Cyfrowa Etnografia

6520a4ad5323bcd25fa2cace0e91626f.pdf

Media

Part of pomniki ludu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4

extracted text

Aleksander Jackowski

POMNIKI

LUDU

W ś r ó d m o ż l i w y c h k l a s y f i k a c j i p o m n i k ó w jedna wydaje się
w kontekście podjętego
trująca

t e m a t u s z c z e g ó l n i e p r z y d a t n a , rozpa­

relacje m i ę d z y w ł a d z ą a l u d e m . P o m n i k b ę d z i e

interesował

nas

jako

zjawisko

przynależne,

sferze

związane z określoną wizją świata, p a ń s t w a , tradycji,

więc

Najdawniejsze znane n a m p o m n i k i m i a ł y na celu u t r w a l e n i e
i u ś w i e t n i e n i e p o t ę g i w ł a d z y , oddanie czci b o g o m i m o n a r c h o m .
P r z y c z y n i a ł y się w i ę c do f o r m o w a n i a w ś w i a d o m o ś c i

społecznej

ideologii,

obrazu d z i e j ó w w i d z i a n y c h z p o z y c j i w ł a d c ó w , h i e r a r c h ó w , m o ż ­

historii.

nych

i majętnych.

Rzymskie

arki

triumfu,

p o s ą g i k r ó l ó w , w o d z ó w czy

n y c h czy o a k t u a l n y c h jest ś w i a d e c t w e m czasu w k t ó r y m powsta­

r z ą d k u książęcego, królewskiego, państwowego. Takie

je, p r z y j ę t e g o

i

p u n k t u widzenia, założeń ideowych,

stosunków

społecznych, u k ł a d u sił.

kondotierów

pomniki

N i e z a l e ż n i e b o w i e m od tego czy m ó w i on o wydarzeniach daw­

d a w n i e j i obecnie, skoro p o w s t a w a ł y

utrwalały
czy

bóstw,

wizję

po­

pomniki

powstają

wbrew

i n t e n c j o m s p o ł e c z e ń s t w a , by m u n a r z u c i ć obce t r e ś c i , a n a w e t

A ł e t e r a ź n i e j s z o ś ć nie

tylko powołuje

do

życia

pomniki,

lecz i w e r y f i k a c j e znaczenia j u ż i s t n i e j ą c y c h , s p r a w i a ż e t r o ś c i

z n i e w o l i ć d e m o n s t r a c j ą s i ł y i p o g a r d y dla o p i n i i publicznej
wolno n a z w a ć p o m n i k a m i

—

władzy.

n i e g d y ś ż y w e , a nawet b u l w e r s u j ą c e , m o g ą ulec z a t a r c i u , u s t ę ­
pując

miejsca

nowym,

niezamierzonym

pierwotnie.

Pomnik,

k t ó r y m i a l u t w i e r d z a ć w ł a d z ę k r ó l e w s k ą staje się w ó w c z a s

pa­

Skoro j e d n a k s p o ł e c z e ń s t w o , a p r z y n a j m n i e j znaczna jego
c z ę ś ć , akceptuje t r e ś c i zawarte w p o m n i k u , nawet gdy powstaje

m i ą t k ą n a r o d o w ą , d z i e ł e m s z t u k i , o d b i e r a n y m j u ż t y ł k o w kate­

on

goriach estotycznych. T a p r z e m i a n a f u n k c j i i z n a c z e ń nie zmienia

staje się w ł a s n o ś c i ą s p o ł e c z e ń s t w a , d o b r e m p u b l i c z n y m . P r z y k ł a ­

całkowicie

z inicjatywy

i środków

oficjalnych

instytucji,

j e d n a k f a k t u , iż w c h w i l i p o w s t a n i a p o m n i k w y r a ż a o k r e ś l o n ą

dem m o g ą t u b y ć zbudowane u nas po w o j n i e p o m n i k i m a r t y r o ­

i d e o l o g i ę , o k r e ś l o n y system w a r t o ś c i .

logii,

jak

Treblinka,

Majdanek,

Kadogoszcz

czy

Oświęcim.

131

132
I

a ż po czasy dzisiejsze.

W latach

z a b o r ó w m i a ł y te

pomniki

w y d ź w i ę k przede w s z y s t k i m p a t r i o t y c z n y , w y o s t r z o n y sytuacja,
w k t ó r e j skoro n i e m o ż n a b y ł o w p r o s t m ó w i ć o sprawach

na­

r o d u , p r z y c h o d z i ł o c z y n i ć to p o ś r e d n i o . Dedykacja. „ M i k o ł a j o w i
Kopernikowi — wdzięczni Rodacy"

nie b y ł a czczym

S p o ł e c z e ń s t w o f u n d o w a ł o ze swych s k ł a d e k p o m n i k i
Księcia Józefa

Poniatowskiego,

frazesem.

Mickiewicza,

Chopina, K o ś c i u s z k i .

Toczono

p u b l i c z n e spory o i c h f o r m ę , miejsce wzniesienia, a na.wet o s o b ę
r z e ź b i a r z a . N i e m n i e j b y ł y to p o m n i k i w mniejszej czy w i ę k s z e j
mierze o f i c j a l n e

(że p o s ł u ż ę s i ę s f o r m u ł o w a n i e m

Jadwigi

Jarnuszkiewiczowej).

„Oficjalne"

powstałe

7, zachowaniem
komitetów

odpowiednich

budowy,

uzgodnione

w

t y m sensie, że

form
z

powołania

społecznych

czynnikami

administracji

p u b l i c z n e j , zrealizowane przez wyspecjalizowane p r z e d s i ę b i o r s t w a ,
zaprojektowane

przez profesjonalnych

artystów,

poddane

fa­

chowej k r y t y c e a r t y s t y c z n e j .
A p o m n i k i
Różnicę

tę można

akceptuje,

ludu?

C z y m s i ę r ó ż n i ą od s p o ł e c z n y c h ?

wyrazić

w jednym zdaniu:

społeczeństwo

podczas g d y l u d sam wznosi swe p o m n i k i .

Istotne

jest w t y c h p o m n i k a c h z a r ó w n o co i dlaczego s i ę w z n o s i , j a k t e ż —
jfcto t o c z y n i , w j a k i m t r y b i e ( o f i c j a l n y m

czy

nieoficjalnym),

w j a k i e j p o s t a c i i dla k o g o .
Skoro p r z y j m i e m y , iż k a ż d y p o m n i k m i e ś c i s i ę w c y k l u
m y ś l e n i a o p r z e s z ł o ś c i , pierwsza i p o d s t a w o w a r ó ż n i c a
pomnikami władzy a ludu

ujawnia się w punkcie

między

widzenia.

P o m n i k i l u d u p r z e d s t a w i a j ą h i s t o r i ę (ozy r z e c z y w i s t o ś ć ) z pers­
p e k t y w y ocen i o d c z u ć mas s p o ł e c z n y c h , w p r z e s z ł o ś c i c h ł o p s k i c h ,
współcześnie

także

robotniczych (choć oczywiście

nie

tylko).

P o w s t a j ą one n i e po t o , aby f o r s o w a ć o k r e ś l o n ą w i z j ę h i s t o r i i ,
ale a b y o d d a ć s p r a w i e d l i w o ś ć w y d a r z e n i o m , c z y n o m i l u d z i o m —
w a ż n y m w ś w i a d o m o ś c i powszechnej, a p r z y n a j m n i e j znacznej
5

6
Oczywiście

im

władza

bliższa

jest

autentycznym

dążeniom

s p o ł e c z e ń s t w a t y m bardziej zaciera s i ę granica m i ę d z y p o m n i k i e m
władzy a społeczeństwa.
P o m n i k i — co w a r t o p o d k r e ś l i ć — m o g ą t e ż w p e w n y c h
sytuacjach

pełnić

świadomie

rolę legitymizatora

grupy

s i ę do o d c z u ć d u ż e j

postulowaną

przez

fundatorów

r z ą d z ą c e j , w ł a ś n i e przez o d w o ł a n i e

części n a r o d u .

Taką

sytuację

mogliśmy

o b s e r w o w a ć w Polsce b e z p o ś r e d n i o po wojnie, k i e d y t o w ł a d z a
podjęła decyzję niezwłocznej odbudowy wielu z a b y t k ó w kultury,
w t y m k o ś c i o ł ó w i z a m k ó w . Zdecydowano s i ę w ó w c z a s na rekon­
strukcję

wielu zniszczonych

w czasie w o j n y

zabytków, mimo

że i c h p i e r w o t n a w y m o w a znaczeniowa daleka b y ł a od p r z y j ę t y c h
z a ł o ż e ń ideologicznych. I s t o t n a jednak b y ł a ich nowa symbolika.,
odrodzenia ze zgliszcz, n a w i ą z a n i a do t r a d y c j i p r z e s z ł o ś c i . D o ­
konało się w t y c h pomnikach przesunięcie emitowanych treści
i s k o j a r z e ń . D z i ę k i i emu n p . K o l u m n a Z y g m u n t a , o n g i ś w y r a z
królewskiej władzy, stalą się symbolem ciągłości życia

miasta,

n i e z b ę d n y m elementem jego p e j z a ż u , z a k o t w i c z o n y m w p a m i ę c i ,
i k o n o g r a f i i , l i t e r a t u r z e . Decyzja o d b u d o w y warszawskich p o m ­
n i k ó w (podobnie j a k S t a r ó w k i czy k o ś c i o ł ó w G d a ń s k a i W r o c ­
ł a w i a ) miała, u p r a w o m o c n i ć w o p i n i i s p o ł e c z e ń s t w a n o w ą w ł a d z ę ,
świadczyć

o jej z w i ą z k u

z na.rodom, jego k u l t u r ą ,

historią.

B y ł to wice z p u n k t u w i d z e n i a s o c j o t e c h n i k i w ł a d z y

1

zabieg

tego rodzaju co zachowa.nio s y m b o l i narodowej t o ż s a m o ś c i —
h y m n u , f l a g i b i a ł o - c z e r w o n e j , w wojsku o r z e ł k a czy r o g a t y w k i .
Akceptacja

powszechna jest

nikiem p o m n i k ó w

najbardzioj

s p o ł о с z n у e h.

2

istotnym

wyróż­

Jest j e d n a k r ó ż n i c a

( z a u w a ż a l n a co p r a w d a t y l k o przez w s p ó ł c z e s n y c h ) m i ę d z y t y m
co dane przez w ł a d z ę a t y m eo zbudowane w s p ó l n y m w y s i ł k i e m .
T a k i e w ł a ś n i e s ą p o m n i k i , p o w s t a ł e zo zbiorowej w o l i s p o ł e ­
czeństwa,

zbudowane

ze

składek

publicznych,

dyskutowane

w prasie i r ó ż n y c h o b y w a t e l s k i c h k o m i t e t a c h . W i e l e t a k i c h p o m ­
n i k ó w p o w s t a ł o u nas p o c z y n a j ą c od s c h y ł k u u b i e g ł e g o stulecia

133

c z ę ś c i s p o ł e c z e ń s t w a . P o w s t a j ą w t e d y g d y odczuwana

potrzeba

tencji

upamiętniania

oficjalne.

drzewa,

nie jest

realizowana

przez

czynniki

Z tego p o w o d u m o ż n a p o w i e d z i e ć , żą s ą t o p o m n i k i s p r a w i e d l i ­

straconych,

Natomiast

święte

k u r h a n y , g ł a z y , anomalie p r z y r o d y d z i a ł a ł y

zmarłych,

zasłużonych.

na w y ­

o b r a ź n i ę w i d z a s w ą n i e z w y k ł o ś c i ą i m o n u m e n t a l i z m e m , podobnie

w o ś c i , w y p e ł n i a j ą c e l u k i w obrazie historii, w i d z i a n e j z perspek­

jak w innym kręgu kulturowym

t y w y l u d u , g r u p s p o ł e c z n y c h czy l o k a l n y c h .

lumny. Wnosiły

P o m n i k i te t w o r z y l u d , p r o j e k t u j ą je i w y k o n u j ą r z e m i e ś l n i c y
wiejscy,

chłopscy

rzeźbiarze,

amatorzy:

r o b o t n i c y , technicy,

w i ę c n i e z a w o d o w i r z e ź b i a r z e , p o w i ą z a n i z k r ę g i e m e l i t y spo­
ł e c z e ń s t w a czy i n s t y t u c j a m i w ł a d z y . W z n o s i s i ę te

element

— o b e l i s k i , p i r a m i d y czy k o ­

n i e z w y k ł o ś c i przez

swą

imponującą

formę i trwałość (która chociaż nam może się w y d a ć wątpliwa,
w p o c z u c i u czasu z a k o r z e n i o n y m w dawnej k u l t u r z e c h ł o p s k i e j
b y ł a zapewne n i e p o r ó w n y w a l n i e silniej

odczuwana).

pomniki

W X X w i e k u , z w ł a s z c z a w jego pierwszej p o ł o w i e , wzno­

z r e g u ł y samorzutnie, poza i n s t y t u c j a m i z a j m u j ą c y m i s i ę o p i ­

szono p o m n i k i , a b y u c z c i ć w y d a r z e n i a i osoby z a s ł u ż o n e dla

niowaniem, zatwierdzaniem i budowaniem p o m n i k ó w .

n a r o d u , k o ś c i o ł a , m i e j s c o w o ś c i , p a r a f i i , a nawet b y u p a m i ę t n i ć

w ramach obiegu k u l t u r y nieoficjalnej,

niepisanej.

Powstają
Znamienne

fakty

uznane za s z c z e g ó l n i e w a ż n e przez f u n d a t o r a . P o m n i k i

jest dla t y c h p o m n i k ó w operowanie f o r m ą c z y t e l n ą , jednoznacznie

o symbolice religijnej — k r z y ż e ,

odbieraną

prób

p a m i ą t k ę z d a r z e ń i o s ó b s z c z e g ó l n i e z a s ł u ż o n y c h dla P a ń s t w a ,

plastycznych.

k o ś c i o ł a , p a r a f i i , fundatora, na miejscach w a l k , k a ź n i , t a m gdzie

przez

widzów,

b r a k wszelkich p o s z u k i w a ń

o d n o w y s y m b o l i k i , szukania n o w y c h r o z w i ą z a ń

i

kapliczki

stawiano na

Przeciwnie, widoczne jest w n i c h d ą ż e n i e do p o w t a r z a n i a f o r m

z n a j d o w a ł y s i ę g r o b y p o w s t a ń c ó w 1863 r .

i symboli, które w świadomości odbiorców zrosły się z pojęciem

wano, aby u t r w a l i ć p a m i ę ć w y d a r z e ń

p o m n i k a . N i e istnieje w i ę c p r o b l e m c z y t e l n o ś c i k o n c e p c j i , roz-

dowego, ofiar s t r a j k ó w i p a c y f i k a c j i

d ź w i ę k u m i ę d z y t w ó r c ą a o d b i o r c ą skoro d.ochodzi do i d e n t y f i ­

W c z e ś n i e j — bo w 2 p o l . X I X w . , o b e l i s k i wznoszono

k a c j i r ó l : i n i c j a t o r a , fundatora, autora, w y k o n a w c y , o d b i o r c y .

na

pamiątkę

zniesienia

6

Obeliski

dotyczących

fundo­

ruchu lu­

( w latach trzydziestych).?

pańszczyzny

i serwitutów.

8

także

Wielkie

B i o r ą c t o p o d u w a g ę m o ż e m y u z n a ć za ludowe t a k i e p o m n i k i ,

głazy

k t ó r e wznosi l u d a b y w y r a z i ć b l i s k i e m u t r e ś c i , k t ó r y c h t w ó r c a

p e ł n i ł y p o d o b n ą r o l ę do o b e l i s k ó w . U p a m i ę t n i a ł y r o c z n i c ę , f a k t

jest zarazem f u n d a t o r e m i w y k o n a w c ą , c z ł o n k i e m

odzyskania

ъ którą się identyfikuje

zbiorowości

w uczuciach, m y ś l a c h i upodobaniach

estetycznych.

a pomnikiem ludowym.

wszystkim

monument,

rzeźba

Ten

pierwszy to

umieszczona

na

przede

postumencie.

9

i t p . Zdarzało

s i ę t e ż , że

okrętu.

Znane

są również

pomniki-rzeźby

n a ś l a d u j ą c e stereotyp oficjalnego p o m n i k a .

m i ę d z y f u n k c j o n u j ą c y m w naszej p a m i ę c i stereotypem p o m n i k a
oficjalnego

niepodległości

budując

t a k i p o m n i k w y k o r z y s t y w a n o miejscowy a t r y b u t , n p . k o t w i o ę ,
śrubę

W t y m miejscu n a l e ż y p o w i e d z i e ć o jeszcze jednej r ó ż n i c y

l u b m o n u m e n t y budowane z k a m i e n i czy b r y ł w ę g l a

na

cokole,

1 0

P o m n i k i ludowe m i a ł y s w y c h i n i c j a t o r ó w , b y l i n i m i m . i n .
k s i ę ż a , nauczyciele, d z i a ł a c z e s p o ł e c z n i , z w i ą z k o w i . M i a ł y l i d e r ó w
b u d o w y . M o ż n a n a w e t w ramach t y c h p o m n i k ó w p r z e p r o w a d z i ć

R z e ź b a — dodajmy — k t ó r a usamodzielniła się i wyzwoliła od

k l a s y f i k a c j ę , w k t ó r e j n a j e d n y m k o ń c u z n a j d ą s i ę właśnie

podstawowej

0 widocznej osobie i n i c j a t o r a ( k t ó r y p o c i ą g a

symboliki

kultowej.

Tymczasem

większość p o m n i k ó w ludu identyfikuje

zdecydowana

za s o b ą

1

te,

grupę)

się z formą krzyża bądź

n a t o m i a s t na p r z e c i w l e g ł y m p o m n i k i „ a n o n i m o w e " c z y l i t a k i e ,

k a p l i c z k i . M o ż n a nawet p o w i e d z i e ć , że wiele z n i c h to po p r o s t u

k t ó r e p o w s t a w a ł y z p o t r z e b y p o m n i k a t a k powszechnej i oczy­

o b i e k t y k u l t u opatrzone s t o s o w n ą d e d y k a c j ą . N a d b u d o w a artys­

wistej., że jeśli nawet k t o ś pierwszy j ą s f o r m u ł o w a ł , n a t y c h m i a s t

t y c z n a jest w p o m n i k a c h l u d u w a r t o ś c i ą d r u g o r z ę d n ą , podczas

z a t a r ł o s i ę t o w p a m i ę c i g r u p y . K t o z g ó r n i k ó w pierwszy r z u c i ł

gdy

istotną,

m y ś l zbudowania p o m n i k a u p a m i ę t n i a j ą c e g o o f i a r y

przyszłej

(w Czechowicach-Dziedzicach) 1 K t o pierwszy odczul p o t r z e b ę

w

w pomnikach oficjalnych
dużym

recepcji.

odgrywa rolę

stopniu przesądzając

bardzo

o jego a k t u a l n e j

i

3

katastrofy

p o m n i k a p o l e g ł y c h s t o c z n i o w c ó w (w G d a ń s k u ) ? P o m n i k p o w -

T a r ó ż n i c a m i ę d z y p o m n i k i e m o f i c j a l n y m i ludowym sprawia,

szechnio oczekiwany m o ż e m i e ć l i d e r a b u d o w y , ale nie i n i c j a t o r a ,

że m y ś l ą c o p o m n i k u w kategoriach h i s t o r i i sztuki t r a c i s i ę

k t ó r y rzuca p r o p o z y c j ę , na co i n n i m ó w i ą „ n o t a k , r z e c z y w i ś c i e ,

z p o l a w i d z e n i a p o m n i k i l u d u . W i ą ż e s i ę to ta,kże ze sposobem

można by taki pomnik zbudować".

u j m o w a n i a i s t o t y p o m n i k a w encyklopediach i slowHikach ter­
minologicznych

sztuk

plastycznych.

Przytoczę

typową

taką

W

T

p o m n i k a c h l u d o w y c h „ bardzo

częste

jest

nawiązanie,

a nawet i d e n t y f i k a c j a z s y m b o l i k ą , k t ó r a s i ę w y w o d z i z r e l i g i i

d e f i n i c j ę : ,,P o m n i k , m o n u m e n t , dzieło r z e ź b i a r s k i e l u b arch.-

1 k u l t u z m a r ł y c h . W i ą ż e s i ę t o m . i n . z t y m , że w powszechnym

- r z e ź b i a r s k i e wzniesione dla u p a m i ę t n i e n i a osoby l u b zdarzenia

odczuciu b l i s k i e s ą sobie p o j ę c i a p o m n i k a i nagrobka. P r z y b l i -

historycznego, n a j c z ę ś c i e j w postaci p o s ą g u l u b g r u p y r z o ź b i a r s -

ż o n i u t y c h p o j ę ć s p r z y j a ł y losy n a r o d u , zabory, p o w s t a n i a , roz­

kiej,

siane po c a ł y m k r a j u ż o ł n i e r s k i e m o g i ł y .

także

kolumny, obelisku, budowli,

sztucznie

w z g ó r z a (kopiec) czy naturalnego g ł a z u . ( . . . ) "

usypanego

4

Jeszcze teraz w ś w i a d o m o ś c i l u d z i oba te p o j ę c i a n i e m a l - ż e

W y d a j e s i ę , że d e f i n i c j ę t a k ą n a l e ż a ł o b y r o z s z e r z y ć . Przede

się p o k r y w a j ą .

P i s z ą c t e n tekst p r z e p r o w a d z i ł e m

orientacyjną

w s z y s t k i m p o d k r e ś l i ć i s t o t ę zjawiska j a k i m jest p o m n i k . A jest

s o n d ę na c m e n t a r z u P o w ą z k o w s k i m w Warszawie. O k a z a ł o s i ę ,

nim w y z n a c z e n i e

przestrzeni

ż e 6 k a m i e n i a r z y i 15 o s ó b s p o ś r ó d 18 i n d a g o w a n y c h p r z y gro­

sie

przez

antropologicznym)

rowy
są

znak,

czytelne

k t ó r e g o
dla

sakralnej

trwały,
i n t e n c j a

danej

i

(w sen­

t r ó j w y m i a ­

bach

s y m b o l i k a

P y t a n i o r ó ż n i c ę m i ę d z y t y m i p o j ę c i a m i dostrzegali je w mieiscu

s p o ł e c z n o ś c i

nazywało

w potocznej

m o w i e n a g r o b k i •—• p o m n i k a m i .

(w dawnej

p o s t a w i e n i a ( „ N a g r o b e k s t o i t a m gdzie jest pochowanie, a p o m n i k

k u l t u r z e l u d o w e j sens znaczeniowy i t r e ś ć b y ł y u t r w a l o n e w prze­

na p l a c u , na g ó r c e . . . m o ż e b y ć w s z ę d z i e " ) , w osobie f u n d a t o r a

kazie p a m i ę c i o w y m ) . U j ę c i e t a k i e przesuwa akcent z m o n u m e n t u

( „ n a g r o b e k stawia r o d z i n a , a p o m n i k p a ń s t w o ... na p o m n i k

rzeźbiarsko-architoktonicznego

zbiera s i ę do puszek p i e n i ą d z e " ) . Cztery p y t a n e osoby z w r ó c i ł y

n a wszelkie ś w i a d o m e i celowe

w y d z i e l e n i e miejsca, n i e z a l e ż n i e
k r z y ż , kapliczka, figura,

o d tego, czy w y o d r ę b n i a

czy t e ż obelisk, g ł a z , stare

je

drzewo

lub usypany kopiec.
W

u w a g ę na r ó ż n i c ę w s k a l i , d z i e s i ę ć p o w i e d z i a ł o , iż p o m n i k stawia
s i ę t a m , gdzie z g i n ę ł o w i e l u l u d z i , l u b n a p a m i ą t k ę
w y d a r z o n i a . O c z y w i ś c i e sonda, przeprowadzona na

dawnej kulturze c h ł o p s k i e j , a z w ł a s z c z a jej warstwie

znanej n a m z p r z e k a z ó w p i s a n y c h i r y s u n k o w y c h , w y s t ę p o w a ł y
5

p o m n i k i - z n a k i k u l t u , a t a k ż e „ ś w i ę t e d r z e w a " , kopce, w i e l k i e

ważnego

cmentarzu,

nio jest w o l n a o d sugestii miejsca, n i e m n i e j wskazuje emocjo­
nalnie

odczuwaną

bliskość

obu pojęć.

Każdy

rzeźbiony

czy

wzniesiony w k s z t a ł c i e obelisku nagrobek n a z y w a s i ę p o m n i k i e m ,

g ł a z y n a r z u t o w e . U p a m i ę t n i a ł y miejsca k r w a w y c h b i t e w i miejsca

c h o ć n i e k a ż d y p o m n i k jest n a g r o b k i e m . Oba p o j ę c i a

s t r a c e ń (w 2 p o l . X I X w . ) . K a ż d y z t a k i c h p o m n i k ó w wyznacza

przede w s z y s t k i m t o , że nagrobek jest p r y w a t n y , podczas g d y

różni

p r z e s t r z e ń s a k r a l n ą , k u l t o w y , hierofaniczny k o n t e k s t , u w z n i o ś -

p o m n i k — p u b l i c z n y , wzniesiony z a r ó w n o w celu u p a m i ę t n i e n i a

l a j ą c y f a k t , k t ó r y chciano u c z c i ć i u p a m i ę t n i ć . T r e ś ć p r z e s ł a n i a

o s ó b , j a k t e ż i d e i , miejsc, c z y n ó w i w y d a r z e ń . N a g r o b e k znajduje

spotęgowana b y ł a wówczas symboliką religijną krzyża,

s i ę w zasadzie na grobie, n a t o m i a s t p o m n i k nie jest

figury

czy k a p l i c z k i ; s t a w a ł a s i ę j a k b y wezwaniem do m o d l i t w y w i n -

134

związany

z k o n k r e t n y m miejscem. M o ż e b y ć — n p . p o m n i k i w O ś w i ę c i m i u ,

11.7. Tadeusz N i e w i a d o m s k i , 1964г., Głowa

na

polu b i t w y

pod

Grunwaldem, w G d a ń s k u ,

ale

nie

musi,

i t a k n p . p o m n i k Chopina s t a n ą ł w R i o de J a n e i r o , a s t a t u a

Chrystusa,

cykl

korektur programów
magało

się g e s t ó w

Martyrologia

nauczania, poczucie s p r a w i e d l i w o ś c i
uświęconych

tradycją,

pieniędzy w publicznych zbiórkach, mimo
Odczuwalny

powszechnie

więc

związek

obu

pojęć

tłumaczyć

nie

n a r a s t a j ą c y c h symp­

t o m ó w gospodarczej katastrofy. Psycholog p o w i e d z i a ł b y w

tym

wznie­

p r z y p a d k u o reakcji c a ł y c h g r u p s p o ł e c z e ń s t w a na u p o k o r z e n i a

w y d a r z e n i a i osoby w a ż n e

i k r z y w d y doznane w poprzednich etapach h i s t o r i i , o z b i o r o w y m

t a k l i c z n y c h w o s t a t n i c h 2 latach i n i c j a t y w

sienia p o m n i k ó w u p a m i ę t n i a j ą c y c h

do­

pomników.

I n i c j o w a n o je, wznoszono w p o ś p i e c h u , nie ż a ł o w a n o na

J a n a X X I I I we W r o c ł a w i u .

może fakt

a

pomniejszano

„ o d r e a g o w a n i u " p r z e s z ł o ś c i , ale zjawiska nie m o ż n a o g r a n i c z y ć

przedtem w oficjalnych w y k ł a d n i a c h h i s t o r i i . W i d z ę ten p r o b l e m

t y l k o do sfery emocjonalno-otycznoj czy p s y c h o l o g i i grup spo­

w d w ó c h aspektach: w r a ż l i w o ś c i moralnej i n a w y k ó w k u l t u r o w o -

ł e c z n y c h . M i a ł o ono

-estetycznych. P i e r w s z y aspekt n a z w a ł b y m

t y c z n y . Jedna decyzja, jeden wzorzec d z i a ł a n i a p o c i ą g a ł p r z y

w

świadomości

Antygony.

społeczeństwa

a

pomijane

czy

k o m p l e k s e m

Jest to p r z e ś w i a d c z e n i e , iż trzeba o d d a w a ć

l e ż n ą cześć w y d a r z e n i o m i l u d z i o m
a skoro z j a k i c h k o l w i e k

z a s ł u ż o n y m dla

b ą d ź p o w o d ó w p o w i n n o ś c i tej nie

p e ł n i o n o — w i n n i to c z y n i ć c i , k t ó r z y p r z e ż y l i —

na­

ojczyzny,
do­

świadkowie

swój w y r a ź n y podtekst i kontekst

poli­

t y m zp, s o b ą ł a ń c u c h n a s t ę p n y c h . Decyzja wzniesienia jednego
drugiego.

Nie

w y s t a r c z y ł zbiorczy s y m b o l — np. p o m n i k A r m i i K r a j o w e j

pomnika

sprzyjała

podjęciu

zamiaru

budowy

czy

P o w s t a n i a Warszawskiego. Ś w i a d k o w i e — sanitariusze chcieli

p o k o l e n i a . W i n n i to p r z y t y m c z y n i ć w formie uznawanej pow­

u c z c i ć sanitariuszy, k u r i e r z y — k u r i e r ó w , ż o ł n i e r z e b a t a l i o n u X — •

szechnie za najbardziej p r e s t i ż o w ą i w i d o m ą — s t a w i a j ą c p o m ­

p a m i ę ć swego b a t a l i o n u . B y ł o

n i k i . Nic

p o m n i k ó w , lecz n a g r o b k ó w .

wystarczyła

satysfakcja

w postaci słowa

pisanego,

to m y ś l e n i e j u ż

nie

kategorią

135

I I . 8. Tadeusz N i e w i a d o m s k i , r z e ź b y z c y k l u

Martyrologia

Aspekt d r u g i , to p y t a n i e o f o r m u ł ę p o m n i k a . Ł a t w o zauwa­

Wyeliminowanie znaków w i ą ż ą c y c h się z kultem, a zwłaszcza

ż y ć , że podobnie j a k dawniejszo p o m n i k i l u d u , t a k ż e i te, p o w s t a ł o

k r z y ż a s p o w o d o w a ł o , że jego p o j a w i e n i e s i ę z a c z ę ł o m i e ć o k r e ś l o n y

czy inspirowano w okresie p o - s i e r p n i o w y m , o d w o ł u j ą się i to

kontekst treściowy

w r ę c z manifestacyjnie do s y m b o l i k i r e l i g i j n e j . S ą d z ę , że dzieje

oficjalnym.

się t a k z a r ó w n o ze w z g l ę d u na zakorzenione? w naszej k u l t u r z e

s y m b o l i k i religijnej w okresie s t r a j k u s t o c z n i o w c ó w i we wszyst­

poczucie z w i ą z k u m i ę d z y sferą k u l t u i p o m n i k a , j a k też i na s k u t e k

k i c h p ó ź n i e j s z y c h manifestacjach o charakterze p a t r i o t y c z n y m

reakcji przeciw p r o g r a m o w e m u — w okresie p o w o j e n n y m

—

i „ s o l i d a r n o ś c i o w y m " . K r z y ż stal się wówczas symbolem odnowy,

u s u w a n i u wszelkiej s y m b o l i k i religijnej z p o m n i k ó w i oficjalnych

nawet dla l u d z i , k t ó r z y w innej s y t u a c j i h i s t o r y c z n e j i p o l i t y c z n e j

manifestacji. Wznoszone w ó w c z a s p o m n i k i b y ł y w ostatecznej

wcale b y nie chcieli i d e n t y f i k o w a ć s i ę z k o ś c i o ł e m i p o s ł u g i w a ć

insta,ncji zatwierdzane przez w ł a d z ę . P o n i e w a ż z a ś d ą ż o n o do se­

symbolami wiary.

kularyzacji

ż y c i a publicznego, starano się, aby s y m b o l i k a r e l i ­
swój

n y c h i na teren w y z n a n i o w y c h cmentarzy. Ne.wet k r z y ż p r ó b o w a ­

kultowych

no z a s t ą p i ć elementem k r z y ż o - p o d o b n y m

M a t k i Boskiej,

gdzie

towarzysząc

krąg

działaniom

nie­

demonstracyjno o d w o ł y w a n i e s i ę

Symbole to, w ł ą c z o n o w p o l i t y c z n y

gijna z o s t a ł a z niego u s u n i ę t a , z e p c h n i ę t a do s a n k t u a r i ó w kościel­
w sytuacjach,

i uczuciowy,

S t ą d też tak

znaczeniowy, s t a j ą c

się

kontekst,

wyrazem

do

rozszerzyły

t r e ś c i nie

tylko

i estetycznych, ale i p a t r i o t y c z n y c h . K r z y ż ,

obraz

msza ś w i ę t a , masowo k o m u n i e w i e r n y c h

—

to

t r a d y c y j n i e s i ę p o j a w i a ł . T a k n p . w Warszawie, na P o w ą z k a c h -

nie t y l k o ś w i a d e c t w o p o b o ż n o ś c i , lecz i tego m o d e l u p o l s k o ś c i ,

W o j s k o w y e h , dekoracja ś c i e n n a D o m u

k t ó r y sięga, do powszechnie u z n a w a n y c h t r a d y c j i

różnego
na

rodzaju

elementy

pionowe

m y ś l znak k r z y ż a . R ó w n i e ż

rozstrzelanych przez o k u p a j i t a

na

Pogrzebowego

i poziomo,

zawiera

przywołujące

grobach ż o ł n i e r z y

umieszczono z n a k i

i ludzi

przeciwstawiając

się

przemilczaniu

wypaczeniom ideologii. Zresztą,

całych

narodowych,

obszarów

historii,

jak o t y m ś w i a d c z y

historia,

krzyżo-po-

w a l k a z k o ś c i o ł e m — czy to w okresie germanizacji W i e l k o p o l s k i ,

dobne, ale w swej z e w n ę t r z n e j w a r s t w i e asocjacyjnej o d w o ł u j ą c e

czy w l a t a c h o k u p a c j i h i t l e r o w s k i e j — t y l k o p o t ę g o w a ł o p a t r i o ­

s i ę do w y o b r a ż e n i a r ę k o j e ś c i wbitego w z i e m i ę miecza. N a t o m i a s t

tyczny kontekst symboliki

n a s t a w i a n y c h w c a ł y m k r a j u p o m n i k a c h m ę c z e ń s t w a widnieje

się w ó w c z a s w ś w i a d o m o ś c i powszechnej ze

wizerunek K r z y ż a

patriotycznych,

V i r t u t i M i l i t a r i . A w i ę c k r z y ż , ale

w domyśle, przesłonięty inną, patriotyczną

136

symboliką.

jakby

Kościół

—

religijnej.
z

obroną

Znaki

kultu

utożsamiły

znakami

tradycji

najwyższych

wartości

moralnych i narodowych. Dlatego też n a s t ą p i ł o , tak

szoku ące

;

w i e l u zagranicznych o b s e r w a t o r ó w ,

o d w o ł y w a n i e się do

religii

w czasie s t r a j k u w stoczni czy niezwykła, reakcja s p o ł e c z e ń s t w a
na

(akie w y d a r z e n i a , j a k p r z y j a z d

do k r a j u

Papieża,, zamach

na jego ż y c i e , ś m i e r ć Prymasa. Mogło to d z i w i ć —

stwierdza

Janusz T a z b i r — nawet ,,(•..) z n a w c ó w h i s t o r i i I I Rzeczypospo­
litej,

świadomych

robotnicze.

(...)

laicyzacji

jaka

objęła, w ó w c z a s

Trzeba p o w i e d z i e ć

otwarcie,

środowiska

lata

powojenne

p r z y n i o s ł y u nas w y r a ź n o zahamowanie lub na%vet cofnięcie s i ę
p r o c e s ó w laicyzacji. W s y t u a c j i , gdy w p e w n y c h okresach ambona
była j e d y n ą t r y b u n ą niezawisłej wypowiedzi, a Kościół wystę­
p o w a ł W" r o l i g ł ó w n e g o s t r a ż n i k a n a r o d o w y c h t r a d y c j i znaczenie
tej i n s t y t u c j i nie m o g ł o m a l e ć , lecz przeciwnie — w z r a s t a ł o . "
N a s t ą p i ł o p r z y t y m rozszerzenie t r e ś c i , z k t ó r y m i

1 1

kojarzą

z koroną bliski pamięci żołnierzy Września i A r m i i
Zastanawiając

się

nad

faktem

występowania

Krajowoj.
po

zjawiska p o m n i k ó w l u d u a t a k ż e p r o f u z j i i n i c j a t y w
wych w ostatnich 2 l a t a c h

1 2

m o ż n a w s k a z a ć na

wojnie

pomniko­

kilka

towa­

r z y s z ą c y c h t e m u olcoliez-iości. Są to przode w s z y s t k i m :
— w r a ż l i w o ś ć „ h i s t o r y c z n a " sporej części s p o ł e c z e ń s t w a . P a m i ę ć
w o j n y , znaczenie j a k i e s i ę p r z y w i ą z u j e do t r a d y c j i
wych,

narodo­

niepodległościowych;

— ż y w o t n o ś ć p o s t a w r o m a n t y c z n y c h i to z a r ó w n o w ś r ó d i n t e l i ­
gencji j a k i r o b o t n i k ó w ;
— głęboko

rozbudzona

1 3

potrzeba

sprawiedliwości,

wywołana

m . i n . przez l i a i l a oraz idee s o c j a l i z m u ;

się z n a k i k u l t u . StrJy s i ę one w a r t o ś c i ą d o d a n ą , d z i ę k i

której

— znaczenie s y m b o l i p a t r i o t y c z n y c h , wyniesione z okresu roz­

symbole narodowo u z y s k a ł y i d e o l o g i c z n ą k o n k r e t y z a c j ę .

Barwy

b i o r ó w oraz h i t l e r o w s k i e j o k u p a c j i , ich rola w u m a c n i a n i u

narodowe, h y m n ,
ideowym

orzeł bie,ły f u n k c j o n u j ą

i e m o c j o n a l n y m w t e d y , gdy

w innym

występują

kontekście
„oficjalnie",

w i n n y m zaś w ó w c z a s , g d y towarzyszy i m znak k r z y ż a , obraz
ś w i ę t y czy p o r t r e t P a p i e ż a . O k r e ś l a j ą k r ą g o d n i e s i e ń i tradycje
historyczne.

Flagi

narodowe

przy

Grobach

Wielkanocnych

tożsamości narodu;
— wyczulenie

na

manipulacje

przemilczanie w a ż n y c h

symbolami

patriotycznymi,

obszarów dziejów,

znanych jeszcze

z autopsji znacznej c z ę ś c i s p o ł e c z e ń s t w a ;
— p r z e j m o w a n i e w procesie awansu k u l t u r o w e g o (po 1945

r.)

w kościele z n a c z ą co innego n i ż wieszane na, domach w d n i a c h

przez c h ł o p ó w i r o b o t n i k ó w w z o r ó w p o s t ę p o w a n i a uprzednio

ś w i a t p a ń s t w o w y c h . To same f l a g i zawieszane w czasie s t r a j k u

typowych

na W y b r z e ż u b y ł y w y r a z e m p r o t e s t u , w a l k i o g o d n o ś ć i spra­

robotnicze kolekcje dziel s z t u k i i c h ł o p s k i e m u z e a

wiedliwość. W

późniejszym

okresie s t a ł y s i ę w r ę c z

wizualno-

interesujące

-oinocjonalnym

argumentem propagandy, u ż y w a n y m

zarówno

przez w ł a d z ę j a k i jej adwersarzy. P o d o b n i e h y m n n a r o d o w y
m a i n n y k r ą g asocjacji w czasie o f i c j a l n y c h u r o c z y s t o ś c i a i n n y
gdy m u t o w a r z y s z y „ M i ę d z y n a r o d ó w k a " ozy choral „ B o ż e , coś
P o l s k ę " . D o i n n y c h t r a d y c j i o d w o ł u j e s i ę orzeł z k o r o n ą i bez
n i e j , nic tedy dziwnego, że w czasie r e w i n d y k a c j i t r a d y c j i p a t r i o ­
t y c z n y c h , p o m i j a n y c h c z ę s t o w p r z e s z ł o ś c i , poja,wia się

orzeł

d ł a w a r s t w o ś w i e c o n y c h . W y r a z e m togo są m . i n .
nas

nieoficjalne p o m n i k i

oraz ich

14

a tp,kże

namiastki;

— t r a k t o w a n i e p o m n i k ó w jako w y r a z u s p r a w i e d l i w o ś c i oddanej
f a k t o m i l u d z i o m z a s ł u ż o n y m dla O j c z y z n y , jako n a r o d o w y c h
nagrobków.
W

przeciwieństwie

do

tych

postaw i o c z e k i w a ń

władze

t r a k t o w a ł y p o m n i k i jako i n s t r u m e n t w y c h o w a n i a ideologicznego,
a co za t y m idzie p o d p o r z ą d k o w y w a ł y je a k t u a l n y m z a ł o ż e n i o m
politycznym.

P o m n i k i m i a ł y w y z n a c z a ć system w a r t o ś c i , obraz

I I . 9. Tadeusz N i e w i a d o m s k i , figura z c y k l u

Martyrologia

137

IJ. 10. Tadeusz N i e w i a d o m s k i , Droga

h i s t o r i i — sugerowany s p o ł e c z e ń s t w u . N i e s t e t y b y ł on

często

krzyżowa,

K o d e ń , ok. 1965

r.

postacie, k t ó r e r z e ź b i a r z u z n a ł za s z c z e g ó l n i e w a ż n e : p i a s t o w s k i

r ó ż n y o d d o ś w i a d c z e ń l u d z i , od i c h p r z e ż y ć oraz i d e a ł ó w . M o ż n a

„woj",

p o w i e d z i e ć , że nie b y ł o b y p o m n i k ó w l u d u , g d y b y nie n a s t ę p o ­

m y k . " W o j b o w i e m w y w a l c z y ! granice dawnej P o l s k i , z a k o n n i k

z a k o n n i k , ż o ł n i e r z A r m i i Czerwonej i K a z i m i e r z

w a ł o o d r y w a n i e s i ę w ł a d z y od s p o ł e c z e ń s t w a , g i ł y b y nie n a r o s ł o

szerzył w i a r ę , ż o ł n i e r z e radzieccy w y z w o l i l i k r a j spod o k u p a c j i ,

poczucie k r z y w d y

wyrządzonej pamięci ludzi, którzy

walczyli

a na

i g i n ę l i za s w ó j k r a j na w s z y s t k i c h f r o n t a c h ś w i a t a , w

Wojsku

i miłować

P o l s k i m na Zachodzie, w A r m i i K r a j o w e j czy w Szarych Szere­
gach. Jak

w a ż n e b y ł y t o s p r a w y ś w i a d c z y f a k t , że gdy

s p o ł e c z e ń s t w o m o g ł o w y s u n ą ć swoje p o s t u l a t y —

tylko

znalazł

elementarzu i p i ś m i e P r o m y k a c h ł o p i u c z y l i s i ę

Pro­

czytać

kraj.

J e d n a k p r o g r a m i d e o w y p o m n i k a n i e z y s k a ł uznania miejsco­
w y c h n o t a b l i . „ S e k r e t a r z nie m ó g ł p r z y j e c h a ć na o t w a r c i e —

się

m ó w i ł K a m i ń s k i — bo to jest o chrzcie P o l s k i , bo jest zakon­

w ś r ó d n i c h dezyderat b u d o w y p o m n i k ó w , p r z e d t e m zakazanych.

n i k (.-•), a k s i ą d z tego nie c h c i a ł p o ś w i ę c i ć , bo z tej s t r o n y , z czer­

N i m to jednak n a s t ą p i ł o , p o m n i k i ludu m o g ł y się p o j a w i a ć t y l k o

w o n y m i g w i a z d a m i na h e ł m a c h to s ą ż o ł n i e r z e radzieccy, k t ó r z y

sporadycznie, p o k ą t n i e a c z ę s t o e g z y s t o w a ć j e d y n i e w postaci

p r z y s z l i do Oraczewa w czterdziestym p i ą t y m

n a m i a s t e k . U p a m i ę t n i a ł y one l u d z i , miejsca i zdarzenia, pole­
m i z o w a ł y z oficjalną w y k ł a d n i ą historii.

Idea
tradycji.

Jednym z przykładów takiej polemiki był spór o Millenium

ważne

kapliczki-pomnika
Z reguły

dla

mieściła

jednak p o m n i k i

społeczności,

się

w

roku."

1 6

ramach

ludowej

takie u p a m i ę t n i a ł y

podczas g d y

kapliczka

z

fakty

Oraczewa

w 1966 r. R o c z n i c ą o b c h o d z o n ą a k u r a t w okresie n a p i ę ć m i ę d z y

b y ł a w y r a z e m p r z e m y ś l e ń i decyzji t y l k o K a m i r i s k i e g o . O f i a r o w a ł

P a ń s t w e m a K o ś c i o ł e m . Propagowano j e d n o c z e ś n i e d w i e

j ą w s i , p e w n y s w y c h r a c j i , podobnie j a k d a w n i e j z c a ł y m prze­

cepcje o b c h o d ó w

tysiąclecia

Państwa

Polskiego —

kon­

partyjno-

konaniem krzewił w swym środowisku oświatę, uczył

dziejów

- p a ń s t w o w ą i k o ś c i e l n ą . Wersja oficjalna o d r y w a ł a w y d a r z e n i a

o j c z y s t y c h , z a c h ę c a ł do nowoczesnych m e t o d agrotechnicznych.

historyczne od f a k t u

P o p e ł n i ł jednak b ł ą d , s p o t y k a n y u d z i a ł a c z y n a w y k ł y c h „ n i e ś ć

Wersja k o ś c i e l n a

przyjęcia

właśnie ten

przez P o l s k ę
fakt

chrześcijaństwa.

akcentowała,

podkreślając

w l u d kaganek o ś w i a t y " — nie d o c e n i ł ś r o d o w i s k a . Ono z a ś nic

dniu

a p r o b o w a ł o p o m n i k a . W i e ś , o ile w ogóle a n g a ż o w a ł a s i ę w ob­

c e n t r a l n y c h u r o c z y s t o ś c i , w G n i e ź n i e , d o s z ł o nawet do s y t u a c j i

chody t y s i ą c l e c i a , w i d z i a ł a je w aspekcie p r z y j ę c i a przez P o l s k ę

wręcz humorystycznej. Na miasto w y r u s z y ł y dwa pochody

—

c h r z e ś c i j a ń s t w a , dlatego też nie a k c e p t o w a ł a h i s t o r i o z o f i i przed­

p a ń s t w o w y i k o ś c i e l n y . W k o ń c u z e t k n ę ł y s i ę ze s o b ą , s p l ą t a ł y ,

stawionej na ś c i a n a c h k a p l i c z k i . N i e m o g ł a t e ż z n a l e ź ć uznania

t a k że n i k t j u ż nie w i e d z i a ł z k i m idzie i p o d h a s ł e m jakiego

forma plastyczna d z i e ł a , p r y m i t y w n a r z e ź b a z drewna, niepo­

tysiącletnią

tradycję

katolicyzmu

w naszym

kraju.

W

M i l l e n i u m . W t y c h w ł a ś n i e m i e s i ą c a c h w w i e l u parafiach wznie­

radne r y s u n k i p o s t a c i . W y d a w a ł y s i ę anachroniczne w oczach

siono

l u d z i , dla k t ó r y c h p i ę k n e b y ł y f i g u r k i z porcelany czy

kilkumetrowe

krzyże

upamiętniające

rocznicę

Chrztu

gipsu,

Mieszka i D ą b r ó w k i , p o c z ą t e k c h r z e ś c i j a ń s k i e j P o l s k i . R o c z n i c ę

sentymentalne o b r a z k i dewocyjne. P o m n i k w Oraczcwie n a l e ż y

tę

więc t r a k t o w a ć jako fakt

postanowił

uczcić

również

Ignacy K a m i ń s k i

z

Oraczewa,

chłop r o z m i ł o w a n y w historii Polski i ziemi łęczyckiej, poseł

społecznej. Pod

wyjątkowy, pozbawiony

akceptacji

t y m w z g l ę d e m m o ż n a go p r z y r ó w n a ć do prac

na pierwszy sejm I I Rzeczypospolitej, o d k i l k u już l a t z a j m u j ą c y

a m a t o r ó w , w-yizolowanych ze ś r o d o w i s k a , t w o r z ą c y c h z i n s p i r a c j i

s i ę r z e ź b i e n i e m . P o d j ą ł d e c y z j ę zbudowania, w ł a s n e g o p o m n i k a

j a k i e j ś i n s t y t u c j i czy osoby, b ą d ź z w ł a s n e j p o t r z e b y . R ó ż n i go

k u czci M i l l e n i u m . Uprzedzono go, że n i a ina p r a w a tego r o b i ć ,

t y l k o jedno — k r ą g k u l t u r y , z k t ó r e j w y w o d z i s i ę a u t o r . K a ­

ż e t o co p o s t a w i zostanie zniszczone, a on sam

miński reprezentował

stanie przed

k o l e g i u m . K a m i ń s k i j e d n a k nie m y ś l a ł r e z y g n o w a ć . Skoro
b r o n i o n o m u w y s t a w i ć p o m n i k na w ł a s n e j z i e m i —

za­

zbudował

go na wodzie. N a ś r o d k u s t a w u . I p o m n i k z o s t a ł . . .
Jest to w istocie k a p l i c z k a ( i l . 2), na cokole k t ó r e j w i d n i e j ą

138

bowiem t y p

w warunkach tradycyjnej kultury

osobowości,

s z u k a ć d e t e r m i n a n t jego t w ó r c z o ś c i , a n a l o g i i do
formy samorodnych rzeźb

ukształtowany

c h ł o p s k i e j i w niej

należy

prymitywnej

wiejskich.

O ile j e d n a k d z i e ł o K a m i ń s k i e g o w i ą z a ć m o ż n a z t r a d y c j ą

„ s z t u k i ludowej" to już ludowość innych p o m n i k ó w , p o w s t a ł y c h

w y m o r d o w a n i a całej p a r a f i i . B ł y s k a w i c z n a akcja wojsk

w o s t a t n i m ć w i e r ć w i e c z u w y n i k a z respektowania zbiorowej w o l i

l e ń c z y c h o c a l i ł a od z a g ł a d y m i e s z k a ń c ó w L i c h e n i a i o k o l i c y . "

środowiska

Jak

oraz

zachowania

warstwy

symboli

kulturowych,

t a k i c h j a k p o m n i k - k r z y ż , p o m n i k - k a p l i c z k a , obelisk, nagrobek,

Druga
l u d u p o w s t a ł y przede w s z y s t k i m po t o ,

u p a m i ę t n i ć w y d a r z e n i a w a ż n o dla miejscowej

aby

1 7

w i d a ć narzędziem Opatrzności stały się w t y m przypadku

o d d z i a ł y A r m i i Czerwonej.

kopiec.
Te p o m n i k i

wyzwo­

grupa

pomników

dziękczynnych

dotyczy

czynu

zbrojnego i m ę c z e ń s t w a n a r o d u w l a t a c h w o j n y . P o m n i k i

takie

m o ż n a s p o t k a ć w w i e l u m i e j s c o w o ś c i a c h , p r z e w a ż n i e na cmen­

społeczności:

— ponieważ wiązały się z t r a d y c j ą n a r o d o w ą i kościelną, pomi­

tarzach

wyznaniowych,

choć

bywają

również

i na

placach,

j a n ą l u b p o m n i e j s z a n ą przez s z k o ł y , ś r o d k i masowego prze­

w ó w c z a s j e d n a k i c h s y m b o l i k a i f o r m a poddane b y ł y ostrzejszej

kazu;

kontroli

—• p o n i e w a ż

upamiętniały

ważne fakty

i osoby z

niedawnej

instancji

administracyjnych,

a nawet n i s z c z e n i a .
Wrześniu

1939 r. na terenie P o l s k i u p a m i ę t n i a t r e ś c i z w i ą z a n e z wydarze­
n i a m i w o j n y i m a r t y r o l o g i ą lat o k u p a c j i . P r z y j m u j ą c

kryterium

furikejonalno-treśeiowe

pomniki:

można

wśród

nich

wyróżnić

d z i ę k c z y n n e i u p a m i ę t n i a j ą c e — l u d z i , miejsca i w y d a r z e n i a .
D z i ę k c z y n n e

o b e j m u j ą d w a aspekty —

to

miało

c h o d z i ł o do k o r o k t u r t r e ś c i n a p i s ó w , p r z e s u n i ę ć w inne miejsca

p r z e s z ł o ś c i , zachowane w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j .
Zdecydowana w i ę k s z o ś ć p o m n i k ó w p o s t a w i o n y c h po

podobnio j a k

miejsce z p o m n i k a m i na cmentarzach k o m u n a l n y c h , gdzie do­

Pomniki
łeczną,

18

wdzięczności

odczuwaną

nie

zaspakajają

tylko

na

istotną

potrzebę

skutek tradycji

spo­

kulturowoj,

ale i p o l i t y k i w ł a d z . Z p e r s p e k t y w y czasu m o ż n a je t r a k t o w a ć
j a k o u z u p e ł n i e n i e sieci oficjalnie wznoszonych p o m n i k ó w w d z i ę c z ­
n o ś c i , w t y m i A r m i i Czerwonej, a w i ę c j a k o k o r e k t u r ę n i e z b ę d n ą

wdzięczności

z p u n k t u w i d z e n i a o d c z u ć n a r o d u . N a p o m n i k a c h t y c h umiesz­

B o g u i w d z i ę c z n o ś c i b o h a t e r o m , k t ó r z y oddali, swe ż y c i c o j c z y ź n i e .

czano o b o k d e d y k a c j i t a k ż e e m b l e m a t y p a t r i o t y c z n e , o d w o ł u j ą c e

Pierwszo m a j ą w istocie charakter w o t y w n y . Wznoszone w po­

s i ę do t r y d y c j i n a r o d o w e j .

d z i ę c e za s z c z ę ś l i w e ocalenie o d w o ł u j ą s i ę , podobnie j a k w przesz­

stawiano je na cmentarzach m o g ł y s i ę z n a l e ź ć r ó w n i e ż w mias­

ł o ś c i , do b e z p o ś r e d n i c h s y m b o l i k u l t u . Są to w i ę c k r z y ż e i kaplicz­

tach.

k i . F u n d a t o r a m i i c h a c z ę s t o w y k o n a w c a m i s ą ludzie p r z e ś w i a d ­

amatorzy-plastycy.

czeni o t y m , że i c h ocalenie b y ł o zdarzeniom c u d o w n y m .

2 0

Wykonawcami

Wśród

W t e d y , gdy p o m n i k s t a w i a ł a z b i o r o w o ś ć , i n i c j a t y w a

wy­

c h o d z i ł a , w z n a n y c h m i p r z y k ł a d a c h , od proboszcza. T a k

np.

pomników

19

ich

P o m n i k i t a k i e , w ł a ś n i e dlatego, ż e
byli

przeważnie

u p a m i ę t n i a j ą c y c h

w latach okupacji),

wydarzeń

osób

z danej m i e j s c o w o ś c i lub

wystawiono pomnik w Licheniu

niej.

bowiem

jak

czytamy w książeczce o tamtejszym sanktuarium: ,,W styczniu

można

lub

wy­

r ó ż n i ć t a k i o , k t ó r e d o t y c z ą miejsca- (np. w a l k , a k c j i p a r t y z a n c k i c h

jeszcze w 1975 г., w 30 l a t po fakcie, k t ó r y uznano za c u d o w n y ,
k. Konina. Tam

kamieniarze

pochodzących

w a ż n y c h dla k r a j u

czy

parafii,

zasłużonych

dla

P o m n i k i u p a m i ę t n i a j ą c e miejsca w a l k l u b ś m i e r c i b o h a t e r ó w

1945 r o k u N i e m c y z g r o m a d z i l i w i e l u m ę ż c z y z n i k a z a l i w y k o p a ć

kampanii wrześniowej, a zwłaszcza partyzantki A K

niedaleko k o ś c i o ł a o g r o m n y c h r o z m i a r ó w m o g i ł ę . B y ł j u ż rozkaz

w zdecydowanej w i ę k s z o ś c i t a m , gdzie m o ż n a je b y ł o w z n i e ś ć

powstały

I I . 11. A n d r z e j K w i a t k o w s k i , Stopnica k . L i m a n o w e j

239

i u c h r o n i ć od zniszczenia. S t a w i a l i je przede w s z y s t k i m ś w i a d ­

osobę. Projektantami

k o w i e w y d a r z e ń , uczestnicy w a l k — aby

upamiętnić

miejsce

profesjonalni j a k t e ż a m a t o r z y i t w ó r c y l u d o w i . T a k n p . w K a ­

boju,

towarzyszy

broni.

r o l i n i e , gdzie p o w s t a ł Z e s p ó l „ M a z o w s z e " Teodozjusz B u t y n i e c ,

W

uczcić

określone

pamięć

poległych

dowódców,

d n i , Z a d u s z k i , czy

rocznicę boju

spotykają

się

tych

pomników

są

zarówno

rzeźbiarze

b y ł y szef p r a c o w n i k r a w i e c k i e j z r e a l i z o w a ł p h a s k o r z o ź b ę - p o m n i k

p r z y n i c h , z a p a l a j ą znicze, s k ł a d a j ą k w i a t y . T a k n p . j a k podaje

twórcy

Cezary C h l e b o w s k i : „ W

r ó w n i e ż na zlecenie W j ' d z i a l u K u l t u r y W R N w P o z n a n i u p o m n i k

możliwość

na

1957 r. gdy t y l k o o t w o r z y ł a s i ę t a k a

langiewiozowskim

Wykusie,

gdzie stal

namiot

Zespołu

Tadeusza

Sygietyńskiego.

Butyniec

wykonał

R e y m o n t a w d a w n y m jego m a j ą t k u — K o ł a c z k o w i e . O s t a t n i o

d o w ó d c y P o w s t a n i a Styczniowego, a po o s i e m d z i e s i ę c i u l a t a c h

z a ś K o l o Z S L w Markuszowie z a i n i c j o w a ł o

d o w ó d c y oddziału A K — „ P o n u r e g o " — wystawiono kapliczkę

p o e t y c h ł o p s k i e g o J a n a Pocka. J a k p o d a ł „ T y g o d n i k K u l t u r a l n y "

M a t k i Boskiej Bolesnej przepasanej w s t ę g ą V i r t u t i

Militari."

2 1

ma

on b y ć „ z a p r o j e k t o w a n y

budowę

i w y k o n a n y czynem

pomnika

chłopskim.

T a m p o z o s t a l i p r z y ż y c i u koledzy s p o t y k a j ą s i ę co r o k u , o pół­

W t y m celu S p o ł e c z n y K o m i t e t B u d o w y P o m n i k a p r z y g o t o w u j e

n o c y z 13 n a 14 czerwca, na apelu p o l e g ł y c h .

k o n k u r s na jego p r o j e k t , k t ó r y zostanie r o z p i s a n y w ś r ó d t w ó r c ó w

P o m n i k i t a k i e p o w s t a j ą nadal, w c i ą ż b o w i e m i s t n i e j ą emocjo­
nalne p o t r z e b y i c h wznoszenia, a o b r a c h u n k i z p r z e s z ł o ś c i ą nie
są jeszcze z a k o ń c z o n o .

2 2

O ile w i ę c w poprzednich grupach nie

s t a w i a się j u ż w zasadzie n o w y c h d o w o d ó w s p o ł e c z n e j w d z i ę c z ­
n o ś c i t o w tej i n a s t ę p n y c h m o ż n a się l i c z y ć z n o w y m i
w a m i , z t y m , że w s p r z y j a j ą c y c h

warunkach politycznych

b ę d z i e j u ż p o t r z e b y i c h s k r y w a n i a czy
Następną

grupę stanowią

inicjaty­
nie

kamuflowania.

pomniki

upamiętniające

ludowych-rzeźbiarzy.
funduszów
całego

Równocześnie

z dobrowolnych

składek

rozpoczęto
wśród

gromadzenio

mieszkaiiców

C z y n n i k s p o ł e c z n y o d g r y w a w o s t a t n i c l i l a t a c h coraz w a ż ­
n i e j s z ą r o l ę w c a ł o k s z t a ł c i e procesu b u d o w y p o m n i k a . Jeszcze
do n i e d a w n a nawet popiersia p a t r o n ó w s z k ó ł f u n d o w a ł y w ł a d z e .
Coraz częściej s ł y s z y s i ę j e d n a k o i n i c j a t y w a c h

ważno

wsi

kraju".

społecznych.

Tak np. uczniowski s a m o r z ą d Liceum Ogólnokształcącego

im.

wydarzenia w ż y c i u K r o j u , p a r a f i i , g m i n y . Są to k r z y ż e , rzadziej

Tomasza Zana w P r u s z k o w i e wraz z p e d a g o g a m i i s p o ł e c z n y m

k a p l i c z k i i o b e l i s k i fundowane przez parafio i budowane zazwyczaj

komitetem

przy kościele. P o w s t a j ą najczęściej z inspiracji władz duchownych,

p o m n i k swego p a t r o n a , p r z y c z y m l i c e a l i ś c i c h c i e l i b y „ w y k o n a ć

w z w i ą z k u z M i l l e n i u m , aby

go w ł a s n y m i r ę k a m i — j e ż e l i z n a j d ą s i ę a r c h i t e k c i i r z e ź b i a r z e ,

uczcić rocznicę założenia

zakonu

czy S a n k t u a r i u m . D o tej g r u p y m o ż n a r ó w n i e ż z a l i c z y ć p o m n i k i
budowane przez m i e j s c o w ą l u d n o ś ć z okazji wyzwolenia. Jeden
z takich m o n u m e n t ó w

z b u d o w a n y c h w okresie

międzywojen­

n y m w R o z e w i u r e p r o d u k u j ę na i l . 29.

wydarzenia

ważno

dla

nich

i

społeczeństwa.

60-lecia

szkoiy

postanowił

zbudować

k t ó r z y w y k o n a j ą n a d a j ą c y s i ę do tego p r o j e k t " .
Ale p o m n i k i — popiersia w i e l k i c h P o l a k ó w w z n o s i s i ę nie
t y l k o w s z k o ł a c h czy r o d z i n n y c h m i e j s c o w o ś c i a c h . P o w s t a j ą t a k ż e
w prywatnych

N o w y m zjawiskiem są p o m n i k i powstałe z woli r o b o t n i k ó w ,
upamiętniające

obchodów

posesjach. Prasa d o n i o s ł a

niedawno o

losach

p o m n i k a gen. Sikorskiego, k t ó r y u s u n i ę t o przed k i l k u n a s t u l a t y
z o g r ó d k a p r y w a t n e j w i l l i w Z a k o p a n e m . J e ż d ż ą c po k r a j u w i ­

P o m n i k i to p o j a w i ł y s i ę w zasadzie po s i e r p n i u 1980 r. j a k o

d z i a ł e m sporo t a k i c h , m n i e j czy bardziej sprawnie w y r z e ź b i o -

przejaw zbiorowej w o l i , r e a l i z u j ą c e j

nj'ch p o m n i k ó w o g r ó d k o w y c h . P r z e w a ż a ł y popiersia K o ś c i u s z k i

s i ę z a r ó w n o w symbolice

j a k i f o r m i e p o w s t a ł e g o d z i e ł a . S ą to p o m n i k i robotnicze, a nie

S ą to wszystko prace a m a t o r ó w , inspirowane j u ż nie p o m n i k a ­

dla r o b o t n i k ó w , p o m n i k i s p o ł e c z e ń s t w a , a nie dla s p o ł e c z e ń s t w a .

m i , ale i c h j a r m a r c z n ą r e p l i k ą — f i g u r k a m i z gipsu ( i l . 16).

N a s t ą p i ł o w n i c h z b l i ż e n i e (a n i e k i e d y w r ę c z i d e n t y f i k a c j a ) r ó l
i n i c j a t o r a , f u n d a t o r a , p r o j e k t a n t a , w y k o n a w c y , o d b i o r c y i adre­
sata.

23

Z a a n g a ż o w a n i e emocjonalne z b i o r o w o ś c i i nacisk o p i n i i

Domeną amatorów, z różnych środowisk społecznych, stały
s i ę r z e ź b y — „ w i z y t ó w k i " z a k ł a d ó w p r a c y . Jest i c h s e t k i . Są
l o k a l n e p o m n i k i , stawiane przez z a k ł a d y dla w ł a s n e j

to

chwały,

s p o ł e c z n e j p o w o d o w a ł y , że nawet w ó w c z a s , gdy

projektantom

pomnika

akceptowano

d ł a w y r a ź n e g o zaakcentowania swojej r o l i w miasteczku, r o l i

t y l k o w t e d y , k i e d y w p r o s t y i sugestywny s p o s ó b p r z e d s t a w i a ł o

mecenasa,, d z i ę k i k t ó r e m u l u d z i e m a j ą p r a c ę , a w ł a d z e a d m i n i ­

był

artysta

profesjonalny

dzieło

jogo

t r e ś c i i uczucia, j a k i e zdaniom o d b i o r c ó w p o w i n i e n w y r a ż a ć ów

stracyjno

p o m n i k . Z r e g u ł y , n i e z a l e ż n i e od togo, k t o jest a u t o r e m p o m y s ł u ,

projektują

fundusze

na

inwestycje komunalne. P o m n i k i

dostrzec m o ż n a i w anegdocie p o m n i k a i w zastosowanym ma­

n i e r o w i e . S ą t o — obok r z e ź b „ z n a k ó w g r a n i c z n y c h " jedyne

t e r i a l e czy symbolice z w i ą z e k z miejscom i d o m i n u j ą c y m charak­

p r ó b y n a w i ą z a n i a do k o n w e n c j i w s p ó ł c z e s n e j r z e ź b y . Pozwala

rzeźbiarze-ainatorzy,

dekoratorzy,

takie

technicy,

inży­

t e r e m p r a c y . T a k n p . w stoczni m o ż e to b y ć ż e l a z o i s y m b o l

na to m a t e r i a ł , c z ę s t o k o n s t r u k c j e metalowe, a s z c z e g ó l n i e t r e ś ć —

k o t w i c y , a w k o p a l n i w ę g i e l i skojarzenia nie t y l k o z jego w y ­

eksponowanie t w o r z y w a l u b t y p u p r o d u k c j i owego z a k ł a d u , co

d o b y w a n i e m ale

umożliwia

i poczuciem z a g r o ż e n i a . P o m n i k

postawiony

przez z a ł o g ę w Czechowicach-Dziedzicach, p o ś w i ę c o n y
tąpnięcia,

składa

się

z ogromnych

i w a l ą c y c h s i ę na s i e b i e .
Szczególno

miejsce

brył

węgla,

ofiarom

spiętrzonych

przyjęcie

naśladujących sztukę

rozwiązań

aluzyjnych,

dekoracyjnych,

abstrakcyjną.

Coraz c z ę ś c i e j m o ż n a s p o t k a ć w o s t a t n i m okrosie lokalne

24

r z e ź b y i p o m n i k i wznoszone przez a m a t o r ó w za p r z y z w o l e n i e m

w

omawianej

grupie

mają

pomniki

w ł a d z a nawet w r ę c z p o w s t a ł e na i c h z a m ó w i e n i e .

2 6

Mają

ono

1976. Specyfika ich w y ­

u p a m i ę t n i a ć rocznice ( n p . 30-lecie P R L ) a nawet postacie w y ­

raża się w t y m , iż:

b i t n y c h P o l a k ó w . N i e trzeba w y j a ś n i a ć , że s ą to n i e m a l zawsze

— p o w s t a ł y one na f a l i r e w i n d y k a c j i s p o ł e c z n y c h , z autentycz­

prace nieudolno, p r z e k r a c z a j ą c e m o ż l i w o ś c i d o m o r o s ł e g o a r t y s t y .

t r a g i c z n y c h w y d a r z e ń l a t 1956,

1970,

W i e l e z n i c h p o k a z y w a ł na slajdach W ł a d y s ł a w H a s i o r podczas

nej w o l i r o b o t n i k ó w ;
— u p a m i ę t n i a ł y miejsca w y p a d k ó w t u s z o w a n y c h , a nawet prze­

p r e l e k c j i o sztuce , , P o l s k i p o w i a t o w e j " . P o m n i k i te i r z e ź b y
fundowane z byle okazji w ł a t a c h 70-tych ś w i a d c z ą nie

milczanych ;

tylko

— p o w s t a w a ł y w toku w a l k i politycznej jako p o m n i k i protestu,

0 r o z r z u t n o ś c i ó w c z e s n y c h w ł a d z , ale i n i s k i e j k u l t u r z e plastycznej

w a ż n e nie t y l k o dla p o t o m n y c h , ale przede w s z y s t k i m

d e c y d e n t ó w , n i e z d o l n y c h nawet dostrzec n i e p o r a d n o ś c i w p r a c y

dla

w s p ó ł c z e s n y c h , o r g a n i z u j ą c e i k i e r u n k u j ą c e z b i o r o w e emocje;
— cechuje je s y m b o l i k a , o d w o ł u j ą c a
czuwanych skojarzeń

i omocji,

s i ę do powszechnie

łączenie

tematyki

od­

patrio­

tycznej z k u l t o w ą ( p o d o b n i e j a k i w i n n y c h manifestacjach
p a t r i o t y c z n y c h czy k o ś c i e l n y c h w t y m o k r e s i e ) .

25

S ą d z ę , że o d e g r a ł o w t y m r o l ę k i l k a

c z y n n i k ó w : p r z e ś w i a d c z e n i e , że a r t y s t a - p l a s t y k coś w y d z i w a o z y
1 w e ź m i e d u ż o p i e n i ę d z y nie w i a d o m o za co, podczas gdy p o m ­
n i k i a m a t o r ó w są czytelne, w i a d o m o o co w n i c h c h o d z i , o p e r u j ą

N a s t ę p n ą g r u p ę s t a n o w i ą p o m n i k i u p a m i ę t n i a j ą c e pisarzy,
przywódców,

a m a t o r a . Dlaczego j e d n a k zwracano s i ę do n i c h a nie do r z e ź ­
b i a r z y profesjonalnych?

uczonych — zbudowane w miejscach, gdzie się

27

z n a n ą s y m b o l i k ą , s t e r e o t y p a m i , a i c h a u t o r z y są t a ń s i ,

nie-

k ł o p o t l i w i , nie p o w o ł u j ą s i ę na cennik, nie m ó w i ą o w o l n o ś c i

urodzili, mieszkali łub działali. W y r a ż a j ą c hołd dodają

jedno­

t w ó r c z e j , nie o d w o ł u j ą s i ę do k o m i s j i a r t y s t y c z n y c h . Poza t y m

c z e ś n i e p r e s t i ż u m i e j s c o w o ś c i , b o w i e m splendor, k t ó r y

otacza

a m a t o r jest zawsze na miejscu, nieraz od niego w y c h o d z i p o m y s ł

b o h a t e r a spada t a k ż e na m i e j s c o w o ś ć z k t ó r ą się w i ą ż e jego

w y s t a w i e n i a p o m n i k a , a jost p r z e c i e ż p o ż ą d a n e „ a b y s w ó j c z c i ł

Ш

swego", w y d a r z e n i a czy o s o b ę u p a m i ę t n i a ł t w ó r c a z tej samej

w s p ó l n e j s p r a w y . „ N i e po to d a ł m P a n i B ó g t a l e n t , a b y m go

m i e j s c o w o ś c i , g m i n y czy r e g i o n u .

m a r n o w a ł t y l k o na r z e ź b i e n i e p t a k ó w dla C e p e l i i "

powiedział

28

własnej

S t a n i s ł a w Z a g a j e w s k i , g d y o g l ą d a ł e m jego ceramiczne k o m p o ­

i n i c j a t y w y i za w ł a s n e p i e n i ą d z e , z w ł a s z c z a w t e d y g d y s ą w r a ż l i ­

zycje — p r o j e k t y p o m n i k ó w i o g r o m n y o ł t a r z z ł o ż o n y z b l i s k o

Jednak

amatorzy

realizują

pomniki

również

z

w i na l u d z k ą k r z y w d ę i n i e s p r a w i e d l i w o ś ć , wzniesienie p o m n i k a

280 c z ę ś c i . N i e inaczej m y ś l a ł B u t y n i e c , t w o r z ą c p o m n i k Sy-

wydaje i m s i ę absolutnie n i e z b ę d n e , nie w i d z ą z a ś n i k o g o , k t o

gietyńskiego.

b y go m ó g ł p o s t a w i ć . Zdarza s i ę , że c z y n i ą t o l u d z i e p o z b a w i e n i
artystycznych

aspiracji,

przeważnie

jednak

podejmują

myśl

R z e ź b i a r z , jeśli nie jest w y o b c o w a n y ze ś r o d o w i s k a i po­
dobnie j a k ono czuje i m y ś l i , m o ż e s i ę s t a ć w y r a z i c i e l e m zbio­

zrealizowania p o m n i k a r z e ź b i a r z e przekonani o s w y m talencie.

rowych

Czują

odczucia, nie w p e ł n i jeszcze u ś w i a d o m i o n o .

s i ę w ó w c z a s z o b l i g o w a n i do w y k o r z y s t a n i a go w i m i ę

oczekiwań,

a nawet

skonkretyzować* w swym

dziele

I I . 12, 13, 14. A m a t o r s k i e p r o j e k t y n a d e s ł a n e na k o n k u r s na p o m n i k B o h a t e r ó w W a r s z a w y rozpisany w 1958 r.

141

I I . 15. Książę

Józef

Poniatowski,

wys. 38 c m , w y k . B o l e s ł a w Suska, B u d z i s k a , w o j . siedleckie; i i . 16.
jarmarczna f i g u r k a gipsowa

Tadeusz N i e w i a d o m s k i , uczestnik p o w s t a n i a warsza.wskiego,

Zorro,

t e m u uroczysta ceremonia, msza, w o m a w i a n y m p r z y p a d k u —

u w a ż a ł za s w ó j m o r a l n y o b o w i ą z e k u w i e c z n i ć m a r t y r o l o g i ę i czyn

czas, miejsce i t r e ś ć r z e ź b y r ó w n i e ż j ą w i ą z a ł y ze sferą k u l t u .

z b r o j n y n a r o d u . M o ż e nie o d c z u w a ł b y tej k o n i e c z n o ś c i g d y b y

E m o c j o n a l n o ś ć , na co z w r ó c i ł a u w a g ę M a r i a J a n i o n

p o m n i k i t a k i e p o w s t a ł y oficjalnie

po w y z w o l e n i u .

J e d n a k nie

Także wysoka temperatura

Pomnik

różne przejawy tradycyjnej k u l t u r y ludowej.

Narodu.

Ciężarówką

przywiózł

rzeźby

jest

w o g ó l e c h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą p o w s t a w a n i a nowego f o l k l o r u .

p o w s t a ł y . W y r z e ź b i ł w i ę c w 1965 r. w i e ł o f i g u r a l u ą k o m p o z y c j ę —
Martyrologii

3 0

aktu wspólnego przeżycia

cechuje

Obserwujemy j ą

z B i a ł e j Podlaskiej do W a r s z a w y , aby m o g l i jo o g l ą d a ć w ł a ś n i e

w k o ś c i e l n y c h n a b o ż e ń s t w a c h , procesjach, l i t a n i a c h , p i e ś n i a c h ,

m i e s z k a ń c y tego m i a s t a . F i g u r y p o s t a w i ł na p l a c u obok cmen­

w o b r z ę d a c h i zwyczajach, we wszelkiego rodzaju ceremoniach.

tarza W o j s k o w e g o na P o w ą z k a c h . A l e w ł a ś n i e tego d n i a z m a r ł

M o ż n a o c z a w i ś c i e w t r ą c i ć w t y m miejscu, że w y s o k a t e m ­

Aleksander Zawadzki i milicja k a z a ł a m u u s n ą ć r z e ź b y z trasy

peratura

pogrzebu. I s t o t n i e p r z e d s t a w i a ł } ' inne u j ę c i e h i s t o r i i n i ż oficjalnie

oficjalnego p o m n i k a . T a k b y ł o z w a r s z a w s k i m

p r z y j ę t e , a symboliczne f i g u r y o t a c z a ł y w i e l k ą g ł o w ę u m ę c z o n e g o

k r a k o w s k i m Grunwaldem,

Chrystusa. Po l i c z n y c h p e r y p e t i a c h u d a ł o s i ę p o m n i k p r z e n i e ś ć

n y c h przez w r o g a m o n u m e n t ó w .

N i e b y ł o t o jednak

regułą,

na teren S A R P u , do ogrodu (ił. 8) gdzie b u d z i ł d u ż e zainte­

p r z y c z y m w z b i o r o w o ś c i d u ż e j , niejednorodnej, nawet

odsło­

resowanie p u b l i c z n o ś c i .

nięcie p o m n i k a angażuje t y l k o część społeczności. Nie ma więc

Z g ł o w ą Chrystusa w i ą ż o s i ę w y d a r z e n i e , k t ó r e m i a ł o miejsce
w k r ó t c e p o t e m . W a r t o o n i m p o w i e d z i e ć , b o w i e m rzuca ś w i a t ł o

odsłonięciu
Mickiewiczem,

p o w r o t e m na swoje miejsce zniszczo­

tego c h a r a k t e r u , co w ś r o d o w i s k a c h

zwartych, jednorodnych

R ó ż n i c a w y s t ę p u j e t a k ż e w s t o s u n k u do t a k i c h cech p o m ­
n i k a j a k jego f o r m a ( n o w a t o r s t w o , u ż y t a s y m b o l i k a ) t r w a ł o ś ć

B y ł wieczór, wigilia Święta Zmarłych. P a d a ł
kuczliwy

towarzyszyć

i stabilnych.

na p s y c h o l o g i c z n y mechanizm p o d j ę c i a przoz r z e ź b i a r z a d e c y z j i
zrealizowania p o m n i k a .

emocjonalna m o g ł a r ó w n i e ż

deszcz. N i e w i a d o m s k i p r z e c h o d z i ł

d r o b n y , do­

k o ł o miejsca,

i o k a z a ł o ś ć . W ś w i a d o m o ś c i l u d o w e j , r e l i k t y k t ó r e j znajdujemy

na

jeszcze w szerokich k r ę g a c h s p o ł e c z n y c h , p o m n i k t r a k t o w a n y

k t ó r y m s t o i obecnie H o t e l „ F o r u m " . P o d fragmentom o c a l a ł e g o

jest przede w s z y s t k i m j a k o znak miejsca a f o r m a p l a s t y c z n a

m u r u , w miejscu gdzie h i t l e r o w c y rozstrzelali k i l k a d z i e s i ą t o s ó b ,

i symbolika potęgują

l e ż a ł y w i ą z a n k i k w i a t ó w , p a l i ł y s i ę znicze. N i k t s i ę jednak nie

w i ę c f o r m a w a r t o ś c i ą s a m ą w sobie, e s t e t y c z n ą , n i e jest d z i e ł e m ,

t y l k o jego s a k r a l n y charakter. N i e jest

z a t r z y m y w a ł , n i e m o d l i ł . W t e d y z d o c y d o w a ł s i ę . M i a ł jeszcze

k t ó r e m a o l ś n i ć w i d z a i ż y ć j a k b y poza n i m , w h i s t o r y c z n e j

klocek d r e w n a , w i ę c w y r z e ź b i ł w c i ą g u n o c y p ó ł m e t r o w ą g ł o w ę

przestrzeni. N i e jest też n i e z b ę d n ą i n f o r m a c j ą , g d y ż w s p o ł e c z ­

okupacyjnego Chrystusa, nieco t y l k o m n i e j s z ą o d tej z p o m n i k a

n o ś c i n a w y k ł e j do przekazu pokoleniowego p a m i ę ć f a k t u

( i l . 7) i p o s t a w i ł p o m i ę d z y z n i c z a m i . Od razu z a c z ę l i s i ę groma­

t a k s i l n a , iż nie w y m a g a k o m e n t a r z a s ł o w n e g o czy plastycznego.

dzić ludzie. N i e k t ó r z y klękali, k t o ś płakał. Zainteresowało

Realna, f i z y c z n a o b e c n o ś ć p o m n i k a , k t ó r y

to

p a t r o l m i l i c j i . R z e ź b ę zabrano. N i e w i a d o m s k i e g o r ó w n i e ż . . . D y ­

winien

jest

przetrwać

stulecia t a k ż e jest o wiele bardziej i s t o t n a w k u l t u r z e opartej

ż u r n y oficer w K o m i s a r i a c i e nie m ó g ł p o j ą ć po co t o z r o b i ł 1 K t o

na s ł o w i e p i s a n y m . D l a t e g o w ł a ś n i e o f i c j a l n y p o m n i k — skoro

m u k a z a ł ? Trzeba b y ł o i n t e r w e n i o w a ć , t ł u m a c z y ć , że postawienie

m i a ł u p a m i ę t n i a ć i m i ę w ł a d c y , wodza, w y b i t n e g o a r t y s t y

p o m n i k a nie b y ł o ż a d n ą d e m o n s t r a c j ą , ale l o g i c z n y m d z i a ł a n i o m

p o w s t a w a ł w m o ż l i w i e o d p o r n y m na d z i a ł a n i e czasu materiale —

człowieka

s p i ż u , bazalcie, ż e l a z i e , m a r m u r z e . N a t o m i a s t p o m n i k l u d o w y

wrażliwego

na c i e r p i e n i a n a r o d u ,

a p r z y t y m głę­

2

boko w i e r z ą c e g o . "
Poddajmy

—

b y ł p r z e w a ż n i e z drewna. N i e m u s i a ł go nawet z d o b i ć napis.

analizie

ten

właśnie

dostrzec d w i e i s t o t n e cechy p o m n i k ó w

przykład.
ludu

—

on

To co w y r a ż a ł m i a ł a p r z e c i e ż z a c h o w a ć p a m i ę ć z b i o r o w a od­

emocjonalno

n a w i a n a w przekazie p o k o l e n i o w y m . W t a k i e j s y t u a c j i z a ś w a ż n a

Pozwala

p o d ł o ż e d e c y z j i i c h wzniesienia, oraz w y s o k ą t e m p e r a t u r ę zbio­

była

rowego p r z e ż y c i a

sprzyjające utrwaleniu się wydarzenia w p a m i ę c i (wiadomo było

towarzyszącą

reakcji odbiorców,

w momencie p o j a w i e n i a s i ę p o m n i k a . P r z e w a ż n i e

142

zwłaszcza
towarzyszy

przede w s z y s t k i m emocja, i n t e n s y w n e

przeżycie

w j a k i e j i n t e n c j i powstaje k o p i e c , k r z y ż czy k a p l i c z k a ) .

treści,

J9

20

Mikołaj
Kopernik,
p r o j e k t y konkursowe, 1973 г . : i l . 17. Drewno w y s . 38 c m , w y k . S t a n i s ł a w D u ż y ń s k i , Sierpc i l . 18. R z e ź b a ceram,.
wys. 41 cm, w y k . S t a n i s ł a w S e w e r y ń s k i , O d r o w ą ż , w o j . kieleckie. K o n k u r s Wielcy Polacy ich życie i dzieła, 1974 г . : i l . 19.
Pomnik
Słowackiego,
r z e ź b a eeram. w y k . S t a n i s ł a w S e w e r y ń s k i ; i l . 10. O. Kolbe, wys. 31 c m , w y k . W ł a d y s ł a w a A d r y a n o w a , K r u c h o w o , g m .
Trzemeszno, w o j . bydgoskie.

W r a c a m y t u do j u ż zasygnalizowanego

p r o b l e m u — war­

t o ś c i estetycznych p o m n i k a , czy i d ą c dalej — jego n o w a t o r s t w a .

m e n t a m i , j u ż z n a n y m i . Czy nie podobnie k s z t a ł t u j e s i ę n a p i ę c i e
naszej u w a g i , naszego zainteresowania?

P r o b l e m t e n trzeba w i d z i e ć w aspekcie relacji m i ę d z y t y m , co

Oba e l e m e n t y : tego, co znane i tego, co nowe m o g ą t e ż

t r w a ł e i „ o d w i e c z n e " a t y m , co nowe, a w i ę c w aspekcie o p o z y c j i :

w y s t ę p o w a ć w r e a k c j i na p o m n i k . P o d s t a w o w y jest p r z y t y m

znane — nieznane, oczekiwane — z a s k a k u j ą c e , zwyczajowe —

element pierwszy. K a ż d y p o m n i k , a b y b y ł w ł a ś c i w i e o d b i e r a n y

nowatorskie. J a k s i ę m a j ą te kategorie do percepcji p o m n i k ó w

z a r ó w n o w w a r s t w i e semantycznej j a k i estetycznej m u s i za­

przez s p o ł e c z n o ś ć

będzie

w i e r a ć cechy u m o ż l i w i a j ą c e jego rozpoznanie, zrozumienie sensu

prze­

jogo przekazu, i d e i , o d n i e s i e ń s y m b o l i c z n y c h . M u s i t w o r z y ć , j a k

co

to o k r e ś l i l i ś m y — „ p r z e s t r z e ń s a k r a l n ą " , a w i ę c m i e ć te cechy,

dla

tych

wiejską,

masową?

Może

przydatne

r o z w a ż a ń przypomnienie doświadczenia, k t ó r e

prowadził

psycholog

amerykański

Edward

J.

3 1

Murray ,

p r a w d a na grupie d z i e c i , nie m n i e j w n i o s k i jego p o k r y w a j ą s i ę

k t ó r e p o z w a l a j ą o d r ó ż n i ć go n p . o d a r c h i t e k t u r y , elementu

z m o i m i obserwacjami percepcji s z t u k i przez l u d n o ś ć

koracyjnego czy fenomenu p r z y r o d y . J e d n o c z e ś n i e j e d n a k , o b o k

Murray

u m i e ś c i ! na

wyłącznie

kilku

stolikach zabawki. N a

znane j u ż dobrze

uczestnikom

wiejską.

pierwszym

eksperymentu.

Na

togo co s t a n o w i e s e n c j ę jego „ p o m n i k o w o ś c i " , m o ż e m i e ć
cechę własną, wyróżniającą

konkretny pomnik spośród

de­
on

wielu

o s t a t n i m — c a ł k o w i c i e nieznane. D z i e c i w y b i e r a ł y zawsze s t o l i k

i n n y c h . Cecha t a jest znacznie bardziej w i d o c z n a w p o m n i k a c h

p o ś r e d n i . E l e m e n t n o w o ś c i z a o s t r z a ł u w a g ę i s a t y s f a k c j ę , ale b y ł

m i e j s k i c h , profesjonalnych, n i ż w p o m n i k a c h w i e j s k i c h ,

p r z y j m o w a n y t y l k o w t e d y dobrze, g d y w i ą z a ł s i ę z i n n y m i ele­

wych. Wynika

to z a r ó w n o z r ó ż n i c w charakterze

ludo­

twórczości

143

2 1 . Dekoracja Grobu P a ń s k i e g o , K o ś c i ó ł OO. J e z u i t ó w , Warszawa, 1981 г . ; i l . 22. K o ś c i ó ł OO. J e z u i t ó w ,
I I . 23. G r ó b P a ń s k i , k o ś c i ó ł G a r n i z o n o w y , Warszawa 1981 r.

1977

W ł a ś n i e dlatego w powszechnym odbiorze, z w ł a s z c z a p o m ­
ników

nieoficjalnych,

widoczno jest s k w a p l i w e

przejmowanie

g o t o w y c h , oswojonych j u ż przez w y o b r a ź n i ę w z o r ó w r o z w i ą z a ń .
P o m n i k r o d z i p o m n i k , p o n i e w a ż ludzie c h c ą , ż e b y nie

budził

ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i . Podobnie z a c h o w u j ą się z a m a w i a j ą c

na­

grobek u k a m i e n i a r z a . W zdecydowanej w i ę k s z o ś c i p r z y p a d k ó w
nie ż ą d a j ą niczego nowego, c h c i e l i b y t y l k o u z y s k a ć

nagrobek

p o d o b n y do i n n y c h , u z n a n y c h za dobre w oczach ś r o d o w i s k a ,
t y l e że w m i a r ę m o ż l i w o ś c i jeszcze bardziej o k a z a ł y .
Dlatego w ł a ś n i e cechy, k t ó r e k o n s t y t u u j ą p o j ę c i e p o m n i k a
w kulturze wykształconej m o g ą się ujawniać w pomniku

ludowym

znacznie s ł a b i e j , a w s z c z e g ó l n y c h p r z y p a d k a c h w ogóle nie w y ­
stępować. Mamy
można

nazwać

w ó w c z a s do
namiastką,

c z y n i e n i a ze z j a w i s k i e m ,
pomnika,

które

jogo f o r m ą

za­

stępczą.
Z a c z n i j m y od s y t u a c j i , w k t ó r e j forma zostaje z r e d u k o w a n a
do zera, pozostaje j o d y n i e m i e j s c e p e ł n i ą c e w d a n y m okresie
funkcje p o m n i k a . T a k i e miejsca, k t ó r e g o znaczenie s p o t ę g o w a n e
jest f a k t e m , iż nie m ó g ł na n i m s t a n ą ć rzeczywisty p o m n i k silniej
nawet a n g a ż u j e
się s t a ć

w

uczucia i w y o b r a ź n i ę l u d z i n i ż b y

przypadku

konwencjonalnego

to

mogło

monumentu.

Brak,

n a w e t z w y k ł e g o k r z y ż a , zrekompensowany jest w t y m p r z y p a d k u
przez s p o t ę g o w a n e p r z e ż y c i e zebranych, k t ó r z y t ł u m n i e odwie­
d z a j ą t a k i e miejsca, n p . w d z i e ń Zaduszek czy rocznice p a t r i o ­
tyczne. Z a s y p a n y jest w ó w c z a s w i ą z a n k a m i k w i a t ó w , rozjarzo­
n y s e t k a m i świec i z n i c z ó w , a w ś r ó d n i c h w i d n i e j ą szkolno tarczo,
z n a k i miast, papierowe c h o r ą g i e w k i . Podobnie d z i a ł a b r a k p o m ­
nika

na

grobie m a r s z a ł k a

Rydza-Śmigłego,

spirzyjający

nieo­

czekiwanej m i t o l o g i z a c j i tego tragicznego i niefortunnego wodza.
P r z y k ł a d ten wskazuje w y r a ź n i e na t o , że w s z c z e g ó l n y c h s y t u ­
acjach p o m n i k i e m m o ż e b y ć . . . jego manifestacyjna n i e o b e c n o ś ć .
R o z p a t r z m y z k o l e i s y t u a c j ę , w k t ó r e j r e d u k c j i ulega eleI I . 24. K o s o w i sn'. M a r c i n a . Warszawa, 1981 г.
I I . 25.

Grób

na

cmentarzu wojskowym
woj. tarnowskie

w

Szczepanowicach,

udowej i profesjonalnej j a k t e ż i z odmiennego k o n t e k s t u k u l ­
r

turowego i przestrzennego. W i e l e w skazuje na t o , że w m i e ś c i e
przeżycie

emocjonalne, związane, z p e r c e p c j ą

pomnika

wiąże

s i ę silniej z f o r m ą p l a s t y c z n ą n i ż t o m a miejsce n a w s i , gdzie
przede w s z y s t k i m w a ż n a jest w a r s t w a s y m b o l i c z n a , a

dzięki

t e m u i ranga jego t r e ś c i . Z w r ó ć m y t e ż u w a g ę na t o , iż w m i a s t a c h ,
z w ł a s z c z a d u ż y c h , k i e d y p o m n i k o d b i e r a n y jest w ś r ó d ,,szumu
i n f o r m a c y j n e g o " , j a k o jeden z l i c z n y c h , p o w s t a ł y c h w r ó ż n y c h
l a t a c h p o m n i k ó w efekt jogo „ i n n o ś c i " (nowatorstwa)

okazuje

s i ę w r ę c z konieczny, uzasadniony s y t u a c j ą p e r c o p e y j u ą . T r u d n o
sobio w y o b r a z i ć m i a s t o , w k t ó r y m b y s t a ł y t y l k o podobne p o m ­
n i k i , k i l k a k o l u m n Z y g m u n t a , f i g u r a la M i c k i e w i c z , k i l k a k o n ­
nych

posągów

Ks.

Józefa.

Odrębność

pomników

nie

tylko

u ł a t w i a ich d o s t r z e ż e n i e , ale i t w o r z y u r o d ę m i a s t a . Jest w ó w c z a s
w i ę k s z a szansa n a t o , iż p o m o i k o k a ż e s i ę w a r t o ś c i o w y m d z i e ł e m
sztuki.
N a t o m i a s t w k r ę g u k u l t u r y p o p u l a r n e j , c h ł o p s k i e j , na w s i ,
p o m n i k s t a n o w i przede w s z y s t k i m skonwencjonalizowany prze­
jaw funkcji sakralizująccj. Nie musi swą formą t ł u m a c z y ć k o m u
l u b czemu jest p o ś w i ę c o n y , p o n i e w a ż w m a ł y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h
l o k a l n y c h k a ż d y o t y m wie. P a m i ę ć zbiorowa przechowuje sens
i przyczyno p o w s t a n i a p o m n i k a . W a ż n e jest w i ę c p r z y wzno­
szeniu nowego p o m n i k a o d w o ł a n i e s i ę do wzoru j u ż zakorzenio­
nego w z b i o r o w e j ś w i a d o m o ś c i . P o d o b n i e j a k

to

w folklorze i w o g ó l e w c a ł y m m o d e l u k u l t u r y

l u d o w e j , p.roees

ma

miejsce

t w ó r c z y realizuje s i ę poprzez n i e w i e l k i e p r z e k s z t a ł c e n i a podsta­
wowego w z o r u , w a r i a e y jność r o z w i ą z a ń a nie, j a k w ś r o d o w i s k a c h
e l i t y k u l t u r o w e j X X w . , przez zanegowanie f o r m j u ż i s t n i e j ą c y c h
i poszukiwania nowych. Słusznie tedy konstatuje Marian Grześczak, i ż : „ l u d wcale nie d ą ż y do o d k r y w c z e j perfekcji.
e l i t a r n o ś ć jest m u obca, a w i ę c i e l i t a r n o ś ć

sztuki."

Każda,

3 2

145

cytowanie

pomnika

Poległych

Stoczniowców

treści, które on wyrażał ( i l .

w

Gdańsku

do

).

-i
O g l ą d a n o te G r o b y w stanie podobnego s k u p i e n i a i w z r u ­
szenia, j a k i t o w a r z y s z y ł u r o c z y s t o ś c i o m o d s ł o n i ę c i a p o m n i k ó w .
W

scenerii G r o b ó w p o j a w i a ł y s i ę z r e s z t ą w y r a ź n e

odwołania

do k o n w e n c j i p o m n i k o w e j , do z w r o t ó w s y m b o l i c z n y c h znanych
z r z e ź b i p l a k a t ó w , n p . r ę c e w y r a s t a j ą c e z z i e m i , r o z w a r t e czy
zaciśnięte w pięść, trzymające

bochen

chleba,

błogosławiące,

w y c i ą g n i ę t e w g e ś c i e b ł a g a n i a , m o d l i t w y . P o r ó w n u j ą c znane m i
w c z e ś n i e j s z e G r o b y i te z w i o s n y 1981 r. o d n o s z ę w r a ż e n i e , iż
nastąpiło

w nich

przesunięcie

akcentu

—• z t y p u

rozwiązań

scenograficznych n a c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a p o m n i k ó w . Prawdo­
p o d o b n i e w p ł y n ę ł a n a t o w y j ą t k o w a i c h r o l a w t y m okresie.
Obserwując

te analogie

w a r t o z w r ó c i ć u w a g ę na

różnice

m i ę d z y charakterem d z i a ł a n i a dawnego i w s p ó ł c z e s n e g o p o m n i k a .
Już

sam

fakt

rozwoju

technik reprodukcyjnych

sposobie o d b i o r u p o m n i k a , p r z e j ś c i u o d o g l ą d u

zaważył

na

bezpośredniego

( k i e d y odczuwa s i ę w y j ą t k o w o ś ć p o m n i k a , k t ó r y jest t y l k o t u ,
w t y m m i e j s c u , na t l e k o n k r e t n e g o m i a s t a , placu) do percepcji
pomnika jako „ w i z e r u n k u " ,

j a k o d z i e ł a artystycznego,

które

s i ę zna i p a m i ę t a n i e z a l e ż n i e o d tego czy s i ę go w i d z i a ł o w rze­
c z y w i s t y m otoczeniu. N i e k a ż d y s t u d e n t A k a d e m i i S z t u k P i ę k ­
n y c h w Warszawie m o ż e sobie w y o b r a z i ć efekt j a k i w y w o ł u j e
oglądanie

posągu

Colleoniego

czy

Mojżesza

w

rzeczywistej

s y t u a c j i . K o n d o t i e r , k t ó r e g o k o p i ę codziennie o g l ą d a , s t o i nawet
na i n n e j w y s o k o ś c i , a w i ę c z m i e n i a s i ę k ą t patrzenia, h o r y z o n t
etc.

Znamy

Balzaca

( R o d i n a ) , ale m a m y

w pamięci

w s z y s t k i m r e p r o d u k c j ę . Zaciera s i ę ś w i a d o m o ś ć

przede

rzeczywistych

w y m i a r ó w d z i e ł a . (Zdarza s i ę , ż e w i d z ą c po raz p i e r w s z y o r y g i n a ł ,
p r z e d t e m znany z r e p r o d u k c j i o d c z u w a m y zaskoczenie, że jest
mniejszy czy w i ę k s z y , a n i e k i e d y w r ę c z go n i e

rozpoznajemy

w pierwszym momencie.)
Pomnik
formy

—

w

naszej

współczesnej

kulturze — ma

istnienia: jedną — rzeczywistą,

związaną z

d r u g ą — „ p o c z t ó w k o w ą " j a k o r e p r o d u k c j a konkretnego
Chopin

k a ż d y odpowie —

z n a m . A l e zna t y l k o jego zarys. D z i e ł o staje s i ę
Charakterystyczne
partyzant,

r z e ź b a Jerzego

dzieła.

z Ł a z i e n e k znany jest m i l i o n o m l u d z i w c a ł y m z a s i ę g u

I n t e r w i z j i . N a z a p y t a n i e — znasz tego Chopina,

П . 26. Mały

dwie

miejscem,

i ważne pomniki

egzystują

stereotypem.

nie t y l k o

jako

m o n u m e n t y , r z e ź b y , lecz t a k ż e w f o r m i e i l u s t r a c j i , m i n i a t u r y ,

Jarnuszkiewicza

t a n d e t n e j p a m i ą t k i . Jest t o z j a w i s k o , k t ó r e g o korzenie

sięgają

X V I I I w i e k u . N a b i u r k a c h i e t a ż e r k a c h w m i e s z c z a ń s k i c h do­
mach

stały

przecież

zminiaturyzowane

wizerunki

pomników

z b r ą z u i ż e l a z a , K o ś c i u s z k i , Napoleona, M i c k i e w i c z a . A l e w s p ó ł ­
cześnie

kultura

masowa

w

niepomierny

sposób

zwiększyła

z a s i ę g tej w ł a ś n i e , w t ó r n e j , f o r m y poznania p o m n i k a .
ment trwałości, zastąpiony jednorazowym przeżyciom, spotęgo­
w a n y m miejscem, n a s t r o j e m , s c e n e r i ą — G r o b y

Pańskie.

Druga

uwaga.

Emocjonalna

reakcja

na

pomnik

podlega

W m o m e n t a c h p r z e ł o m o w y c h dla k r a j u G r o b y te, w ł a ś n i e przez

z m i a n o m . Najsilniejsza jest w momencie o d s ł o n i ę c i a i w t e d y ,

s w ą s y m b o l i k ę i ł ą c z e n i e p r z e ż y c i a religijnego z t r e ś c i a m i p a t r i o ­

g d y p o m n i k zostaje na s k u t e k z a c h o d z ą c y c h w y d a r z e ń t r a k t o ­

t y c z n y m i s t a w a ł y s i ę n a m i a s t k ą p o m n i k ó w . Starsi m i e s z k a ń c y

w a n y j a k o ż y w y s y m b o l d ą ż e ń . T r w a ł o ś ć b r ą z u n i e gwarantuje

W a r s z a w y dobrze p a m i ę t a j ą G r o b y z l a t o k u p a c j i , z pierwszej

p r z e t r w a n i a w p a m i ę c i l u d z k i e j osoby i c z y n ó w bohatera. N a w e t

W i e l k a n o c y po p o w s t a n i u w a r s z a w s k i m . U t r w a l i ł je w fotogra­

p o m n i k b u d z ą c y emocje w p i e r w s z y m okresie, p ó ź n i e j staje s i ę

f i a c h S t a n i s ł a w Miedza-Tomaszewski, t w ó r c a najbardziej

t y l k o r z e ź b ą , t a k i m elementem m i a s t a do k t ó r e g o s i ę p r z y w y k a

przej­

m u j ą c y c h z t y c h G r o b ó w . . . W t y c h f o t o g r a f i a c h , nie jeden raz

i w k o ń c u t r a k t u j e go j a k o s k ł a d o w ą

j u ż p o k a z y w a n y c h na

miasta.

wystawach,

Groby

egzystują

na

tych

samych p r a w a c h co p o m n i k z innego m i a s t a , zachowany w naszej
pamięci,

reprodukowany

ua

ilustracjach.

Trudno

G r o b y 1981 r. n a w i ą z u j ą c e

bezpośrednio

do ó w c z e s n y c h

darzeń, niepokojów

i n a d z i e i . D o k o ś c i o ł ó w na

zapomnieć

część t o ż s a m o ś c i

tego

S p ó j r z m y teraz z tej p e r s p e k t y w y na f o r m y z a s t ę p c z e p o m ­
n i k a . D o s t r z e ż e m y , ż e reakcja na G r o b y jest w istocie podobna

wy­

do t e j , k t ó r a t o w a r z y s z y emocjonalnej fazie percepcji p o m n i k a .

warszawskiej

R ó ż n i c a , i t o zasadnicza, d o t y c z y t y l k o c z y n n i k a p o w t a r z a l n o ś c i .

S t a r ó w c e n i e m o ż n a s i ę b y ł o d o c i s n ą ć . K o l e j k a do J e z u i t ó w za­

P o m n i k jest i w k a ż d e j c h w i l i m o ż e m y do niego w r ó c i ć , nieogra­

czynała się przy świętej Annie.

niczona jest l i c z b a l u d z i , k t ó r z y go m o g ą o b e j r z e ć , d z i ś , j u t r o

Symbolika Grobów

związana

b y ł a t a k śeiślo z t r e ś c i a m i p a t r i o t y c z n y m i , że elementy sakralne

czy za k i l k a l a t . Egzystuje t e ż w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n o j przez

s c h o d z i ł y nieraz w r ę c z na d r u g i p l a n . U s t ó p ogromnego p o m n i k a ,

fotografie, m i n i a t u r y , p a m i ą t k i z jego w i z e r u n k i e m . N a t o m i a s t

i m i t u j ą c e g o g d a ń s k i , leżała w z a w i c i u m a l e ń k a f i g u r a

Chrystusa.

Trzeba b y ł o dobrze s i ę p r z y g l ą d a ć , a b y j ą dostrzec. W s z ę d z i e
p r z e w a ż a ł y t r e ś c i narodowe. G r o b y s t a w a ł y s i ę r ó w n i e ż , a m o ż e
i

przede w s z y s t k i m , p o m n i k a m i . U p a m i ę t n i a ł y

miejsca

246

masowej

zagłady.

Nawiązywały,

przez

martyrologię,
bezpośrednio

Groby są wydarzeniem

jednorazowym

i funkcjonują

jedynie

w p a m i ę c i t y c h , k t ó r z y je w o k r e ś l o n y m czasie w i d z i e l i .
I n n ą n i ż G r o b y P a ń s k i e f o r m ą n a w i ą z a n i a do p o m n i k a s ą
w s p ó ł c z e s n e r z e ź b y l u d o w e . W p e w n y c h sytuacjach

m o ż n a je

n a w e t u z n a ć za n a m i a s t k ę p o m n i k ó w . R z e ź b a l u d o w a zawsze

c z e r p a ł a ze s c h e m a t ó w i k o n o g r a f i c z n y c h i r o z w i ą z a ń k o m p o z y ­

Zorra

cyjnych,

z leningradzkiogo p o m n i k a Piotra

z tym

że d a w n i e j

(kiedy

powstawała

dla

własnego

— jak z a u w a ż y ł a J. Jarnuszkiewiczowa — w y w o d z i
Wielkiego)?

5

się

Wiele rzeźb l u ­

ś r o d o w i s k a ) s z u k a ł a oparcia we wzorach z a p o ż y c z o n y c h z k o ś ­

dowych przedstawiających

c i o ł ó w i kapliczek, n a t o m i a s t obecnie (oo n a j m n i e j od 25 lat)

bohatera, t o w istocie m a ł e p o m n i k i . W t y p o w y dla p o m n i k ó w

szuka ź r ó d e ł i n s p i r a c j i m . i n . t a k ż e i w p o m n i k a c h . W i ą ż e s i ę

sposób

to

proporcjo c a ł o ś c i , a n a w e t c o k ó ł .

z podjęciem

których

tematów

zachęcają

historycznych i patriotycznych,

rzeźbiarzy

symbolizacja

tematu,

Jest z r e s z t ą sytuacja, w k t ó r e j z a r ó w n o rzeczywiste p o m n i k i
j a k i ludowo m i n i a t u r y p o m n i k o w e z n a j d u j ą w s p ó l n y m i a n o w n i k .

Obok r o z w i ą z a ń

Jest n i ą o g l ą d a n i e jednj^ch i d r u g i c h na fotografiach. N i e lekce­

własnej

wyobraźni

np.

kompozycja,

na

na

tematyczne

jest

postać

W i e l k i c h P o l a k ó w , K o p e r n i k a , W o j s k o Polskie i jego t r a d y c j e .
opartych

konkursy

clo

traktowana

wydarzonia historyczne lub

częste

jest

w t a k i c h r z e ź b a c h o d w o ł a n i e s i ę do j u ż i s t n i e j ą c e g o w z o r u pom­

w a ż m y tego ź r ó d ł a i n f o r m a c j i . M i m o masowo r o z w i j a j ą c e j

n i k a , znanego z i l u s t r a c j i czy schematu ikonograficznego.

t u r y s t y k i w c i ą ż p o d s t a w o w y m ź r ó d ł e m naszej w i e d z y o r ó ż n y c h

Jest to z r o z u m i a ł e . R z e ź b i a r z e p o d e j m u j ą c n o w y dla siebie

się

p o m n i k a c h jest r e p r o d u k c j a , i l u s t r a c j a . P r z e d m i o t z a ś , o ile

t e m a t o p i e r a l i s i ę n a j c h ę t n i e j na j u ż i s t n i e j ą c y c h u j ę e i a c h p o m n i ­

nio jest w y s k a l o w a n y przez i n n y , t o w a r z y s z ą c y m u na

k ó w , a k i e d y b y ł o t o n i e m o ż l i w e — na schemacie „ b o h a t e r a na

percepowany jest zgodnie z jego p r o p o r c j a m i . Powoduje t o , iż

c o k o l e " l u b „ b o h a t e r a na k o n i u " . T y p o w e dla r z e ź b y

oglądając

zarówno

rzeźbiarza

na

zwłaszcza przedstawiającej

ludowej,

w y b i t n e postacie, jest d ą ż e n i e

i c h h i e r a t y z a c j i . W y w o d z i s i ę ono nio t y l k o z t r a d y c j i
chłopskioj

i niedostatku

wiedzy

warsztatowej

do

kultury

(nieznajomość

a n a t o m i i , t r u d n o ś ć w p r z e d s t a w i e n i u p o s t a c i w r u c h u ) , ale i ze
w z o r ó w , na k t ó r y c h s i ę o p i e r a j ą w s p ó ł c z e ś n i t w ó r c y .
u c z ą s i ę p r z e d s t a w i a ć te postacie w ł a ś n i e na

i dzieło

ludowego

i l u s t r a c j a c h , o d b i e r a m y je w p o d o b n y

sposób.

To z a ś w epoce k u l t u r y w i z u a l n e j , opartej na t e c h n i k a c h repro­
d u k c y j n y c h , zaciera ostro granice m i ę d z y p o m n i k a m i a i c h l u ­
dowymi

Przecież

monumontalizującej

konkretny pomnik jak

zdjęciu,

namiastkami.

W a r t o t e ż d o d a ć , że l u d o w e r z e ź b y — p o m n i k i
przeważnie

w związku

z konkursami, przy

czym

powstają
prawdopo­

k o n w e n c j i p o m n i k ó w ! M o ż n a t o b y ł o o b s e r w o w a ć na k o n k u r s a c h

d o b n y m i c h o d b i o r c ą s ą muzea e t n o g r a f i c z n e T a m , na w y s t a w a c h

t y p u „ K o p e r n i k w r z e ź b i e l u d o w e j " czy „ W i e l c y P o l a c y . . . " N a

l u b w s t a ł y c h zbiorach, o g l ą d a j ą j o t y s i ą c e l u d z i . M a j ą w i ę c te

p i e r w s z y m z n i c h p o j a w i ł o s i ę n p . sporo r z e ź b

rzeźby

b e z p o ś r e d n i o do p o m n i k ó w wielkiego
i Warszawie.

nawiązujących

astronoma — w

Toruniu

już

w intencji

twórcy

charakter p u b l i c z n y .

Niekiedy

p o w s t a j ą w r ę c z j a k o n a m i a s t k a p o m n i k a , spontaniczna i n a t y c h ­

33

m i a s t o w a reakcja na w a ż n e , d r a m a t y c z n e w y d a r z e n i a . T a k

K o n w e n c j a p o m n i k a z a u w a ż a l n a jest nawet w ó w c z a s , g d y

właśnie

stało

po

zabójstwie

prezydenta

Kennedy'ego,

się

któro

wielokrotnie

pokazywano w telewizji. Znam 7 t w ó r c ó w , k t ó r z y

p i e r w o w z o r u , i z m i e n i a je w e d ł u g swojej w o l i . T a k n p . B o l e s ł a w

przejęci

do

głębi

Suska r z e ź b i ą c na k o n k u r s „ W i e l c y P o l a c y . . . " ks. J ó z e f a

postać

Prezydenta.

twórca

nie

rozumio b ą d ź

niatowskiego

posłużył

się

nie

akceptuje

pewnych

thorwaldsenowskim

elementów
Po­
3

schematem. *

tym

morderstwem

Wszyscy

niezwłocznie

przedstawiali

go

wyrzeźbili

hieratycznie,

w k o n w e n c j i p o m n i k o w e j . Jeden z n i c h — Z y g m u n t S k r ę t o w i c z —

P o n i e w a ż jednak widok k s i ę c i a w „nocnej koszuli" w y d a ł

mu

p r z y j e c h a ł n a w e t do s t o l i c y z dalekiej w i o s k i w w o j . s z c z e c i ń s k i m ,

s i ę w s t r ę t n y , p r z y o d z i a ł go w s u r d u t , z a p i ę t y

na

aby

pod

szyję

Źródłem

ofiarować

r z e ź b ę Ambasadzie A m e r y k a ń s k i e j .

Impulsem

do p o w s t a n i a r z e ź b - p o m n i k ó w b y ł y r ó w n i e ż b e a t y f i k a c j a

g u z i k i ( i l . 15).
myślenia

stereotypem

pomnika

są

ilustracjo,

Ojca

K o l b e g o , w y b ó r P a p i e ż a - P o l a k a , zamach na Jego ż y c i e .

а z w ł a s z c z a r ó ż n e skonwencjonalizowano w z o r y f i g u r o k ,

typo­

P o m n i k o w o ś ć ujęcia polegała w tych rzeźbach zarówno

wych

jarmarczne

gipsy

h i e r a t y z a c j i p o s t a c i i jej u w z n i o ś l e n i u , j a k t e ż na p o s ł u ż e n i u s i ę

na

(wzór

t y p o w y m i dla niej

dla

dawnych wnętrz

przedstawiające

np.

mieszczańskich,

Kościuszkę

ozy

joźdźca

koniu

na

rekwizytami.

147

mowy

wśród

tzw.

r z e ź b i a r z y l u d o w y c h i a m a t o r ó w (il.27,28). B y ł a p r z y t y m

wzór ikonograficzny

zaczęła

funkcjonować

tak

daleka o d głów-nego n u r t u t w ó r c z o ś c i z n a k o m i t e g o a r t y s t y , że
nawet poczta w y d a j ą c

znaczek z „ M a ł y m

P o w s t a ń c e m " przy­

p i s a ł a a u t o r s t w o i n n e m u r z e ź b i a r z o w i ! W i d y w a ł e m w pierwszych
l a t a c h po w y z w o l e n i u
biurku

ówczesnego

bowskiego, u E w y

Małego

Powstańca-

Ministra

Kultury

Szelburg-Zarębiny.

u wielu ludzi, stał
i

Sztuki

Ona

Dy­

też rzucając

myśl

stworzenia C e n t r u m Z d r o w i a D z i e c k a z a p r o p o n o w a ł a , aby
jego d z i e d z i ń c u s t a n ą ł Mały

Powstaniec

szony. W a r s z a w i a c y w i d z i e l i go

na

Stefana

na

odpowiednio p o w i ę k ­

z kolei jako pomnik,

który

p o w i n i e n s t a n ą ć n a S t a r ó w c e . Jeszcze w k w i e t n i u 1981 r . jeden
z c z y t e l n i k ó w „ Ż y c i a W a r s z a w y " z w r ó c i ł s i ę w tej sprawie do
r e d a k c j i . Odpowiedziano m u , że decyzja j u ż z a p a d ł a i p o m n i k
w k r ó t c e zostanie zrealizowany.
Z a i s t n i a ł a w i ę c s y t u a c j a k i e d y to m a l e ń k a f i g u r k a s t a l ą się
w świadomości ludzkiej pomnikiem, przy czym w przeciwieństwie
do

normalnego

toku

wydarzeń,

najpierw

powstaje

jego z m i n i a t u r y z o w a n e

wizerunki,

t y m razem k o l e j n o ś ć s i ę o d w r ó c i ł a i m a ł a f i g u r k a

poprzedziła

p o m n i k , a dopiero p ó ź n i e j

kiedy

to

pojawienie s i ę „ p r a w d z i w e g o " p o m n i k a .
K r ą g s i ę z a m k n ą ł . Ś l e d z ą c losy l u d o w y c h p o m n i k ó w dosz­
l i ś m y do s y t u a c j i , w k t ó r e j d z i e ł o profesjonalnego a r t y s t y s t a ł o
s i ę „ l u d o w e " , bezimienne — j a k p i e ś ń . S t a ł o s i ę t o
gdyż

właśnie

w . tej

rzeźbie

stworzył

możliwe,

Jarnuszkiewicz

prosty

i wzruszający symbol w a l k i i m ę s t w a narodu.
N o dobrze, z a p y t a j e d n a k c z y t e l n i k . A w i ę c ś w i ą t e k i r z e ź b a
amatora, p r z y j ę t a

g o r ą c o przez ś r o d o w i s k o , i d z i e ł o

artysty,

k t ó r e z d o b y ł o b e z i m i e n n o ś ć — s ą „ l u d o w o " ? A jeśli t a k ,
c z y m jest t a

l u d o w o ś ć , co o n i e j s t a n o w i ? O t ó ż

to

odpowiem,

p o j ę c i e l u d o w o ś c i z m i e n i a s i ę . Z m i e n i a je ż y c i e , d o ś w i a d c z e n i a ,
sytuacjo. M a w i ę c obeenie i n n y zakres znaczeniowy n i ż to m i a ł o
miejsce przed k i l k u d z i e s i ę c i u l a t y . W ó w c z a s , w l a t a c h jeszcze
tradycyjnej sztuki chłopskiej, m o ż n a było m ó w i ć o stylu, typowości, formalnym

pokrewieństwie

dzieł pochodzących

z tego

samego r e g i o n u , k r ę g u k u l t u r o w e g o . Obecnie j e d n a k l u d o w o ś ć —
w tym

i pomnika —

rozpatrywać

trzeba przede

w d w ó c h aspektach — osoby twórcy i tożsamości
nymi

И . 29. P o m n i k na R o z e w i u , k a m i e ń p o l n y

wszystkim

dzieła

z

powszech­

odczuciami.
Osoba t w ó r c y sprowadza s i ę j e d n a k , w s p ó ł c z e ś n i e t y l k o do

jednego ograniczenia — nie m o ż o n i m b y ć a r t y s t a profesjonalny,
i to — d o d a j m y — t a k i a r t y s t a , k t ó r y jest u k s z t a ł t o w a n y i t w o r z y
w

kręgu problematyki współczesnej sztuki, k u l t u r y

elitarnych.
S z c z e g ó l n y m p r z y p a d k i e m , k i e d y r z e ź b y j u ż w s a m y m za­

Twórcami

ludowych

pomników

mogą

środowisk
więc

r z e ź b i a r z e c h ł o p s c y , z w i ą z a n i jeszcze z t r a d y c j ą swej

być

dawnej

m i e r z e n i u m i a ł y b y ć p r o j e k t a m i p o m n i k a b y ł k o n k u r s na P o m n i k

kultury.

B o h a t e r ó w Warszawy (Zachęta,

ogromne

wiejscy i miejscy — a nawet w k o n k r e t n y c h d z i e ł a c h ( v i d e Jar­

zainteresowanie, a p o n i e w a ż m i a ł c h a r a k t e r o t w a r t y , znalazly

nuszkiewicz) czy całej l i n i i swej t w ó r c z o ś c i , a r t y ś c i profesjonalni,

s i ę na

kiedy są rzeczywiście bliscy

nim

także projekty

1965

г.). B u d z i ł on

amatorów

(ił.12—14).

Wszystkie

oparte o stereotypowo u j ę c i a , bogato w alegoryczne postacie.

M o g ą n i m i b y ć r z e ź b i a r z e s a m o r o d n i , a m a t o r z y —•

ciśnienia

wzorów

kulturze

środowiska

ludowej,

plastycznego

i

niezależni
presji

od

prądów

między

a r t y s t y c z n y c h okresu, w k t ó r y m d z i a ł a j ą — i k i e d y (to trzeba

pomnikiem a m i n i a t u r ą , o k t ó r y m warto wspomnieć w kontekście

koniecznie d o d a ć ) i c h d z i e ł o zostaje aprobowane i przyswojone

tych

przez m i e j s c o w ą s p o ł e c z n o ś ć . Z n a m w Polsce jeden t a k i p r z y k ł a d

Jest

jeszcze jeden

rozważań,

interesujący

jako że najpierw

przykład

powstała

relacji

rzeźba-miniatura,

a dopiero p o l a t a c h zdecydowano s i ę z r e a l i z o w a ć j ą w

wersji

Jest t o r z e ź b a p r z e d s t a w i a j ą c a
czyka w s p a d a j ą c y m

na

—• t w ó r c z o ś ć A d a m a R z ą s y ( v i d e jego Pieta
i l . na str.

powiększonej — jako pomnik.
małego powstańca,

oczy h e ł m i e , w za

dużych

chłop­
butach,

Oświęcimska

—

tyt.).

N a j w a ż n i e j s z y m jednak k r y t e r i u m l u d o w o ś c i wydaje m i się
obecnie i d e n t y f i k a c j a

dziełem,

Dlatego

jego

uważam

przesłaniem,

u p a d k u P o w s t a n i a Jerzy Jarnuszkiewicz i m a ł a f i g u r k a , odlewana

t a k i e p o m n i k i , k t ó r e w y r a ż a j ą t r e ś c i b l i s k i e masom s p o ł e c z n y m ,

walki

artystyczną.

z

symboliką,

w w i e l u egzemplarzach, s t a ł a s i ę s y m b o l e m n i e r ó w n e j

formą

odbiorcy

z rozpylaczem w r ę k u ( i l . 26). S t w o r z y ł j ą w k i l k a m i e s i ę c y po

za

ludowe

c z y n i ą t o zgodnie z ich m o ż l i w o ś c i a m i i n a w y k a m i percepcyjny-

c a ł e g o s p o ł e c z e ń s t w a z w r o g i e m . P o j a w i ł y s i ę jej r y s u n k i , n a ś ­

m i , zgodnie z i c h w y o b r a ż e n i a m i o t y m , j a k i p o w i n i e n

ladownictwa, świadome

pomnik.

148

i nieświadome

plagiaty. Jako

anoni­

być

P R Z Y P I S Y
1

Decyzje o d b u d o w y p o m n i k ó w m i a ł y charakter s e l e k t y w n y ,
podobnie j a k n a w i ą z y w a n i e do s y m b o l i k i p a t r i o t y c z n e j . R z ą ­
d z i ł a n i m i zasada akceptowania t y l k o t y c h w a r t o ś c i , k t ó r e nie
m o g ł y k o l i d o w a ć z p r z y j ę t y m i zasadami i d e o w y m i i k t ó r e w pa­
m i ę c i s p o ł e c z n e j nie w y w o ł y w a ł y skojai-zeń uznanych w t a m t y m
okresie za n i e p o ż ą d a n e . N i e z a l e ż n i e od r ó ż n i c ideologicznych
dostrzegalnych w p o s z c z e g ó l n y c h etapach o d b u d o w y k r a j u
w s p ó l n a wydaje się idea o d c z y t y w a n i a p r z e s z ł o ś c i przez t e r a ź ­
n i e j s z o ś ć , r z u t o w a n i a wstecz a k t u a l n y c h s y m p a t i i czy a n t y p a t i i .
2

A n a l i z u j ą c relacje m i ę d z y p o m n i k a m i w ł a d z y a l u d u
obserwujemy szeroki k r ą g postaw. N a j e d n y m k r a ń c u m a m y
w i ę c p o m n i k i l u d u , s p o ł e c z e ń s t w a — na d r u g i m p o m n i k i budo­
wane bez s p o ł e c z n e g o poparcia, w celach propagandowo-ideol o g i c z n y c h . P o m i ę d z y n i m i m i e s z c z ą się spotykane najczęściej
f o r m y p o ś r e d n i e . T a k n p . u nas, po w o j n i e , m o ż n a w y r ó ż n i ć
pomniki:
— wzniesione przez l u d , l u b t e ż akceptowane p i z e z e ń g o r ą c o
ze w z g l ę d u na t r e ś ć i f o r m ę ;
— odbudowane przez w ł a d z e , g o r ą c o p r z y j ę t o przez s p o ł e c z e ń ­
stwo ;
— aprobowane w swej i d e i (np. u p a m i ę t n i a j ą c e ofiary w o j n y
i m a r t y r o l o g i ę , w y b i t n y c h P o l a k ó w ) , ale zrealizowane w t r y b i e
o f i c j a l n y m , bez u d z i a ł u s p o ł e c z e ń s t w a w wyborze s y m b o l i k i
i formy;
— oczekiwane z w i e l k i m z a a n g a ż o w a n i e m e m o c j o n a l n y m , ale
zrealizowane w postaci m o d y f i k u j ą c e j pierwotne z a ł o ż e n i a
ideowe, co nie p o z o s t a ł o bez w p ł y w u na p ó ź n i e j s z y o d b i ó r
p o m n i k a (np. przemiana i d e i P o m n i k a Powstania W a r ­
szawskiego w N i k e W a r s z a w s k ą ) ;
— aprobowano t y l k o przez ezęść s p o ł e c z e ń s t w a , w y w o ł u j ą c e
w ś r ó d i mej części reakcjo negatywne ze w z g l ę d u na demons­
t r a c y j n o p o m i j a n i e n p . c z y n u zbrojnego o d d z i a ł ó w W o j s k a
Polskiego w a l c z ą c y c h na froncie zachodnim i p o ł u d n i o w y m ,
A r m i i Krajowej i t p . ;
— p r z y j ę t o ze z r o z u m i e n i e m i n t e n c j i fundatora p o m n i k a ;
— p r z y j ę t o o b o j ę t n i e (np. p o m n i k i „ p r e s t i ż o w e " w ł a d z l o k a l п у з Ь , m i a s t , granic w o j e w ó d z t w , z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o w y c h ) ;
— b u d z ą c e sprzeciw b ą d ź ze w z g l ę d u na s w ą f o r m ę p l a s t y c z n ą ,
bądź treść.
3

Z a s t a n a w i a j ą c ! się n a d s z a n s ą powstania p o m n i k a —
t w ó r c z e g o d z i e ł a s z t u k i , m o ż n a z a u w a ż y ć , iż wszystkie w s p ó ł ­
czesne realizacje i p r o j e k t y , uznane przez k r y t y k ę za w y b i t n e ,
p o w s t a w a ł y w ó w c z a s , g d y a r t y s t a p r o p o n o w a ł wizję, nie zmu­
szony do p o d ś w i a d o m y c h czy ś w i a d o m y c h k o m p r o m i s ó w . I n ­
n y m i s ł o w y , g d y o p i n i a z a l e ż a ł a od w ą s k i e g o k r ę g u e k s p e r t ó w
a c z y n n i k i d e c y d u j ą c e z a u f a ł y r z e ź b i a r z o w i , iż jego wizja nawet
b u d z ą c a p o c z ą t k o w o sprzeciw p u b l i c z n o ś c i ( n a w y k ł e j do innej
k o n w e n c j i p o m n i k a ) z b i e g i e m czasu zostanie przez n i ą zrozu­
m i a n a i akceptowana. Sytuacja t a k a w y s t ę p u j e z w ł a s z c z a w t e d y ,
g d y p o m n i k nie b u d z i szczególnie ż y w y c h emocji s p o ł e c z e ń s t w a ,
gdy nie jest p o d d a n y ostrej k o n f r o n t a c j i z w y o b r a ż e n i a m i
i postulatami odbiorców.
N a t o m i a s t t a m , gdzie p o m n i k w y w o ł u j e ż y w y o d d ź w i ę k
a k r ą g o s ó b d e c y d u j ą c y c h o wyborze p r o j e k t ó w (zwłaszcza
k o n k u r s o w y c h ) jest szeroki, p r z e p a d a j ą propozycje skrajne,
w t y m najbardziej t w ó r c z e , p r z e c h o d z ą zaś p r o j e k t y niekontrowersyjne, p r z e w a ż n i e konwencjonalne.
P o m n i k i l u d u , p o w s t a j ą c w ścisłej symbiozie b u d o w n i c z y c h
i ś r o d o w i s k a w y r a ż a j ą w istocie jego ś w i a d o m o ś ć e s t e t y c z n ą .
Cechuje je raczej k o n w e n c j o n a l n o ś ć s y m b o l i i f o r m y , odpowia­
d a j ą c a powszechnym w d a n y m czasie w y o b r a ż e n i o m na t e m a t
tego, j a k i m p o w i n i e n b y ć p o m n i k
4

Słownik
terminologiczny
sztuk pięknych,
K o z a k i e w i c z a , Warszawa 1969, s. 287
5

Por. R o m u l u s Vulcanesco, Kolumna
1979, s. 32 i n a s t ę p n e
6

pod red.
niebios,

Stefana

Warszawa

W i c i e k r z y ż y ufundowano po u p a d k u powstania stycz­
niowego. „ W z n i e s i o n o je na s a m o t n y c h m o g i ł a c h p o w s t a ń c ó w
p o l e g ł y c h w walce o w o l n o ś ć , s z c z e g ó l n i e w Polsce p ó ł n o c n e j " —
pisze Tadeusz Seweryn, Kapliczki
i krzyże przydrożne
w Polsce,
Warszawa 1958, s. 11. N i e k t ó r e z n i c h p r z e t r w a ł y do p o c z ą t k ó w
X X w . P r z y p o m i n a o t y m n p . zanotowana przez J ó z e f a Czaps­
kiego, w y p o w i e d ź znanego d z i a ł a c z a z Cleveland, k t ó r y w y ­
j e c h a ł z Polski w l a t a c h p o p r z e d z a j ą c y c h I w o j n ę : „ K i e d y szed­
ł e m k i e d y ś d r o g ą z ojcem (...) t o b y ł o jeszcze w Polsce, b y ł e m
m a ł y c h ł o p a k , s p y t a ł e m go co z n a c z ą dwa b i a ł e k a m i e n i e p r z y
k r z y ż u p r z y d r o ż n y m . P o w i e d z i a ł m i , że t u pochowano d w ó c h
p o w s t a ń c ó w , w t e d y p o s t a n o w i ł e m , że zawsze b ę d ę P o l a k i e m .
— Tej h i s t o r i i nie w y m y ś l i ł Ż e r o m s k i . To f a k t " — k o n k l u d u j e
Czapski (Tumult i widma, P a r y ż 1981, s. 93).
K r z y ż e stawiano w r o c z n i c ę n p . b i t w y pod R a c ł a w i c a m i ,
na 500 locie b i t w y p o d G r u n w a l d e m ( t y l k o na P o d t a t r z u : na
Galicowej Grapie w P o r o n i n i e , na Giewoncie, na R a n i s b o r k u ,

w Szaflarach). C h ł o p i po I wojnie w z n i o ś l i k r z y ż na p r z e ł ę c z y
k . C h y ż ó w k i , gdzie t o c z y ł y z w y c i ę s k ą b i t w ę o d d z i a ł y dowodzone
przez R y d z a - Ś m i g ł o g o . (Po w r z e ś n i u 1939 r. posadzono w o k ó ł
k r z y ż a g ę s t o k r z a k i , a b y go p r z e s ł o n i ć i u r a t o w a ć od zniszczenia
przez wroga. Po w y z w o l e n i u miejscowa m ł o d z i e ż p i e l ę g n u j e
k r z y ż , ostatnio zabetonowano jego fundament, pomalowano
s ł u p i r a m i o n a w u k o ś n i e b i e g n ą c e b i a ł o - c z e i w o n e pasy.) Z inicja­
t y w y p r o b o s z c z ó w fundowano k r z y ż e na p a m i ą t k ę M i s j i , piel­
g r z y m k i czy w y d a r z e ń w a ż n y c h dla p a r a f i i . P o w s t a w a ł y t e ż
k r z y ż e w k o n k r e t n y c h intencjach, n p . w Ś w i d n i k u k . Nowego
S ą c z a , z r a c j i z a k o ń c z e n i a procesu z dziedzicem.
K a p l i c z k i budowano na miejscach b i t e w , t a k ż e b y u p a m i ę t ­
n i ć w a ż n e wydarzenia w h i s t o r i i n a r o d u . Z d j ę c i e t a k i e j w ł a ś n i e
k a p l i c z k i o t r e ś c i p a t r i o t y c z n e j z L e ż a n k . Krosna, ( p o w s t a ł e j
w 1903 r . ) zamieszcza A n t o n i K r o h w k s i ą ż c e Rzeźba
ludowa
Karpat
Polskich,
W r o c ł a w 1979. Za p r z y z w o l e n i e m A u t o r a
r e p r o d u k u j ę fotografie p ł a s k o r z e ź b z tej k a p l i c z k i . P r a g n ę t e ż
g o r ą c o M u p o d z i ę k o w a ć za udzielono informacje, z k t ó r y c h k o ­
r z y s t a ł e m opracowując zarówno ten jak i dwa n a s t ę p n e przy­
pisyK a p l i c z k i budowano toż dla uczczenia p a m i ę c i o s ó b du­
c h o w n y c h , szczególnie ś w i ę t o b l i w y c h (np. k u czci „ S ł u g i B o ż e g o "
Paprzyckiego — w Podegrodziu k . Nowego S ą c z a ) , b ą d ź zasłu­
ż o n y c h dla w s i , r u c h u ludowego j a k n p . ks. S t o j a ł o w s k i . D z i a ­
ł a c z o w i t o m u wzniesiono z r e s z t ą k i l k a p o m n i k ó w w r ó ż n y c h
m i e j s c o w o ś c i a c h , m . i n . w S o k o ł o w i e k . Rzeszowa (wg szkicu
a r t . malarza Z y g m u n t a W i e r c i a k a ) , w J e ż o w e m , p o w . N i s k o
„ w d n . 7 . V I I . 1 9 1 2 r. (...) z d o b r o w o l n y c h s k ł a d e k u f u n d o w a l i
w i e r n i w ł o ś c i a n i e swemu w o d z o w i " , w 1913 r. — w Jaworznie
(d. ролу, chrzanowski) — r ó w n i e ż ze s k ł a d e k g ó r n i k ó w i r o b o t ­
n i k ó w . P o w y ż s z e dane, j a k t e ż fotografie p o m n i k ó w zawiera
Deklaracja
programowa
Związku
Ghrześcijańsko-Ludowego
śp.
Ks. Stanisława
Stojalowskiego,
K r a k ó w 1927. D z i ę k u j ę serdecznie
p . mgr L e s z k o w i P u d ł o w s k i e m u za z w r ó c e n i e m i u w a g i na t ę
pozycję.
7

N p . w M e l s z t y n i e , w o j . t a r n o w s k i e ; w K a s i n i e k . Mszany

Dolnej
8

N p . w Gostwicy i Świniarsku, woj. nowosądeckie

9

N p . w Rozewiu
N p . w O t f i n o w i e i we w s i T o n i ą . O p o m n i k a c h t y c h pisze
w t y m numerze p. A l i c j a M a ł e t a
1 0

1 1

Janusz T a z b i r , Czy naprawdę
relikty
„ K u l t u r a " n r 33(948) z d n i a 16.08.1981 r.

szlachetczyznyl,

1 2

T y l k o w c i ą g u 1981 r. w y n o t o w a ł e m z prasy p o s t u l a t y
zbudowania 24 p o m n i k ó w a, są to na pewno nie wszystkie inicja­
t y w y . W t y m ż e r o k u o d s ł o n i ę t o b ą d ź budowano co n a j m n i e j
15 p o m n i k ó w
1 3

Por. Ojczyzna, solidarność
i romantyzm, z M a r i ą J a n i o n
r o z m a w i a K r y s t y n a K u c z y ń s k a , „ C z a s " n r 15(324) z d n i a 12.04.
1981 r.
1 4

K o l e k c j ę p l a s t y k i nieprofesjonalnej g ó r n i k ó w m a n p .
B r o n i s ł a w K r a w c z u k z Zabrza. O izbach regionalnych i p r y ­
w a t n y c h muzeach c h ł o p s k i c h s z t u k i l u d o w e j p a t r z : M a r i a n
P o k r o p e k , Przewodnik
po izbach regionalnych
w Polsce, W a r ­
szawa 1980; E w a O ź m i n k o w s k a ( K o r u l s k a ) , Chciałem mieć dom
ładny...
(Julian
Brzozowski
i jego muzeum),
„ P o l . Szt. L u d . "
R . 3 1 , 1977 n r
3
Pseudonim l i t e r a c k i K o n r a d a P r ó s z y ń s k i e g o
(1851—
1908) autora i w y d a w c y t y g o d n i k a „ G a z e t a Ś w i ą t e c z n a "
1 5

1 6

W o j c i e c h Siemion, Ignacy Kamiński
Szt. L u d . " R . 19, 1975 n r 3, s. 189, 190

1883—1974,

„Pol.

1 7

K s . Eugeniusz M a k u l s k i , Historia
sanktuarium
w Li( w y d . w S a n k t u a r i u m , b.d.) s. 47
N a cmentarzach k o m u n a l n y c h p o m n i k i ideologicznie
obce „ k o r y g o w a n o " o p a t r u j ą c i n n ą d e d y k a c j ą , przesuwano na
m n i e j eksponowane miejsca, a nawet usuwano. N p . w Warszawie
p o m n i k O r l ą t L w o w s k i c h p i z e s u n i ę t o z g ł ó w n e j alei cmentarza
wojskowego w p o b l i ż e m o g i ł p o w s t a ń c ó w 1863 г., zmieniono na
n i m t a b l i c ę z t e k s t e m . Podobnie „ s k o r y g o w a n o " tablice na
Grobie Nieznanego Ż o ł n i e r z a . U s u n i ę t o w 1963 r. z P l a c u L i ­
tewskiego w L u b l i n i e p o m n i k K o n s t y t u c j i 3 M a j a , u f u n d o w a n y
w 1916 r. przez s p o ł e c z e ń s t w o (wrócił na swoje miejsce 3 maja
1981 r.)
cheniu

1 8

1 9

N p . w Paszynie k . Nowego S ą c z a wzniesiono na c m e n t a r z u
z i n i c j a t y w y ks. E d w a r d a N i t k i m o n u m e n t — g r ó b s y m b o l i c z n y
w y k o n a n y przez miejscowych r z e ź b i a r z y l u d o w y c h
2 0

T a k i w ł a ś n i e „ a m a t o r s k i " p o m n i k — s y m b o l i c z n y na­
grobek znajduje się w Warsza,wie na cmentarzu ewangelicko-augsburskim p r z y u l . M ł y n a r s k i e j
2 1

Blizny, z Cezarym C h l e b o w s k i m r o z m a w i a P a w e ł
czorkiewicz, „ K u l t u r a " , nr 31(946) z d n i a 2.08.1981 r.

Wie­

149

2 2

Opracowując ten a r t y k u ł korzystałem z informacji m . i n .
p . mgr Z o f i i J a r e c k i e j , k t ó r a w s k a z a ł a m i jednego z d z i a ł a j ą c y c h
r z e ź b i a r z y w w o j . t a r n o w s k i m . D z i ę k u j ę Jej za pomoc, a t a k ż e
w s z y s t k i m m o i m respondentom. C y t u j ę fragmenty z o t r z y m a ­
n y c h od n i c h l i s t ó w :
„ K o ł o Z B O W i D p o d j ę ł o w 1978 r. u c h w a l ę b u d o w y p o m ­
n i k a 200 p o l e g ł y c h i p o m o r d o w a n y c h za. o j c z y z n ę w l a t a c h
1939—1945. Sprawa t r w a j u ż 3 r o k , ale n a p o t y k a na w y r a ź n y
sprzeciw ze s t r o n y w ł a d z . . . "
„ J e s t jeszcze na terenie naszej g m i n y 4 miejsca gdzie b y l i
m o r d o w a n i Polacy, n i c z y m nie oznaczone ( z w ł o k i z o s t a ł y po
w o j n i e ekshumowane i s p o c z y w a j ą na p o b l i s k i c h cmentarzach).
C h c i a ł e m te miejsca o z n a c z y ć , lecz n a p o t k a ł e m t r u d n o ś c i ze
s t r o n y w ł a d z , k t ó r e do w y d a n i a zezwolenia ż ą d a j ą d o k ł a d n y c h
d a n y c h k t o t a m z o s t a ł z a m o r d o w a n y , k i e d y , przez j a k ą p o l i c j ę ,
dlaczego i czy z a m o r d o w a n i nie b y l i p r z y p a d k i e m p r z e c i w n i k a m i
obecnego u s t r o j u — co jost d z i ś r z e c z ą n i e m o ż l i w ą do dowie­
dzenia — w i ę c p o s t a n o w i ł e m z n i e w i e l k ą g r u p ą k o l e g ó w miejsca
te u p a m i ę t n i ć po k r y j o m u , a n o n i m o w o . Sprawa t a jest w t o k u
realizacji".
Podobne informacje o t r z y m a ł e m z w o j . w o j . n o w o s ą d e c k i e g o ,
rzeszowskiego, lubelskiego, kieleckiego. C y t u j ę u r y w e k jednego
z l i s t ó w (z Woj. t a r n o w s k i e g o ) : „ W czasie ostatniej w o j n y wiole
d z i a ł o się w naszej g m i n i e , r u c h o p o r u b y ł bardzo dobrze zorga­
n i z o w a n y i te s p r a w y n a l e ż a ł o b y u p a m i ę t n i ć dla p r z y s z ł y c h
p o k o l e ń , ale j a k d o t ą d nie u d a ł o się tego z r o b i ć . S p o ł e c z e ń s t w o
jest za b u d o w ą , ale nie m a z b y t w i e l u c h ę t n y c h do pracy. N i o
m n i e j j e d n a k z z a m i a r u tego n i g d y nie zrezygnuje i jeśli jeszcze
t r o c h ę p o ż y j ę t o go w y k o n a m , a j e ż e l i nie, to w testamencie
p r z e k a ż ę dzieciom s w o i m t ę s p r a w ę , a w i e r z ę , że j ą w y k o n a j ą . "
W jednej m i e j s c o w o ś c i p o ł . P o l s k i d a w n y ż o ł n i e r z A . K .
w y r a b i a p ł y t y z cementu, opatrzone i n f o r m a c y j n y m napisem
i umieszcza je w lasach i na r o z d r o ż a c h , t a m gdzio toczono
w a l k i z w r o g i e m i g i n ę l i Polacy. Dlaczego to r o b i ' ! „ K t o ś m u s i —
o d p i s a ł , a Z B O W i D nie c h c i a ł " . W k ł a d a w t ę p r a c ę m a s ę w y ­
s i ł k u , p i e n i ą d z e z a o s z c z ę d z o n o ze skromnej u r z ę d n i c z e j pensji.
P o w o ł u j ę się na konstatacje J a d w i g i Jarnuszkiewiczowej
zawarte w referacie na s y m p o z j u m p o ś w i ę c o n y m p o m n i k o m
(Zielona G ó r a , w r z e s i e ń 1981). A u t o r c e z a w d z i ę c z a m wiele
i n s p i r u j ą c y c h m y ś l i , z k t ó r y c h k o r z y s t a ł e m p i s z ą c ten a r t y k u ł
Por. „ S o l i d a r n o ś ć " , n r 36, 1981
N p . w dekoracjach k o ś c i o ł ó w na p r z y j ę c i e w ę d r u j ą c e g o
obrazu M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j , w dekoracji d o m ó w ,
u l i c i p l a c ó w podczas w i z y t y w Polsce P a p i e ż a J a n a P a w ł a I I ,
a t a k ż e w scenografii G r o b ó w P a ń s k i c h w K o ś c i o ł a c h
T a k n p . w O t r ę b u s a c h pod W a r s z a w ą s t a n ą ł p o m n i k
z gazo-betonu, u p a m i ę t n i a j ą c y 30-lecio P R L a zarazem 500-lecio
Otrębus
2 3

2 4

2 5

2 6

2 1

Z r e g u ł y w p o m n i k a c h a m a t o r ó w w y s t ę p u j e stereoty­
powa s y m b o l i k a n p . : orzeł z r y w a j ą c y się do l o t u , r o z r y w a j ą c y
k a j d a n y ( ł a ń c u c h y ) . Polska w y o b r a ż a n a jest j a k o n i e w i a s t a ,
zawsze j a s n o w ł o s a , w k o s z u l i l u b j a k o a n i o ł w y c h o d z ą c y z ciem­
n i c y , r o z p y c h a j ą c y b l o k i skalne, k t ó r e m i a ł y go p r z y g n i e ś ć .
O s i ą g n i ę c i e m y ś l i l u d z k i e j przedstawiane jest j a k o t o r , k t ó r y m
pnie się w g ó r ę r a k i e t a ( p r z y p o m i n a s z y n y w „ w e s o ł y m mias­
t e c z k u " , po s t r o m i ź n i e k t ó r y c h pcha s i ę c i ę ż a r e k n a k ó ł k a c h ) ,
slogan „ S t ą d j e s t e ś m y , t u b ę d z i e m y " obrazuje M i e s z k o w y woj
s t o j ą c y hardo z w b i t y m w z i e m i ę mieczem.
Jeden z p r z y k ł a d ó w pokazuje i l . 1 1 , uzyskana d z i ę k i po­
m o c y p . A n t o n i e g o K r o h a . Jest to p o m n i k w S t o p n i c y k . L i m a ­
nowej z b u d o w a n y przez miejscowego amatora A n d r z e j a K w i a t ­
kowskiego. S y m b o l i k a s k a ł p r z y g n i a t a j ą c y c h z o b u s t r o n orla
nie w y m a g a k o m e n t a r z a .
P r z y k ł a d o m p o m n i k a n a ś l a d u j ą c e g o i n n y , już i s t n i e j ą c y ,
jest S a b a ł a (postawiony w d w ó c h z b l i ż o n y c h wersjach w Mszanie
i Rabce) w y k . przez Tomasza N a w i e ś n i a k a z O l s z ó w k i , na w z ó r
zakopiańskiego pomnika.
Por. A . J a c k o w s k i , Współczesna
rzeźba zwana
ludową,
„ P o l . Szt. L u d . " R . 30, 197C n r 3—4, s. 210; t e g o ż w s t ę p ka­
t a l o g u w y s t a w y : Stanisław
Zagajewski,
Paris 1974 (opr. i w y d .
przez M u z e u m K u j a w s k i e we W ł o c ł a w k u )
W r a ż l i w o ś ć Niewiadomskiego na m a r t y r o l o g i ę , cierpienie
i k r z y w d ę m o ż e m i e ć z w i ą z e k z jego o s o b i s t y m i p r z e ż y c i a m i .
J a k o 14 l e t n i c h ł o p i e c w a l c z y ł w p a r t y z a n t c e A K , po w y z w o l e n i u
p o z o s t a ł wraz z o d d z i a ł e m w p o d z i e m i u . Aresztowano go, ska­
zano na 15 l a t w i ę z i e n i a , z czego o d s i e d z i a ł w i ę c e j n i ż p o ł o w ę .
P ó ź n i e j z n o w u z o s t a ł skazany w procesach p o z n a ń s k i e g o czerwca
1956 r. W y u c z y ł się zawodu s z t u k a t o r a , p r a c o w a ł w s t o l a r n i ,
w Pracowniach Konserwacji Z a b y t k ó w . Szczególnie bliska m u
jest r z e ź b a m o n u m e n t a l n a , wielofigurowa kompozycja, tema­
t y c z n a — j a k wspomniana „ M a r t y r o l o g i a " , „ P o w s t a n i e W a r ­
szawskie" czy „ D r o g a K r z y ż o w a " z ł o ż o n a z 75 n a d n a t u r a l n e j
w i e l k o ś c i d r e w n i a n y c h f i g u r , ustawiona w K o d e n i u na w z g ó r z u
k . k l a s z t o r u ( i l . 10). P e r y p e t i e warszawskie, opisano w t e k ś c i e
znam z a u t o p s j i
M . J a n i o n , Ojczyzna,..,
op. c i t .
E d w a r d J . M u r r a y , Motivation
and emotion, N . Yersey
2 8

2 9

3 0

3 1

3 2

M a r i a n G r z e ś c z a k , Moja
obsesja,
n r 142 z 20—21 czerwca 1981 r.

„Życie

Warszawy",

3 3

Por. Mikołaj
Kopernik
w rzeźbie ludowej, M u z e u m E t n o ­
graficzne w T o r u n i u , 1973 г.; A . J a c k o w s k i , Kopernik
w ludo­
wej rzeźbie, „ P o l . Szt. L u d . " R . 28, 1974 n r 1
3 4

A . J a c k o w s k i , Współczesna

rzeźba...,

op. c i t . , s.

221

3 5

J . Jarnuszkiewiczowa, głos w d y s k u s j i na t e m a t k i c z u ,
„ P o l . Szt. L u d . " R . 20, 1966 n r 3/4, s. 154

Fot.: St. Deptuszewski, il. ]; GieilińsK, U. 2; Cz. Knapik, il. 25, 30; A. Kroh, il. 3, 4; E . Kozlowska-Tomczyk: il. 7—9;. L . Pudłowski, il. 5, 6;
St. Sierciak, U. 11; M. Steioboni, il. 21—25; J . Świderski, il. 15—20, 26—28: K. Zakrzewska, il. ]2—14.

I I . 30. P o m n i k u p a m i ę t n i a j ą c y miejsce z b r o d n i h i t l e r o w s k i e j ,

I

Rychwald-Olszówka