t k ę g o ­
spodarczą, l e c z r ó w n i e ż
n i e zasadniczej

pewnej,

choć

m i e r z e , z a p o b i e g a ł o ź b i e g o s t w u i w sposób b a r d z i e j

dlatego,

że posiadanie

rodziny w

ścisły

w i ą z a ł o p o d d a n e g o ze społecznością w i e j s k ą .
W

XVIII-wiecznej

w s i mazowieckiej

istniał c a ł y s y s t e m

p o d d a n y c h do z a w i e r a n i a małżeństw, polegający

«

AGAD,

5 8

J. Maciszewski,

5 9

W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a ,

Szlachta

N. A s s o r o d o b r a j ,
przemyśle p o l s k i m epoki

polska

i jej

państwo,

zachęcania

pokrywaniu

G r o d z k i e C i e c h a n o w s k i e r e l a c j e I I , 53, k. 304, X V I I I

6 0

w

na

przez

w. (b.d.).

Warszawa

1968, s. 140.

op. cit., s. 128.

Początki klasy
stanisławowskiej,

robotniczej,
Warszawa

problem
rąk
1966,' s. 48-49.

roboczych

W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a ,
op. cit., s. 129, tamże p r z y p a d e k małżeń­
s t w a chłopsko-mieszczańskiego w e w s i B o g a t e w z. c i e c h a n o w s k i e j , A n t o n i N a r z y m s k i , b i s k u p s u f r a g a n pułtuski, dziedzic tej w s i , zobowiązał się dać wolność p o t o m ­
s t w u z r o d z o n e m u z małżeństwa jego p o d d a n e g o P i o t r a Sadłowskiego, m a j s t r a ś l u ­
s a r s k i e g o z mieszczanką (s. 130).
6 1

W. K u l a ,
s z a w a 1962, s. 65.
6 2

Teoria

ekonomiczna

ustroju

feudalnego.

Próba

modelu,

War­

MAŁŻEŃSTWA

d w ó r części w y d a t k ó w

CHŁOPSKIE

związanych

W

XVIII

z i c h zawarciem.

sposobu k o j a r z e n i a małżeństw i zwyczajów
można powiedzieć. P r a w d o p o d o b n i e
ograniczeniem
znacznie,

w

kręgu

kandydatów

porównaniu

z

w

N a t e m a t samego

z t y m związanych

niewiele

związku z o m a w i a n y m

wcześniej

do małżeństwa,

okresem

149

WIEKU

również

pouwłaszczeniowym,

i

one

były

uproszczone.

W m a ł y c h , j e d n o - d w u w i o s k o w y c h d o b r a c h p r z y s z l i m a ł ż o n k o w i e z n a l i się
najczęściej o d dzieciństwa. W w i ę k s z y c h m ł o d y p a r o b e k m ó g ł s o b i e u p a ­
t r z y ć k a n d y d a t k ę n a ż o n ę n a j a r m a r k u , w kościele c z y n a w e s e l u .
n i e wyglądała

sprawa

Podob­

z pośrednictwem swatów czy r a j ków, z którego k o ­

r z y s t a n o znacznie c h y b a rzadziej niż w I I połowie X I X w . N i e w s p o m i n a
o n i c h opisujący z w y c z a j e

w s i mazowieckiej

ł ę b i o w s k i , pisząc, ż e „ m ł o d y M a z u r
Panie ojcze czy w y d a c i e

s a m

z p o c z ą t k ó w X I X w . Ł. G o ­
się oświadcza o j c u , m ó w i ą c :

za m n i e s w o j ą c ó r k ę M a r y n ę , c z y n i e ? b o o n a

m i się b a r d z o spodobała i z a r o b y ś m a d a l i n a z a p o w i e d z i , a jeśli n i e w y ­
d a c i e z a m n i e M a r y n y , t o się m u s i m y d r u g i e j p o s t a r a ć "

6 3

. Idąc w t e g o r o ­

d z a j u o d w i e d z i n y d o d o m u p a n n y , ze s w a t e m c z y bez, m ł o d y
ze sobą w ó d k ę . Z w y c z a j

t o zresztą p o w s z e c h n y

przynosił

nie t y l k o na Mazowszu,

u t r z y m u j ą c y się i o b e c n i e . X V I I I - w i e c z n a ś p i e w k a l u d o w a , p r a w d o p o d o b ­
nie mazowiecka mówi:
A mój miły M a c i e k
D o Kaśki się zaciekł
N i e postawił f l a s z k i
Nie dali m u K a ś k i .
M

W

niektórych w y p a d k a c h , g d y d w o r o w i

zależało n a c z y i m ś

ożenku

starającemu się o d z i e w c z y n ę d a w a n o z d w o r s k i e j k a r c z m y w ó d k ę n a ó w
n i e z b ę d n y poczęstunek. T a k i w ł a ś n i e w y p a d e k został o d n o t o w a n y w r a ­
c h u n k a c h k a r c z m y należącej d o W a l i c k i c h S t a r e j W s i : „ A n t o n i e m u

Przy­

b y s z o w i n a z a l o t y , a b y się p r ę d z e j o ż e n i ł . G o r z a ł k i k w a r t 3 i p i w a g a r n ­
cy 6"

6S

. Chodziło niewątpliwie o u t r z y m a n i e w e w s i przez ożenek o w e g o

przybysza

Antoniego.

O pieniądzach pożyczonych

chłopu n a

wspomina inwentarz w s i Trzepowo w ziemi zakroczymskiej
W

czasie o ś w i a d c z y n

rodzicom

narzeczonej,

6 6

zaręczyny

.

c z y l i t z w . „ z a l o t ó w " ',
67

czy też p r z e d zaręczynami, o m a w i a n o r ó w n i e ż sprawę p o s a g u .

Ponieważ

c h ł o p p a ń s z c z y ź n i a n y n i e d y s p o n o w a ł n a o g ó ł ziemią, p o s a g t e n składał

6 3

Gołębiowski,

op. cit., s. 59-60.

6 4

C . H e г n a s,

kalinowym

dowej
«

ze zbiorów
5

6 6

W

polskich

XVIII

lesie.

wieku,

Tom

drugi.

Antologia

polskiej

pieśni

lu­

W a r s z a w a 1965, s. 131.

A G A D , A r c h . M . W . I A/36, r. 1778/79.
„TJ Łukasza P a c a pożyczonych n a zaręczyny tynfów 3 g r 5 " , A G A D ,

Grodz­

k i e Z a k r o c z . r e i . 77, k. 103v, r. 1764.
6 7

K.

„Iść n a z a l o t y j e s t to samo, co oświadczyć się r o d z i c o m i p a n n i e o rękę".

Kozłowski,

zowsza

Czerskiego,

Lud.

Pieśni,

podania,

baśni, zwyczaje

i przesądy

wraz z tańcami..., W a r s z a w a 1867-74, t. 210.

ludu

z

Ma­

150

ANDRZEJ

WOZNIAK

się p r z e w a ż n i e z p i e n i ę d z y , s p r z ę t ó w i i n w e n t a r z a ż y w e g o
łach ź r ó d ł o w y c h

. W materia­
chłop­

s k i c h c ó r e k są dosyć skąpe. W s p o m i n a j ą o n e j e d y n i e o d a w a n i u w

posagu

czy najwyżej

paru

zasadniczą część s k ł a d o w ą
Jeszcze w

pierwszej

6 9

wiadomości

6 8

n a t e m a t wyposażenia

jednej

z Mazowsza

s z t u k bydła, s t a n o w i ą c y c h n i e w ą t p l i w i e

jego

.

połowie

X I X w . istniał n a M a z o w s z u

zwyczaj,

ż e „ o j c o w i e łączącej się p a r y p r z e d w e s e l e m p r z y c h o d z i l i d o d z i e d z i c a r a ­
dzić się j a k p o w i a d a l i s t a r s z e j

g ł o w y

i prosić

o pozwolenie

m a ł ż e ń s t w o " . N a parę d n i p r z e d w e s e l e m

było t o j e d y n i e

formalnością,

dziedzic

gdyż

o zamierzonym

ożenku

na

zwyczajową

wiedział

już

wcze­

śniej i w y r a ż a ł nań z g o d ę , jeśli n i e k o l i d o w a ł o t o z j e g o i n t e r e s a m i . B y ć
może, właśnie p r z y o k a z j i tego oficjalnego

„błogosławieństwa"

uzyskiwa­

no o d d w o r u p o m o c materialną n a w y p r a w i e n i e wesela. W y p r a w i a n i e w e ­
sel przez dwór czy chociażby częściowe i c h f i n a n s o w a n i e b y ł o b o w i e m
XVIII-wiecznej

w s i mazowieckiej

p r a k t y k ą dość p o w s z e c h n ą .

w

Najwięcej

m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h n a t e n t e m a t o d n o s i się d o dóbr p r y w a t n y c h , a l e
pojedyncze-wzmianki

świadczą, że f i n a n s o w a l i chłopskie w e s e l a

również

niektórzy posesorzy dóbr kościelnych i królewszczyzn.
C y t o w a n y w c z e ś n i e j Instruktarz

ekonomiczny...

d l a dóbr d z i e d z i c z n y c h

ks. A . J . Ogińskiego i będącego w j e g o posesji s t a r o s t w a g u z o w s k i e g o n i e
t y l k o określa w p . 9 p a r . X I r o z m i a r y z a p o m ó g u d z i e l a n y c h c h ł o p o m n a
wesela

( w t y m w y p a d k u t y l k o ilość p i w a i w ó d k i ) , l e c z w y j a ś n i a

także,

j a k i e m u c e l o w i mają o n e służyć:
Dozierać, a b y s y n y n i e w y c h o d z i l i ze w s i , a córki o s o b l i w i e bogate, do o b c y c h
włości z a mąż n i e szły, dlatego zachęcać należy i szukać sposobów 'do częstych
ś l u b ó w i w e s e l , n a które n a z n a c z a się w d z i e d z i c z n y c h d o b r a c h gorzałki g a r c y d w a ,
p i w a b e c z e k d w i e w g a r c y trzydzieści sześć, w s t a r o s t w a c h zaś gorzałki g a r n i e c ,
p i w a b e c z k a j e d n a w g a r c y trzydzieści sześć, które z a ordynacyją J . P a n a g u b e r ­
n a t o r a w y d a n e być p o w i n n y ™.

Szczególnie o b f i t e wiadomości dotyczące zapomóg n a w e s e l a

zawiera­

ją i n w e n t a r z e i r a c h u n k i z dóbr B a z y l e g o W a l i c k i e g o . T a k n p . i n w e n t a r z
d ó b r Ł ę c z e s z y c e w y z n a c z a n a chłopskie w e s e l a p o 2 ć w i e r c i żyta, 1 ć w i e r ­
c i pszenicy, 4 garnce g r o c h u , 2 k w a r t y soli, 2 „ m i r k i " 30-garncowe p i w a ,
2 g a r n c e g o r z a ł k i i 4 zł „ n a m i ę s o "
niędzy d a w a n o n a wesela

w

7 1

. P o d o b n e ilości a l k o h o l u , zboża i p i e ­

i n n y c h dobrach Walickiego.

Z

rachunków

G o ł ę b i o w s к i, op. cit., s. 220, oraz c y t o w a n a wcześniej b r o s z u r a T . D ł u s s k i e g o z 1780 r. Próby reform włościańskich..., s. 30.
6 8

„Szymon...ożenił się z córką W a w r z e ń c a P a r z e n i e c k i e g o , po n i e j wzioł k r o w ę
w p o s a g u " , w C z e r z n i e w i e (dobrach k a p i t . pułt.), A D P , sygn. 86, k. 58 (post 1780).
Także w s p r a w i e o p o m i a r gruntów g r o m a d h o l e n d e r s k i e j i chłopskiej T r o s z y n a
i T r o s z y n k a można znaleźć wzmiankę o d a w a n i u bydła (bez określenia ilości)
w posagu. A G A D , Księgi m i e j s k i e Gąbina 8 ( D i s s o l u t a r a d z i e c k i e i wójtowskie),
post 1765.
69

70

Polskie

7 1

A G A D , A r c h . M . W . I . A/115, r. 1794.

instruktarze

ekonomiczne...,

s. 277.

MAŁŻEŃSTWA

wynika wprawdzie,

CHŁOPSKIE

W

XVIII

151

WIEKU

że zapomóg u d z i e l a n o w s z y s t k i m —

c y m się p o r a z p i e r w s z y , j a k i w d o w c o m ,

zarówno żenią­

gospodarskim s y n o m i parob­

k o m ( n i e k i e d y n a w e t p r z y c h o d n i m ) , ale i c h wysokość n i e była j e d n a k o w a .
Na

przykład

rzemieślnicy

odrabiający

niewielką

o p o ł o w ę m n i e j p i w a i w ó d k i niż s y n o w i e

pańszczyznę

dostawali

. Wartość

wyda­

w a n y c h n a j e d n o w e s e l e p r o d u k t ó w w y c e n i a n o n a 30 d o 65 zł. W

sumie

w

l a t a c h 1785-1795 w

pomóg

27 o s o b o m .
7 3

gospodarzy

72

d o b r a c h łęczeszyckich u d z i e l o n o
W

„weselnych"

l a t a c h 1773-1797 w y d a t k i n a w e s e l a

za­

chłopskie

są r ó w n i e ż stałą p o z y c j ą w r a c h u n k a c h i n n y c h dóbr W a l i c k i e g o — k l u c z y
małowiejskiego i bełskiego

7 4

. Z n a c z n i e m n i e j dokładne są w i a d o m o ś c i d o ­

t y c z ą c e f i n a n s o w a n i a w e s e l chłopskich w i n n y c h w s i a c h p r y w a t n y c h i n a ­
leżącej

d o k a p i t u ł y płockiej w s i G ó r k i . O g r a n i c z a j ą się o n e d o k r ó t k i c h

w z m i a n e k stwierdzających, że dziedzic l u b posesor
j e d n e m u czy k i l k u p o d d a n y m

7 S

w s i „sprawił w e s e l e "

.

I n n ą f o r m ą zachęty d o z a w i e r a n i a m a ł ż e ń s t w b y ł o w y w i e r a n i e

przez

d w ó r n a c i s k u n a proboszczów, a b y n i e p o b i e r a l i o d chłopów z b y t w y s o k i c h
o p ł a t za śluby. I t a k w Instruktarzu

d l a dóbr k s . Ogiń­

ekonomicznym...

skiego z n a j d u j e m y w p . 11 p a r . X I zalecenie:

„ W c h r z t a c h , ślubach, p o ­

grzebach, ażeby p o d d a n i z d z i e r a n i n i e b y l i , m a dopatrzeć J . P a n e k o n o m
wcześnie umówiwszy

się z J . X . p l e b a n e m i p r o b o s z c z e m ,

wyciągali, co i m jest a l o c i o r d i n a r i o p o z w o l o n e m "

7 6

aby to t y l k o

. A n k i e t a z 1785 г.,

n a którą w i n n i b y l i o d p o w i e d z i e ć k o n t r o l u j ą c y w s i e K s i ę s t w a Ł o w i e c k i e g o
l u s t r a t o r z y , z a w i e r a ł a m . i n . p y t a n i e , c z y p o d d a n i „ n i e sarkają
opłatę o d ślubu, c h r z t u i p o g r z e b ó w "

7 7

n a dużą

. R a p o r t y kontrolerów z tego sa­

m e g o r o k u z a w i e r a j ą w i a d o m o ś c i o s k a r g a c h z 10 w s i , ż e opłaty, s z c z e g ó l ­
n i e za śluby i p o g r z e b y ,

są w i c h p a r a f i a c h z b y t w y s o k i e

7 8

, nie wiemy

j e d n a k w j a k i m s t o p n i u s k a r g i t e zostały p r z e z administrację w z i ę t e p o d
u w a g ę . J a k się w y d a j e , m o ż l i w o ś c i k o n t r o l o w a n i a i o g r a n i c z a n i a opłat za
chrzciny

i pogrzeby

miały

jedynie

tak wysoko

j a k p r y m a s M . P o n i a t o w s k i (chociażby z r a c j i

postawione

osobistości,

s w o j e g o urzędu), czy n p .

k s . A . J . Ogiński. W ł a ś c i c i e l e m n i e j s z y c h d ó b r w o l e l i n i e psuć s o b i e s t o -

7 2

A G A D , A r c h . M . W. I . A/16, r. 1785.

7 3

A G A D , A r c h . M. W. I A/115, l a t a 1785-1795.

7 4

A G A D , A r c h . M. W. I A/35, I A/36, I A/37, z l a t 1772-1797.

75

N a przykład wieś G r a b i e koło Gąbina. A G A D ,

radz.

i wójt.)

Oskarżeni

post

1765, w.

oskarżają...,

Szymbory

s. 129 o r a z

wieś

w

Księgi m i e j . Gąbin 8 (dissol.

z, w y s z o g r o d z k i e j ,

kapituły

płockiej

r.

Górki,

1791, T u r s k a ,
której

posesor

sprawił w e s e l e t r z e m chłopom, A D P , sygn. 86, k. 22, r. 1779.
7S

Polskie

instruktarze

77

Supliki

chłopskie

ekonomiczne...,
XVIII

w.

c y t . w y d . , s. 277.

z archiwum

prymasa

Michała

Poniatowskiego,

w y d . J . L e s k i e w i c z , J . M i c h a l s k i , W a r s z a w a 1954.
7 8

Skarżyły

się

ślub 8-10 zł), Supliki

wsie:

Zduny,

Strubienice,

Szymonowice,

Rząśno

(opłata

za

chłopskie..., s. 125-126; M a u r z y c e (7-8 zł), tamże, s. 158; C h r u ś -

lin, L i s i e w i c e , M y s t k o w i c e
Krępa (3-6 zł), tamże, s. 199.

(6-10 zł), tamże,

s. 180; Guźnia

(5-8 zł), tamże,

s. 195;

152

ANDRZEJ

sunków z m i e j s c o w y m i

WOŹNIAK

proboszczami

j a k i m k o l w i e k wtrącaniem

się

w

s p r a w y i c h dochodów.
W

XIX-wiecznej

w s i mazowieckiej

wesela

odbywały

się

najczęściej

w miesiącach j e s i e n n y c h p r z e d A d w e n t e m i p o B o ż y m N a r o d z e n i u w o k ­
resie
w

zapustnym

7 9

. Obliczenia

ilości m a ł ż e ń s t w

p o s z c z e g ó l n y c h miesiącach r o k u w

pozwalałyby stwierdzić, że p o d o b n i e
cach z i m o w y c h

chłopskich

p a r a f i i pułtuskiej
było i w

zawieranych

(lata

1781-1791)

wieku XVIII. W

miesią­

( s t y c z n i u i l u t y m ) z a w a r t o m i a n o w i c i e o k o ł o 55°/o o g ó l ­

n e j l i c z b y małżeństw, a w j e s i e n n y c h ( w październiku i l i s t o p a d z i e ) około
30°/o . P r a w i d ł o w o ś ć t a w i ą ż e się z a r ó w n o z c h ł o p s k i m r o k i e m g o s p o ­
80

d a r c z y m i obrzędowym, j a k k a l e n d a r z e m kościelnym. W

miesiącach j e -

s i e n n o - z i m o w y c h , p o z a k o ń c z e n i u n a j p i l n i e j s z y c h robót, r o d z i n a chłopska
d y s p o n o w a ł a s t o s u n k o w o n a j w i ę k s z ą ilością w o l n e g o c z a s u i k o n i e c z n y c h
do w y p r a w i e n i a wesela,
i

mimo

dworskich

produktów. Okres t e n przedzielony

Boże

Narodzenie

Adwentu,

w

zapomóg,

zasobów

był 4 t y g o d n i a m i

którym

Kościół

gotówki

poprzedzającego

n i e zezwalał

na

śluby.

P o B o ż y m N a r o d z e n i u s z c z e g ó l n i e l i c z n e b y ł y w e s e l a w czasie zapustów.
P ó ź n i e j n a s t ę p o w a ł w y k l u c z a j ą c y w e s e l a długi o k r e s p o s t u , n a s t ę p n i e zaś
czas w i o s e n n y c h r o b ó t p o l o w y c h i p r z e d n ó w e k .
J a k podaje

O. K o l b e r g ,

do l a t m n i e j więcej

40-tych X I X w.

śluby

o d b y w a ł y się z a w s z e w n i e d z i e l ę , p ó ź n i e j r o z p o r z ą d z e n i e m w ł a d z k o ś c i e l ­
n y c h p r z e n i e s i o n e zostały n a p o n i e d z i a ł e k .
8 1

Materiały

źródłowe

z XVIII

w . n i e zawierają

żadnych

danych, na

p o d s t a w i e których moglibyśmy wnioskować, j a k wyglądały wówczas n a
M a z o w s z u obrzędy weselne.

Niewątpliwie podstawowe

i c h elementy

były

p o d o b n e l u b t a k i e same, j a k w z n a n y c h n a m z l i c z n y c h opisów e t n o g r a f i ­
cznych weselach

z p i e r w s z y c h d z i e s i ą t k ó w l a t p o uwłaszczeniu.

Przema­

w i a z a t y m n a j s t a r s z y , b o odnoszący się d o p o c z ą t k ó w X I X w . o p i s w e s e ­
l a c h ł o p s k i e g o n a M a z o w s z u w p r a c y Ł. G o ł ę b i o w s k i e g o Lud

polski

82

.

Zachodzące w ciągu X I X w . z m i a n y w obrzędowości w e s e l n e j , j a k już
w s p o m n i a n o , n i e miały zasadniczego c h a r a k t e r u . P o d s t a w o w e elementy
j a k n p . rozpleciny,
poważniejszym

błogosławieństwo rodziców, o c z e p i n y

modyfikacjom.

Zmiany

te

polegały

—

—

n i e ulegały

przede

wszystkim,

choć o c z y w i ś c i e n i e w y ł ą c z n i e , n a w y r u g o w a n i u ze z w y c z a j ó w

związa­

n y c h z w e s e l e m i z s a m e g o obrzędu w e s e l n e g o t y c h elementów, które p o d ­
kreślały zależność c h ł o p a o d d w o r u .
Zagadnienie
czeniowej,

p r z e m i a n , j a k i e następowały

w

k u l t u r z e w s i pouwłasz-

n i e z m i e r n i e r z a d k o znajdowało odbicie w

etnograficznej

X I X w . D o wyjątków

zaliczyć

polskiej literaturze

można

mało

dziś

znany

z b i ó r pieśni, p o d a ń i z w y c z a j ó w l u d o w y c h z M a z o w s z a C z e r s k i e g o K . K o 7 9

К o z ł o w s к i, op. cit., s. 211.

8 9

A D P , s y g n . 879, k. 71-87.
Mazowsze,

8 1

O. K o l b e r g ,

1 2

Gołębiowski,

cz. I I I , W a r s z a w a

op. cit., s. 59-63.

1963, s.. 180.

MAŁŻEŃSTWA

CHŁOPSKIE

W

XVIII

153

WIEKU

złowskiego. Po opisie w e s e l a chłopskiego z l a t 6 0 - t y c h X I X w . w s p o m i n a
a u t o r o n i e k t ó r y c h n i e p r a k t y k o w a n y c h już w ó w c z a s z w y c z a j a c h

z cza­

sów pańszczyźnianych i w y p o w i a d a parę n i e z w y k l e i s t o t n y c h u w a g o p r z y ­
czynach i c h z a n i k u :
„Przed l a t y , k u w i e l k i e m u z a w s z e z m a r t w i e n i u rządców i ekonomów, w e s e l a
nigdy krócej n i e t r w a ł y n a d tydzień — n a j p i l n i e j s z a chociażby była w p o l u r o ­
bota, jeżeli w e w s i l u b w drugiej było wesele, n i e było co robić, t y l k o o d d a w s z y
się l o s o w i c i e r p l i w i e czekać, póki n i e p r z e j d z i e w e s e l n y tydzień i w ó d k a z głowy
chłopom nie w y s z u m i . P o w e s e l u dopiero następowały gęste i częste r a z y — ale
to w s z y s t k o n a próżno — był to już t a k i z w y c z a j , a z w y c z a j u chłopa, zwłaszcza
t a k i , do którego wchodziła z a b a w a l u b wódka, był p r a w e m świętym, n i e t y k a l n y m ,
którego strzegł j a k o k a w głowie. Dziś i n a c z e j , r z a d k o posłyszeć o w e s e l u , które
by tydzień trwało, a po większej części ograniczają się t e r a z n a trzydniówce.
R a d y k a l n a z m i a n a , j a k i e j od p e w n e g o c z a s u ulegał o d w i e c z n y b y t n a s z y c h w ł o ś ­
c i a n , n i e mogła pozostać bez ogromnego w p ł y w u n a i c h z w y c z a j e i t r a d y c j e . O s t a ­
t e c z n i e z e r w a n y został węzeł p a t r i a r c h a l n y , który niegdyś łączył p a n a z chłopkiem,
p i l n o t e m u s t a t n i e m u zakosztować n o w e j s w o b o d y , i a n i chce wiedzieć o z w y c z a ­
j a c h , j a k i c h się t r z y m a l i ojcowie' względem panów. T a k np. b y w a ł p r z e d l a t y
z w y c z a j , który j e s z c z e p r z e d 1846 r. zapamiętam, że ojcowie łączącej się p a r y ,
p r z e d w e s e l e m , p r z y c h o d z i l i do d z i e d z i c a radzić się, j a k p o w i a d a l i s t a r s z e j g ł o w y
i prosić o p o z w o l e n i e i błogosławieństwo d l a s w y c h dzieci. P o w e s e l u znów, t r z e ­
ciego d n i a (we w t o r e k ) z w y k l e oboje państwo młodzi p r z y c h o d z i l i z r a n a do d w o r a ,
przynosząc państwu w ofierze k a w a ł e k c i a s t a pszennego i s e r a . N a z y w a ł o się to
s t o l i n a m i , może j a k o pochodzące ze stołu, to j e s t z w i e c z e r z y spożywanej drugiego
d n i a ( w poniedziałek) — i z a ofiarę tę nowożeńcy h o j n i e b y w a l i w y n a g r a d z a n i
[...]
A l e z w y c z a j t e n już d a w n o poszedł w z a p o m n i e n i e — a t a k s a m o w i e l e t r a d y c j i
i pamiątek, d a w n y c h stosunków, d a w n e g o społeczeństwa" .
83

Mówiliśmy dotychczas

o r o l i , jaką w k w e s t i i k o j a r z e n i a i

zawierania

małżeństw, a t y m s a m y m r ó w n i e ż oddziaływania n a kształtowanie

przy­

szłej r o d z i n y chłopskiej, o d g r y w a ł d w ó r . Cała j e g o działalność w t e j d z i e ­
dzinie

była w y r a z e m

określonej

polityki populacyjnej,

dostosowanej

do

p o t r z e b g o s p o d a r k i f o l w a r c z n e j . C z y j e d n a k o m ó w i o n e s p o s o b y i środki —
przede w s z y s t k i m ekonomiczne — były j e d y n y m i , jakie stosowano?

Pomi­

j a l i ś m y t u d o t ą d z u p e ł n i e r o l ę K o ś c i o ł a . N a s u w a się z a t e m p y t a n i e , j a k i e
m i e j s c e w n a u k a c h g ł o s z o n y c h p r z e z K o ś c i ó ł w ś r ó d ludności w i e j s k i e j

zaj­

m o w a ł y s p r a w y związane z małżeństwem i rodziną o r a z w j a k i e j m i e r z e
było w

tej dziedzinie

nującej. P y t a n i e
XVII

i wiek

ścioła w

duchowieństwo w y r a z i c i e l e m

t o jest t y m bardziej

X V I I I są o k r e s e m

interesów k l a s y p a ­

i s t o t n e , że w ł a ś n i e I I p o ł o w a

szczególnie w z m o ż o n e j

środowisku w i e j s k i m . W

działalności

w.
Ko­

związku z oddziaływaniem

reformacji

p o s o b o r z e t r y d e n c k i m s p r a w a znajomości r e l i g i i , z a s a d w i a r y

katolickiej

i w y k o n y w a n i a o b o w i ą z k ó w r e l i g i j n y c h n a w s i , stały się s z c z e g ó l n i e a k t u ­
a l n e . O k a z a ł o się b o w i e m , że w sześć s t u l e c i p o p r z y j ę c i u
lud

polski

wiary"

8 4

jest

nadal

„zaniedbany

moralnie

i

chrześcijaństwa

ciemny

w

sprawach

. Z a c z ę t o w i ę c z j e d n e j s t r o n y kłaść w i ę k s z y n a c i s k n a p r a c ę d u -

8 3

К o z ł o w s к i, op. cit., s. 235-236.

8 4

S . Z a ł ę s к i, Jezuici

w Polsce,

L w ó w 1902, t. I I I , cz. 1, s. 907.

154

ANDRZEJ

chowieństwa
wych". W

parafialnego,

wieku X V I I

z

WOŻNIAK

drugiej

rozwijać

akcję

t z w . „misji

ludo­

szczególnie o ż y w i o n ą działalność m i s y j n ą n a w s i

p r o w a d z i l i jezuici, w X V I I I w . p r y m a t przejęli p i j a r z y . Z i n n y c h zakonów
p r o w a d z ą c y c h akcję m i s y j n ą n a w s i w y m i e n i ć n a l e ż y księży

misjonarzy

o r a z p o l s k i z a k o n m a r i a n ó w , m a j ą c y s w ą siedzibę w P u s z c z y

Korabiewic-

kiej n a Mazowszu.
W

okresie

k o n t r r e f o r m a c j i zaczęto zwracać większą uwagę n a obec­

ność p a r a f i a n
kanocnej,
wzorem

n a nabożeństwach,

przestrzeganie
rzymskim

postów

odbywanie

corocznej

i t p . Jednocześnie

szereg n o w y c h

nabożeństw

spowiedzi

wiel­

Kościół

wprowadzał

(40-godzinne,

3-dniowe,

różańce, g o r z k i e

ż a l e ) . N a b o ż e ń s t w a s t a w a ł y się c o r a z dłuższe, c o r a z b a r ­

dziej w y s t a w n e ,

nabierały t e a t r a l n e g o

i

c h a r a k t e r u . T a w ł a ś n i e teatralność

b a r w n o ś ć n a b o ż e ń s t w m i a ł a zachęcać w i e r n y c h

uczestnictwa.
dziej

Jednocześnie

powierzchowny

nętrznych

reguł

ówczesna

c h a r a k t e r . S p r o w a d z a ł a się d o z a c h o w y w a n i a

zew­

i postów,

Sprawy

przybierała

udziału

w

nabożeństwach,

moralności, a t y m b a r d z i e j

l e m y d o k t r y n a l n e , schodziły n a d a l s z y p l a n

8 5

dla k a t o l i c y z m u polskiego

Wziąwszy p o d uwagę ów r o z b u d o w a n y

prob­

. W i e l e z t y c h cech, t a k c h a ­
z

okresu

kontrreformacji,

odnaleźć m o ż n a w r e l i g i j n o ś c i chłopskiej z p r z e ł o m u X I X i X X w .
k a t o l i c y z m u polskiego

nich
bar­

modłów, procesji, p i e l g r z y m e k .
rakterystycznych

do masowego w
coraz

chrześcijańskich

religijność

rytualizm i

8 6

powierzchowność

X V I I i X V I I I w . , przypuszczać można, że z

g i e m c z a s u m i m o zaleceń S o b o r u T r y d e n c k i e g o ,

sprawy katechizacji

bie­
wier­

n y c h z a c z ę ł y s t o p n i o w o schodzić w działalności d u c h o w i e ń s t w a n a d a l s z y
plan.

Wprowadzony

wielokrotnie w

po

Soborze T r y d e n c k i m

t z w . Katechizm

rzymski,

ciągu d w u n a s t ę p n y c h s t u l e c i w y d a w a n y ,

za­

w i e r a dosyć s z c z e g ó ł o w e i n s t r u k c j e d l a p l e b a n ó w , d o t y c z ą c e z a k r e s u

wie­

dzy

religijnej

nom. W

Polsce w

i zasad m o r a l n y c h , które m i e l i o n i przekazywać

rozdziale

parafia­

dotyczącym s a k r a m e n t u małżeństwa szczególnie

kreśla się n i e r o z e r w a l n o ś ć

związku małżeńskiego, prokreację

pod­

jako

jego

g ł ó w n y c e l , a p r z e d e w s z y s t k i m dominującą p o z y c j ę m ę ż a j a k o g ł o w y r o ­
dziny

8 7

. G ł ó w n y m obowiązkiem męża jest zabezpieczenie b y t u

ż o n y zaś w y c h o w a n i e
„domowego porządku"

rodzinie,

— p r z e d e w s z y s t k i m r e l i g i j n e — d z i e c i i strzeżenie
8 8

.

S p r a w y z w i ą z a n e ze s t o s u n k a m i w e w n ą t r z r o d z i n y p o r u s z a n e są w
techizmie

n o w a n i u " , z j a k i m m a ł ż o n k o w i e p o w i n n i się odnosić d o s i e b i e

85

XVII

S. C z a r n o w s k i ,
Reakcja
wieku, Dzieła, t. I I , W a r s z a w a

S. C z a r n o w s k i ,
Kultura
t I , W a r s z a w a 1959, s. 88-107.
8 8

katolicka
w Polsce
1956, s. 165.
religijna

Katechizm
według uchwały S. Konsylium
żony..., t. I I , K r a k ó w 1789, s. 649 n.
87

88

Ka­

j e d y n i e w f o r m i e o g ó l n i k o w y c h zaleceń o „ s z a c u n k u " c z y „ u s z a ­

Tamże, s. 667-669.

wiejskiego

w

końcu
ludu

Trydentskiego

XVI

wzajemnie

i

początku

polskiego,

Dzieła,

dla plebanów

uło­

MAŁŻEŃSTWA

CHŁOPSKIE

W

XVIII

155

WIEKU

i w y r a ź n i e schodzą n a d a l s z y p l a n . W s z y s t k i e

głoszone w r o z d z i a l e o s a ­

kramencie

zresztą

małżeństwa

zasady

są, p o d o b n i e

ułatwienia d u c h o w n y m i c h u z a s a d n i e n i a

poparte

jak w

innych, dla

cytatami z Pisma

św.

i o j c ó w Kościoła. W ą t p i ć j e d n a k n a l e ż y , c z y w i e j s c y p r o b o s z c z e w y k ł a d a j ą ­
c y s w o i m p a r a f i a n o m o w ą n a u k ę o m a ł ż e ń s t w i e u c i e k a l i się d o
w Katechizmie

zawartej

argumentacji. Prawdopodobnie rzadko wykracza­

rzymskim

l i p o z a p o p u l a r n e w o w y m c z a s i e Nauki

katechizmowe

89

, przeznaczone d l a

„ m a ł y c h d z i a t e k i l u d z i p r o s t y c h " . T e s a m e treści z a s a d n i c z e ,

które za­

wierał

w

Katechizm

rzymski,

Nauki

podawały

katechizmowe,

formie

u p r o s z c z o n y c h p y t a ń i o d p o w i e d z i , b e z c y t a t ó w z P i s m a św. i o j c ó w K o ­
ścioła, a l e za t o b a r d z i e j u s z c z e g ó ł o w i o n e i p o p a r t e n i e k i e d y p r z y k ł a d a m i .
Wszystko

j e d n a k , co z n a j d u j e m y

n a t e m a t małżeństwa w

m a c h , t o j e d y n i e zasady p o d s t a w o w e ,
Nauk

obu katechiz­

uniwersalne i nawet w

przypadku

n i e przeznaczone wyłącznie d l a o d b i o r c y

katechizmowych

wiejskie­

go. P o z a w i e l o k r o t n i e z a l e c a n y m p r z y o k a z j i s t o s u n k u ż o n y d o m ę ż a c z y
dzieci
w

do

rodziców,

posłuszeństwie

n i c h znaleźć c o k o l w i e k ,

omawianego

wobec

wszelkiej

władzy ,

trudno

9 0

co w sposób b e z p o ś r e d n i n a w i ą z y w a ł o b y

w y ż e j s y s t e m u oddziaływania przez dwór n a s p r a w y

do

zwią­

zane z małżeństwami p o d d a n y c h .
Nauczanie

zasad w i a r y i m o r a l n o ś c i n i e ograniczało się j e d n a k d o k a ­

t e c h i z m u . J . S. B y s t r o ń p i s z e w r ę c z , że n a u k ę kościelną s z e r z o n o p r z e d e
w s z y s t k i m p r z e z k a z a n i a i że o n e miały n a j b a r d z i e j

istotny wpływ na

w i e ś . Słuchano i c h chętnie „ z u z n a n i e m i p o d z i w e m ,

zwłaszcza ż e k a z n o ­

dzieja n i e poprzestawał n a samej nauce w i a r y , ale włączał w kazanie ca­
ły szereg

elementów

legendarnych

i nowelistycznych,

świeckich, o p o w i a d a ł o t y m , c o się n a ś w i e c i e d z i e j e "

9 1

czasem

zupełnie

. Kazania

bywały

o k a z j ą d o w y t y k a n i a p a r a f i a n o m p r z y w a r i z ł y c h skłonności, w

kazaniach

też — j a k pisze B . B a r a n o w s k i — gromił n i e j e d e n proboszcz

zatwardzia­

łych „bezżenników"

9 2

.

T o g r o m i e n i e z a m b o n y l u d z i , którzy bez i s t o t n y c h p o w o d ó w

pozosta­

w a l i w s t a n i e b e z ż e n n y m , b y ł o zresztą n i e t y l k o z g o d n e z i n t e r e s a m i d w o ­
ru.

Również

w

opinii

społeczności w i o s k o w e j

p a n n a n i e b y l i j e j pełnowartościowymi

stary

członkami

i

kawaler
często

czy

stara

stawali

jię

p r z e d m i o t e m ż a r t ó w i k p i n ze s t r o n y o t o c z e n i a . M a m y t u j e d n a k d o c z y ­
n i e n i a z p r z y p a d k i e m , k i e d y treści głoszone z a m b o n y

były

wyjątkowo

n i e s k o m p l i k o w a n e i zgodne z u t r w a l o n y m i przez tradycję poglądami l u d ­
ności w i e j s k i e j , i c h z r o z u m i e n i e

zatem i ewentualna akceptacja

nie na­

stręczały s ł u c h a c z o w i p o w a ż n i e j s z y c h trudności. W w i ę k s z o ś c i j e d n a k w y ­
padków podstawowe

89

Nauki

nawet

katechizmowe

wiedziach...podane,

zasady e t y k i i d o g m a t y k i z a w a r t e

dla łatwiejszego

pojęcia

w krótkich

Berdyczów 1779.

90

Tamże, s. 235-236.

9 1

J . S. B y s t r o ń ,

Kultura

ludowa,

Warszawa

9 2

Baranowski,

Kultura

ludowa...,

s. 320.

1947, s. 132.

pytaniach

w

nauce
i

odpo­

156

ANDRZEJ

k a t e c h i z m u c z y k a z a n i a c h natrafiały

WOZNIAK

w

środowisku w i e j s k i m n a n i e p o ­

datną g l e b ę . Z a p o r ą d l a n a u k i o d o g m a c i e s t a w a ł się chłopski s e n s u a l i z m
i

niechęć d o a b s t r a k c j i , a k o ś c i e l n y

sprzeczny

z codziennym

w kulturze normami moralnymi
N i e inaczej

wykład

doświadczeniem

prawdopodobnie

9 3

etyki

bywał

społecznym

przeważnie

i ugruntowanymi

.

b y ł o z e f e k t a m i głoszonej p r z e z

n a u k i o małżeństwie. W i e ś przyjmowała

Kościół

z n i e j p r z e d e w s z y s t k i m t o , co

już wcześniej u t r w a l o n e b y ł o w t r a d y c j i . T a k n p . s t w i e r d z e n i e , że zasad­
niczym

celem

oczywiste

małżeństwa

jest

prokreacja

było

d l a ludności

wiejskiej

i n i e b u d z i ł o ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i , p o d o b n i e zresztą, j a k t o , że

g ł o w ą r o d z i n y j e s t m ę ż c z y z n a , k o b i e t a zaś j e s t p o d d a n a j e g o w o l i . N i e
była już t a k o c z y w i s t a n p . zasada nierozerwalności związku

małżeńskie­

go, t a k m o c n o

Trydenckie­

p r z e z K o ś c i ó ł podkreślana o d c z a s ó w S o b o r u

go. O t y m , ż e w
w

świadomości

kowo

X V I I w . n i e była o n a jeszcze

chłopskiej

świadczą

dane

zbyt

silnie

l i c z n y c h p r z y p a d k a c h p o r z u c a n i a współmałżonka

W XVIII-wiecznej
jedynym

sposobem

w s i mazowieckiej

zerwania

gdyż przeprowadzenie

utrwalona

źródłowe, mówiące o s t o s u n ­
i rodziny.

ucieczka o d męża czy żony była

niechcianego

czy nieudanego

procesu unieważniającego

małżeństwa,

b y ł o , ze w z g l ę d u

cho­

c i a ż b y n a j e g o k o s z t y , p r a k t y c z n i e d l a chłopa n i e m o ż l i w e .
Wszystkie znane n a m z t e r e n u Mazowsza w y p a d k i opuszczenia
m a ł ż o n k a w i ą ż ą się ze z b i e g o s t w e m .

współ­

N a j c z ę ś c i e j , b o w p o n a d 70°/o p r z y ­

padków, u c i e k a l i o d żon m ę ż o w i e . C h a r a k t e r y s t y c z n e , że w ś r ó d k o b i e t
9 i

w i e j s k i c h opuszczających s w o j e r o d z i n y znaczną część s t a n o w i ł y t e , k t ó ­
r e uciekały z ż o ł n i e r z a m i

9 S

. N i e zawsze j e d n a k ucieczka

współmałżonka

p o w o d o w a ł a t r w a ł y r o z p a d m a ł ż e ń s t w a . Chociaż ze ź r ó d e ł r z a d k o
dujemy

się, c o b y ł o p o w o d e m

dowia­

porzucenia przez poddanego rodziny, t o

n i e k t ó r e w y p a d k i świadczą, ż e p r z y c z y n y t e n i e m i a ł y n i e k i e d y

żadnego

z w i ą z k u ze s t o s u n k a m i p a n u j ą c y m i w r o d z i n i e . Z d a r z a ł o się, ż e p o d d a n y
uciekał z r o d z i n n e j w s i , g d y ż n i e m ó g ł podołać o b o w i ą z k o m p a ń s z c z y ź n i a ­
nym,

a znalazłszy w i n n e j o k o l i c y l e p s z e w a r u n k i , s p r o w a d z a ł d o s i e b i e r o ­

dzinę. Z d a r z a ł o się r ó w n i e ż , j a k b y ł o w p r z y p a d k u chłopa ze w s i B . W a ­
lickiego —

J e z i o r a , ż e p o d d a n y , k t ó r y z b i e g ł ze w s i porzucając

O b s z e r n i e o m a w i a to z a g a d n i e n i e C z . H e r n a s w
s. 95-108), por. także C z a r n o w s k i , Kultura
religijna...
9 3

cytowanej

rodzinę

pracy

{t. I I ,

A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 36, k. 238, r. 1741, w . N a b o r o w o , pow. z a k r o ­
c z y m s k i ; G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 16, k. 628, r. 1729, w. K a d ł u b o w o , p o w . w y s z o ­
g r o d z k i ( d w a p r z y p a d k i ) ; G r o d z k i e C i e c h a n . r e i . I I , 52, k. 202-203, X V I I I w. wieś
Nocpolsk, p o w . w y s z o g r o d z k i ( d w a p r z y p a d k i ) ; G r o d z k i e C i e c h a n . r e i . П , 52,
k. 38-49, X V I I I w . wieś K o b y l n i k i , pow. w y s z o g r o d z k i ( d w a p r z y p a d k i ) ; A r c h .
M . W. I A/58, r. 1798, w. J e z i o r a , z. c z e r s k a ; G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 61, k. 687,
r. 1759, w. S t r z e m b o w o Górne, pow. z a k r o c z y m s k i ; G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 36, k. 241,
w. Trębki, p o w . z a k r o c z y m s k i .
S i

N a przykład d w a p r z y p a d k i u c i e c z k i żon od mężów „z w o j s k i e m
s k i m " , w. B o r y s z e w o , A D P , s y g n . 86, k. 191, r. 1773.
9 5

moskiew­

MAŁŻEŃSTWA

CHŁOPSKIE

W

XVIII

157

WIEKU

w s k u t e k z a t a r g u z dzierżawcą, zamierzał wrócić p o u p ł y w i e j e g o k o n t r a k ­
t u dzierżawnego
kontakt

9 6

. N i e k t ó r z y ze z b i e g ł y c h p o d d a n y c h , z e r w a w s z y n a stałe

z rodziną,

zawierali

przybranym nazwiskiem.

n o w e z w i ą z k i małżeńskie, p r z e w a ż n i e p o d

Wzmianki

wówczas do w y k r y c i a , z n a j d u j e m y

o

przypadkach

bigamii,

trudnych

w źródłach z t e r e n u M a z o w s z a dosyć

rzadko '.
9 7

s 6

A G A D , A r c h . M . W. I A/58, r. 1798.

9 7

W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a ,

op.

cit.,

z m a z o w i e c k i e j w s i Małocice (z. w a r s z a w s k a ) .

s.

140 p r z y t a c z a

taki

przypadek