Cyfrowa Etnografia

14085f6ca961fdfca87bcc1a314ff48e.pdf

Media

Part of Studia etnologiczne na uniwersytetach polskiech po roku 1989 / LUD 2003 t.87

extracted text

Lud, t. 87,2003

I. STUDIA I MATERIALY

ZBIGNIEW JASIEWICZ
ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza

STUDIA ETNOLOGICZNE NA UNIWERSYTETACH
POLSKICH PO ROKU 1989

Etnologia w tytule tego artykułu oznacza oficjalną nazwę kierunku studiów
uniwersyteckich w Polsce, potwierdzoną uchwałą Rady Głównej Szkolnictwa
Wyższego z dnia 23 kwietnia 1992 roku, wprowadzoną w miejsce wcześniej
obowiązującej nazwy etnografia. Ten kierunek studiów swoim programem
obejmuje zespół dyscyplin naukowych określanych jako "nauki etnologiczne", w którym obok etnologii występuje również antropologia kulturowa czy
społeczna, a także folklorystyka, studia nad sztuką ludową i nieprofesjonalną
oraz etnomuzealnictwo. Celem artykułu jest przedstawienie sytuacji na tych
uniwersytetach, które prowadzą w Polsce studia etnologiczne oraz zaprezentowanie informacji o programach i warunkach nauczania, sposobach przyjmowania na studia, liczbie studentów i doktorantów, stanie kadry nauczającej, o realizacji założonego przepisami profilu absolwenta, wreszcie o specyfice poszczególnych ośrodkówl.
Dodatkowym zadaniem tych rozważań jest próba odpowiedzi na pytanie,
w jakim zakresie i stopniu na studia etnologiczne wpłynęła transformacja ustrojowa realizowana w Polsce od roku 1989. Czy miała ona zasadniczy wpływ
na ich obecny ksztah, czy też zaobserwowane zmiany wynikają po prostu
z naturalnego procesu adaptacji tej dyscypliny do zmieniającego się otoczenia
I Autorzy korzystali m.in. z materiałów
przygotowanych przez instytuty i katedry etnologii dla
celów akredytacji kierunku etnologia dokonanej przez Uniwersytecką Komisję Akredytacyjną iPaństwową Komisję Akredytacyjną, a także z informatorów opracowanych przez poszczególne ośrodki oraz z dodatkowych informacji uzyskanych bezpośrednio od kierowników placówek etnologicznych.

14

Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Pasem-Zieliński

społeczno-kulturowego w naszym kraju i nowych trendów interpretacyjnych
w światowej humanistyce i naukach społecznych. Nie uprzedzając wniosków
końcowych, już teraz można stwierdzić, że studia te, wprawdzie przekształcające się po roku 1989, stanowią również kontynuację długich dziejów nauczania etnologii na uniwersytetach polskich.
Ich początki sięgająpołowy XIX wieku, kiedy to w roku akademickim 1851/52
profesor geografii i poeta Wincenty Pol zaczął prowadzić wykłady z etnografii na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Odrębne studia etnologiczne
stały sięjednak możliwe dopiero po powołaniu uniwersyteckich katedr etnologii: pierwszej na Uniwersytecie im. Jana Kazimierza we Lwowie w roku
1910, kierowanej przez Stanisława Ciszewskiego, i następnych, na Uniwersytecie Poznańskim w roku 1919, zajętej przez Jana Stanisława Bystronia,
z kolei dwóch katedr na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, w roku
1925 obsadzonej przez Jana Stanisława Bystronia i w roku 1926 założonej
dla Kazimierza Moszyńskiego. Rok później powstała Katedra Etnologii we
Wilnie, której kierownikiem została Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa, a w roku 1934 dwie katedry na Uniwersytecie Warszawskim: Katedra Etnografii Polski prowadzona przez Cezarię Baudouin de
Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczową (Zadrożyńska, Zamojska, 2002, s. 6)
i Katedra Etnologii Ogólnej i Etnografii Obcej, którą objął Stanisław Poniatowski (Gładkowski, 2001, s. 32).
W roku 1926 ujednolicono w Polsce charakter i formę dyplomów magisterskich studiów etnologicznych, określając je jako uzyskane z filozofii,
z zakresu antropologii, etnografii z etnologią i prehistorii (Rozporządzenie ...,
1927). W ten sposób podkreślono silnie związki etnologii z przyrodniczymi
(biologicznymi) naukami antropologicznymi, co wywołało sprzeciw części
uczonych, pragnących widzieć etnologię w sposób jednoznaczny w zespole
nauk humanistycznych. W okresie II wojny światowej zamknięte zostały
wszystkie polskie uniwersytety. Etnologii nauczano jednak potajemnie, ale
oczywiście w bardzo ograniczonym zakresie, m.in. na Tajnym Uniwersytecie
Ziem Zachodnich w Warszawie, prowadzonym przez profesorów z Poznania
i tajnym Uniwersytecie Warszawskim. Wykładano ją również na Polskim
Uniwersytecie na Obczyźnie, założonym w roku 1940 w Londynie. Po wojnie, mimo dużych strat kadrowych i materialnych (zgony, ciężkie choroby
i emigracja kilku profesorów), odbudowano te katedry etnologii, które istniały przed wojną, na uniwersytetach nadal znajdujących się w granicach państwa polskiego, i zaczęto tworzyć nowe placówki, początkowo jako katedry
etnologii, później zamieniane na katedry etnografii.
Charakter studiów etnologicznych i ich programy zmieniały się w zależności od etapu rozwoju nauki, specyficznych zainteresowań ośrodków uniwersyteckich prowadzących edukację studentów etnologii i przekształceń zachodzących w życiu politycznym i społecznym Polski powojennej. Od lat 20.

Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989

15

do początku lat 50. XX wieku studia te realizowane były przede wszystkim
w wyraźnych związkach z antropologią fizyczną i archeologią, w czym zbliżały się do klasycznego (amerykańskiego) modelu nauk antropologicznych.
Począwszy od roku akademickiego 1950/51 nastąpiła likwidacja samodzielności etnologii jako kierunku studiów, który połączono z archeologią (Polski)
i archeologią klasyczną (śródziemnomorską), tworząc w ten sposób jednolity
dla całego kraju model studiów z zakresu historii kultury materialnej. Wzorując się na radzieckich dyrektywach, wzmocniono w ten sposób historyczny
charakter etnologii, teraz określanej już tylko jako etnografia, którą w gruncie rzeczy zaczęto traktować jako naukę pomocniczą historii.
Poczynając od końca lat 50., a więc po przezwyciężeniu stalinizmu, zaczęto zwracać większą uwagę na znaczenie zagadnień społecznych. Wraz z reaktywacją socjologii przywrócono także samodzielność kierunkowi "etnografia", który coraz bardziej zainteresowany problematyką współczesną zacieśniać zaczął swe związki z socjologią. Poczynając od lat 70. stopniowo zaczęto
przywracać więzi etnologii z antropologią, ale już nie biologiczną, lecz kulturową i społeczną. Wyrazem tej tendencji stały się zmiany w oficjalnych nazwach placówek. Etnografia zastąpiona została znów etnologią, do której zaczęto dodawać i antropologię kulturową, podkreślając w ten sposób, iż polska
etnologia chce czerpać inspiracje zarówno ze swego oryginalnego dziedzictwa badawczego minionych pokoleń, jak i z doświadczeń czołowych światowych ośrodków antropologicznej myśli. Dzisiaj część placówek uniwersyteckich prowadzących kierunek - etnologia (Warszawa, Poznań, Wrocław, Kraków) ma już nazwy dwuczłonowe: katedra (instytut) etnologii i antropologii
kulturowej.
Ta dwoistość odzwierciedla jednak nie tylko nowy profil edukacji i badań,
ale jest także związana z koniecznością respektowania ministerialnych przepisów określających arbitralnie nazwy dla poszczególnych kierunków nauczania. W takim oficjalnym rejestrze figuruje etnologia, natomiast nie ma antropologii kulturowej. Nie można więc byłoby kształcić tylko antropologów kulturowych, bowiem z punktu widzenia przepisów obowiązujących w Polsce
nie ma takiego kierunku kształcenia. O wpisanie antropologii kulturowej na
listę dyscyplin naukowych uznanych w Polsce i rozpoczęcie prac nad utworzeniem najpierw specjalizacji, a następnie kierunku studiów, jako pierwszy
zaapelował w roku 1995 Krzysztof 1. Brozi. W roku 2003 Komitet Nauk Etnologicznych PAN postanowił zwrócić się do władz z wnioskiem o oficjalne
uznanie antropologii kulturowej za kierunek kształcenia uzupełniający dotychczasowy program studiów etnologicznych.
Nieoczekiwanie w nowej, demokratycznej Polsce znów pojawiła się inicjatywa osłabienia etnologii. Próbę likwidacji etnologii jako samodzielnego
kierunku studiów i przekształcenia jej w specjalność w ramach studiów historycznych podjęła Rada Główna Szkolnictwa Wyższego w swej uchwale

16

Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński

z dnia 28 listopada 1991 roku. Jednakowoż zdecydowany opór środowiska
etnologicznego, podobnie jak i przedstawicieli innych kierunków również tą
niefortunną decyzją pozbawionych samodzielności (m.in. archeologii, historii sztuki i muzykologii), zapobiegł wprowadzeniu tej uchwały w życie.
Obecnie 5-letnie studia etnologiczne prowadzone są przez instytuty i katedry następujących uniwersytetów: l. Instytut Etnologii Uniwersytetu Śląskiego, Filia w Cieszynie (od roku 1995); 2. Instytut Etnologii i Antropologii
Kultury Uniwersytetu Jagiellońskiego; 3. Katedrę Etnologii Uniwersytetu
Łódzkiego (od roku 1946, z przerwą w latach 1955-1961 oraz 1969-1972);
4. Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu (z przerwą w latach 1956-1957 i w roku akademickim
1970/1971); 5. Katedrę Etnologii Uniwersytetu im. M. Kopernika w Toruniu
(od roku 1945, studia przerwane w 1953 roku i wznowione w roku 1999);
6. Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego; 7. Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego (od roku 1946). Cztery placówki (w Łodzi, Poznaniu, Warszawie i Toruniu) działają w ramach Wydziałów Historycznych, Katedra w Łodzi usytuowana jest na Wydziale Filozoficzno-Historycznym, Katedra we Wrocławiu
na Wydziale Nauk Historycznych i Pedagogicznych, natomiast Instytut
w Cieszynie jest częścią Wydziału Etnologii i Nauk Pedagogicznych Uniwersytetu Śląskiego (od 1 września 2003).
Dzisiejsze usytuowanie etnologii na wydziałach historycznych jest oczywiście spadkiem po okresie PRL-u i latach traktowania naszej dyscypliny
jako typowo historycznej. Obecnie ta struktura organizacyjna niewiele ma
wspólnego z profilem współczesnej etnologii, coraz bliższej studiom kulturowo-antropologicznym. Pod względem merytorycznym byłoby przecież bardziej zasadne, aby etnologia, jako dyscyplina wyrastająca z tradycji nauk humanistycznych, i antropologia kulturowa, mocno osadzona w naukach społecznych, mogły rozwijać się na wydziałach podejmujących zbliżoną tematykę,
a więc przede wszystkim na wydziałach społecznych. Póki co tak jednak nie
jest i niewiele zapowiada zmianę tej sytuacji.
Obok wymienionych katedr i instytutów kształcenie w zakresie etnografii
prowadziła w okresie powojennym także Katedra Etnografii Ogólnej i Nauk
Społecznych UJ w Krakowie (po roku 1956 przekształcona w Katedrę Etnografii Ogólnej i Socjologii), której cechą charakterystyczną było "łączenie
problematyki etnograficznej z socjologiczną ... zbliżone do kierunku reprezentowanego przez tzw. antropologię społeczną" (Sprawozdania, 1966, s. 758)2.

2 Pod kierunkiem prof. K. Dobrowolskiego,
prof A. Waligórskiego i prof. W. Kwaśniewicza
uzyskało w niej w latach 1947-1974 dyplom magistra z zakresu etnografii 55 absolwentów (Kulesza-Zakrzewska, 1979, s. 6 i n.).

Oskar Kolberg (1814-1890)

Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989

17

Kształcenie prowadziła również nie istniejąca już dziś Katedra Etnografii na
UMCS w Lublinie3. Wszystkie działające obecnie ośrodki, poza krakowskim
i toruńskim, obok studiów dziennych prowadzą także studia wieczorowe lub
zaoczne. Etnologia i antropologia kulturowa w ostatnich latach stała się popularna jako atrakcyjna dyscyplina kulturologiczna, dlatego też wykłady z tego
zakresu zostały włączone do wielu kierunków studiów prowadzonych na wydziałach humanistycznych i społecznych (na socjologii, historii, archeologii,
psychologii, filologii polskiej i neofilologiach obcych).
Etnologia pojawiła się także i na innych wydziałach, zalecana jako tzw.
przedmiot "humanizujący" dla adeptów kierunków przyrodniczych i ścisłych.
Specjalny status uzyskała etnologia na niektórych kierunkach pokrewnych
stając się tam istotnym elementem kształcenia. Z taką sytuacją spotykamy się
na studiach realizowanych m.in. przez Katedrę Historii i Etnologii Religii
Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Zakład Misjologii, Religiologii i Etnologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie i Katedrę Etnokulturologii i Edukacji Regionalnej Szkoły Wyższej im. Pawła Włodkowica w Płocku. Należy tu zauważyć, iż mimo żywiołowego rozwoju po roku 1989 wyższych
szkół niepaństwowych, żadna z nich nie zdecydowała się dotychczas na to,
aby kształcić etnologów. Powody ku temu są zapewne co najmniej dwa. Po
pierwsze kierunek ten nie należy do tych, które swą atrakcyjnością rynkową
przyciągałyby tłumy kandydatów, po drugie zaś szczupłość środowiska profesorów etnologii w Polsce, przy wymogach ministeńalnych określających
tzw. minimum kadrowe dla samodzielnego kierunku kształcenia (co najmniej
3 samodzielnych pracowników naukowych na studiach licencjackich), utrudnia skompletowanie inicjującego zespołu dydaktycznego.
Źródła do opisu i analizy kształcenia etnologów, również z czasów nam
najbliższych, są rozproszone i niełatwo dostępne. Kształcenie to tylko wyjątkowo stawało się przedmiotem refleksji i opracowania. Warto odnotować dwa
ostatnio opublikowane, podobne w treści, artykuły J. Muchy (2002; 2003)
oraz artykuł Z. Jasiewicza i A. Posem-Zielińskiego
(2003), oparty zresztą na
materiałach wykorzystanych w przedstawionym tutaj tekście. Ich wartość
polega na informowaniu o studiach etnologicznych
i antropologicznych
w Polsce czytelnika spoza Polski. Artykuły 1. Muchy, mające szerszy zakres,
bo informujące o nauczaniu antropologii również w ramach socjologii, w odniesieniu do studiów etnologicznych korzystająjednak z niepełnych i niesprawdzonych danych.

J Powołano ją jako Zakład Etnografii i Etnologii przy Wydziale Przyrodniczym
w roku 1945,
pod kierunkiem prof. 1. Gajka. Rekrutację na kierunek etnografia wstrzymano w roku 1950, zajęcia
trwały do roku 1953. W latach 1961-1967 ośrodek ponownie kształcił studentów pod kierunkiem
prof. R. Reinfussa. W sumie wypromował 29 magistrów z zakresu etnografii (Sprawozdania, 1966,
761; Kulesza-Zakrzewska,
1979, s. 17 i n.).

18

Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński

Programy nauczania i ich realizacja
Programy nauczania na kierunku "etnologia" stały się porównywalne
w skali Polski i ułatwiły studentom zmianę miejsca studiowania w wyniku
"Uchwały Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego w sprawie określenia minimalnych wymagań programowych" z dnia 25 lutego 1999 (Dziennik Urzędowy Ministerstwa Edukacji Narodowej, nr l, z dnia 26 kwietnia 1999, poz.
11), powtórzonej jako "Standardy nauczania dla kierunku etnologia" w roku
2002 (Dziennik Ustaw, nr 116, z 2002 roku). Określają one czas studiów na
5 lat (lO semestrów) i liczbę zajęć na około 2500 godzin, w tym 1260 godzin
ujętych w standardach nauczania. Wyróżniono w nich trzy grupy przedmiotów: A. Przedmioty kształcenia ogólnego; B. Przedmioty podstawowe; C. Przedmioty kierunkowe oraz D. Praktyki terenowe lubli muzealne, w wymiarze minimalnym 2 tygodni.
Do przedmiotów kształcenia ogólnego zaliczono: 1. historię filozofii i filozofię kultury (60 godz.); 2. podstawy nauki o języku (30 godz.); 3. metodologię nauk społecznych z elementami logiki (60 godz.); 4. elementy historii
i prahistorii (60 godz.); 5. przedmioty do wyboru (30 godz.); 6. języki obce
(120 godz.) oraz 7. wychowanie fizyczne (60 godz.). Do przedmiotów podstawowych, tworzących rdzeń wykształcenia etnologicznego,
zaliczono:
1. wstęp do etnologii (90 godz.); 2. historię etnologii (60 godz.); 3. metodykę
badań etnograficznych
i laboratorium danych empirycznych (150 godz.);
4. etnografię (kulturę ludową) Polski (60 godz.); 5. etnografię Europy (60
godz.) oraz 6. etnografię krajów pozaeuropejskich (60 godz.f. Nowego znaczenia nabrało nauczanie historii etnologii (w tym także antropologii kulturowej i społecznej), którego zadaniem winno być ukazanie studentom nie tylko
światowego wymiaru uprawiania naszej dyscypliny, ale również podkreślanie jej narodowej specyfiki (Jasiewicz, 2001, 10 i n.). Choć ten rdzeń etnologicznych studiów określony został 5 lat temu, to w istocie niewiele różni się
on od "minimum programowego" z lat wcześniejszych. Dlatego też w opinii
wykładowców, mimo wprowadzonych
doń nowelizacji, nie przystaje on
w pełni ani do profilu współczesnej etnologii, ani też do palących potrzeb
dostosowania kształcenia do wymogów rynku pracy.

4 Lista przedmiotów podstawowych
ze "Standardów ..." różni się od zamieszczonej w "Wykazie
podstawowych przedmiotów kierunkowych. Kierunek studiów: etnografia" Ministerstwa Nauki
i Szkolnictwa Wyższego z roku 1986. Brakuje na niej "Teorii kultury" i "Sztuki ludowej" natomiast
dodano ,,Metodykę badań etnograficznych i laboratorium danych empirycznych". W programie
z roku 1986 znacznie szerzej jednak potraktowano praktykę zawodową oraz ćwiczenia terenowe:
"Praktyka zawodowa - 4 tygodnie; ćwiczenia terenowe - l Otygodni, w tym 2 tygodnie międzyuczelnianego obozu etnograficznego; objazdY terenowe - 2 tygodnie".

Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989

19

Przedmioty kierunkowe, tworzące ofertę specjalistyczną przedstawianą
przez każdy etnologiczny ośrodek uniwersytecki, obejmują: l. etnografię poszczególnych obszarów kulturowych świata (120 godz.); 2. metody interpretacji kultury (120 godz.) oraz 3. folklorystykę i sztukę ludową (120 godz.).
Coraz większą wagę przywiązuje się do wykładów i ćwiczeń poświęconych
współczesnej kulturze polskiej, a także tym zagadnieniom, które wiążą się
z zachodzącymi procesami integracji europejskiej oraz postępującej globalizacji. W tym celu proponuje się studentom zajęcia omawiające kulturowe i społeczne problemy poszczególnych rejonów Europy, Wschodu, Ameryki i innych
terenów świata. Studenci zostali zobowiązani, w zależności od realizowanych
tematów prac magisterskich, do uczestniczenia w co najmniej czterech wykładach (120 godz.) z zakresu przedmiotów kierunkowych, a także w konwersatorium (60 godz.) i naturalnie w seminarium magisterskim (120 godz.).
Obok przedmiotów obligatoryjnych, kończonych zazwyczaj egzaminem, prowadzone są zajęcia fakultatywne, wymagające zwykle zaliczeń.
Większość ośrodków prowadzi studia dwustopniowe, najpierw licencjackie, trwające trzy lata, następnie magisterskie, dwuletnie. W istocie jednak są
to tylko dwa etapy jednolitych studiów etnologicznych, które ukończyć można, jeśli realizuje się program, po pięcioletnim cyklu nauki. Taki system wprowadzony został w latach 90. w wyniku oddolnych inicjatyw poszczególnych
placówek, które dostosowywać zaczęły swoje programy do standardów Unii
Europejskiej, choć reformy te nie miały umocowania prawnego. W Warszawie zróżnicowano studia etnologiczne, wprowadzając dodatkową rekrutację
na drugi ich stopień, nazwany uzupełniającym. Warunkiem przejścia na drugi
stopień jest uzyskanie co najmniej oceny dobrej ze studiów licencjackich
i pracy dyplomowej oraz pozytywnego wyniku rozmowy kwalifikacyjnej. System ten premiuje studentów z dobrymi wynikami i zabezpiecza wysoki poziom absolwentów z dyplomami magistra, zapobiegając w ten sposób ujemnym skutkom kształcenia dużej liczby studentów, ale jednocześnie pozbawia
tych, którzy nie kontynuują dalszych studiów z etnologii, szans na zdobycie
pełnego wykształcenia uniwersyteckiego z tego zakresu. Na pierwszym etapie studiów dwustopniowych obowiązuje zaliczenie tzw. laboratorium dyplomowego, służącego przygotowaniu pracy licencjackiej. Natomiast na drugim
etapie należy uczestniczyć przez cztery semestry w seminariach magisterskich,
aby pod kierunkiem samodzielnego pracownika naukowego przygotować pracę
magisterską. Od czasu wprowadzenia przed kilku laty tego dwustopniowego
systemu zauważyć można podnoszenie się poziomu prac magisterskich, szczególnie w tych wypadkach, w których student podejmuje temat będący kontynuacją, rozwinięciem czy nawiązaniem do wcześniejszej opracowanej dysertacji licencjackiej. W sposób naturalny głębiej wchodzi w temat, poświęca
mu więcej czasu, bardziej swobodnie formułuje swoje przemyślenia. Z kolei,
nawet jeśli diametralnie zmienia tematykę swej rozprawy, i tak zdobyte wcze-

20

Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński

śniej doświadczenie pisarsko-analityczne w sposób wyraźny odciska się korzystnie na poziomie pracy magisterskiej. Liczba przedmiotów i godzin zajęć
na studiach wieczorowych i zaocznych jest nieco mniejsza, a obowiązuje jednak realizacja wszystkich przedmiotów z grupy podstawowej i kierunkowej.
W poszczególnych ośrodkach w odmienny sposób realizuje się programy
indywidualnego trybu studiowania. We wszystkich ośrodkach prowadzone są
także studia równoległe, polegające na podjęciu, po pierwszym roku studiów
podstawowych, kształcenia na drugim kierunku. Odbywają się one w dwojaki sposób. Po pierwsze obejmują studentów etnologii zainteresowanych uzupełnieniem wiedzy w zakresie innych dyscyplin, po drugie natomiast dotyczą
studentów innych kierunków, którzy chcą poszerzyć swe wykształcenie o program oferowany przez etnologię. Trzeba powiedzieć, iż z każdym rokiem
wzrasta tego typu zainteresowanie obejmujące nie tylko studentów pokrewnych kierunków, np. socjologii czy historii, ale także i takich dziedzin, które
są dość odległe od etnologii, jak np. fizyka, prawo, ekonomia, różne filologie
itp. Choć dotychczas studia na drugim kierunku nie są praktyką powszechną
i nadal napotykają na poważne przeszkody natury organizacyjnej (np. brak
większych sal wykładowych limituje wielkości grup), to jednak ich rosnąca
popularność świadczy o konieczności dalszego ich upowszechnienia. Takie
studia zajmują ważne miejsce w strategii specjalizacyjnej studenta. Z jednej
strony pozwalają mu np. studiować zagadnienia pogłębiające i rozszerzające
jego zainteresowania, z drugiej zaś umożliwiają studentom, bardziej pragmatycznie nastawionym i studiującym kierunki zorientowane na zdobycie konkretnego zawodu, podjęcie dodatkowych studiów zaspokajających przede
wszystkim ich autentyczną pasję poznawczą. Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, a także kilka innych placówek,
uczestniczą od roku 1995 w programie tzw. Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych (MISH), umożliwiających szczególnie zdolnym studentom na zdobywanie wiedzy w zakresie kilku dyscyplin społecznych i humanistycznych.
Od kilku lat wszystkie ośrodki przygotowują co roku informatory dla studentów o programach i zasadach studiowania. Opracowania te mają bardzo
zróżnicowany stopień szczegółowości; jedne z nich obok krótkich, ogólnych
informacji na temat przedmiotu zawierają także dosyć szczegółowe syllabusy
wraz z informacjami bibliograficznymi, inne ograniczają się tylko do charakterystyki wykładu czy ćwiczenia, pozostawiając wykładowcom obowiązek
dostarczenia studentom bardziej konkretnych danych na temat przebiegu zajęć i niezbędnych lektur. Na wyróżnienie zasługuje informator z lat 2002
i 2003 przygotowany przez ośrodek warszawski, który zarówno pod względem edytorskim, jak i treściowym jest biuletynem bardzo atrakcyjnym, czytelnym i poręcznym. Takie informatory służą zarówno studentom etnologii
w lepszym zorientowaniu się w problematyce zajęć fakultatywnych, ułatwia-

Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989

21

jącym dokonanie trafnego wyboru odpowiedniego przedmiotu, jak i tym studentom z innych kierunków, którzy zainteresowani są tylko uczestniczeniem
w wybranych zajęciach organizowanych przez placówki etnologiczne. Informatory te są także pożytecznym źródłem informacji dla kandydatów na studia, którzy dzięki nim mają lepszy wgląd w program nauczania i program
badań i na tej podstawie mogą dokonać ostatecznego wyboru kierunku odpowiedniego dla swych zainteresowań.
Warunkiem prowadzenia kierunku studiów "etnologia" jest obecnie zatrudnienie w instytucie lub katedrze "co najmniej pięciu pracowników z tytułem
profesora lub stopniem naukowym doktora habilitowanego, reprezentujących
specjalności wchodzące w zakres danego kierunku studiów, w tym co najmniej trzech reprezentujących specjalności, z których uzyskiwane są dyplomy" (Uchwała Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego z 23 kwietnia 1992 roku
oraz Rozporządzenie Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 28 marca
2002 roku, Dziennik Ustaw nr 55, poz. 480 z 2002 roku).W tym gronie zatem,
obok etnologów, mogą to być przedstawiciele pokrewnych dziedzin (np.
w sytuacji etnologii folkloryści, etnomuzykologowie, historycy kultury, kulturoznawcy, socjologowie kultury, religioznawcy, filozofowie kultury itp.).
Spośród siedmiu uniwersyteckich ośrodków kształcących dziś etnologów warunek ten spełnia pięć placówek (Warszawa, Poznań, Kraków, Łódź i Cieszyn). Pozostałe zobowiązane zostały do pilnego uzupełnienia liczby profesorów i doktorów habilitowanych. W takiej sytuacji znalazła się odbudowywana po latach Katedra Etnologii na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu,
która stopniowo stabilizuje się zarówno pod względem kadrowym, jak i programowym. W gorszej sytuacji znalazła się Katedra Etnologii i Antropologii
Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego, która w roku 2003, na skutek braków kadrowych, wynikających z tzw. luki międzypokoleniowej, wolnego postępu awansów naukowych i transferu niektórych pracowników do innych placówek, nie uzyskała akredytacji Państwowej Komisji Akredytacyjnej i utraciła
prawo do naboru nowego rocznika studentów. Trzeba w tym miejscu zauważyć, iż przepisy określające wymóg posiadania aż pięciu samodzielnych pracowników naukowych na kierunku "unikatowym", jakim jest etnologia, są poważną przeszkodą w rozwoju studiów etnologicznych na uczelniach, które takiej dyscypliny jeszcze nie mają. Uczelnie w niektórych regionach kraju (np.
na Pomorzu Zachodnim, Gdańskim, Warmii i Mazurach, w Lubelskiem i Rzeszowskiem) nie mają możliwości uruchomienia etnologii, gdyż ewentualny transfer kadr z innych uniwersytetów mógłby zagrozić stabilności tych placówek.
Tymczasem sytuacja kadrowa w grupie samodzielnych pracowników naukowych w zakresie nauk etnologicznych jest wysoce niezadowalająca, jeśli przyjąć za kryterium wytyczne ministerialne. Wówczas bowiem w 7 placówkach
kształcących etnologów pracować powinno ok. 35 profesorów i doktorów habilitowanych z odpowiednich dziedzin, tymczasem jest ich tam obecnie 28 (tabl. I).

22

Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński

Tabl. I
Nauczyciele akademiccy - profesorowie i doktorzy habilitowani w zakresie nauk
etnologicznych na uniwersytetach polskich w roku 2003
Uniwersytet

Ogółem

prof.
tytularni

prof. uniwersyteccy.
docenci. doktorzy
hab.

IEiAKUW
Warszawa

9

2

2

2

3

IEiAK UAM
Poznań

8

4

3

I

O

Kat. Etn. UMK
Toruń

3

O

I

I

I

Kat. Etn. UŁ
Łódź

8

I

4

I

2

IEiAK UJ
Kraków

5

2

3

O

O

Inst. Etn. UŚ
Cieszyn

5

2

2

O

I

KaLEtn. UWr
Wrocław

5

O

2

I

2

Razem

43

11

17

6

9

prof. emerytowani
aktywnie wspoma·
gający proces dy·
daktyczny

Pracownicy wspo·
magający (z innych
ośrodków)

Źródło: informacje uzyskane we wrześniu 2003 roku z instytutów i katedr etnologicznych.

Tabl. II
Prowadzący zajęcia na studiach etnologicznych z grupy pracowników
tzw. "nie samodzielnych" na uniwersytetach polskich w roku 2003
Uniwersytet

Ogółem

Adiunkci i wykładowcy
ze stopniem dr

asystenci

IEiAKUW
Warszawa

15

10

2

3

IEiAK UAM
Poznań

26

14

O

12

Kat. Etn. UMK
Toruń

5

3

I

I

Kat. Etn. UŁ
Łódź

16

7

4

5

lEi AK UJ
Kraków

12

8

O

4

InsL Etn. UŚ
Cieszyn

16

5

4

7

Kat. Etn. UWr
Wrocław

17

10

O

7

Razem

107

57

11

39

Doktoranci prowadzący
zajęcia

Źródło: informacje uzyskane we wrześniu 2003 roku z instytutów i katedr etnologicznych.

Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989

23

Właśnie dlatego inicjatywy zakładania nowych katedr etnologii są z góry skazane na niepowodzenie. Szczególnymi wyjątkami w tym względzie jest oczywiście przykład Cieszyna, który spełnił warunek minimum kadrowego oraz
etnologii toruńskiej, nie spełniającej tych wymogów. Należy w tym miejscu
wspomnieć, iż najnowsze przepisy ministerialne wyeliminowały z tzw. minimum kadrowego tych pracowników samodzielnych, którzy pracująjednocześnie na dwóch uczelniach. Mogą oni nadal swą wiedzą wspierać słabsze placówki, ale nie mogą być zaliczani do zespołu dającego uczelni uprawnienia
do prowadzenia kierunku studiów, doktoryzowania czy prowadzenia przewodów habilitacyjnych. Stan zatrudnienia samodzielnych pracowników nauki
mających pełne uprawnienia akademickie, ale także i to, czy pracują oni na
jednym czy na dwóch etatach, wpływać oczywiście musi na intensywność
ich kontaktów ze studentami, liczbę prowadzonych przez profesorów wykładów, wielkość grup seminariów magisterskich i dostępność konsultacji. Tam,
gdzie profesorowie-"goście"
pojawiają się np. tylko na dwa dni w tygodniu,
są oni przeciążeni obowiązkami i z natury rzeczy mniej mogą poświęcić czasu studentom. Różna także w instytutach i katedrach jest liczba prowadzących zajęcia z grupy pracowników tzw. "niesamodzielnych" (tabl. II).
Poszczególne ośrodki etnologiczne różnicuje ponadto sposób realizacji
przedmiotów "kierunkowych" oraz typ i zawartość tematyczna zajęć fakultatywnych, zwykle opartych na pracach badawczych prowadzonych przez wykładowców tych kursów. W zależności od profilu zainteresowań naukowych
prowadzących nauczanie koncentruje się ono na wybranych regionach Polski
i Europy albo też wybiórczo upowszechnia wiedzę na temat różnych obszarów kulturowych innych kontynentów (np. Ameryki Łacińskiej w Poznaniu czy
Azji w Warszawie); raz kładzie większy nacisk na folklorystykę (np. w Cieszynie), to znów na sztukę ludową i nieprofesjonalną, czy też na współczesną kulturę popularną; w jednych ośrodkach więcej uwagi skierowuje się na zagadnienia teoretyczne, w innych na dobre opanowanie metodyki badań terenowych.
Największy nacisk na sprawy regionu bliskiego położeniu ośrodka kładzie niewątpliwie cieszyńska etnologia, w zrównoważony sposób traktuje kwestie polskie i analizę kultur pozaeuropejskich ośrodek poznański i warszawski, spory
nacisk na interpretację współczesnej kultury w jej nowych formach, wyrastających jednak często z dawnych wzorców, kładzie etnologia krakowska, natomiast w Łodzi dużą uwagę poświęca się problemom etnologii wielkiego miasta oraz zagadnieniom związanym z antropologią wizualną. Największy nacisk z kolei na dobre przeszkolenie studenta w zakresie metodyki i zdobycie
osobistych doświadczeń w zakresie badań terenowych kładzie się w Warszawie, natomiast w Poznaniu sporą uwagę programy edukacji poświęcają najnowszym prądom antropologicznym. W Cieszynie wreszcie studenci w najszerszym zakresie mają okazję zapoznać się w trakcie studiów z problematyką folklorystyczną. Tak więc mimo pewnego wspólnego mianownika w edukacji

24

Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński

etnologii, wynikającego z kanonu ministerialnego oraz dosyć jednorodnej sytuacji polskiej etnologii, wyrastającej z tożsamych tradycji, każdy z ośrodków
zachowuje w sposób naturalny swą specyfikę odzwierciedlaną zarówno w podejściach badawczych, jak i sposobie realizacji programu nauczania.
Transformacja ustrojowa po roku 1989 ostatecznie zamknęła długi okres
powojennych dziejów, w którym uczelnie państwowe, obok edukacji, były
także narzędziem indoktrynacji ideologicznej. Wprawdzie specjalne placówki służące tym celom w postaci tzw. katedr marksizmu-leninizmu
zostały zlikwidowane po roku 1956, to jednakże w programach studiów nadal znajdowały się obligatoryjne wykłady z filozofii marksistowskiej czy ekonomii politycznej socjalizmu i kapitalizmu. W programach nauczania dbano o to, aby
nie poruszać "zakazanych" tematów, choć trzeba przyznać, iż obszary objęte
tabu stopniowo zawężały się. Należały do nich głównie sprawy tyczące najnowszej historii, stosunków polsko-radzieckich,
krytyki działań partii komunistycznych, polemik z marksizmem lub rewizji marksizmu oraz, w zakresie
najbardziej interesującym etnologów, szereg kwestii etnicznych, przede wszystkim takich jak problematyka mniejszości żyjących w Polsce, polskiej diaspory na Wschodzie, problematyki żydowskiej, ukraińskiej czy niemieckiej.
Nowa "Ustawa o szkolnictwie wyższym" z dnia 12 września 1990 roku,
która nie objęła szkół wyznaniowych, stanowiła, że szkoły wyższe w Polsce
"działają na zasadzie wolności badań naukowych, wolności twórczości artystycznej i wolności nauczania". Tak więc ustawa ta gwarantowała rzeczywisty pluralizm poglądów, przyczyniając się do kreowania atmosfery wolności
w głoszeniu poglądów, na uczelniach wyższych. W ten sposób, co najmniej
od strony formalnej, usankcjonowana została sytuacja (istniejąca w etnologii
już wcześniej) umożliwiająca współistnienie w ramach poszczególnych ośrodków przedstawicieli różnych kierunków i orientacji charakterystycznych dla
współczesnej etnologii i antropologii kulturowej.
Cechą charakterystyczną dla studiów etnologicznych był i nadal pozostaje
bliski związek dydaktyki z działalnością badawczą prowadzoną w instytucie
lub katedrze. Związek ten przejawia się w przekazywaniu przez nauczycieli
akademickich własnych doświadczeń badawczych, a także we włączaniu studentów do badań prowadzonych w ośrodku. Zachowanie tej cechy w kształceniu nie jest obecnie łatwe ze względu na znaczny wzrost liczby studentów
i obciążeń pracowników zajęciami dydaktycznymi. Nadal jednak jest to po części
możliwe dzięki korelowaniu treści niektórych wykładów i innych zajęć
z pracami naukowymi nauczycieli akademickich, a także w wyniku uczestnictwa studentów w zajęciach określanych mianem laboratoriów etnograficznych,
powiązanych z pracami terenowymi ukierunkowanymi na zbieranie danych potrzebnych do projektów badawczych realizowanych przez pracowników.
Możliwości swobodnego przepływu studentów z jednych ośrodków do drugich, w cel nawiązania bezpośrednich kontaktów ze specjalistami, których

Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989

25

nie ma w rodzimej uczelni, zapewnić ma obecnie uruchomiony już ogólnopolski program wymiany studentów, tzw. "Most", natrafiający jednak ciągle
na przeszkody organizacyjne i finansowe. Jednakowoż dotychczasowe skromne
jeszcze doświadczenia wskazują, iż taka wymiana jest pożyteczna, potrzebna
i spotyka się ze sporym zainteresowaniem studentów. Pojawił się także postulat wymiany wykładowców pomiędzy ośrodkami, mający ożywić kontakty między uniwersytetami i wzbogacić ofertę dydaktyczną. Co ciekawe, idea
ta zgłaszana już była przez etnologów polskich w roku 1926 (Zjazd. .., 1927,
s. 126). Ta słuszna myśl jest tu i ówdzie dzisiaj realizowana, ale nie nadano
jej formy stabilnej, ograniczając się raczej do eksperymentów.
Co jakiś czas powraca także pomysł restytucji międzyuczelnianych
obozów etnograficznych, tak dobrze funkcjonujących w latach 60. i 70. Mogłyby
one zapobiec zamykaniu się w sobie poszczególnych placówek etnologicznych oraz dawałyby studentom niepowtarzalną okazję nawiązania kontaktów
międzyośrodkowych. Wzrost liczby studentów w kraju oraz znaczne koszty,
jakie organizacja takich obozów musiałaby za sobą pociągnąć, czyni tą inicjatywę niezwykle trudną do realizacji.
Ważną formą aktywizacji naukowej studentów, od dawna zresztą obecną
na studiach etnologicznych, jest ich działalność w studenckich kołach naukowych, występujących w każdym z ośrodków kształcących etnologów. Koła
naukowe organizują badania i wyprawy terenowe zarówno w Polsce, jak
i poza krajem, w tym także na obszary pozaeuropejskie, przygotowują konferencje naukowe, wystawy fotograficzne i przeglądy filmów etnologicznych,
inspirują pisanie przez studentów prac zamieszczanych w czasopismach naukowych i wydawnictwach seryjnych, wreszcie redagują własne czasopisma.
Wśród nich wyrói;nia się szczególnie pismo "Barbarzyńca", posiadające ISSN,
wydawane przez Koło Naukowe Etnologów z UJ oraz seria wydawnicza "Chata", wydawana przez studentów warszawskich, a publikująca większe prace,
będące rezultatem zespołowych badań terenowych. Bolączką większości kół
naukowych jest brak przeznaczonych dla nich pomieszczeń, związany z trudnościami lokalowymi instytutów i katedr, a także bardzo skromne środki finansowe uczelni przeznaczone na wspieranie ich działalności.
Od połowy lat 90. we wszystkich ośrodkach prowadzących studia etnologiczne zastosowano punktowy system zaliczeń zajęć powiązany z Europejskim
Systemem Transferu Punktów Kredytowych (ECTS). System ten, wprowadzony w krajach Unii Europejskiej w latach 80., umożliwił uniwersytetom polskim uczestnictwo w programie wymiany studentów Tempus (od roku 1996)
oraz SokratesIErazmus (od roku 1999). Wymiana ta, która w ostatnich sześciu
latach objęła ponad 100 studentów etnologii z Polski, wyjeżdżających przede
wszystkim do uniwersytetów w Austrii, Danii, Finlandii, Francji, Hiszpanii,
Niemiec i Szwecji, stanowiła, obok wykładów zagranicznych profesorów wizytujących Polskę, prawdziwy przełom w otwarciu się na świat. System ECTS

26

Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Pasem-Zieliński

umożliwił porównywanie studiów między poszczególnymi ośrodkami oraz przyczynił się do wzajemnej uznawalności zaliczanych zajęć w skali europejskiej.
Obok wspomnianych wyżej programów wymianie studentów służą także
inne działania, związane z kontaktami bilateralnymi i multilateralnymi poszczególnych ośrodków i profesorów. Wspomnieć tu można m.in. program
CEEPUS (Central European Exchange Programme for University Studies),
w którym uczestniczy Instytut Etnologii UJ, mający jako partnerów ośrodki
etnologiczne w Czechach, Słowacji, na Węgrzech i w Chorwacji.
Obok tradycyjnej formy hospitacji zajęć dydaktycznych wprowadzono także, od połowy lat 90., nowe formy kontroli i oceny wewnętrznej poziomu
edukacji, jednakże, jak się zdaje, o ograniczonej dotychczas skuteczności. Jedną z nich jest anonimowa ocena zajęć wykładowców dokonywana przez studentów przy końcu semestru za pomocą anonimowej ankiety. Sondaże tego
rodzaju nie wszędzie jednak prowadzone są systematycznie, gdyż działania
takie napotykają na niezrozumienie ich sensu ze strony części nauczycieli akademickich. Do tej formy wypowiadania ocen nie przekonani zostali również
studenci, którzy, częstokroć nie informowani o rezultatach ankietowania, nie
mogą dostrzec związku między wyrażonymi przez siebie uwagami a propozycjami zmian programowych i personalnych.
Po roku 1989 wprowadzono również zewnętrzną wobec poszczególnych
kierunków studiów danej uczelni ocenę jakości kształcenia. Jej zadaniem jest
udzielenie tzw. akredytacji, czyli świadectwa określającego poziom danej
placówki w zakresie edukacji. Proces akredytacji to działania zmierzające
do zgromadzenia informacji na temat programu, warunków i poziomu kształcenia po to, aby móc wydać orzeczenie o spełnianiu lub też niespełnianiu
ustalonych wcześniej standardów edukacji. Instytuty i katedry kształcące studentów etnologii poddane zostały akredytacji już dwukrotnie. Po raz pierwszy kontrolę przeprowadzono w roku 2001, kiedy to akredytacja realizowana była przez Uniwersytecką Komisję Akredytacyjną, powołaną 31 stycznia
1998 roku przez Konferencję Rektorów Uniwersytetów Polskich. Oceny sytuacji w poszczególnych ośrodkach (tylko tych, które dobrowolnie do tego
procesu przystąpiły) dokonały specjalnie powołane komisje składające się
z profesorów etnologii, ale niezatrudnionych w wizytowanym ośrodku. Kontrolę przeprowadzono na podstawie "standardów akredytacji" przyjętych
przez grupę ekspertów-etnologów na posiedzeniu w dniu 15 grudnia 2000 roku.
Do akredytacji przystąpiło wówczas pięć instytutów i katedr: z Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytetu Łódzkiego, Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i Uniwersytetu
Śląskiego - Filii w Cieszynie. Cztery pierwsze placówki uzyskały akredytację na pięć lat, a ośrodek cieszyński na 2 lata. Akredytacja ta nie objęła dwóch ośrodków studiów etnologicznych, na Uniwersytecie Wrocławskim

Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989

27

i Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, bowiem nie spełniały
one przyjętych w standardach koniecznych warunków akredytacji.
Po raz drugi akredytację przeprowadzono w roku akademickim 2002/2003,
tym razem przez powołaną w dniu 1 stycznia 2002 roku, na mocy nowelizacji
Ustawy o Szkolnictwie Wyższym z dnia 20 lipca 2001 roku (Dziennik Ustaw
nr 85, z dnia 17 lipca 2001, poz. 924), Państwową Komisję Akredytacyjną.
Jednym z pierwszych kierunków poddanych kontroli była etnologia. Tym razem wizytacje przeprowadzone przez zespoły Państwowej Komisji Akredytacyjnej, składające się z członka Komisji, działającego jako przewodniczący
zespołu, przedstawiciela Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu oraz ekspertów powołanych spośród profesorów etnologii, objęły wszystkie instytuty
i katedry kształcące w Polsce studentów etnologii. Akredytacja ta, w odróżnieniu od pierwszej, dobrowolnej, była obligatoryjna. Obydwie akredytacje
miały nieco inny zakres i cele, zawsze jednak związane były z kontrolą jakości kształcenia dokonywaną w duchu podobnych praktyk realizowanych
w krajach Unii Europejskiej. Jeśli pierwsza z nich, przeprowadzona przez ciało
korporacyjne, jakim jest Konferencja Rektorów Uniwersytetów Polskich, miała
na celu głównie sprawdzenie jakości kształcenia i ustalenie miejsca uczelni
na rynku edukacyjnym, to druga, podjęta z mocy ustawy przez organ rządowy, ma charakter instytucjonalny, bowiem sprawdza także uprawnienia jednostki do kształcenia studentów i nadawania im dyplomów. Może służyć ponadto międzynarodowemu uznawaniu dyplomów i zawodowych kwalifikacji, co jest istotne w procesie integracji krajów europejskich oraz coraz większej
mobilności studentów i nauczycieli akademickich.
Rola akredytacji, dla ośrodków kształcenia studentów etnologii, polegała
na: l. zwróceniu uwagi na znaczenie i poziom realizacj i dydaktyki wśród prac
wykonywanych przez instytuty i katedry; 2. uświadomieniu sobie konieczności stałej koordynacji prac nad nowelizacją programów kształcenia, w tym
także nad tzw. minimum programowym, które, jak wszyscy to dzisiaj stwierdzają, powinno zostać gruntownie przekształcone i dostosowane do nowej
sytuacji polskiej etnologii po roku 1989 i do aktualnych potrzeb rynku pracy
absolwentów; 3. bliższym wzajemnym poznaniu przez przedstawicieli różnych ośrodków rozwiązań organizacyjnych i propozycji programowych mogących z powodzeniem znaleźć zastosowanie w innych placówkach5; 4. zidentyfikowaniu obiektywnych trudności i mankamentów w każdym ośrodku

5 Kontakty te osłabły po zaniechaniu Międzyuczelnianych
Obozów Etnograficznych organizowanych przez ośrodek warszawski oraz zaprzestaniu działalności przez Podzespół Etnografii Zespołu Dydaktyczno-Naukowego
Nauk Historycznych Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, pracujący w drugiej połowie lat 80. Wyniki akredytacji przeprowadzonej przez Uniwersytecką
Komisję Akredytacyjną stały się przedmiotem posiedzenia Komitetu Nauk Etnologicznych PAN,
które odbyło ~ię 30 listopada 2001 w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW.

28

Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński

i wskazaniu tych słabych punktów władzom uczelnianym z zaleceniem ich
usunięcia, i 5. ukazaniu stopnia zgodności między realizowanymi programami a przepisami i wytycznymi ministerialnymi.
W końcu tej części rozważań można stwierdzić, iż zmiany w programach studiów etnologicznych oraz w przebiegu ich realizacji po roku 1989
były następujące: wprowadzano na szeroką skalę do kształcenia treści z zakresu współczesnej antropologii społecznej i kulturowej; poszerzono zakres
zajęć fakultatywnych; zastosowano punktowe rozliczanie zajęć realizowanych
przez każdego studenta; rozszerzono obszar indywidualnego trybu studiowania; wprowadzono studia dwuetapowe (licencjackie i magisterskie), a następnie trzyetapowe (studia doktoranckie); zobowiązano doktorantów do prowadzenia zajęć, co w istocie doprowadziło do wyeliminowania asystentów; obniżono liczbę godzin ćwiczeń terenowych (ze względu na brak środków
finansowych). Do zmian organizacyjnych należało także wprowadzenie nowych form kształcenia, takich jak studia wieczorowe i zaoczne, a także poddanie ośrodków etnologicznych kontroli zewnętrznej, sprawdzającej jakość
kształcenia. Ważnym czynnikiem wywierającym wpływ na przebieg i charakter studiów było gwahowne zwiększenie się liczby studentów, a więc tym
samym konieczność przeorientowania studiów etnologicznych z pozycji kształcenia elitarnego na metody edukacyjne właściwe dla studiów masowych.
Studenci
Pod koniec 2001 roku liczba studentów etnologii w Polsce wynosiła 2372.
Studiowali oni w siedmiu ośrodkach uniwersyteckich tj. w Cieszynie, Krakowie, Łodzi, Poznaniu, Toruniu, Warszawie i Wrocławiu. Uczestniczyli w różnych formach studiów: dziennych, pięcioletnich studiach "ciągłych", to znaczy nie wymagających poddania się odrębnej rekrutacji przy przejściu na
wyższy, tj. magisterski etap studiów; dziennych studiach magisterskich "uzupełniających", wyodrębnionych jako drugi etap i dostępnych po uzyskaniu
licencjatu z etnologii i przeprowadzeniu oddzielnej rekrutacji (prowadzonych
tylko na Uniwersytecie Warszawskim); studiach wieczorowych, w tym także
na wieczorowych uzupełniających studiach magisterskich, istniejących znowu tylko w Warszawie oraz na studiach zaocznych (tab!. III). Wśród 1593
studentów studiów dziennych było w 2001 roku 1071 kobiet (67,2%), natomiast wśród 779 studentów studiów wieczorowych i zaocznych liczba kobiet
wynosiła 518 (66,4%), co wskazywałoby na dość stabilną relację płci w obu
tych kategoriach kształcenia oraz świadczyło o feminizacyjnej tendencji wynikającej zapewne z popularnego przekonania, iż studia humanistyczne bardziej odpowiednie są dla dziewcząt aniżeli dla chłopców. Dodatkową grupę
studentów etnologii, wyłączoną z przedstawionej tu statystki, stanowili stu-

Studia etnologiczne

na uniwersytetach

polskich po roku 1989

29

Tab!. III
Studenci etnologii (bez obcokrajowców)
Uniwersytet

Ogółem

UŚ Cieszyn
UJ Kraków
Uniwersytet
Łódzki
UAM
Poznań
UMK Toruń
UW
Warszawa
UWr
Wrocław
Razem

362
212

w poszczególnych

Studia
Dzienne
dzienne
studia majednolite* gisterskie
uzupełniające
261
212

Studia wieczcrowei zaoczne jednolite*

uniwersytetach
Wieczorowe
magisterskie
studia uzupelniające**

Po ostatnim ro- Absolwenci
ku studiów bez z tytułem
egzaminu dy- magistra
plomowego

101

27
21
19

459

217

242

378

244

118

179

179

497

164

285

213

2372

1490

192

36

64

62
36

w polsce w roku 2001

715

64

16

31

41

41

10

26

67

165

* Określenie "studia jednolite" oznacza możliwość studiowania albo przez pierwsze 3 lata, albo
przez cały okres 5 lat studiów, bez oddzielnej rekrutacji.
** Określenie "studia uzupełniające" oznacza przyjmowanie na zasadach oddzielnej rekrutacji na
drugi etap studiów magisterskich, po uzyskaniu licencjatu z etnologii, stosowane wyłącznie na Uw.
Źródło: Szkolnictwo ~sze:
dane podstawowe. Informator, Warszawa 2002.

Tab!. IV
Studenci etnologii/etnografii

w Polsce (bez obcokrajowców)

w latach 1989-2001

Rok

Ogółem

Studia
dzienne

Studia
eksternistyczne

1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001

485
497
512
545
621
921
908
1184
1445
1676
1963
2209
2372

485
497
512
545
621
891
825
969
1115
1279
1426
1555
1593

Studia wieczorowe
i zaoczne

Źródło: Szkolnictwo łryższe: dane podstawowe.

30
78
208
330
397
537
654
779
Informator,

5
7

Warszawa

1990-2002.

Absolwenci
z tytułem
magistra
64
77
62
52
55
47
73
59
73
100
110
206
165

30

Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński

denci obcokrajowcy, których w roku 2001 było 25, w tym 12 kobiet (Szkoły
wyższe ż żchfinanse ... , 2002, 90, 146,237,274).
Trzeba w tym miejscu stwierdzić, iż liczba 2372 studentów etnologii
u początków XXI wieku to liczba nieporównywalna z uprzednimi doświadczeniami w kształceniu adeptów naszego kierunku w całej dotychczasowej
historii etnologii polskiej. Zaprzecza ona zdecydowanie dotychczasowemu obrazowi studiów etnologicznych jako kierunku przeznaczonego tylko dla bardzo nielicznej grupy studentów. Gwałtowny wzrost liczby studentów nastąpił
od końca lat 80. a następnie szczególnie od roku 1992 i 1993. W roku 1989
było ich w całym kraju zaledwie 485 i kształcili się oni tylko w pięciu ośrodkach. Przyrost zatem w latach 1989-2001 był blisko 5-krotny, ale w stosunku do roku 1972, kiedy to na polskich uniwersytetach studiowało tylko 257
studentów etnologii, wzrost ten uznać można za ponad 9-krotny. W okresie
13 lat, które zostały wzięte pod uwagę, uniwersytety opuściło 1143 absolwentów etnologii z dyplomami magistra (tabl. IV). Było ich zatem dwukrotnie więcej w porównaniu z 539 absolwentami, którzy ukończyli studia w latach 1946--1974, a więc w okresie 29 lat. Liczby te są wiele mówiące, nawet
jeśli dane przedstawione przez Główny Urząd Statystyczny nie są kompletne
(B. Kopczyńska-Jaworska,
1975).
Zwiększenie się liczby studiujących w Polsce jest jednym z istotnych, a zarazem spektakularnych zjawisk związanych z transformacją ustrojową po roku
1989. Przyczyny tego zjawiska były wielorakie. Z jednej strony miały one charakter instytucjonalny. Władze państwowe, zaniepokojone jednymi z najniższych
w Europie wskaźnikami scholaryzacji i wyższego wykształcenia, zniosły niskie limity przyjęć, a prawo do decydowania o liczbie studentów na poszczególnych kierunkach oddały teraz autonomicznym szkołom wyższym. Uniwersytety i inne uczelnie zachęcone zostały ponadto do poszerzenia grona studentów poprzez ministerialny system finansowania placówek wyższej edukacji
uwzględniający, choć w niewystarczającym stopniu, liczbę osób studiujących.
Jednocześnie zezwolono na otwarcie studiów płatnych w szkołach państwowych, którymi stały się studia wieczorowe i zaoczne. Miały one poszerzyć
możliwości studiowania, a jednocześnie stać się źródłem dodatkowych (często
niezbędnych) dochodów dla skromnych budżetów uczelni i wykładowców. Taką
drogą zaczął kształtować się w Polsce rynek edukacyjny, na którym poszczególne szkoły wyższe (w tym także prywatne) starają się zająć korzystną dla
siebie pozycję, i to nie tylko poprzez poziom dostarczanej wiedzy, ale również
dzięki ułatwieniom procedur rekrutacyjnych i (niestety) obniżeniu wymogów
studiowania.
Najbardziej jednak istotne przyczyny wydatnego zwiększenia się liczby
studentów tkwią w zmianie stosunku społeczeństwa polskiego do wyższego
wykształcenia. Stało się ono wartością uznawaną nie tylko jako dobro zbiorowe przez duże grupy społeczne i instytucje, a przede wszystkim przez pań-

Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989

31

stwo, ale jest również doceniane i pożądane przez rodziny rekrutujące się
z wielu kręgów społecznych. Utrwala się przekonanie, iż wyższe studia są
przepustką do lepszej przyszłości, że w większej mierze gwarantują absolwentom ucieczkę przed groźbą bezrobocia. Wykształcenie wyższe zachowało oczywiście swoją tradycyjną funkcję, jaką jest intelektualny rozwój jednostki i przygotowanie do pracy zawodowej, ale jednocześnie stało się w opinii społecznej ważnym etapem współczesnej enkulturacji, pozyskiwania
kompetencji niezbędnych nie tyle do wykonywania konkretnego zawodu, ile
do uzyskania możliwości swobodnego ksztahowania swej profesjonalnej przyszłości. Skończyła się epoka sztucznie wywołanego rozziewu między poziomem wykształcenia a zarobkami skutkująca tym, iż nierzadko w okresie realnego socjalizmu uposażenie robotnika w państwowej fabryce, kopalni czy PGR
było, ze względów politycznych, wyższe aniżeli pensja profesora uniwersytetu. Ta wiara w moc wyższego wykształcenia, jako najlepszej gwarancji indywidualnego awansu, tłumaczy, dlaczego tak wiele rodzin i osób zdecydowało
się na wielki wysiłek finansowy, aby pokryć koszty studiów płatnych, czy też,
w przypadku studiów dziennych na państwowych uczelniach, zgromadzić środki na utrzymanie studenta w ośrodku akademickim.
Są to oczywiście uwarunkowania ogólne, którym podlegają także studenci etnologii. Jednakże wzrost popularności etnologii jako kierunku studiów
podyktowany jest także innymi przyczynami, a mianowicie rosnącą atrakcyjnością etnologii jako tej dziedziny humanistycznej, która wprowadza studenta w bardzo szerokie spectrum spraw kulturoznawczych.
Etnologia wraz
z antropologią kulturową (społeczną) stała się dyscypliną wręcz podstawową
w gronie nauk społecznych, a jej atrakcyjność uległa poszerzeniu w momencie, kiedy z wąskiej specjalizacji skoncentrowanej na kulturze ludowej, stała
się nauką zajmującą się niemal wszystkimi aspektami współczesnego życia,
od kwestii etnicznych poczynając, a na kulturze masowej i popularnej kończąc. Właśnie taka szeroka formuła studiów etnologicznych zaczęła przyciągać coraz większą liczbę młodych ludzi poszukujących kierunku studiów, który
dałby im możliwie szerokie wykształcenie humanistyczne. W ten sposób studia etnologiczne przestały w istocie być studiami zawodowymi (jakimi pozostała np. archeologia czy psychologia), kształcącymi przyszłych naukowców,
pracowników muzeów czy regionalnych animatorów kultury, a stały się specyficznym typem studiów kulturoznawczych, dostarczających ogólnej wiedzy, umiejętności i kompetencji antropologicznych, które okazać się mogą
przydatne w wielu zawodach i na różnych stanowiskach pracy.
Proces poszerzania limitów miejsc dla kandydatów na studia postępował
stopniowo. Od roku 1994, najpierw na Uniwersytecie Łódzkim, a nieco później na innych uniwersytetach, otwarto studia wieczorowe i zaoczne. Uproszczono także procedury rekrutacyjne. Jeśli na studiach dziennych nadal obowiązują egzaminy wstępne w formie ustnej, pisemnej lub testowej, to aby

32

Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński

dostać się na studia wieczorowe i zaoczne należy przejść rozmowę kwalifikacyjną lub być zakwalifikowanym na podstawie tzw. konkursu świadectw maturalnych. Informacje o studiach etnologicznych są dziś dla potencjalnych kandydatów bardziej dostępne aniżeli dawnej. Uzyskać je można na stronach
internetowych uczelni, za pośrednictwem informatorów wydawanych przez poszczególne placówki, a także w ramach specjalnych akcji popularyzacyjnych
prowadzonych przez uniwersytety, w trakcie których zainteresowani mogą spotkać się z pracownikami naukowymi, zwiedzić placówki, zobaczyć wystawy,
słowem bliżej zapoznać się ze specyfiką i profilem wybranych studiów.
Stosunkowo niewiele wiemy o wiedzy na temat studiów etnologicznych
wśród kandydatów na te studia oraz motywach i oczekiwaniach kierujących
ich ku nim. Posłużymy się w tym zakresie danymi z ankiety przeprowadzonej
w trakcie rekrutacji na etnologię na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu w roku 2002, chociaż zdajemy sobie sprawę z tego, że nie są one
w pełni reprezentatywne dla innych ośrodków etnologicznych w Polsce6• Otóż
26% ankietowanych oświadczyło, że wiedzę o tej dyscyplinie i profilu studiów zaczerpnęło z informatora o studiach etnologicznych, dzięki uczestnictwu w uniwersyteckiej akcji "drzwi otwartych" oraz w wyniku rozmów z wykładowcami. Źródłem informacji dla kolejnych 28% kandydatów byli znajomi, w tym studenci etnologii i kierunków pokrewnych, z kolei 13% uzyskało
informacje ze szkoły średniej, przede wszystkim od nauczycieli. Najważniejszymi jednak źródłami wiedzy o etnologii były środki masowego przekazu,
łącznie z telewizją i internetem (40%) oraz literatura fachowa i popularno-naukowa (55%Y Głównym motywem, kierującym młodymi ludźmi w wyborze etnologii jako kierunku studiów, była chęć realizacji, różnie formułowanych i uzasadnianych, zainteresowań poznawczych (93%). Obok takich
stwierdzeń ogólnych, jak np. to, iż studia etnologiczne "odpowiadają moim
zainteresowaniom", pojawiły się wyjaśnienia bardziej szczegółowe, np. wskazujące na zainteresowanie kandydatów różnorodnością kulturową Polski lub
kulturami odległych kontynentów, teorią kultury, muzyką, tańcami etnicznymi, kulturą ludową na Kurpiowszczyźnie, czy też muzeami typu skansenowskiego. Tylko w paru wypadkach jako uzasadnienie wyboru studiów etnologicznych podano, związany z uprawianiem etnologii, sposób życia (wyjazdy,
badania terenowe i związane z nimi przygody), inspirujące znaczenie etnologicznej wiedzy dla rozwoju własnej osobowości, czy możliwość dokonywania
6 Ankieta zawierała 5 pytań zamkniętych (płeć kandydata, rodzaj miejsca zamieszkania, region
zamieszkania, wykształcenie ojca i matki) oraz 3 pytania otwarte: "W jaki sposób dowiedziałaś/eś
się i skąd czerpałaś/eś wiedzę o etnologii i antropologii kulturowej? Dlaczego wybrałaś/eś studia
z zakresu etnologii i antropologii kulturowej? Dlaczego wybrałaś/eś studia na DAM?" Na ankietę
odpowiedziało 75 kandydatów, w tym 48 dziewcząt i 27 chłopców. Odpowiedź na ankietę nie była
obowiązkowa i dlatego nie objęła wszystkich kandydatów na studia.
7 Procenty nie sumują się do 100, gdyź najczęściej
informowano o kilku źródłach informacji.

Od Piaseczna (Obory)

Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989

33

zmian w otaczającym środowisku społecznym. Przyczyną znacznej popularności etnologii jako kierunku studiów jest przede wszystkim, co wynika również z odpowiedzi na prezentowaną wyżej ankietę, łączenie jej z antropologią
kulturową i pojmowanie obu tych dyscyplin jako interesujących dziedzin dostarczających zarówno konkretnej, jak i ogólnej wiedzy o człowieku jako istocie społecznej i twórcy kultury. Atrakcyjność studiowania antropologii ma
także swoje źródła w wiedzy, iż dziedzina ta posiada również zastosowanie
praktyczne, potrafiąc włączać się w rozwiązywanie wielu trudnych problemów współczesności, takich choćby jak konsekwencje procesów globalizacyjnych dla lokalnych kultur, konflikty etniczne i wyznaniowe, gwałtowne
zmiany kulturowe i związana z nimi konieczność wypracowania strategii stabilizujących, itp. Trudno w tym miejscu zgodzić się z opinią wyrażoną przez
L. Stommę, który uznał rozbudowane studia etnologiczne za "nieodpowiedzialną
produkcję masowego bezrobocia" (Stomma, 2000, s. 98). Stanowisko to, jak
na razie, nie znajduje potwierdzenia. Okazuje się bowiem, że na rynku pracy
daje sobie radę nie tylko absolwent po studiach wąsko specjalistycznych, ale
także taki, który dysponuje ogólnym wykształceniem humanistycznym, potrafi
zrozumieć, interpretować i poruszać się we współczesnym świecie wielokulturowości, a ponadto posiada zdolność permanentnego uczenia się i dostosowywania swych umiejętności do stale zmieniających się potrzeb. Etnologia okazała się taką właśnie atrakcyjną dyscypliną dla kandydatów na studia, wykazując ponadto swą użyteczność w zakresie edukacji uzupełniającej dla studentów
innych kierunków (Jasiewicz, Posem-Zielinski, 1996, s. 49 i n.).
Studenci traktowani są przez "Ustawę o szkolnictwie wyższym" z roku 1990,
obąk nauczycieli akademickich i pracowników tzw. obsługi, jako ważni uczestnicy "samorządnej społeczności akademickiej". Reprezentanci samorządu studenckiego są członkami najważniejszych organów uniwersytetu: senatu, rad
wydziałów, rad instytutów i katedr, zasiadają także w zespołach elektorów wybierających władze uczelni. Zagwarantowane w owej Ustawie oraz w statutach
uniwersytetów uprawnienia studentów do współudziału w decydowaniu o sprawach uczelni nie przekłada sięjednak na ich rzeczywiste uczestnictwo w kształtowaniu polityki uczelni, co spowodowane jest na ogół niewielkim dotychczas
zainteresowaniem studentów tymi sprawami. W pracach samorządu studenckiego i innych organizacji studenckich bierze udział niewielka liczba studentów.
Przyczyną tego stanu rzeczy jest zapewne konieczność łączenia studiów z pracą zarobkową przez znaczną grupę studentów, koncentracja młodzieży na szybkim ukończeniu studiów, niewiara studentów w realne możliwości ich współudziału w rządzeniu uczelnią, a także brak umiejętności znacznej części nauczycieli akademickich do tworzenia pomyślnych warunków społecznej
aktywności i efektywnej współpracy ze studentami.
Najczęściej spotykanymi formami pomocy materialnej dla studentów są
stypendia socjalne oraz stypendia "naukowe" przyznawane za bardzo dobre

34

Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński

wyniki w nauce, a także dopłaty do kosztów zakwaterowania, posiłków i zapomogi, przydzielane ze środków szkoły wyższej przez tzw. komisje ekonomiczne, pracujące z udziałem przedstawicieli studentów, wreszcie prestiżowe stypendia Ministerstwa Edukacji Narodowej i innych instytucji i fundacji
dla szczególnie wybitnych studentów. Nową formą pomocy materialnej jest,
wprowadzona na szerszą skalę od roku 1999, możliwość uzyskiwania przez
studentów kredytów bankowych na pokrycie części kosztów studiowania.

Studia doktoranckie i podyplomowe
Studia doktoranckie, jako odrębna forma kształcenia, powołane zostały
"Ustawą o tytule naukowym i stopniach naukowych z dnia 12 września 1990
roku" (Dziennik Ustaw nr 65 z 27 września 1990 roku) i dodatkowo określone
szczegółowo w "Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 10 czerwca 1991 roku w sprawie studiów doktoranckich i stypendiów naukowych"
(Dziennik Ustaw nr 58, z dnia 21ipca 1991, z późniejszymi zmianami). Zgodnie z tymi wytycznymi studia takie tworzono przy wydziałach na wyższych
uczelniach oraz w instytutach PAN posiadających uprawnienia do nadawania
stopnia naukowego doktora habilitowanego. Podstawowy okres studiów ustalono na cztery lata; doktoranci zobowiązani zostali do uczestnictwa w wykładach i seminariach dla nich przewidzianych, a otrzymujący stypendia również
do prowadzenia zajęć dydaktycznych. W ten sposób naj zdolniejsi absolwenci
uzyskali możliwość kontynuowania studiów na wyższym poziomie, zdobycia
doktoratu, dobrych warunków rozwoju naukowego i ewentualnej przepustki
do dalszej kariery akademickiej.
Studia doktoranckie, wraz ze studiami licencjackimi i magisterskimi, utworzyły nową, wcześniej nie występującą trój stopniową strukturę kształcenia.
Można zauważyć, iż w pewnym stopniu rekompensuje ona obniżenie poziomu
coraz bardziej masowych studiów licencjackich i magisterskich. Nowa formuła
studiów doktoranckich nie zlikwidowała tradycyjnego trybu przygotowywania
pracy doktorskiej w oparciu o porozumienie zawarte między doktorantem a promotorem i usankcjonowane przez radę wydziału, otwierającą doktorski przewód.
Wśród uczestników studiów doktoranckich w roku akademickim 2002/2003
było w sumie około 70 doktorantów etnologii, co jest również niespotykaną
dotychczas liczbą. Największa ich grupa, w sumie 24 osoby, w tym 7 ze stypendiami, studiowała na UJ, nieco mniej, bo 21 doktorantów było na UAM,
w tym 12 ze stypendiami. Instytut Archeologii i Etnologii PAN, choć miał odpowiednie uprawnienia, to jednak nie podjął się kształcenia doktorantów z zakresu etnologii; doktorantów z zakresu etnologii nie posiada również UMK.
Doktoranci przyjmowani są na studia na podstawie egzaminów, konkursów projektów lub rozmów kwalifikacyjnych. Warunki ich rekrutacji ustalają

Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989

35

poszczególne rady wydziału, przy czym wstępnym warunkiem dopuszczenia
kandydata do konkursu jest uzyskanie co najmniej dobrego wyniku z całych
studiów oraz obronienie pracy magisterskiej z oceną bardzo dobrą. Trzeba
zauważyć, iż studia te cieszą się bardzo dużym zainteresowaniem i z roku na
rok coraz więcej kandydatów zgłasza swą chęć uczestniczenia w nich, i to
najczęściej bezpośrednio po studiach magisterskich. Zjawisko to tłumaczyć
można co najmniej dwiema przyczynami. Po pierwsze zdobycie doktoratu traktowane jest przez młodych ludzi jako dodatkowy atut w przyszłych staraniach
o pracę, po drugie zaś studia doktoranckie, wypierające instytucje asystenta,
są w istocie, szczególnie dla najlepszych absolwentów, jedyną drogą umożliwiającą w przyszłości zatrudnienie na uczelni i poświęcenie się pracy naukowej.
Istotnym elementem przyciągającym na te studia jest także możliwość
uzyskania finansowego wsparcia na czas doktorantury. Część przyjętych studentów uzyskuje od samego początku skromne stypendia uniwersyteckie, inni
starają się o nie nieco później, zazwyczaj po otwarciu przewodu doktorskiego. Niektórzy z doktorantów uzyskują także stypendia z innych źródeł (np.
z różnych fundacji). Odrębną formą pomocy dla doktorantów, przeznaczoną
przede wszystkim na pokrycie kosztów niezbędnych badań, są tzw. "granty
promotorskie", przyznawane, w skromnej zresztą liczbie i w drodze konkursu (od roku 1993), przez Komitet Badań Naukowych.
Doktoranci otrzymujący stypendia zobowiązani są do prowadzenia ćwiczeń i praktyk terenowych, najczęściej w wymiarze 60 do 90 godzin rocznie.
W ten sposób doktoranci powoli wdrażają się w proces dydaktyki i wspierają
zespoły pracowników swych katedr i instytutów. W wielu placówkach etnologicznych trudno dziś byłoby zrealizować program dydaktyczny i badawczy
bez wydatnej pomocy tej kategorii wykładowców. Warto tu jednak podkreślić, iż tylko w nielicznych przypadkach doktoranci kierowani są na specjalne
kursy pedagogiczne przygotowujące ich do zajęć dydaktycznych ze studentami. Doktoranci zobowiązani są również do wykonywania różnego rodzaju
niezbędnych prac na rzecz swej placówki, np. pełnienia funkcji opiekuna roku
studiów lub świadczenia pomocy w bibliotece czy archiwum. Programy studiów doktoranckich, jak i wymiar obowiązkowych zajęć dodatkowych, są
różne w poszczególnych ośrodkach, gdyż o tych sprawach decydują autonomiczne uniwersytety i rady wydziału.
Status formalny doktorantów nie jest w pełni określony i ma charakter pośredni między statusem pracownika akademickiego (z ograniczonymi uprawnieniami) a studenta. Tylko na niektórych uniwersytetach, np. na Uniwersytecie Jagiellońskim, są oni zorganizowani w Towarzystwo Doktorantów, mające swoich przedstawicieli w radach wydziału i senacie. Poważnym problemem
studiów doktoranckich jest ich efektywność. Otóż w ramach takich dyscyplin
jak etnologia, a więc z reguły wymagających zebrańia danych w trakcie ba-

36

Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Pasem-Zieliński

dań terenowych, czteroletni okres przygotowania pracy, wypełniony także
zajęciami dydaktycznymi, z reguły okazuje się zbyt krótki. Stąd też sporo
wniosków doktorantów i promotorów o prolongatę terminu ukończenia rozprawy, co powoduje w istocie wydłużenie studiów do lat pięciu.
Studia podyplomowe, organizowane przez ośrodki etnologiczne lub przy
ich udziale, mają na celu przekazanie wiedzy uzupełniającej, przydatnej zazwyczaj w pracy zawodowej, absolwentom studiów magisterskich. Najstarsze
jest Podyplomowe Studium Etnologii (do roku 2000 "Etnografii"), założone
w roku 1965 i prowadzone nadal przez Katedrę Etnologii UMK. Jednym z jego
podstawowych zadań było przygotowanie kandydatów, nie posiadających wykształcenia etnologicznego, do pracy na stanowiskach "etnografów", głównie
w muzeach. Z opracowania B. Kopczyńskiej-Jaworskiej
(1975) wiemy, że
np. w roku 1975 w Polsce pracowników bez uprawnień etnografa, a pełniących ten zawód, było 50. Innym studium, w którego prowadzenie zaangażowali
się etnologowie, było Podyplomowe Studium Edukacji Regionalnej i Dziedzictwa Kulturowego, uruchomione w roku 1999 w Cieszynie. Przygotowywało
ono głównie nauczycieli do prowadzenia w szkołach programu "dziedzictwo
kulturowe w regionie", zatwierdzonego przez Ministerstwo Edukacji Narodowej w roku 1995. Studium zaprzestało jednak działalności w roku 2001 na skutek braku kandydatów. Kuratoria nie dysponowały bowiem od tego czasu środkami na pokrycie kosztów kształcenia podyplomowego w tym zakresie. Starania o powołanie podobnego studium czynione były także przez Instytut Etnologii
i Antropologii Kulturowej UW, ale jak dotychczas nie uwieńczone one zostały
powodzeniem. W Krakowie, przy Instytucie Etnologii i Antropologii Kultury
UJ, działa od roku 2000 Podyplomowe Studium Muzeologiczne. Przeznaczone
jest głównie dla pracowników muzeów, którym umożliwia uzupełnienie i poszerzenie wiedzy w zakresie muzealnictwa, w tym także etnograficznego. Ukończenie Studium jest jednym z warunków uzyskania stanowiska kustosza i starszego kustosza. W realizacji programu studiów udział biorą nie tylko etnomuzeologowie, ale również zaproszeni specjaliści z innych dziedzin muzealnictwa.
Liczba uczestników tego studium od czasu jego założenia bliska jest 80. Znaczną
część wśród nich stanowili i stanowią absolwenci etnologii.

Profil kształcenia a losy absolwentów
Etnologia, podobnie jak wiele innych kierunków wyższych studiów humanistycznych, nie uczy zawodu o określonych, wąskich wymaganiach lecz przygotowuje absolwenta do podejmowania pracy w wielu dziedzinach. Obok
zatem zdobytej wiedzy dla przyszłych losów absolwentów ważna jest również taka nabyta cecha jak umiejętność przystosowania owej wiedzy do potrzeb i charakteru przyszłej pracy zawodowej. Program studiów etnologicz-

Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989

37

nych i sposób ich realizacji pomaga w uzyskaniu i rozwijaniu takiej cechy. Są
to bowiem studia dostarczające szerokiej wiedzy zarówno o faktach kulturowych, procesach społecznych, jak i o teorii kultury, wykraczającej swoim zakresem daleko poza charakterystykę jednego obszaru czy narodu. Studia takie
umożliwiają ponadto poznanie różnorodnych perspektyw poznania i interpretacji rzeczywistości społeczno-kulturowej i uczą, jak zdobywać niezbędną wiedzę nie tylko z fachowej literatury i innych nowoczesnych nośników informacji, ale również jak posługiwać się obserwacją i wykorzystywać bezpośrednie
kontakty z ludźmi. Oczywiście, że o losach zawodowych absolwentów decyduje także ogólna sytuacja społeczna i ekonomiczna oraz związany z nią rynek
pracy, ale na nią studia etnologiczne i ich programy mająjuż niewielki wpływ.
Najbliższe bezpośredniemu kształceniu do zawodu, wówczas "etnografa",
były studia oferowane mniej więcej do lat 70. Skoncentrowane one były na
polskiej kulturze ludowej i w niewielkim stopniu na poznaniu kultur tzw. ludów "pierwotnych". Powojenna odbudowa zniszczonego kraju i tworzenie wielu
nowych instytucji naukowych i kulturalnych oraz spore zainteresowanie stopniowo zanikającą kulturą ludową, uznaną w czasach PRL-u za istotny element
dziedzictwa narodu "budującego socjalizm", spowodowało wzrost zapotrzebowania na tak przygotowanych absolwentów. Znajdowali oni zatrudnienie nie
tylko na uniwersytetach i w placówkach powstałej w roku 1952 Polskiej Akademii Nauk, ale również w muzeach, domach i wydziałach kultury oraz w spółdzielniach artystyczno-rzemieślniczych,
takich jak "Cepelia", wyspecjalizowanych w produkcji rękodzieła opartego na "ludowych" wzorach i motywach.
Sytuację absolwentów etnografii z tego okresu interesująco przedstawia opracowanie B. Kopczyńskiej-Jaworskiej
(1975), wykorzystujące dane z Głównego Urzędu Statystycznego. Opracowanie to jest wyjątkowo cenne dlatego, że
dla lat późniejszych tego rodzaju danych już nie posiadamy.
Do połowy lat 70. spośród 539 absolwentów, którzy uzyskali dyplom magistra z zakresu etnografii (statystyką nie zostali objęci wszyscy absolwenci
z roku 1974 i z roku 1975),281 (52,1%) wykonywało pracę kwalifikowaną
jako "zawód etnografa". Byli to przede wszystkim pracujący na wyższych uczelniach nauczyciele akademiccy, bibliotekarze, archiwiści i pracownicy naukowo-techniczni w liczbie 49 (9,0% ogółu absolwentów); pracownicy naukowi
i naukowo-techniczni w PAN, których było wówczas 31 (5,7%); pracownicy
muzeów - 145 (26,9%); pracownicy "Cepelii" - 28 (5,1%) a także zatrudnieni w różnych instytucjach, takich jak domy kultury i urzędy państwowe 22 (4,0%). Wśród pracujących w charakterze "etnografa" był także jeden spiker, jeden mistrz budowlany, zapewne zatrudniony przy konserwacji zabytków
lub w skansenie oraz jeden "działacz" organizacji społecznej. Etnografowie nie
pracujący wówczas na stanowiskach "etnografa" tworzyli grupę 205 osób (38,0%
ogółu absolwentów), zaangażowanych najczęściej w instytucjach kulturalnooświatowych - 23 (4,2%), w charakterze pracowników administracyjno-biu-

38

Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński

rowych - 21 (3,8%), bibliotekarzy - 21 (3,8%), pracowników badawczych
i nauczycieli akademickich - 21 (3,8%), nauczycieli - 15 (2,7%), dziennikarzy i literatów - 15 (2,7%) i in. Etnografowie zaliczeni do kategorii nauczycieli akademickich i pracowników badawczych, a nie pracujący w charakterze etnografów, najczęściej, bo w 15 przypadkach, zatrudnieni byli jako
socjologowie. Dane GUS-u ujawniły, że wśród absolwentów etnografii znalazło się 7 osób, w tym 5 po ukończeniu studiów we Wrocławiu" które oficjalnie zatrudnione były w charakterze pracowników fizycznych. Przypomnijmy tu ten PRL-owski paradoks polegający na tym, iż pracownicy fizyczni
zarabiali często lepiej aniżeli ludzie zajmujący stanowiska wymagające posiadanie dyplomu wyższej uczelni. Praca fizyczna nie miała społecznego prestiżu, dawała jednak znaczną niezależność, Stąd zapewne narodziła się i taka
strategia wśród absolwentów, aby nie kierując się uzyskanym cenzusem pracować na dobrze płatnym stanowisku pracownika fizycznego. Trzeba jednak
stwierdzić, iż przypadki takie należały raczej do wyjątków, a władze osoby
takie traktowały podejrzliwie, Nie objętych danymi o zatrudnieniu, dostępnymi na początku 1975 roku, pozostawało 53 absolwentów (9,9%).
Innym zjawiskiem, szczególnie widocznym w drugiej połowie lat 70., była
emigracja wykształconej młodzieży na Zachód, W tym też czasie pojawiła
się stosunkowo liczna grupa absolwentów etnografii, którzy wyjechali na stałe za granicę, Tylko z poznańskiego ośrodka wyjechało, głównie do Australii,
aż 30% kończących studia w roku 1978 (Kabat, 1994, s. 17). Przyczyną tego
zjawiska był zapewne nie tylko brak perspektyw otrzymania satysfakcjonującej pracy w kraju, ale i "uchylone" wówczas szerzej niż poprzednio granice,
dzięki czemu studenci mogli organizować wyprawy badawcze do krajów pozaeuropejskich, z których część już nie wracała.
Lata późniejsze przyniosły stopniowe odchodzenie od wąskiego kształcenia do zawodu "etnografa". Dyscyplina ta stopniowo ulegała przekształceniom i by zaakcentować ten proces, powracano do nazwy - etnologia. Coraz
bardziej swym profilem edukacyjnym i badawczym zbliża się ku antropologii
kulturowej, poszerza wydatnie zakres swych zainteresowań, obejmując nim
już nie tylko kulturę tzw. tradycyjną, ale różnorodne nowe formy aktywności
kulturowej zarówno w kraju, w Europie, jak i na innych kontynentach. Reorganizacja nauki i pojawienie się nowych oczekiwań społecznych po roku 1989
wywołały w konsekwencji także przekształcenia programów studiów, którym
tylko wyjątkowo towarzyszyła głębsza refleksja (por. Didactic Experiences,
1997, s. 144 i n,). Nie obyło się zresztą również w tym czasie bez protestów
części naszego środowiska8• Gwahowny wzrost liczby studentów był rów8 Znamienne w tym zakresie było stwierdzenie prof. R. Reinfussa, który w odpowiedzi na zaproszenie do wzięcia udziału w posiedzeniu Komitetu Nauk Etnologicznych PAN napisał w dniu
30 marca 1995 roku: "Temat obrad konferencji (uniwersyteckie studia etnologiczne) uważam za
szczególnie aktualny, ponieważ obecni absolwenci tego kierunku studiów nie nadają się, z powodu

Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989

39

nież istotnym czynnikiem zmiany filozofii nauczania na kierunku etnologia
i zrywania z ideą kształcenia "do zawodu", bowiem na rynku w tej dziedzinie
zapotrzebowanie wyraźnie się kurczyło. Równocześnie, począwszy od lat 90.,
wzrasta prestiż etnologa posiadającego kompetencje antropologa kulturowego lub społecznego; dostrzega się bowiem przydatność posiadanej przez niego wiedzy o regułach zachowań społecznych i kulturowych. Absolwent trafiający na rynek pracy z reguły szukał swego miejsca i szansy w dziedzinach
i obszarach zupełnie nowych.
Tą zmieniającą się sytuację potwierdza analiza losów absolwentów etnologii ośrodka poznańskiego, przeprowadzona przez L Kabat (1994). Analiza
ta opracowana w roku 1994, w początkowym okresie transformacji, w 20 lat
po podobnym przeglądzie dokonanym przez B. Kopczyńską-Jaworską
(1975),
na próbie węższej, bo obejmującej absolwentów tylko jednego ośrodka, wskazuje jednakże wyraźnie na kierunki zmian obecnych zapewne w całym kraju.
Otóż zmniejszyła się, w porównaniu z rokiem 1975, przede wszystkim liczba
absolwentów pracujących na stanowiskach tradycyjnie traktowanych jako typowo etnograficzne/etnologiczne.
Spośród 462 magistrów wykształconych na
uniwersytecie w Poznaniu w latach 1946-1994, po wyłączeniu absolwentów
zmarłych (14 osób) oraz tych, o których zabrakło danych (68 osób), a więc
z grupy 380 absolwentów, tylko 150 (39,5%) znalazło w roku 1994 zatrudnienie jako "etnografowie/etnologowie",
i to przy bardzo szerokim rozumieniu tej kategorii zawodowej W tymże samym ośrodku w roku 1987 grupa ta
obejmowała 43,5% absolwentów. W roku 1994, wśród pracujących na stanowiskach choćby w jakiejś mierze "etnologicznych", w muzeach zatrudnione
były 73 osoby (19,2%) oraz w szkołach wyższych - 25 osób (5,5%). Pracę
w zawodach pokrewnych z etnologią znalazło 95 osób (25%), w tym 15 (3,9%)
w środkach masowego przekazu. Radykalne zmiany pojawiły się w grupie
absolwentów, którzy nie podjęli pracy związanej z etnologią. W roku 1994
było ich 123 (32,1%), w tym kobiety wychowujące dzieci i bezrobotni, natomiast wcześniej, w roku 1987 zaledwie 29. To w tej grupie znalazło się
w 1994 roku 49 (12,8%) absolwentów (w roku 1987 - zaledwie 14), pracujących na własny rachunek jako właściciele m.in. wydawnictw, sklepów, galerii, firm reklamowych, poligraficznych, konserwatorskich, wypożyczalni video, zakładów budowlanych, wytwarzających lody, gastronomicznych, krawieckich i wikliniarskich (Kabat, 1994, s. 17 i n.).
Dla czasów nam najbliższych nie dysponujemy opracowaniami informującymi o losach coraz liczniejszych przecież absolwentów. Wskazane trendy,
elementarnego braku przygotowania do jakiejkolwiek działalności w instytucjach, które dawały im
pracę, jak: muzealnictwo etnograficzne, przemysł ludowy i artystyczny (Cepelia i pod.), ruch folklorystyczny (wojewódzkie i gminne domy kultury, praca instruktorska w zespołach folklorystycznych). Nie posiadają oni również merytorycznego przygotowania do pracy naukowej w nakreślonych dziedzinach". (List w archiwum Komitetu Nauk Etnologicznych PAN).

40

Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Pasem-Zieliński

takie jak zmniejszenie się liczby zatrudnionych w miejscach pracy bezpośrednio związanych z wykształceniem etnologicznym i zwiększenie się liczby osób
podejmujących pracę uznaną za odległą od etnologii, zapewne się umocniły.
Być może zatrudnienie absolwentów etnologii na stanowiskach pracy uważanych za etnologiczne lub antropologiczne jest obecnie mniejsze niż w Stanach Zjednoczonych, w których oblicza sięje na 25% (Wasowska, 2000, s. 199).
Czy ma w tej sytuacji sens mówienie o zawodzie etnologa/antropologa i wyróżnianie miejsc pracy uznawanych za zgodne z tym zawodem? Zgodnie
z naszym przekonaniem, że studia etnologiczne mogą być przyqatne w wielu
dziedzinach aktywności zawodowej, uznać chyba należy, że pracą odpowiednią dla etnologów/antropologów jest każda, w której zdobyte przez nich wiedza i umiejętności pomagają w jej wykonywaniu, bez względu na to, czy jest
to praca nauczyciela akademickiego czy też pracownika lub właściciela restauracji. Nie sposób nie powrócić do zarzutu L. Stommy oskarżającego etnologiczne ośrodki uniwersyteckie o nieodpowiedzialną produkcję masowego bezrobocia. Nasza wyrywkowa wiedza o losach absolwentów etnologii
pozwala sądzić, że po ukończeniu studiów dają sobie radę nie gorzej, a często
lepiej w porównaniu z absolwentami innych kierunków.
Pewien z góry założony obraz przygotowania absolwenta etnologii do podjęcia pracy po studiach pojawia się zarówno w dokumentach określających
ksztah studiów etnologicznych, ogłaszanych przez organa nadrzędne, to jest
Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu oraz Radę Główną Szkolnictwa
Wyższego, w wymienionych już tzw. "minimalnych wymaganiach programowych" z roku 1999, nazwanych w roku 2002 "standardami nauczania dla kierunku studiów etnologia", jak i w informatorach dla studentów i kandydatów
na studia oraz w materiałach związanych z akredytacją, przygotowywanych
przez poszczególne instytuty i katedry etnologiczne. Charakterystykę tzw. "sylwetki absolwenta" w obowiązujących obecnie "standardach" przedstawiono
w sposób następujący: "Poprzez studia etnologiczne kształci się absolwenta
umiejącego dostrzegać kulturowe podłoże każdej sytuacji społecznej, zdobywającego więc metodologiczne i antropologiczne przygotowanie do refleksji
o człowieku i kulturze. Wykształcenie etnologiczne przygotowuje do pracy
w uniwersytetach, Polskiej Akademii Nauk i instytucjach naukowych, w muzeach, skansenach, placówkach kulturalno-oświatowych, w ośrodkach kultury regionalnej i odpowiednich działach administracji oraz wszędzie tam,
gdzie potrzebne jest wykształcenie humanistyczne: w centrach badań opinii
publicznej, w redakcjach, w reklamie itp." (Dziennik Ustaw ill 116, poz. 1004
z 2002 roku). Oczywiście, można się z tą charakterystyką zgodzić, choć naszym zdaniem wzmiankę o "wykształceniu humanistycznym" warto byłoby
w tym dokumencie nieco poszerzyć, choćby po to, aby podkreślić te szczególne cechy absolwenta etnologii, które wyróżniają go spośród innych wypromo-

Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989

41

wanych adeptów nauk humanistycznych. Charakterystyki "sylwetek absolwenta", prezentowane w opracowaniach poszczególnych ośrodków, nie odbiegają od przedstawionej powyżej wersji, niekiedy tylko zwracają większą uwagę
na pewne dodatkowe aspekty związane z przygotowaniem absolwentów etnologii. Instytut Etnologii i Antropologii Kultury UW wskazuje np. na instytucje turystyczne i marketing jako na potencjalne miejsca pracy etnologa, który
ponadto może być przydatny wszędzie tam, "gdzie potrzebna jest umiejętność kontaktu z innymi ludźmi (pogranicze kulturowe, praca z uchodźcami,
imigrantami)" (Informator Katedry, 2001, s. 5). Z kolei informator Instytutu
Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM przedstawia jedynie listę podstawowych wartości, jakie studia winny przekazać przyszłemu etnologowi,
wskazując na takie jak "świadomość pluralizmu kulturowego współczesnego
świata oraz postawę tolerancji i szacunku wobec odmiennych ras, kultur, religii
i społeczeństw" (Studia, 2002, s. 4). Opracowania udostępnione przez Instytut Etnologii i Antropologii Kultury UJ zwracają uwagę na znaczenie przygotowania teoretycznego i metodologicznego absolwentów oraz na ich dobrą orientację w problemach kultury współczesnej. Zastrzegają, iż do pracy na uniwersytetach czy w placówkach naukowych PAN i innych instytutach badawczych
kieruje się jedynie absolwentów studiów doktoranckich (Program, 2001, s. 2).
Przekazywaniem absolwentom w szerszym zakresie wiedzy o współczesności,
m.in. przez zapoznawanie ich z problematyką antropologii miasta, zainteresowana jest Katedra Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego, która dodatkowo zwraca
uwagę na przygotowanie w zakresie informacji i dokumentacji etnograficznej.
Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego kieruje absolwentów do pracy
w placówkach upowszechniania kultury i regionalnych. Podobny profil absolwenta, poszerzony o wiedzę z zakresu problematyki pograniczy etnicznych
i kulturowych, kształtować chce Instytut Etnologii Uniwersytetu Śląskiego
w jego cieszyńskiej filii, co związane jest ze specyfiką badawczą tego ośrodka oraz specyficznym charakterem transgranicznego miasta i regionu.
W wielu <?środkach rozważa się dziś sprawę poszerzenia zakresu studiów
w taki sposób, aby absolwentom łatwiej było zdobyć pracę. Choć studenci
w dyskusjach tych szerzej nie uczestniczą, to sami swymi działaniami wyraźnie pokazują, w jakim kierunku ewentualne reformy powinny ewoluować.
Przykładem mogą być ci studenci, którzy podejmują studia równoległe, dające np. uprawnienia pedagogiczne. Tymczasem dotychczasowe próby dołączenia zajęć dodatkowych, podnoszących konkurencyjność kończących studia na
rynku pracy, do programu zajęć etnologicznych, nie powiodły się, głównie ze
względu na to, iż podniósłby się wówczas ogólny ich koszt. Tak więc obecnie
pozostaje jedynie niektórym studentom studiowanie dwóch kierunków równolegle, co nie jest zadaniem łatwym i zawsze możliwym, albo też zdobycie
dodatkowych kwalifikacji drogą zapisania się na studia podyplomowe.

42

Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński

Uwagi końcowe
Stwierdziliśmy już, że etnologii w Polsce przypadła po roku 1989 funkcja
kształcenia zwielokrotnionej liczby studentów. Sytuacja ta jest dla dyscypliny prawdziwym wyzwaniem, a jednocześnie tworzy dla niej szansę stania się
ważnym kierunkiem ogólnego kształcenia humanistycznego o profilu antropologicznym. Ta nowa sytuacja wymaga jednocześnie wielkiej odpowiedzialności od nauczycieli akademickich i koncentracji ich wysiłku edukacyjnego
na sprawach ważnych, aktualnych, doniosłych społecznie i poznawczo.
Proces akredytacyjny, dokonany w ostatnich dwóch latach, z jednej strony
ujawnił różnego rodzaju słabości i mankamenty w kształceniu studentów etnologii, z drugiej zaś pozwolił na dokonanie oceny stanu kadr, spQsobu realizacji programów, stopnia adekwatności infrastruktury względem rzeczywistych potrzeb. Umożliwił także, na niespotykaną dotychczas skalę, intensywną międzyośrodkową wymianę doświadczeń, szczególnie tych o charakterze
innowacyjnym. Zebrane w trakcie akredytacji materiały i doświadczenia winny
sprzyjać doskonaleniu procesu kształcenia, tak aby jego poziom w poszczególnych ośrodkach drastycznie od siebie nawzajem nie odbiegał oraz by odpowiadał standardom stosowanym w krajach Unii Europejskiej. W tym procesie doskonalenia są oczywiście progi bardzo trudne do pokonania, takie jak
nieodpowiednie warunki lokalowe, braki kadrowe szczególnie w kategorii
samodzielnych pracowników naukowych czy szczupłe środki finansowe stawiające tamę dążeniom do stworzenia studentom lepszych możliwości kształcenia. Jednocześnie jednakjest wiele takich spraw, których rozwiązanie możliwe jest bez wielkich nakładów finansowych i w stosunkowo krótkim czasie
Oak choćby modernizacja programów, przygotowanie skryptów i podręczników, uelastycznienie systemu studiowania). Powodzenie podjętych starań zależeć będzie przede wszystkim od nas, od naszej dobrej woli, kompetencji
i zaangażowania.

BIBLIOGRAFIA
Didactic ...
1997

Didactic Experiences in the Introducing of Novelties in the Ethnological
Curricula (K. Piątkowska, W. Baranowski, A. P. Wejland, R. Dzięcielski,
K. Kaniowska, E. Nowina-Sroczyńska, M. Piotrowski), "Etnoloska sticisca
(Ethnological contacts)", nr 5-7, red. B. Jezemik i R. Mursic, Ljubljana.
Frankowska M.
1973
Etnografia polska po II wojnie światowej (1945-1970), w: Dzieje etnografii polskiej, red. M. Terlecka, Warszawa.

Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989

43

Gladkowski K.
2001
Etnologia. Koncepcja teoretyczno--metodologiczna Stanisława Poniatowskiego, 1884-1945, Olsztyn.
Informator. ..
2001
Informator Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Rok akad. 200112002, red. 1. Wasilewski i J. Jasionowska,
Warszawa.
Jakość ...
2001
Jakość kształcenia w szkolnictwie wyższym. Słownik tematyczny, red.
M. Wójcicka, Centrum Badań Polityki Naukowej i Szkolnictwa Wyższego, Uniwersytet Warszawski, Warszawa.
Jasiewicz Z.
2001
O potrzebie studiowania i nauczania historii etnologii, w: Przeszłość etnologii polskiej w jej teraźniejszości, red. Z. Jasiewicz i T. Karwicka, Poznań.
Jasiewicz Z., A. Posem-Zieliński
1996
Stan i potrzeby nauk etnologicznych w Polsce, w: Nauka w Polsce wocenie komitetów naukowych PAN. Nauki humanistyczne i społeczne, t. IV,
red. E. Haloń, Warszawa.
2003
Ethnology Studies at Polish Universities after 1989, w: Between Tradition
and Postmodernity. Polish Ethnography at the Turn of the Millenium, red.
L. Mróz i Z. Sokolewicz, Warszawa.
Kabat I.
1994
Nieco o absolwentach, w: III Zjazd Absolwentów Studiów Etnologicznych
UAM, red. I. Kabat, Poznań.
Klimaszewska 1., A. Kutrzeba-Pojnarowa
1959
Działalność uniwersyteckich katedr etnografii w Polsce w latach 1945-1956, "Etnografia Polska" t. 2.
Kopczyńska-Jaworska B.
1964
Prace badawcze Katedry Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 6.
1975
Analiza stanu kadr etnograficznych. Na podstawie akcji" magister" Głównego Urzędu Statystycznego. Maszynopis w archiwum Komitetu Nauk Etnologicznych PAN.
Kulesza-Zakrzewska T.
1979
Bibliografia etnograficznych prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych wykonanych na uniwersytetach polskich w latach 1945-1975, Warszawa--Łódź.
Mucha J.
2002
Post-Socialist Institutionalisation of Sociocultural Anthropology (Ethnography, Ethnology) as a University Subject in Poland, w: A Post-Communist Millenium. The Struglefor Sociocultural Anthropology in Central and
Eastern Europe, red. P. Skalnik, Praga.
2003
Teaching Anthropology in Post-1989 Poland, w: Educational Histories of
European Social Anthropology, red. D. Drackle, I. Edgar i T. K. Schippers,
N. York i Oxford.
Program ...
2001
Program studiów. Etnologia, Uniwersytet Jagielloński (maszynopis).
Rozporządzenie ...
1927
Rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego
z dnia 27. 12. 1926 roku w sprawie programu studiów i egzaminów w za-

Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński

44

kresie antropologii, etnografii z etnologią i prehistorii na stopień magistra
filozofii, "Lud" t. 26.
Studia ...

2002

Studia na kierunku etnologia i antropologia kulturowa. Informator dla studentów studiów dziennych Uniwersytetu im. A. Mickiewicza na rok akad.
200212003, oprac. J. Schmidt i W. Dohnal (maszynopis).

Szkolnictwo ...
1990-2002 Szkolnictwo »yższe: dane podstawowe. Informator, Warszawa.
Szkoły. ..
2002
Szkoły »yższe i ich finanse w 2001 roku. Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa.
Sprawozdania ...
1966
Sprawozdania z działalności naukowej i dydaktycznej katedr i zakładów
etnografii, oprac. K. Wypych i T. Skarżyński, "Lud" t. 50, cz. 2.
Stomma L.
2000
Najazd studentów, "Polityka" nr 27.
Wasowska A.
2000
Antropolodzy składają broń? "Lud" t. 84.
Zadrożyńska A., D. Zamojska
2002
Cezaria Anna Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa
(1885-1967), w: Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t.l, red. E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kowalska-Lewicka, A. Spiss,
Kraków.
Zjazd ...
1927
Zjazd profesorów etnografii i etnologii w Warszawie w roku 1926, "Lud"
t. 26.

Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński
ETHNOLOGICAL

STUDIES AT POLISH UNIVERSITIES AFfER 1989
(Summary)

The article describes ethnological studies at Polish universities. It deals with the history of ethnology teaching, curricula and their implementation, conditions under which
ethnological studies were organized, teaching staff, accreditation procedures used, differences between teaching centres, data on the number of M.A. and Ph.D. students and the
graduate profile. It is interesting that after 1989 the number of students increased fivefold, which can be attributed to the freedom of teaching obtained. The curricula were
enlarged and became very similar to those of anthropology studies. Ethnology was given
the chance ofbecoming an important direction ofhumanistic instruction with an anthropological profile. This situation requires responsibility on the part of ethnologists who
should focus their efforts on educational issues.