0f8364bd3da1f92aed9add19ab042ae4.pdf
Media
Part of Obrazy "innych" w karykaturach - temat dla etnografa? / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52
- extracted text
-
„Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
DAGNOSŁAW DEMSKI
Instytut Archeologii i Etnologii PAN
Warszawa
OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH
- TEMAT DLA ETNOGRAFA?
Artykuł ten powstał na podstawie porównania dużej liczby karykatur przed
stawiających narodowości i grupy etniczne, powstałych w drugiej połowy X I X
i pierwszej połowie X X wieku w dwóch krajach Europy Środkowo-Wschodniej.
Porównanie satyrycznych przedstawień z tych krajów pozwala otworzyć horyzont
poznawczy na wyobrażenia „obcych" oraz uchwycić podobieństwa i różnice, co
wydaje się być szczególnie interesujące dla etnografów.
Artykuł jest raczej otwarciem tematu i zarysowaniem problemu niż jego podsu
mowaniem. Zagadnienie omawiam na materiale niepolskim, wychodząc z założe
nia, że kolejne etapy analizy staną się bardziej przejrzyste dla polskiego czytelnika.
Wybrałem karykatury węgierskie i łotewskie, ponieważ chciałem, aby pochodziły
one z krajów niemających ze sobą bezpośrednich kontaktów i , co za tym idzie
żadnych istotnych wzajemnych wpływów.
*
* *
Kategoryzacja rzeczywistości na zasadzie „swój - obcy" oraz formowanie się
wizerunku „obcego" od dawna stanowiły przedmiot refleksji w naukach społecz¬
nych i humanistycznych. Stawiano pytania o działanie mechanizmów dystansu
społecznego, o sposób powstania podziałów społecznych; badano przy tym różne
aspekty tej problematyki - identyfikację, antagonizmy międzygrupowe, stereo¬
typy (Znaniecki 1930/31; Obrębski 1936; Bystroń 1935; Benedyktowicz 2000;
Herzfeld 2007). Z ustaleń wspomnianych autorów wynika, że wyodrębnianie
„innego" lub „obcego" odzwierciedla dynamikę podziałów społecznych. Podziały
te wyrażają zwykle pewne odniesienia do rzeczywistości, a ich rodzaje wskazują
na istnienie odmiennych kontekstów, w jakich funkcjonują społeczności. Istotne
są tu - należące do różnych porządków rzeczywistości - kryteria podziału:
przestrzenne (naturalne, geograficzne), ekonomiczne, społeczne (statusu, dostępu
do zasobów), kulturowe (religijne, językowe i inne).
Zadaniem badacza jest uchwycenie kategorii, wokół których rodzi się i umac¬
nia poczucie przynależności grupowej, i - co za tym idzie - specyficznych linii
rozczłonkowania. Kategorie te, uwewnętrznione w postaci subiektywnych odczuć,
zawsze znajdują jakiś obiektywny wyraz: zewnętrzny znak odróżniający człon¬
ków danej społeczności od ludzi spoza niej. Zestaw znaków spełnia funkcję
94
DAGNOSŁAW DEMSKI
identyfikacyjną, tworzy uproszczony wizerunek członków zbiorowości składający
się zarówno z elementów zewnętrznych, najczęściej stroju, cech fizycznych, jak
i atrybutów odnoszących się do wartości postrzeganych jako ważne. Wizerunek
ten jest odbiciem dynamiki relacji między grupami. To w jej ramach ulega prze¬
kształceniu w stereotyp - z narzędzia służącego pierwotnie zachowaniu dystansu
i wzmocnieniu spójności wewnątrzgrupowej, w oderwany od wcześniejszych
realiów i „zawieszony w próżni" obraz.
Kategoryzacja i formowanie obrazów „obcego" to zjawiska o charakterze uni
wersalnym, zawsze jednak wypełnione lokalnymi treściami i znaczeniami. Są czꜬ
cią szerszego procesu strukturalizacji rzeczywistości i doświadczenia zbiorowego.
Z jego społeczną realizacją spotykamy się powszechnie w pracy terenowej etno¬
grafa: w wywiadach, w biografiach, wspomnieniach, w literaturze, prasie, w bada¬
niu codziennych interakcji, rytuałów, czy zajmując się analizą podziału przestrzeni,
a także obszarów pogranicza i wartościowania granic.
Materiałem do badań w interesującej nas dziedzinie mogą stać się również
obrazy. Stanowią one odrębny nośnik informacji, a co za tym idzie - osobny
język. Pełnią one także różne funkcje.
Karykatury to specyficzny typ obrazów. Od pozostałych odróżnia je ich funk¬
cja i cel - perswazja i polemika, zamiast zwykłego odzwierciedlania. Środkiem
ich rozpowszechniania może być prasa, zwłaszcza satyryczna, docierająca głów¬
nie do elit, ale w pokrewnej wersji (satyry w prasie popularnej, chłopskiej, plakaty)
również do szerszych mas. Medium to funkcjonuje wówczas jako narzędzie ko¬
munikowania się elit z innymi grupami społecznymi. Działo się tak w Europie
w X I X wieku, czyli okresie po zniesieniu różnic stanowych, w czasach industriali¬
zacji, urbanizacji przestrzeni, masowych migracji i mieszania się społeczeństwa.
Obiektem karykatury jest zawsze człowiek, a to oznacza, że jest ona zoriento¬
wana społecznie. Dlatego w analizie obrazów możemy zastosować zasady antro¬
pologii wizualnej. Poddane zostaną jej specyficzne dane obrazowe, czyli elementy
wizualne - z uwzględnieniem ich odniesień do relacji i powiązań społecznych .
Interesują mnie tylko takie przedstawienia, które odnoszą się w jakiś sposób do
tożsamości etnicznej (ewentualnie społecznej), czasem wprost, a często w sposób
pośredni, gdy dotykają sytuacji politycznej. Przedstawienia te otwierają możli¬
wość głębszego poznania relacji etnicznych.
Przedmiotem interpretacji są typowe warianty obrazów i wizerunków traktowa¬
ne jako zobrazowanie odzwierciedlające relacje etniczne. Omawiam to zagadnienie,
wykorzystując kilka karykatur reprezentujących różnorodne treści, pochodzących
z pism satyrycznych ukazujących się na Węgrzech i na Łotwie w końcu X I X
i w pierwszej połowie X X wieku.
1
2
1
Podobnie Piotr Sztompka wymienił kilka rodzajów danych wizualnych będących obiektem
zainteresowania socjologii wizualnej - jednostka, działania, interakcje, działania zbiorowe, kultura,
dalsze otoczenie tego, co społeczne (więcej: Sztompka 2005, s. 35-46).
Trudno określić dokładnie, jaką część zbioru karykatur stanowią przedstawienia etniczne.
Myślę, że nie więcej niż kilka procent wszystkich. Wyobrażenia „innych" występują także w dowci¬
pach politycznych.
2
OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA?
95
HUMOR, DOWCIP, IRONIA, KARYKATURA
Karykatura mieści się w szerokim nurcie humoru, podlegając wspólnym regu
łom; o jej specyfice decydują nośniki, jakie wykorzystuje. Śmiech i humor obecne
są w każdej kulturze, przyjmując lokalne zabarwienie zarówno w formie, jak
i treści. Humor, żart, ironia to zjawiska o wspólnych korzeniach - tym, co je różni,
jest zasięg, funkcja, nośnik, kontekst. Logika śmiechu i ironii polega na jednocze¬
snym postrzeganiu sytuacji na dwa nieprzystające do siebie sposoby, z odniesie¬
niami i kontekstami należącymi do innych sfer. Komizm polega na zderzeniu
dwóch różnych kodów. Żart - jak nazwała go Mary Douglas - to gra w odwraca
nie wartości życia społecznego (2007, s. 231). Obok humoru sytuacyjnego i słow¬
nego, istnieje również humor w obrazach.
Karykatura jest młodszą formą żartu, związaną z nośnikiem, jakim był rysu¬
nek, a później druk. Chociaż rozwinęła się prawdopodobnie w X V I I I wieku, jej
korzenie sięgają głębiej w przeszłość, dając się odnaleźć w malarstwie i rzeźbie.
Jako idea jest ona produktem epoki renesansu i reformacji, z ich nastawieniem
na jednostkę, chociaż w późniejszych epokach postacie stanowiące obiekt satyry
bywały również prezentacjami cech zbiorowości.
Gra i ironia często stają się elementem repertuaru kultur podporządkowanych.
Jeśli używają ich elity, dowcip staje się narzędziem wzmacniania własnej pozycji
lub marginalizacji innych sfer. Jeśli posługują się nimi podporządkowane grupy
społeczne, ironia odsyła nas do odmiennych, czasem ukrytych relacji społecznych.
Społeczności podporządkowane podważają dzięki temu obowiązujące kategorie
narzucone im przez dominujące grupy, wskazują na rzeczywistość społeczną obecną
poza głównym nurtem kultury. Posiadanie kompetencji kulturowej pozwala z jednej
strony na prowadzenie własnej gry elementami kultury, a z drugiej - na rozpoznanie
kontekstu, w którym ma miejsce wydarzenie, będące przedmiotem dowcipu.
Ironia bywa także częścią rytuału; dobrze znany i opisany przykład to kar¬
nawał będący w różnych kulturach czasem odwracania ról społecznych. Humor
nie zmienia rzeczywistości, ale pozwala spojrzeć na nią z innej perspektywy. Jeśli
celem tradycyjnego obrzędu jest budowanie jedności, wzmacnianie wspólnoty,
czyli - innymi słowy - legitymizowanie dominacji grupy społecznej organizującej
obrzędy, to użycie ironii prowadzi do odwracania obowiązującej hierarchii sądów,
a przez to do poznania i wyrażenia różnych punktów widzenia.
Obecne w każdej epoce i każdej kulturze ironia i żart mają swoje charakte¬
rystyczne formy i kanały przekazu. W społeczeństwach tradycyjnych obrzędy
i rytuał odbywają się w czasie zgromadzeń, które sprzyjają też - w określonych
okolicznościach - rozpowszechnianiu treści należących do dziedziny żartu. Wraz
z pojawieniem się nowych mediów (pismo, druk, prasa, radio) ich uaktualnione
formy wyszły w świat. Zyskały szeroki zasięg, choć za cenę utraty bezpośrednie¬
go kontaktu z odbiorcą.
Druk i rozwój prasy stworzyły także miejsce na przekaz form ironicznego ko¬
mentowania aktualnej rzeczywistości społecznej, w tym karykatur - wizualnych
przedstawień nawiązujących do istotnych wydarzeń. Rosnąca popularność prasy
96
DAGNOSŁAW DEMSKI
satyrycznej w Europie przypadła na pierwszą połowę X I X wieku. Początek dał
dziennik Charivari założony przez Charles Philipona w Paryżu, prezentujący
karykatury atakujące Monarchię Lipcową Ludwika Filipa oraz burżuazję. Można
zaryzykować stwierdzenie, że karykatury w nowożytnych dziejach Europy towarzy
szą, umacniającej swoją pozycję, burżuazji, stanowiącej także głównego odbiorcę
tego typu mediów. W ten sposób karykatura prasowa znalazła swoje miejsce
w publicznej przestrzeni kulturowej Europy, rozchodząc się we wszystkich kierun¬
kach geograficznych. Ironia obecna w tej formie w pismach satyrycznych i kary¬
katurach miała swój udział w podtrzymywaniu nowoczesnego mitu, do którego
istnienia dużą wagę przywiązywał Paul Connerton (1992). Jego zdaniem mit ten
polegał na tworzeniu stanu permanentnego podważania tego, co stare.
Interesująca jest historia rozprzestrzeniania się pism satyrycznych w Europie.
W połowie X I X wieku dotarły one do Europy Środkowej i Wschodniej, w tym
na Węgry i Łotwę. W porównaniu z innymi krajami imponująca wydaje się liczba
węgierskich pism satyrycznych wydawanych w imperium austro-węgierskim.
Najstarsze z nich założono w roku 1848 (Charivari/Dongo i Zeitgeist w Peszt,
Abrazolt Folyoirat w Koszycach/Kassa, oraz Nagy-Egyedi Guner w Negyenyed),
w 1850 roku powstało kilka w Peszcie (Der Eulenspiegel, Laci Koncha, Vasarnapi
Ujsag - to ostatnie wychodziło przez kilka lat). Były to pierwsze wydawnictwa
utworzone jeszcze przed uchwaleniem nowej zliberalizowanej ustawy karnej
z 1852 roku. W roku 1857 powstały pisma Peleskei Notarius i Matyas Deak. Dwa
lata później założono bardziej znane i wychodzące przez wiele lat: Az Ustokos,
Bolond Miska, a także Kakas Marton. Jedno z najbardziej popularnych pism saty
rycznych, reprezentujące środowiska liberalne - Borsszem Janko - ujrzało światło
dzienne w 1867 roku, a inne, także znaczące, wydawane przez kręgi chrześcijań
skie - Herko Pater - w 1893 .
Najstarsze satyryczne pisma łotewskie pojawiły się na początku X X wieku:
Nirga (1905-1914), Svari (1906), Gailis (1912), Gudrais Mulkis (1912), Skudras
(1919-1920), Satirs (1920), Rugtas Drapes (1922-1923), Ho-Ho (1922), Pucesspiegelis (1923), Ods (1926), Natra (1930), Dadzis (1931), Gurkis (1933) .
Wszystkie wydawane były w Rydze .
Pisma satyryczne rozwijały się wraz z rosnącą w Europie rolą elit miejskich,
towarzyszyły industrializacji, urbanizacji, masowej emigracji i migracji. Uczest
niczyły w formowaniu i zagospodarowywaniu nowej przestrzeni społecznej dla
polemik, dyskusji, debat i komentarzy życia politycznego i społecznego.
3
4
5
6
3
Założony w 1832 r. Później powstały także angielski Punch i niemiecki Eulenspiegel - odpo
wiednio w latach 1841 i 1842.
Dane na podstawie leksykonu pism satyrycznych i karykaturzystów Węgier (Gyöngy 2008).
Dane na podstawie katalogu Biblioteki Narodowej w Rydze.
Dla porównania pojawienie się pierwszych pism satyrycznych w Polsce przypada na drugą
połowę X I X wieku. Były to Mucha (1862-1918-1939, Warszawa), Szczutek (1869-1918, 1919-1926,
Lwów), Diabeł (1869-1919 Kraków), Faun (1899, Lwów), Chochoł (1902, Kraków), Wolna Myśl,
Wolne Żarty (1918-1939, Łódź), Wróble na dachu (1929-1939), Cyrulik Warszawski (1926-1934),
Szpilki (1935). Dane te przytaczam za Andrzejem Garlickim (2004).
4
5
6
OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA?
97
KARYKATURA JAKO ŹRÓDŁO ETNOGRAFICZNE
Karykatury można potraktować jako specyficzne źródło dla badaczy relacji
społecznych i etnicznych. Analizie poddać można dwa aspekty - rodzaj żartu
i jego odniesienia do rzeczywistości społecznej oraz - stronę wizualną graficzne¬
go przekazu i jego język.
Karykatury należą do kategorii żartu, ale posiadają własną specyfikę. Stanowią
rodzaj reprezentacji, przedstawienia, którego celem jest perswazja - mająca zwrócić
na coś uwagę - lub krytyka. Odwołują się do różnych wymiarów życia społecznego.
Za ich pomocą odbiorca może uchwycić wyobrażeniowy obraz rzeczywistości
charakterystycznej dla danego czasu i miejsca.
Karykatury są z założenia skrzywionym obrazem rzeczywistości i służą obna¬
żaniu mechanizmów świadczących o funkcjonowaniu dominujących dyskursów
społecznych. Obrazy „innych", odróżniających się swoją etnicznością, stanowią
ich specyficzną kategorię. W omawianym okresie, do wybuchu I I wojny świato¬
wej, przedstawienia takie częściej służyły jako narzędzie budowania jedności niż
kwestionowania wzorca dominującego (i jego dezorganizowania). Żarty z „innych"
najczęściej budują jedność, służą umacnianiu tożsamości i pozycji. Natomiast
karykatury, których obiektem przedstawienia jesteśmy „my" sami, częściej mają
charakter „odwracania wartości życia społecznego", by użyć wymienionego już
terminu pochodzącego od Mary Douglas.
Dokonując klasyfikacji karykatur, należy uwzględnić ich tematykę oraz pozy¬
cję ich autora (czy należy on do grupy dominującej, czy funkcjonuje w środowi¬
sku opozycyjnym bądź dyskryminowanym). Generalnie możemy wyróżnić kilka
typów karykatur, m.in. polityczne, społeczne, niezależne, podziemne, wojenne,
portretujące swoich lub innych oraz mapy. Możemy mówić o karykaturach tema¬
tycznych poświęconych kulturze, cywilizacji, postępowi, modernizacji - przeciw¬
stawianych zacofaniu. Karykatury polityczne wymagają omówienia kontekstu
historycznego, możemy je widzieć jako reprezentacje polityki pamięci. Częścią
dyskursu podejmowanego przez karykaturzystów było odsłanianie nierówności
i konfliktów społecznych. Za ich pośrednictwem następowała wymiana kulturowa
między elitami i ich odbiorcami.
W epoce konfliktów (wojen) karykatury nabierały ostrzejszego tonu, stając się
narzędziem wykluczania określonych grup lub stron. Podczas rewolucji mogły słu¬
żyć rewolucjonistom wyśmiewając dawny ustrój i jego strażników. Rodzaj przed¬
stawienia zależał od zaplecza politycznego i społecznego, np. wojny były pokazy¬
wane inaczej przez pisma zbliżone do władzy, a inaczej przez prasę bardziej
liberalną. Także różnice w stosunku do innych powiązane były z przynależnością
autora lub pisma do konkretnej opcji politycznej.
Zgodnie z założeniami antropologii wizualnej możemy przyjąć, że percepcja
świata zapośredniczana jest przez obrazy - dotyczy to również karykatur. Interpre¬
tacja tego, co zostało zobrazowane, podlega również regułom badań wizualizacji.
Pierwszym etapem badania jest rozszyfrowanie źródła, czyli ustalenie, co w treści
danej karykatury odnosi się do rzeczywistości i z jakim wiąże się stereoty¬
pem. Punktem wyjścia musi być analiza treści, czyli rozpoznanie, co kryje się za
98
DAGNOSŁAW DEMSKI
określonym przedstawieniem następnie uchwycenie pewnych prawidłowości i re¬
gularności, oraz powtarzalnych zależności. Do tego niezbędne jest porównanie
całej serii obrazów i karykatur. Interpretację można prowadzić z uwzględnieniem
kontekstu - biorąc pod uwagę dane na temat autora i sytuacji powstania obrazu
- ale również w oderwaniu od tego rodzaju wiedzy traktując obrazy jako autono¬
miczne całości i próbując odczytać gatunkowe reguły formowania sensu.
Równolegle konieczne jest typowe podejście etnograficzne, czyli rozpoznanie
kontekstu kulturowego, wyodrębnienie różnic kulturowych oraz zestawienie stereo¬
typów funkcjonujących w danych krajach. Analizując te dane, można odpowie¬
dzieć na pytanie - które ze stereotypów i w jaki sposób obecne są w karykaturach?
To, co z punktu widzenia etnografa wydaje się najbardziej interesujące, to wyła¬
niające się dzięki perspektywie porównawczej różnice kulturowe i możliwość
uchwycenia przypisywanego im w danej społeczności znaczenia.
Analizę obrazów „innych" w karykaturach, a co za tym idzie zjawiska doświad¬
czania różnic kulturowych, można przeprowadzić, przyjmując trzy perspektywy
badawcze. Pierwsza z nich to próba rozszyfrowania punktu widzenia autorów (np.
Polacy w wyobrażeniach Węgrów); druga - porównania wzajemnych wizerunków
dwóch sąsiednich grup (np. wzajemne obrazy Polaków i Łotyszy), a trzecia - to
zestawienie poszczególnych wątków, motywów lub elementów odpowiadających
sobie w danej kulturze (np. proces asymilacji albo Cyganie w karykaturach róż¬
nych krajów Europy Środkowo-Wschodniej). Każdy punkt widzenia sprzyja kon¬
centracji na innym aspekcie obrazów „innych" w karykaturach, odsłania też inne
zależności między wyobrażeniami, a kontekstem społecznym i kulturowym.
Pierwsza perspektywa zakłada badanie wyobrażeń „innych", narodów sąsied¬
nich, grup etnicznych i mniejszości przedstawianych przez społeczność dominującą.
Wiąże się z tym ustalenie, kto podlega kategoryzacji i kto zostaje zaliczony do
„swoich" lub „innych". W rezultacie powstaje opis relacji etnicznych, uwzględnia¬
jący obowiązujące stereotypy (ich motywy i warianty) przenikające rzeczywistość
społeczną i kulturową. Można się zastanawiać, dlaczego te a nie inne grupy mają
największą liczbę przedstawień w karykaturach w danym kraju. Warto je zesta¬
wiać z wizerunkiem własnej grupy etnicznej. Przedmiotem uwagi są opisy „innego"
w obrębie jednego obszaru kulturowego.
Druga perspektywa umożliwia porównanie wzajemnych wyobrażeń na temat
dwóch sąsiednich społeczności, sposobów kategoryzowania rzeczywistości spo¬
łecznej. Pozwala na wyodrębnianie wariantów obecnych w ikonografii i repre¬
zentacjach „innego". Istnieje prawdopodobieństwo, że obrazy te uzupełniają się
wzajemnie, tworząc lustrzane odbicia rzeczywistości. Perspektywa ta pozwala
określić, w jaki sposób przedstawianie zależne jest od pozycji zajmowanych przez
oba narody we wzajemnych stosunkach. Analizując również przykłady wizerun¬
ków własnych każdej z grup, mamy możliwość ich porównania, oraz konfrontacji
wyobrażeń o sobie z postrzeganiem nas przez sąsiadów Jesteśmy w stanie śledzić
zmiany zachodzące w pozycji społecznej zajmowanej przez te grupy, oraz odpo¬
wiadające im zmiany kulturowe, widoczne w obrazie innych. Przykładem tego są
wzajemne wyobrażenia Polaków i Łotyszy (np. Boldane, Demski 2005).
OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA?
99
W trzecim podejściu przedmiotem zestawienia są obrazy podobnie rozumia¬
nych i dzięki temu porównywalnych elementów życia społecznego i kulturowego
w różnych kręgach kulturowych. Przykładem mogą być Cyganie lub Żydzi w wy¬
obrażeniach krajów Europy Środkowo-Wschodniej, ale również np. moderniza¬
cja, asymilacja, czy szerzej - interakcje etniczne. Taka perspektywa porównawcza
odsłania nowe pole badawcze i pozwala analizować poziom stereotypizacji. Zaj¬
mując się przedstawieniami powstałymi na obszarze kilku lub kilkunastu kultur,
trzeba zawęzić pole badań oraz dokonać selekcji i zestawienia wybranych obiek¬
tów analizy. Choć obiekty te są osadzone w sieci lokalnych powiązań, to - dzięki
podobnie definiowanym kulturowo pojęciom można je porównać. Mamy dzięki
temu szanse zobaczyć coś więcej: czy formy i warianty przedstawień powtarzają
się, czy mają charakter wyjątkowy czy znajdują się w jakichś specjalnych rela¬
cjach między sobą ponad lokalnymi kontekstami, czy też są przejawami odmien¬
nych lokalnych sposobów myślenia.
W omawianym okresie końca X I X i pierwszej połowy X X wieku społeczeń¬
stwa w Europie Środkowo-Wschodniej przechodziły głębokie przemiany spo¬
łeczne polegające na urbanizacji i formowaniu się warstwy burżuazji jako domi¬
nującej grupy społecznej. Proces transformacji dopuszczał do głównego nurtu
zarówno niższe warstwy, jak i inne grupy etniczne, głównie Żydów i Niemców,
a także - w zależności od sytuacji - mógł je wykluczać. Prasa owego czasu utoż¬
samiała się częściej z punktem widzenia władzy lub elit niż grup zdominowanych.
Jeśli mniejszość nie posiadała własnych wydawnictw, to jej spojrzenie nie było
odzwierciedlane w karykaturach, chyba że w prasie krajów sąsiednich. W więk¬
szości wyobrażeń dominuje obraz warstw społecznych, wyższych, bądź niższych,
w zależności od opcji politycznej gazety. W karykaturach zawsze znajdziemy
więcej przykładów definiowania nas samych i „innych" na podstawie innej zasady
niż etniczna czy narodowa. Podziały społeczne i kulturowe częściej przyjmowały
formę opozycji chłop - właściciel ziemski, nowoczesny - zacofany, co widoczne
jest również w karykaturach. W niektórych przypadkach zasady pokrywały się
(np. stanowa z etniczną), ale nie zawsze.
PRZEDSTAWIENIA MAP EUROPY Z WĘGIER I ŁOTWY
Przedstawiam kilka karykatur, ilustrując tym samym wykorzystanie ich jako
źródła etnograficznego. Karykatury pochodzą z dwóch krajów - Węgier i Łotwy.
Analiza dwóch przypadków, to zabieg ryzykowny, gdyż wyczerpujące wniosko¬
wanie jest możliwe jedynie w przypadku porównania dużej liczby obrazów. Czy¬
telnik musi więc, uwierzyć mi na słowo, że przejrzałem ponad 1000 rysunków,
oraz że wnioski pochodzą z tego porównania. Badania porównawcze warto prze¬
prowadzić na większej próbie, włączając w nie materiał z sąsiednich krajów. Na
potrzeby tego artykułu wystarczą wybrane przeze mnie przykłady.
Mapy, same w sobie będące ikonicznym przedstawieniem, są specyficznym
typem karykatury. Z punktu widzenia autora karykatury są one odzwierciedleniem
100
DAGNOSŁAW DEMSKI
wielowymiarowego obrazu rzeczywistości. Nie ma ich wiele, ale można je zna¬
leźć w czasie narastających konfliktów o charakterze politycznym.
Przedstawiam tu przykłady map ukazujące państwa Europy w krzywym zwier¬
ciadle. Ryciny 1, 2 i 5 pochodzą z węgierskiego pisma Borsszem Janko , a 3 i 4 z po
pularnego na Łotwie pisma Svari . Trzy z nich przedstawiają mapę Europy,
i stanowią rodzaj komentarza do sytuacji politycznej i kontekstu kulturowego. Wy¬
bór kilku map pochodzących z dwóch kręgów kulturowych nie oddaje pełnego
obrazu problematyki karykatur, ale posłuży mi jako przykład dający wyobrażenie
o możliwościach tego typu badań.
Karykatury te pochodzą z końca X I X wieku (węgierskie) oraz z lat dwudzies
tych (łotewskie). Dla obu narodów I wojna światowa stanowi ważną cezurę, na
skutek której pierwszy stracił na znaczeniu politycznym, a drugi pojawił się po
raz pierwszy jako byt suwerenny.
7
8
KONTEKST
HISTORYCZNO-POLITYCZNY
Pierwszym etapem analizy treści karykatury jest ustalenie kontekstu, w jakim
ona powstała, będąc najczęściej komentarzem do aktualnej sytuacji politycznej
lub społecznej. W związku z tym ważny jest zarówno czas publikacji, jak i miejsce
oraz kto jest komentatorem. Borsszem Janko to pismo założone w 1867 roku,
reprezentujące poglądy liberalne. Autorem mapy na ryc. 1 był niewymieniony
w węgierskim leksykonie karykatur rysownik o nazwisku A. Obsein. Z pewnością
był to pseudonim jednego ze znanych grafików zatrudnionych w piśmie w roku
wydania (1877 r.). Pismo Svari wydawane było od 1906 roku i reprezentowało
łotewskie środowisko liberalne. Autor mapy na ryc. 3 występuje pod pseudoni¬
mem Sigi, a autorką ryc. 4 jest R. Kasparsona.
Podobnie jak odpowiedź na pytanie „kto", ważna jest informacja „kiedy". Kary¬
katury polityczne należy rozpatrywać w kontekście historycznym Europy Srodkowo-Wschodniej. Rysunek nr 1 pochodzi z sierpnia 1877 roku i prezentuje sytuację
polityczną w Europie. Węgrzy od 1867 roku należą do dużego organizmu państwo
wego, współtworząc monarchię austriacko-węgierską z jednolitą polityką zagranicz¬
ną i obronną, ale z odrębnymi parlamentami i rządami. Rosja prowadzi wojnę
z Turcją (1877-1878), utrzymuje władzę i spokój na Kaukazie, w Azji Centralnej
i skutecznie prowadzi swojej interesy polityczne w Persji. Po wojnie rosyjsko-tureckiej Serbia, Czarnogóra i Rumunia odzyskują niepodległość. Pakt o neutral¬
ności z monarchią austro-węgierską i wojna Rosji z Turcją wyznaczają ramy
polityczne we wschodniej i południowej części Europy. Od czasów panowania
Bismarcka Niemcy rosną w siłę, zbroją się i narasta konflikt francusko-niemiecki.
7
Wszystkie prezentowane karykatury z pisma Borsszem Janko pochodzą ze zbiorów Biblioteki
Narodowej w Budapeszcie.
Obie ryciny pochodzą ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Rydze.
8
OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA?
101
0RSS2EM JANKO
Ryc. 2. Węgier, Czech i Słowak (Borsszem Janko, 1884).
Podpis: Czeska muzyka
Słowak Jano zwraca się do Czecha Riegera (mówiąc bardzo złym węgierskim):
Grasz dla szacownego dżentełmana z Węgier, ale on nie dba o to i nie chce tego słuchać.
Nie grasz dła mnie, a ja chętnie posłuchałbym
ciebie
9
Pozostałe karykatury: ryc. 2 opublikowana została 7 grudnia 1884 roku,
a ryc. 5 - 28 czerwca 1885 roku. Ich autorzy są nieznani.
Łotewska mapa (ryc. 3) pochodzi z roku 1924, przedstawia sytuację polityczną
w Europie z przełomu lat 1923/1924, ukazując polityczne okoliczności zaistniałe
w wyniku I wojny światowej. Po układzie w Trianon monarchia austro-węgierska
9
Tłumaczenie Gyongyi Schwarcz.
102
DAGNOSŁAW DEMSKI
została podzielona i powstały nowe kraje - Czechosłowacja, Węgry, Rumunia,
Bułgaria, Jugosławia, a dalej na północ - Polska, Litwa, Łotwa i Estonia. Na za¬
chodzie Europy zaostrzył się konflikt Francji z Niemcami o Alzację.
Łotwa wyłoniła się jako nowe suwerenne państwo. Po uzyskaniu niepodleg¬
łości kwestią podstawową stała się integracja polityczna i kulturowa wszystkich
regionów, różnych mniejszości etnicznych, i włączenie w życie społeczne nowej
struktury, posługującej się oficjalnym językiem innym niż dotychczasowy. Lojal¬
ność wobec nowej władzy była podstawowym kryterium rozróżniania obywateli.
Reforma rolna, skierowana często przeciw właścicielom ziemskim (np. Niemcom
i Polakom), włączała wielu chłopów łotewskich w nowe struktury gospodarcze
państwa. Uzyskanie niepodległości rozpoczęło dla Łotyszy nową epokę, więc
łączyło się z entuzjazmem, zaangażowaniem i pracą, ale równocześnie z obawą
i poczuciem zagrożenia ze strony „innych". Natomiast bilans strat terytorialnych
(monarchii austro-węgierskiej) na Węgrzech przewyższał zyski po I wojnie świa¬
towej - powstanie niezależnego państwa węgierskiego. Pod względem nastrojów
społecznych państwo węgierskie znalazło się na przeciwnej pozycji niż Łotwa.
PODSTAWOWE ELEMENTY WIZUALNE
(JEDNOSTKA, DZIAŁANIE, INTERAKCJE)
Na pierwszym rysunku przedstawiona została mapa Europy widziana z punktu
widzenia Węgrów. Rosja występuje pod postacią ośmiornicy a jej szerokie wpływy
- w Europie Środkowej i Wschodniej (Polska , Niemcy), symbolizowane są przez
macki, sięgające również do Turcji (wojna w latach 1877-78), Kaukazu, Azji Cen¬
tralnej, a także Persji. Widoczny jest konflikt lub napięcie francusko-niemieckie, oraz
relacje austriacko-węgierskie w tej części Europy. Wyraźna jest obecność Turcji na
Bałkanach, zapoczątkowana przez wojnę serbsko-turecką (w roku 1876). Na tych
obszarach dostrzegalne są konflikty i napięcia, na pozostałych różne aspekty życia
danego obszaru. Niemniej mapa dotyczy drugiej połowy X I X wieku i reprezentuje
raczej osiągnięcia Węgier w procesie emancypowania się spod wpływów Austrii.
Kontekst historyczno-polityczny ma istotne znaczenie dla dalszych analiz
przedstawień, ale ważne są również poszczególne elementy tego, co zostało zo¬
brazowane. Stanowią one dane wizualne, powiązane z różnymi elementami życia
społecznego, takimi jak jednostka, działania, interakcje międzyludzkie, zbioro¬
wość. Ponadto z punktu widzenia etnologa badającego zjawisko podziałów na
„swoich" i „innych", równie interesujący wydaje się poziom swoistej „ikonografii",
czyli standardowych cech graficznych przypisywanych różnym kategoriom „ob¬
cych". Karykatura posługuje się skrótem, by uczynić obiekt i przekaz szybko
rozpoznawalnym, a przez to żart możliwym do uchwycenia. Stąd wykorzystuje
wybrane elementy służące jako dystynkcja danej grupy - najczęściej charakterys¬
tyczne części stroju, rysy twarzy lub postawy ciała.
10
1 0
Polska zaznaczona jest przez napis Lengyelorszag (Polska) na macce ośmiornicy.
OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA?
103
Ryc. 3. Mapa Europy 1923/1924 (Svari)
Jednostka, czyli znaki identyfikacji etnicznej
Rozważania należy rozpocząć od sposobu przedstawiania jednostek, które mają
symbolizować działania, interakcje czy zbiorowości. Drugi rysunek ukazuje przed¬
stawicieli trzech narodowości - Węgra, Słowaka i Czecha. Każdy z nich jest rozpo¬
znawalny w kręgu odbiorców należących do kultury węgierskiej, ponieważ posiada
przypisywane mu powszechnie cechy. Węgier ma na sobie kurtkę z szamerunkiem
(węg. mente, zeke) , wysokie skórzane buty z ostrogami (węg. csizma), kapelusz.
Nosi wąsy. Te cechy podkreślają jego wysoki status społeczny. Czech nosi nowo¬
czesne miejskie ubranie, charakterystyczną czapkę z obszyciem z futra, skórzane
buty z wysoką cholewą, gra na kobzie w kształcie lwa z rozdwojonym ogonem.
Słowak ubrany jest w sukienne spodnie, kaftan, na nogach ma kierpce lub łapcie,
a na głowie kapelusz z szerokim rondem. Ma okrągłą, pyzatą twarz. Te znaki wska¬
zują na jego chłopskie pochodzenie. Z porównania ubrań trzech mężczyzn wynika,
11
11
Nawiązującą także do charakterystycznej kurtki (węg. boszaru gatya) noszonej przez trady
cyjnych pasterzy koni (węg. csikos).
104
DAGNOSŁAW DEMSKI
że Czech jest najbardziej nowoczesny, a Węgier i Słowak prezentują się jako
związani z tradycją, jednak Węgier związany jest z tradycją warstw wyższych
i średnich, a Słowak - z prostą, chłopską.
Szybkie rozpoznanie znaków, a dzięki temu przynależności etnicznej, umożli¬
wia przejście do analizy sytuacji, interakcji między uczestnikami i tekstu towarzy¬
szącego karykaturze. Na czwartym rysunku zostały przedstawione elementy stroju
jako identyfikatory etniczne. Węgier nosi podobne elementy stroju, a znakami
identyfikacyjnymi Rumuna są futrzana owcza czapa (węg. suveg), szeroki pas
(węg. tuszo), wąskie spodnie i kierpce (węg. bocskor). Skórzane buty z wysoką
cholewą są znakami statusu, a kierpce lub łapcie można uznać za rodzaj znaku
odrzucenia, sytuującego noszącego je człowieka w grupie podporządkowanej.
Podobnie jest w przypadku mapy (ryc. 1). Kolejne kraje są personifikowane
przez postacie w charakterystycznych strojach i z pewnymi atrybutami. To swo¬
ista „ikonografia", składająca się na świat relacji etnicznych ujętych w przedsta¬
wieniach graficznych. Np. Węgier ukazany jest w tradycyjnym stroju - kurtka,
kapelusz - i stoi odwrócony tyłem do Austrii.
Dzialania, czyli zachowania typowe dla przedstawicieli grupy etnicznej
Postaci w karykaturach są przedstawiane w trakcie działań i interakcji, które
również trzeba uwzględnić w interpretacji. Oznaczają one najbardziej typowe za¬
chowania zachodzące w relacjach między narodami i grupami etnicznymi. Tu służą
podkreślaniu relacji politycznych.
Austria personifikowana jest przez postać starszej kobiety o jasnych (siwych)
włosach, ubranej w suknię. Jedną ręką trzyma ona Węgra za kark, a drugą wykręca
mu rękę w geście ujarzmienia go. Kobieta symbolizuje cesarzową Marię Teresę.
Na rysunku brak przedstawień dzisiejszych sąsiadów Węgier, którzy stanowili
część ówczesnego państwa.
Niemiec przedstawiany jest w mundurze, w hełmie z czarnym dwugłowym
orłem. Siedzi w okopach, dźwiga na ramieniu armaty i jest otoczony kulami
armatnimi. Lewą rękę trzyma na Prusach, równocześnie opierając się mackom
Rosji. To czasy Bismarcka i rosnącej hegemonii Niemiec. Biblia symbolizuje ka¬
tolickie księstwo Bawarii Ludwika III, które w 1871 roku zostało włączone do
cesarstwa niemieckiego, ale zachowało odrębność.
Największą przestrzeń na mapie zajmuje Rosja jako potężna ośmiornica. Jej
oczy umiejscowione są w Moskwie i Sankt Petersburgu, a macki sięgają w kilku
kierunkach. Jedna z nich oplotła i zasłoniła Polskę, inna - wybrzeże bałtyckie.
Jeszcze inna objęła ramię Turka leżące na obszarze Bułgarii, dwie następne trzy¬
mają go za stopy. Kolejna macka trzyma za gardło Persję, krótsze oplatają tery¬
toria Azji Centralnej, z miastami Chiwa, Buchara i Samarkanda. Na tej mapie
reprezentacją Rosji nie jest człowiek lecz groźne zwierzę, co można interpretować
jako zagrożenie dla pozostałych krajów.
Turek nosi typowy dla niego strój z turbanem, krótką kurtką oraz szero¬
kie spodnie. Leży na plecach, sięgając na mapie od Persji po Bałkany, co można
OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA?
105
interpretować jako zmierzch imperium osmańskiego. W prawej ręce trzyma pisto
let wymierzony w czaszkę z napisem Serbia. Jest to graficzny znak odnoszący się
do działań wojennych w Serbii, zakończonych uzyskaniem przez Serbię niepo
dległości w 1878 roku. Od południa kąsa go mały skorpion oznaczający Grecję,
której personifikacja jest także zwierzęca. Grecja od 1830 r. jest niepodległa, ale
starania o przyłączenie północnej części kraju przebiegały etapami do 1920 r.
W czasie powstawania karykatury trwały zmagania Grecji o przyłączenie Tesalii
i Epiru, co zostało zwieńczone sukcesem dopiero w 1881 roku. Położona na morzu
Kreta przedstawiana jest jako młoda kobieta leżąca na ziemi (do Grecji została
przyłączona dopiero po wojnach bałkańskich z Turcją w 1913 roku).
Włochy reprezentuje mężczyzna w długiej tunice, w sandałach, w jasnych za¬
woju na głowie, przypominający Rzymianina. Fakt, że zajmuje on całe terytorium
państwa, nawiązuje do zjednoczenia Włoch, które miało miejsce w 1860/61 roku.
Stolica została przeniesiona z Florencji do Rzymu w 1871 roku. Odpowiada temu
znak - trójkątne nakrycie głowy papieży - w miejscu, gdzie leżą Rzym i Watykan.
Sycylię reprezentują trzy beczki z winem - co można interpretować jako znak, że
region jest rolniczy, biedny i zacofany. Natomiast Sardynię i Korsykę przedsta¬
wiają ksiądz z krzyżem oraz czapka biskupia, co wskazuje na tradycjonalizm. Ponad
Włochami znajduje się Szwajcaria przedstawiana jako dom górski ze stromym
dachem. To nawiązuje do typowej zabudowy architektonicznej tego regionu.
Francję reprezentuje żołnierz w mundurze i czapce, wyposażony w karabin ma¬
szynowy skierowany w stronę Niemiec. Element ten odnosi się do czasu po zakoń¬
czeniu wojny z Prusami (w roku 1871). Na obszarze Belgii widoczne są worki,
a pomiędzy nimi postać w koronie. To król belgijski Leopold I I , w owym czasie
prawdopodobnie najbogatszy człowiek Europy dzięki zyskom płynącym z kolonii
w Kongu. Holandii został przypisany wiatrak - emblemat odnoszący się do krajo¬
brazu i gospodarki kraju - dawniej spełniający funkcje gospodarcze, w tym napę¬
dzanie wiatrem urządzeń odwadniających (występuje głównie na obszarach poni¬
żej poziomu morza na północ od Amsterdamu), później już tylko pomnik historii.
Hiszpanię przedstawia chłopiec w czapce, kamizelce oraz szerokich spodniach.
Pozostaje w uśpieniu, jakby zastano go podczas popołudniowej drzemki. Z danych
historycznych wiemy, że w owym czasie miała miejsce rewolucja, a po upadku
pierwszej republiki, doszło do restauracji władzy królewskiej i przywrócenia stabi¬
lizacji w kraju. Być może postać ta jakoś odnosi się do tych wydarzeń. Portugalia
to młodzieniec z liśćmi na głowie i winogronem w ręku. To czasy ekspansji kolo¬
nialnej kraju w Afryce, ale znaki te odwołują się raczej do produkcji wina.
Anglię reprezentuje dżentelmen w smokingu, z parasolką i w meloniku, ze spoj¬
rzeniem skierowanym przed siebie. Symbolizuje wysoki status międzynarodowy
Anglii. Szkocję symbolizuje młodzieniec w stroju narodowym górali - w kilcie,
kurtce i czapce. Trzyma karabin na ramieniu. Jest on również zwrócony w tę samą
stronę co Anglik. Irlandię uosabia kobieta w ubogim stroju - chustce na głowie
i z pustym workiem na ramieniu. Ten wizerunek nawiązuje do czasów głodu
(w latach 1845-1849) i masowej emigracji ludności z wyspy. Wszyscy troje wy¬
dają się być zatrzymani w ruchu.
106
DAGNOSŁAW DEMSKI
Z państw skandynawskich personifikowana jest Szwecja pod postacią kobiety
w ubogim stroju chłopskim, bosej z wiązką chrustu na plecach. Postać ta wydaje
się być pogrążona w codziennej pracy i symbolizuje państwo u progu ery mo
dernizacji. W latach 1850-1890 ponad milion ludzi wyemigrowało z tego kraju
do Stanów Zjednoczonych. Chrust niesiony przez kobietę prezentuje Norwegię,
pozostającą w unii ze Szwecją. Unia ta została zawiązana w 1814 i ostatecznie
rozwiązana dopiero w 1904 roku, ale już wcześniej stopniowo słabła. Leżącą
między Niemcami a Szwecją małą Danię uosabia postać męska z powiewającą
chorągiewką. W wyniku wojny z Prusami w 1864 roku Schleswig-Holstein został
odebrany Danii i włączony do Niemiec. W tym samym okresie Dania straciła Skanię
na rzecz Szwecji. Być może postać z chorągiewką nawiązuje do powstania ruchu
socjalistycznego łączącego związki zawodowe z partią. Finlandię reprezentuje
mężczyzna w stroju pasterza, trzymający w rękach duże naczynie z ogniem. Jest
on oplątany mackami ośmiornicy. Finlandia w owym czasie - aż do 1917 roku
- stanowiła zachowującą autonomię część imperium rosyjskiego. Postać ta symbo¬
lizuje odrodzenie narodowe i kulturowe Finów, kiedy język fiński powoli zyski¬
wał znaczenie obok szwedzkiego.
Opisane znaki i symbole w kontekście wydarzeń historycznych można inter¬
pretować bardziej wnikliwie, ale jest to raczej praca dla historyka, a nie etnografa.
Pozostanę więc przy ogólnym zarysie. Uderza jednak rozmach i szerokość wiedzy
autorów mapy.
Trzecia rycina przedstawia mapę Europy z 1924 roku, zamieszczoną w pra¬
sie łotewskiej. Powstała ona w okresie tworzenia podstaw państwa łotewskiego
i prawdopodobnie to zadecydowało o jej temacie, jakim były konflikty, zagrożenia
i zmiany polityczne w Europie. Największym sąsiadem i jednocześnie zagrożeniem
dla państwa łotewskiego był wówczas Związek Radziecki. Tu jest on personifikowany jako brodaty żołnierz radziecki w charakterystycznej czapce budionówce,
w walonkach na nogach, ale z zeszytami w rękach. Zeszyty wskazują prawdopo¬
dobnie na zmiany oświatowe i społeczne dokonywane w Rosji, co było również
obiektem uwagi państwa łotewskiego.
Innego sąsiada z owego okresu - Polskę - reprezentuje wąsaty żołnierz w mun¬
durze i czapce. Siedzi on zwrócony w stronę Niemiec. Jego ręka sięga na Śląsk, co
odnosi się zapewne do plebiscytu rozpisanego wcześniej na Górnym Śląsku. Na
obszarze Niemiec nie ma wyraźnej postaci ludzkiej, ale jest kilka rąk, z których
jedna sięga w stronę Polski. Ręce te wskazują na działania polityczne skierowane
przeciwko krajom sąsiednim.
Francję personifikuje wąsaty żołnierz w mundurze armii francuskiej i w cha¬
rakterystycznej czapce, z jedną ręką na swoim udzie, z drugą sięgającą do zachod¬
niej części terytorium Niemiec. Wydaje się, że na to przedstawienie wpłynęły kon¬
trowersje francuskie wokół układu zawartego w 1922 roku w Rapallo przez Niemcy
i Związek Radziecki.
Innym interesującym przedstawieniem jest obszar dawnych Węgier, ukazany
z rękami wyciągniętymi do niego ze wszystkich stron. Ręce wychodzą z Austrii,
Czechosłowacji, Jugosławii, Rumunii i Bułgarii, pozostają w uścisku na obszarze
OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA?
107
Siedmiogrodu. Prawdopodobnie symbolizuje to zmiany polityczne i okrojenie te
rytorium Węgier na rzecz krajów sąsiednich po układzie w Trianon (w 1920 roku).
Anglia ukazana jest tradycyjnie jako dżentelmen w meloniku krzyczący coś
w stronę Irlandii, która pokazuje mu palcami gest figi. Wiąże się to zapewne z uzys
kaniem przez Irlandię niepodległości w 1921 roku. Z pozostałych personifikacji
zaznaczona jest tylko twarz Mussoliniego (w owym czasie premiera) na tle granic
Włoch, oraz ostroga na bucie, czyli kształt odnoszący się do półwyspu Apeniń¬
skiego. Norwegia przedstawiona jest jako męska twarz z fajką w ręku.
Autor mapy uwydatnił te obszary, na których doszło do największych zmian.
Wymowne są zwłaszcza ręce sięgające po terytorium dawnych Węgier - Czechosło
wacji, Austrii, Rumunii, Bułgarii i Jugosławii. Żołnierz jako personifikacja Francji
sięga po Alzację, a niemiecka ręka wyciąga się po zachodnie obszary Polski, na¬
tomiast ręka polskiego żołnierza zagarnia Śląsk. Ponadto zarysowany jest opór
Irlandii wobec Wielkiej Brytanii. Czwarta rycina - z 1926 roku jest uzupełnieniem
trzeciej i przedstawia wycinek mapy, odsłaniający intencje Polski zmierzającej do
zajęcia lub wywierania wpływu na Litwę, a nawet na Łotwę, szczególnie w Łatgalii.
Na rysunku jest przedstawiony Polak w tradycyjnym stroju krakowskim, w czap¬
ce krakusce, butach z ostrogami, z szablą i karabinem. Wykonuje on skok w stronę
Litwy i Łatgalii. Na mapie zaznaczony jest Śląsk, postrzegany przez Łotyszy jako
ofiara polskiej ekspansji (patrz: Boldane, Demski 2005).
Mapa może być potraktowana jako symboliczne wyobrażenie zbiorowości kra¬
jów europejskich. Ma ona charakter polityczny. Obie mapy wykazują pewne po¬
dobieństwa, chociaż łotewska ilustruje sprawy, które w większej mierze interesują
samych Łotyszy. Na rysunku znalazły jednak swój wyraz także największe kon¬
flikty i zmiany polityczne w Europie. Mapa łotewska szczególnie podkreśla zmia¬
ny polityczne. Sięganie ręką w czyimś kierunku zawsze oznacza zmiany granic
terytorialnych. Mapa węgierska również pokazuje sąsiadów, ale jest bardziej szcze¬
gółowa i poza bezpośrednim uwikłaniem w wojnę rosyjsko-turecką (zobowiązanie
do zachowania neutralności), reprezentuje szersze spojrzenie na politykę w Europie.
Wydaje się, że na obu rysunkach zilustrowane są podobne siły dośrodkowe i od¬
środkowe, centra i peryferia, a różnica między nimi sprowadza się do większej
szczegółowości mapy węgierskiej.
Głównym przedmiotem zainteresowania w obu wypadkach (węgierskim i łotew¬
skim) są wyobrażenia sytuacji politycznej jako pełnej konfliktów i sporów między
państwami i narodami. Znaki i postacie przedstawione na mapach odnoszą się albo
do sytuacji politycznej albo do stylu życia, jaki przypisywano tym krajom. Ry¬
sownicy często posługują się podobnymi emblematami, np. Francja przedstawiana
jest jako żołnierz armii francuskiej, Anglia jako człowiek ubrany we frak i melonik.
Rzadziej kraje reprezentowane są przez istoty ze świata zwierząt (ośmiornica, skor¬
pion). W karykaturach zwykle są to znaki dehumanizacji obiektu, co można in¬
terpretować jako odzwierciedlenie napiętych stosunków i poczucia zagrożenia.
Jednak w przypadku Grecji widzianej jako skorpion chyba chodzi raczej o pokaza¬
nie relacji między wielką Turcją i małą, chociaż groźną na swoim obszarze Grecją.
Metafora ośmiornicy sugeruje rozległe i liczne interesy Rosji.
108
DAGNOSŁAW DEMSKI
Ryc. 4. Wielka Polska (Svari, 1926).
Podpis: Wielka Polska
Mój skok jest imponujący, ale jak utrzymać tę pozycję
by nie rozdarły się moje spodnie
dłużej,
112
Autorzy mapy z Borsszem Janko sprawiają wrażenie bardziej zainteresowa¬
nych innymi krajami, nawet małymi lub odległymi (np. Danią, Kretą, Portugalią)
niż autorzy map łotewskich, którzy wydają się śledzić tylko sprawy dotyczące ich
bezpośrednio. Między publikacją obu rysunków upłynęło ponad 40 lat, nie można
więc wykluczyć pewnych zapożyczeń. Dwie (lub trzy) mapy to jednak zbyt ską¬
py materiał, by odpowiedzieć na pytanie, czy kraje te stosują podobne znaki dla
1 2
Tłumaczenie Ilze Boldane.
OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA?
109
prezentacji tych samych narodów lub grup etnicznych. Jednak badania idące
w kierunku zestawienia podobnie rozumianych elementów życia społecznego
i kulturowego (jak mapy i prezentowane w nich personifikacje poszczególnych
krajów) mogą okazać się pomocne dla rozpoznania różnic kulturowych kręgów,
w których one powstały.
Czy w obu krajach grupy etniczne są postrzegane tak samo? Czy stosuje się
te same lub podobne znaki identyfikacyjne? Czy prezentowane są w tych samych
działaniach i postrzegane w podobnych interakcjach? Na te pytania znajdziemy
odpowiedź tylko wówczas, gdy porównamy więcej karykatur. Tu jedynie sygnali¬
zuję problem badawczy.
Relacje etniczne przedstawione wyżej na mapach mają głównie charakter poli¬
tyczny. A co z typowymi tematami etnograficznymi? Ostatnia rycina ilustruje proce¬
sy asymilacji na pograniczu węgiersko-rumuńskim wchodzącym w skład państwa
austro-węgierskiego. Rumunia uzyskała niepodległość w wyniku wojny rosyjsko-tureckiej i na podstawie traktatu berlińskiego w 1878 r., a w 1881 r. została króles¬
twem i przeżywała okres stabilizacji i rozwoju aż do wybuchu I wojny światowej.
Powstanie państwa austro-węgierskiego w 1867 r. spowodowało, że Siedmiogród
został przyłączony do Węgier (wcześniej podlegał Habsburgom). Dało to początek
intensywnej polityce madziaryzacji na obszarach Królestwa Węgierskiego (Siedmio¬
gród, Banat, Słowacja i Chorwacja). Szlachta i elity żyjące w tych regionach w du¬
żym stopniu uległy madziaryzacji (z wyjątkiem Chorwacji).
Interakcje, czyli wokól obserwowalnych symboli i znaków etnicznych
Każda narysowana postać wyposażona jest w znaki dystynktywne i znajduje
się zwykle w jakiejś pozie, jakby zastygłej w ruchu. Te postawy można określić
jako, np. odwracanie się, siedzenie tyłem lub sięganie po coś, czyli rodzaj działa¬
nia. I tak wydaje się, że na przykład Rumun poprzez zmianę stroju, a tym samym
asymilację, szuka możliwości awansu społecznego (ryc. 5). Chłop - Słowak
wygląda, jakby należał do niższej klasy, szuka porozumienia i koalicji z Czechami,
a nie z Węgrami (ryc. 2). Sięganie po coś, wyciąganie np. rąk na mapie łotewskiej
oznacza tendencje zaborcze pewnych krajów wobec terytorium innego, ale rów¬
nież wpływy, pretensje, czy aspiracje. A zatem większość karykatur przedsta¬
wia scenki odpowiadające specyficznym interakcjom między przedstawicielami
różnych narodowości.
Ludzi przedstawianych w interakcji można poddawać badaniom wizualnym,
ponieważ taka interakcja zorganizowana jest wokół obserwowalnych symboli.
Oznaczają one kontakt, styczność, komunikowanie się, ale również przestrzenne
usytuowanie jej uczestników. Interakcje można rozumieć jako zachowania ludzi,
którzy są nosicielami znaków, wskazujących na ich tożsamość, status czy kompe¬
tencje społeczne (Sztompka 2005, s. 39).
Przykładem interakcji będącej dobrą ilustracją tematów etnograficznych jest kon¬
wersja Rumuna na Węgra (ryc. 5), oraz spotkanie Węgra, Czecha i Słowaka (ryc. 2).
Każda karykatura stanowi obraz interakcji, rozumianej jako zetknięcie się kilku
110
DAGNOSŁAW DEMSKI
B - J - r M
| . i-liln-"---
!UI. (>• . m m ,
\TUL
łilMjwi,
- ORSSZEM JANKO
A MWKAIlulMriirt PU
Ryc. 5. Rumun przebierający się za Węgra - madziaryzacja mniejszości
(Borsszem Janko, 1885).
Podpis: Odzyskany syn
Matka: wróciłeś wreszcie mój ukochany synu. Teraz będziesz Jani, a nie Ioan.
Zdejmij i wyrzuć te rumuńskie łachmany. Znowu zaczniesz rozumieć język twojej matki
13
osób, nosicieli znaków dystynktywnych, odnoszących się do tożsamości etnicz¬
nej. Znaki te są istotne, ponieważ interakcja przebiega w ramach odniesień do
nich. Bez znaków identyfikacyjnych, sens jej mógłby być odmienny. Rodzaj komu¬
nikacji, charakter wykonywanych czynności, przestrzenne usytuowanie uczestni¬
ków spotkania, rodzaj sytuacji, jej cel, przedmioty, którymi są otoczeni uczestnicy
1 3
Tłumaczenie Gyongyi Schwarcz.
OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA?
111
- stanowią odnoszące się do interakcji dane znaczeniowe uczestników, przedsta
wione jako obserwowanie znaki, symbole i inne elementy graficzne.
Uczestnikami interakcji na ryc. 5 są matka, jej syn i mężczyzna. Matka nosi
strój węgierski, syn właśnie zmienił ubranie, ma na sobie typowy węgierski strój,
a za nim leżą fragmenty ubioru rumuńskiego. Z tyłu wyłania się postać ubrana po
rumuńsku. Uwaga matki i syna skierowana jest na siebie nawzajem, nie interesują
się trzecią postacią. Zachowują spokój, widoczne jest zadowolenie z dokonania
słusznego wyboru. Trzecia postać biegnie w ich stronę, jest oburzona i wyraża
protest przeciw ich działaniu. W tle widać elementy pejzażu odnoszące się do
natury - drzewo i wysokie góry - co zapewne wskazuje na Siedmiogród, część
imperium zamieszkiwaną przez Węgrów i Rumunów.
W drugiej scenie Węgier, Czech i Słowak stoją obok siebie. W centrum uwagi
znajduje się odwrócony bokiem Węgier, postać ustawiona jest tyłem do pozosta¬
łych, ale górna część i głowa, jakby odwracają się w ich stronę. Czech napiera na
Węgra, trzymając w ręku instrument i grając na nim. Jest tu postacią aktywną.
Stojący za jego plecami Słowak zastygł w ruchu, podążając za Czechem. Spoglą¬
da na niego, jakby reagował na jego działanie. Łapiąc Czecha za marynarkę
i ramię, próbuje go powstrzymać, aby nie szedł w stronę Węgra. W tle widać góry
i krajobraz części imperium austro-węgierskiego zamieszkiwanego przez Słowa¬
ków. Tekst towarzyszący rysunkowi odpowiada temu, co zobrazowano w posta¬
wach i ruchach uczestników.
Te obrazy i mapy dają podstawy do wyciągnięcia następujących wniosków.
To, co jest obrazowane odnosi się do określonego stereotypu funkcjonującego na
Węgrzech lub na Łotwie. Po wydzieleniu poszczególnych danych, odnoszących
się do przedstawianych jednostek, działań i interakcji, należy zastanowić się co
odnosi się do jakiego stereotypu. Na początku należy jednak wyjaśnić, przed¬
stawiciele jakich narodowości lub grup etnicznych stają się najczęściej obiektem
karykatur, komu przypisywane jest większe, a komu mniejsze znaczenie oraz
członkowie których narodów w ogóle nie stają się przedmiotem zobrazowania.
Po pierwsze, dla Węgra „innym" był Rumun, Słowak, Czech i Austriak znani
nam z rysunków, ale również Niemiec, Serb, Cygan, Żyd, Chorwat - niewidoczni na
tych przedstawieniach, choć obecni w wielu innych karykaturach z tego okresu.
Każdy z nich posiadał charakterystyczne cechy, dzięki którym był rozpoznawalny
dla Węgrów. Te cechy dystynktywne służą jako znaki przynależności etnicznej. To
na przykład elementy stroju, cechy fizyczne, czy jakieś atrybuty. W karykaturach
pojawiają się obrazy wszystkich sąsiadów i mniejszości, jak również przedstawi¬
cieli innych większych narodów Europy. Zabrakło karykatur Ukraińców i miesz¬
kańców krajów bałtyckich. Ich znaczenie dla Węgrów musiało więc być niewielkie.
Węgier w interakcjach z innymi występuje najczęściej jako pan, bogacz, ofi¬
cer, urzędnik. Słowak z kolei przedstawiany jest jako chłop, biedny, zabobonny,
pracownik fizyczny, człowiek natury, pijący alkohol. Czech widziany jest jako
zmagający się z Austriakami, uporządkowany i zorganizowany pracownik. Ru¬
mun przedstawiany jest najczęściej jako barbarzyńca, z jednej strony odwołujący
się do mitycznej przeszłości, w której dominowała kultura łacińska z Rzymem
112
DAGNOSŁAW DEMSKI
jako centrum, a z drugiej - biedny, dziki, gwałtowny, niecywilizowany, również
człowiek natury.
Dla Węgra Rumun był uosobieniem zacofania i barbarzyństwa. W Czechach
widziano pewien stopień ucywilizowania, nastawienia na nowoczesność. Podob¬
nie Niemcy i Austriacy pełnili rolę nauczycieli i nośników cywilizacji, nowoczes¬
nej gospodarki, modernizacji. Ciągle pokutował stereotyp Słowaka jako chłopa,
pracownika fizycznego, biednego i zapóźnionego cywilizacyjnie. Podobnie w Ser
bach i Chorwatach widziano głównie zapóźnienie cywilizacyjne, agresywność,
skłonności do kłótni. Wszystkie te stereotypy znajdziemy w karykaturach.
Dla Łotysza „inny" był przede wszystkim Rosjanin, Niemiec, Litwin, Polak,
a także Estończyk, Żyd i Cygan . Rosjanin był postrzegany jako reprezentant
rozwiniętej kultury, wspaniałej tradycji, nauczyciel w wielu dziedzinach życia
społecznego i kultury. Widziano w nim jednak również zagrożenie dla niezawis¬
łości kraju. Związek Radziecki był dla wielu Łotyszy, także Łatgalczyków, do¬
brym przykładem wyrównywania szans mniejszych narodów, nosicielem oświaty.
Hasła socjalistyczne znalazły swój rezonans na Łotwie w okresie dwudziesto¬
lecia międzywojennego. Niemiec widziany był przez Łotysza jako dawny surowy
pan (niemiecki baron), odpowiedzialny za śmierć wielu ludzi, ale także jako
nauczyciel porządku, prawa i kultury. W Polaku dostrzegano aktualne zagrożenie
z powodu reformy rolnej, która w Łatgalii dotknęła głównie ziemiaństwo pol¬
skie. Było to powodem lokalnych konfliktów i napięć. Łotysze obawiali się zapę¬
dów imperialnych Polaków. W ich oczach Polak był człowiekiem wywyższają¬
cym się, butnym, chełpliwym, a z drugiej strony niezorganizowanym, kłótliwym,
pijanym i bezmyślnym.
Te stereotypy spotykamy na Łotwie (więcej: Boldane, Demski 2005) i na
Węgrzech - omawiane np. w pracy przedstawiającej wpływy innych kultur na
wyrażenia funkcjonujące w języku węgierskim w końcu X I X wieku (Toth 1994).
Wstępne wnioski należałoby oczywiście uzupełnić, zmodyfikować i zweryfiko¬
wać w toku dalszej analizy większej ilości danych. Można jednak stwierdzić, że te
tendencje i stereotypy etniczne znalazły swój wyraz także w karykaturach.
Z porównania przedstawionych tu map pochodzących z dwóch krajów można
wyciągnąć wnioski dotyczące stopnia zainteresowania danymi państwami czy
narodami - odzwierciedla go szczegółowość detali. Wynika z tego również, że im
dalej od centrum położone są obiekty, tym bardziej stereotypowe stają się wyobra¬
żenia na ich temat. To jeden typ stereotypu. Drugi jego rodzaj kształtuje się nie
z braku bezpośrednich informacji, ale przeciwnie - na podstawie długoletnich do¬
świadczeń wynikających z bezpośrednich kontaktów np. między sąsiadami. Moż¬
na przyjąć, że wyobrażenie zależy od intensywności doświadczeń istotnych dla
mieszkańców danego regionu, od okoliczności, w jakich karykatura powstawała
oraz jej celów. Odpowiada to zróżnicowaniu pomiędzy znaczeniami zakorze¬
nionymi i ugruntowanymi w powszechnych, materialnych, relacjach społecznych
14
1 4
Twierdzę tak na podstawie karykatur, które nie zostały przedstawione w tym artykule, z który¬
mi jednakowoż się zapoznałem.
OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA?
113
i praktykach kulturowych, a sferą znaczeń o rodowodzie bardziej językowym niż
płynącym z konkretnych doświadczeń . Obecność odpowiedników przedstawia¬
nych obiektów w życiu społecznym, a przez to wyższy stopień konkretyzacji ich
obrazu, czyni je bardziej znaczącymi dla odbiorcy, a stereotypy głębiej zako¬
rzenionymi niż w wizerunkach oderwanych od „namacalnych" odniesień do istot¬
nego doświadczenia zbiorowości.
W zależności od sposobu przedstawienia - będącego odpowiednikiem relacji
społecznych - „inny" występuje jako zagrożenie, jako posługujący się niezro¬
zumiałymi wartościami, jako niezasymilowany element. Im ostrzejsza jest kary¬
katura, np. posługująca się przedstawieniami zdehumanizowanymi, tym dalej na
skali obcości znajduje się tak symbolizowana grupa etniczna.
W zaprezentowanych tu karykaturach widoczne są różnice między przedsta¬
wieniami tworzonymi przez liberalne pismo wydawane w imperium zajmującym
duży obszar Europy, a karykaturami powstałymi w małym państwie wkrótce po
jego uzyskaniu niepodległości, a więc zagrożonym w swojej integralności i zmu¬
szonym do udowadniania prawa do istnienia.
15
WNIOSKI
Analizując kilka wybranych karykatur widzimy na co Węgrzy i Łotysze zwra¬
cali uwagę w przedstawianych obrazach „innych". Były to przede wszystkim
sytuacja polityczna w Europie oraz style życia (mapy na ryc. 1, ryc. 3), relacje
etniczne (ryc. 2), procesy asymilacji (ryc. 5) oraz problemy graniczne (ryc. 4).
W przypadku przedstawień dotyczących Anglii, Francji i Niemiec, obserwacje
Węgrów i Łotyszy były zbliżone. Odwoływały się w ten sposób do takich wymia¬
rów życia społecznego jak polityka, zjawiska społeczne (asymilacja, madziary¬
zacja), a w mniejszym stopniu do stylu życia danego kraju.
Skoro żart ma służyć obnażaniu funkcjonowania dominujących dyskursów spo¬
łecznych, to jakie dominujące dyskursy obnażają przedstawione wyżej karykatury?
Skok Polaka w stronę Łotwy (ryc. 4), z jednej strony zagraża granicom Łotwy, co
znajduje swoje odniesienia w sporach granicznych między obu krajami, jak również
we wspieraniu przez Polskę praw ziemiaństwa polskiego w Łatgalii. Z drugiej
jednak - jego obraz narysowano tak, że równocześnie odsłania on słabość pań¬
stwa polskiego widzianą przez autora karykatury (stary karabin, szabla, opadające
spodnie). W interakcji Węgra, Czecha i Słowaka (ryc. 2) żart unaocznia różnice
między polityką rządów elit (zabieganie Czechów o względy Węgier), a naturalną
bliskością i skłonnością ku sobie narodów czeskiego i słowackiego.
Karykatury łotewska (ryc. 4) i węgierskie (ryc. 2, ryc. 5) służą budowie jed¬
ności każdego z tych narodów, ale odsłaniają równocześnie aktualne napięcia spo¬
łeczne takie jak spory graniczne, procesy asymilacji, czy madziaryzację mniejszości
1 5
Paul Willis zwrócił uwagę na odrębności znaczeń posiadających nośniki fizyczne (pozajęzykowe) i językowe (2007).
114
DAGNOSŁAW DEMSKI
rumuńskiej. Wynika z tego, że punkt widzenia autorów karykatur mający źródło w od¬
miennych doświadczeniach i kontekście kulturowym wpływa na obrazy „innego".
W kategorii obrazów „innych" grup etnicznych trudno dostrzec wspomniany
wyżej mit nowoczesności - ciągłego podważania tego, co stare. Tego typu wątki
obowiązywały w żartach na temat modernizacji, natomiast w kwestiach etnicz¬
nych karykatury owego czasu stały na straży tradycji i jedności grupy. O ile
w łotewskich pismach satyrycznych nie znalazłem obrazów podejmujących temat
łotyszyzacji mniejszości, to jednak w karykaturach (np. ryc. 5) zamieszczonych
w liberalnym piśmie satyrycznym Borsszem Janko, obrazy madziaryzacji nie słu¬
żyły budowaniu jedności, lecz raczej odsłaniały drugą stronę procesu asymilacji
mniejszości etnicznych - ich protesty i niezadowolenie .
Wydaje się, że karykatury mogą stanowić źródło badań etnograficznych, ponie¬
waż zawierają znaki dystynktywne, postawy sugerujące działania i scenki interakcji
między członkami różnych narodowości. Choć uważam, że porównanie materia¬
łów z kilku kręgów kulturowych Europy Środkowo-Wschodniej może dostarczyć
pewnych danych i umożliwić wstępne refleksje i konkluzje, podsumowując, chciał¬
bym postawić pytanie, na które nie mam jeszcze gotowej odpowiedzi: czy wszyscy
jesteśmy zakładnikami własnych tradycji kulturowych i czy każda kultura wytwa¬
rza własną prawdę o świecie?
W karykaturach przedstawiających interakcje między przedstawicielami różnych
grup etnicznych najczęściej pojawiają się sytuacje należące do kategorii relacji
między grupami, będące na ogół odzwierciedleniem aktualnych problemów np.
nieporozumień granicznych polsko-łotewskich, polsko-litewskich; zmian sytuacji
społecznej w krajach bałtyckich po uzyskaniu przez nie niepodległości, czy szerzej
konfliktów między narodami.
Porównanie kilku karykatur, z których jedne traktują o stosunkach sąsiedzkich,
a inne skupiają się na szerszych zjawiskach europejskich otwiera perspektywę po¬
znania różnych poziomów stereotypizacji etnicznej w rozważanych karykaturach.
Stwarza też szansę na odnalezienie w nich elementów uniwersalnych, oderwanych
od aktualnych wydarzeń, chociaż także wyrażanych na gruncie lokalnym.
Karykatury należą do rzeczywistości społecznej i kulturowej. Są jednym z wielu
nośników kultury - graficznym zapisem, skierowanym do stosunkowo wąskiej
grupy odbiorców, ale jednocześnie odbiciem relacji społecznych w danej rzeczy¬
wistości oraz relacji etnicznych.
Porównanie karykatur prowadzi mnie do przekonania, że wizja świata w nich
przedstawionego zależy zarówno od pozycji, jaką zajmuje jej twórca, jak i od jego
punktu widzenia zakorzenionego w osobistych doświadczeniach. To, co wydaje
się znane i jedyne w kręgu danej kultury, traci swoje znaczenie dla członków innego
kręgu. Oznacza to, że istotne wyobrażenia wymagają „zaczepienia" poza języ¬
kiem, w doświadczeniu zbiorowym, stąd bierze się ich zróżnicowanie.
16
1 6
Pochodzące z nieco późniejszego okresu (od 1893 r.) karykatury pisma satyrycznego Herko
Pater, reprezentującego kręgi chrześcijańskie, w kwestii obrazów grup etnicznych w większym stop¬
niu służyły budowaniu jedności narodowej Królestwa Węgier.
OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA?
115
Intencją karykatur „innych" było ustalanie tożsamości etnicznej oraz wyra¬
żanie dystansu wobec zbiorowości dominującej poprzez redukowanie rzeczy¬
wistości do schematycznych obrazów, łatwo rozpoznawalnych przez odbiorców.
Zbiór kilku znaków definiował „charakter" obcego, a przedstawienia stanowiły
katalog jego cech, odpowiadający stereotypom obecnym w lokalnym obiegu.
Za tymi identyfikatorami „innych" grup etnicznych nie widać indywidualności
jednostek. Tematami karykatur są interakcje przekładające się na zjawiska spo¬
łeczne obecne w fazie formowania się państw narodowych na Węgrzech (np. ma¬
dziaryzacja, germanizacja Węgrów, modernizacja, asymilacja, dyskurs nowego ze
starym, czy nowe kontra zacofany mieszkaniec Mucsan) i podobnie na Łotwie
(modernizacja, asymilacja).
Spośród innych tematów dla etnografa, obecnych w karykaturach niezamieszczonych w tym artykule - można wymienić charakterystyczne dla „innych" elemen¬
ty obyczaju, osobliwości rytuałów, obrzędów (np. pogrzeby), zabobony, odmien¬
ności prawa lokalnego (np. Cyganie), scenki z zabaw (np. karczma), specyficzne
obiekty wartościowane przez „innych", czy przymioty charakteru narodowego.
Jak widać, repertuar tematyki powiązanej z etnicznością pojawiającej się w kary¬
katurach jest bogaty.
LITERATURA
B e n e d y k t o w i c z Z b i g n i e w 2000, Portrety „obcego", WUJ, Kraków.
B o l d a n e I l z e , D e m s k i D a g n o s ł a w 2005, Wzajemna percepcja Łotyszy i Polaków
z Łotwy, Etnografia Polska, t. 49, z. 1-2, s. 57-86.
B y s t r o ń Jan S t a n i s ł a w 1935, Megalomania narodowa, Rój, Warszawa.
C o n n e r t o n P a u l 1992, How societies remember, Cambridge University Press, New York-Cam¬
bridge.
D o u g l a s M a r y 2007, Ukryte znaczenia. Wybrane szkice antropologiczne, Wydawnictwo Marek
Derewiecki, Kęty.
G a r l i c k i A n d r z e j 2004, Tło historyczne, [w:] Czasy wojen i pokoju. Karykatura polska
1914-1939, kwiecień-czerwiec 2004, Muzeum Karykatury w Warszawie, s. 11-13.
G y o n g y K a l m a n 2008, Magyar karikaturistdk adat-es szignótdra 1848-2007, Abra KKT,
Budapest.
H e r z f e l d M i c h a e l 2007, Zażyłość kulturowa. Poetyka społeczna w państwie narodowym,
WUJ, Kraków.
O b r ę b s k i J ó z e f 1936, Problem etniczny Polesia, Sprawy Narodowościowe, t. 10, nr 1-2,
s. 1-24.
S z t o m p k a P i o t r 2005, Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza, PWN, War¬
szawa.
T ó t h B e l a 1994 [1901], Szdjrul szdjra. A magyarsdg szdllóigei, Akademiai Kiadó, Budapest
(Reprint).
W i l l i s P a u l 2007, Wyobraźnia etnograficzna, WUJ, Kraków.
Z n a n i e c k i F l o r i a n 1930/31, Studia nad antagonizmem do obcych, Przegląd Socjologiczny,
t. 1, nr 2-4.
116
DAGNOSŁAW DEMSKI
DAGNOSŁAW DEMSKI
IMAGES OF THE 'OTHER' I N ETHNIC CARICATURES
- SUBJECT FOR ETHNOGRAPHER?
Summary
The article compares several ethnic caricatures published in the satirical press between second
half of the 19th and first half of the 20th centuries. It suggests how to study the caricature of the
Other in social context. The basic premise is that images of the Other reflect the dynamic of social
division. So the task for researcher is to grasp categories, which emerge and strengthen the sense
of belonging, and thus to grasp specific lines of social division. Categories, integrated as subjective
feelings, always get the more substantial expression: outer signs distinguishing members of the par¬
ticular collective from those beyond it. Set of signs has identity functions and makes a simplified
picture of the group members consisting of external elements like: dress, physical features, and
attributes concerning the values perceived as meaningful for Others. Such image is a reflection of
the dynamics working between two groups. And under such frame an image goes under transforma¬
tion into a stereotype - from a device originally served to keep social distance and to strengthen the
group coherence, into an image often detached from original reality and 'hanging in the air'.
Author focuses on ethnic images only and proposes three research perspectives. First, attempt to
decode the viewpoint of the caricaturist (e.g. Poles in the eyes of Hungarians). Second, to compare
the mutual images made by the neighboring nations (e.g. Poles and Lithuanians in caricatures).
Third, to compare particular themes, objects and elements corresponding in several cultures (e.g.
Gypsies or assimilation in caricatures of Central and Eastern European countries). Each perspective
enables focus on the different aspect of the images of the Other in caricatures, and reveal the various
coincidences between images and the social and cultural contexts.
Each figure drawn by caricaturist is equipped with distinctive signs and particular posture, frozen
in motion, thus representing their popular roles in ethnic interactions. Comparing ethnic caricatures
it might be said that attention of their authors focused on political situation in Europe and lifestyles
(on maps), as well as ethnic relations, border disputes and social phenomena (e.g. assimilation).
Figures presented in the article are used to build the unity of the state, but also disclose the areas of
social tensions. Myth of modernity is present in caricatures depicting the local peculiarities of moderni
zation, but ethnic caricatures from official press guard tradition and unity. In the liberal Borsszem
Janko journal the images of magyarization (assimilation to Hungarian culture) reveal the dark side
of assimilation of minorities in Hungary in the end of 19 century - their protests and discontent.
Comparison of ethnic caricatures from distinct countries, brings to the conviction that worldview
depends on position occupied by artists in the society, and on individual viewpoints rooted in
personal experiences. That what seems to be well-known and exceptional in one cultural, might have
no meaning for the other group. It means that meaningful images demand 'reflection' beyond the
sphere of language and are embedded in the collective experience.
th
D.D.
Adres Autora:
Dr Dagnosław Demski
Instytut Archeologii i Etnologii PAN
Zakład Etnologii
A l . Solidarności 105, 00-140 Warszawa
e-mail: sanosara2@yahoo.ca