-
extracted text
-
Ogrodzieniec
\
miechów
(
e Olkusz
.
'J
\
i
i
i
Ichrzanów
Szczurowa
0
TARNÓW
KRAKÓW
oswiecim
!
O
o grojec
r
j<r2eczow
l^ocon
«1ąkaw)ca . „
%
Z
«as
•
/'
y'""
I
\
;
s u c n
l o w l c e
rvrhwaTri 9 '
.,
v. •
kojszdwka
•
Jspiwne 'osielec
<ftrskow podh.
gr-zechinia . .
s o p o t
JHv,
'
'
/
m
a
- \
a
\
"zabomia
r
\
0
a b k a
jabłonka
czarny
dunajec
i.
^
l u k ó w ice
niedźwiedź
°
c k
^ 2
o nowy sącz
podgrodzie
stary sącz
czaczów
nowy targ
nicdziCd
0
\.S-
C' '*-•'
«
limanowa
dobra
•
dln.
<Tok,c,ny
ordzawka
• klikuszowa
\
pólrzeczki
o iwkowa
wiśniowa
mszana
a
s
i
s'
otoniowa
u
T^wlec
'lachow.ce
trzebinia
• Jeleśnia
°
zawo)a
(jrzyfckow
.
żabnica
Kamesznica
.-'
"milSwka^.
brzesko
o wola radziszowska
yvadowice .brody
• Zakliczyn
gof zeń
/kalwaria zebrzydowska
bugaj
myslenice
°Stryszów
+„,„~,.,
•rzyki
£• „ .™ trzemiesma
szcz^r»/c
, °strvszow
byana
""••bestwina
i
kety
'
o
bochnia
osie k
f
Szczepanów
grodkowice
Taosze , k a c w m — » .
oni5nep-—./
\
'N
J
o obfezy ryterskie
torynica
piwniczna
.^.^
;
;
/
!
,mafe ciche
jurgow /
\
•zakopane '
..
i
U. 1. Mapa rozmieszczenia
kowskiego.
Stefania Krzysztof
U P A D E K
rzeźb
z wyobrażeniem
Chrystusapadającego
pod krzyżem
na terenie
obecnego
woj.
kra
owicz
C H R Y S T U S A
P O D
K R Z Y Ż E M
ŹRÓDŁA IKONOGRAFICZNE I ICH INTERPRETACJA W SZTUCE LUDOWEJ
W polskiej sztuce ludowej znany jest typ ikonogra
ficzny Upadku Chrystusa pod k r z y ż e m , rozpowszech
niony g ł ó w n i e w rzeźbie drewnianej i kamiennej oraz
grafice. W malarstwie l u d o w y m natomiast nie odegrał
on większej r o l i .
Badania topograficzne nad w y s t ę p o w a n i e m tego t y Pu ikonograficznego w y k a z a ł y , że jako nieznany bądź
też sporadycznie p o j a w i a j ą c y się na terenach Polski p ó ł
nocnej, ś r o d k o w e j i wschodniej — w y r a ź n i e spopulary
zował się na terenach p o ł u d n i o w e j Polski, w z d ł u ż dróg
P r o w a d z ą c y c h do K a l w a r i i Zebrzydowskiej od Żywca
Poprzez S u c h ą , Wadowice, M a k ó w P o d h a l a ń s k i , od P i w
nicznej przez Stary i Nowy Sącz, L i m a n o w ą , Myślenice
oraz od Rabki i od Mszany Dolnej ( i l . 1).
J
2
Wśród znanych p r z y k ł a d ó w w y r ó ż n i a j ą się dwie pod
stawowe odmiany: Chrystus p a d a j ą c y pod k r z y ż e m
w otoczeniu jednej, d w ó c h l u b grupy osób oraz Chrystus
samotnie u p a d a j ą c y pod c i ę ż a r e m d ź w i g a n e g o krzyża.
Jako p r z y k ł a d pierwszej, wielopostaciowej odmiany
w y m i e n i ć należy rzeźbę d r e w n i a n ą , p o c h o d z ą c ą z Ł ą c k a
koło Nowego Sącza ( i l . 4), w k t ó r e j nad p a d a j ą c y m
Chrystusem pochyla się zgięta p o s t a ć Ż y d a w cylindrze.
W rzeźbie z muzeum
przy klasztorze OO C y s t e r s ó w
w Szczyrzycu koło Limanowej — Chrystusa p a d a j ą c e g o
pod k r z y ż e m flankuje Chusta ś w i ę t e j W e r o n i k i i dwie
płaczące niewiasty.
Wypadkiem bez precedensu jest
drewniana rzeźba
z Muzeum i m . Orkana w Rabce,
w której na plecach upadającego pod k r z y ż e m Chrystu-
82
WyRAZENIE PANA JEZWA POTRZ
l& C V D A M « Ł 7 N A _ ^ a
CT1 C R / M I L E
NA KALUft,
OJ/HTKRAKOWA
sosc wiuteanecŁywoiewci*
IPOWSTC NIEMOCE m
T W E * ŁASKI
Em
MDRUZWEM P O C T Z E O E V PACtyf
U*Urvy MKIE PROSZK A.JT * T A » I * H M W
1 PMBTAC ZGRZtOUNT? F>ZD*SCl NAROGJI
I K H TwoyVpAB» Z u H o i e NAŁOGI I
. 'Niszczy Dorzcz&rrzACO CHNUJC CHIEE
BBEDK NA "iEHi'A.PoryM ywNiEBiE:A:f
Upadek Chrystusa
pod krzyżem.
II. 2. Drzeworyt,
wyk.
Aleksander
Ceglencki.
II. 3. Drzeworyt
barwny.
II. 4.
Rzeźba drewniana, wym. 22 X 15 cm. Łącko, pow. Nowy
Sącz. II. 5. Drzeworyt.
II. 6. Rzeźba drewniana.
Wł. Muz.
im. Orkana, Rabka. 11. 7. Rzeźba drewniana.
Wł.
Klasz
toru PP Klarysek,
Stary Sącz, pow. Nowy
Sącz.
83
sa umieszczona została Pasja z Chrystusem U k r z y ż o w a
n y m oraz M a r i ą i Janem. T ę s a m ą w i e l o p o s t a c i o w ą od
m i a n ę t y p u ikonograficznego p r e z e n t u j ą g r a f i k i ludowe.
Znany jest drzeworyt, w k t ó r y m nad p a d a j ą c y m C h r y
stusem n a c h y l a j ą się dwie postacie oraz g r a f i k i przed
s t a w i a j ą c e cały c y k l pasyjny z wyeksponowaniem po
przez osobną s c e n ę i odpowiedni napis momentu upadku
Chrystusa pod k r z y ż e m .
W drzeworycie p o c h o d z ą c y m
z roku 1729 i sygnowanym przez Aleksandra Ceglenckiego, na bogato rozbudowanym tle przedstawiony zosta)
Chrystus, k t ó r y pada pod ciężarem d ź w i g a n e g o krzyża
(il. 2). Znane są r ó w n i e ż grafiki ludowe w y o b r a ż a j ą c e
Chrystusa
p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m , umieszczonego na
podstawie w formie mensy o ł t a r z o w e j , flankowanej przez
postać M a r i i i Jana, nad k t ó r ą rozpostarty jest barokowy
baldachim i korona podtrzymywana przez dwa p u t t a (il. 3).
3
Znacznie liczniej reprezentowana wydaje się odmiana
samotnego Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m , w y s t ę
p u j ą c a w grupie d r z e w o r y t ó w ( i l . 5) oraz we wszyst
k i c h niemal p r z y k ł a d a c h
rzeźby, tak drewnianej jak
i kamiennej. Przedstawia ona Chrystusa, k t ó r y przygnie
ciony c i ę ż a r e m d ź w i g a n e g o k r z y ż a pada na zgięte ręce
i nogi. Rzeźba ludowa różnicuje jedynie u k ł a d samej
postaci Chrystusa, k t ó r y jest b ą d ź to p ł a s k o r o z c i ą g n i ę
ty na ziemi ( i l . 7), b ą d ź t e ż nieco wzniesiony ponad pod
s t a w ą ( i l . 6). Najstatyczniejszy u k ł a d p r z y j m u j ą figury,
wsparte na p r o s t o k ą t n i e zgiętych nogach i r ę k a c h ( i l . 9).
Drzeworyty ludowe p r z e d s t a w i a j ą c e Chrystusa p a d a j ą
cego pod k r z y ż e m u z u p e ł n i a j ą niekiedy scenę w ł a ś c w ą
tekstami m o d l i t w i w e s t c h n i e ń , umieszczonych niekiedy
t a k ż e na ramionach krzyża.
;
Ś w i a t ł o na problem datowania i n t e r e s u j ą c e g o nas t y
pu ikonograficznego, j a k i m jest Upadek Chrystusa pod
k r z y ż e m , rzuca szereg o b i e k t ó w datowanych, z a m y k a j ą
cych się w obrębie od 60-tych lat X V I I I wieku do k o ń
ca X I X . * W ś r ó d prac wykonanych w X X w. u w z g l ę d n i ć
należy drzeworyty J ę d r z e j a W o w r y p o w s t a ł e pod w p ł y
w e m inspiracji Emila Z e g a d ł o w i c z a oraz rzeźby, auto
ryzowane i sprzedawane na k a l w a r y j s k i c h
odpustach
jeszcze w 50-tych latach przez niejakiego M a r t w i n ę .
5
8
interpretacji typu w kategoriach historycznych, b a z u j ą
cych na narracji, k t ó r e j nie m o ż n a w i ą z a ć bezpośrednio
z ż a d n y m o k r e ś l o n y m opisem z Pisma Ś w i ę t e g o , ani
z k o n k r e t n y m i p r z e s ł a n k a m i l i t e r a c k i m i . Jest to jedynie
w y n i k pewnej historii i zdarzenia, k t ó r e mogło zaistnieć.
6
G e n e z ę rozwoju t y p u ikonograficznego Upadku C h r y
stusa pod k r z y ż e m , podjętego przez p o l s k ą s z t u k ę ludo
w ą , należy r o z p a t r y w a ć na tle polskiej sztuki oficjalnej,
a ściślej m ó w i ą c w k o n t e k ś c i e c y k l i pasyjnych, k t ó r e
niekiedy włączały sceny z upadkiem. P o t w i e r d z a j ą
to
m. i n . czternastowieczne fragmenty polichromii z k o ś
cioła parafialnego w Czchowie czy też, odkryte w 1961 r.,
a pochodzące z lat 14B9—1500, sceny pasyjne w k r u ż g a n
kach kościoła OO. B e r n a r d y n ó w w Przeworsku, w ś r ó d
k t ó r y c h osobną scenę stanowi Upadek Chrystusa pod
k r z y ż e m , w y o d r ę b n i o n y r ó w n i e ż w szesnastowiecznym
obrazie z Jurkowa w powiecie b r z e s k i m ' . Sceny w y
o b r a ż a j ą c e Chtystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m i otoczo
nego t ł u m e m osób t o w a r z y s z ą c y c h m u w z d ł u ż całej dro
gi na Golgotę rozpowszechniły się ostatecznie na prze
strzeni X V I I I w., kiedy to pod w p ł y w e m n a b o ż e ń s t w a
głoszonego przez f r a n c i s z k a n ó w , b e r n a r d y n ó w i refor
m a t ó w zaczęto masowo z a k ł a d a ć drogi k r z y ż o w e w pol
skich kościołach .
7
s
10
Analogiczne, wielopostaciowe u k ł a d y stosowała polska
grafika
dewocyjna
ilustrująca teksty pasyjne, pieśni,
r o z m y ś l a n i a , m o d l i t w y . Znane są szesnastowieczne „Roz
m y ś l a n i a m ę k i Pana Naszego..." , p r z e d s t a w i a j ą c e scenę
z Chrystusem p a d a j ą c y m pod k r z y ż e m w otoczeniu t ł u
mu, oraz X V I I - w i e c z n a „ K a l w a r y a albo Nowe Jeruza
lem..." , gdzie p o j a w i ł a się analogiczna scena.
n
12
pod
84
Wspomniane przedstawienia
Chrystusa p a d a j ą c e g o
k r z y ż e m , otoczonego t ł u m e m osób, są p r z y k ł a d e m
Popularna w rzeźbie i grafice ludowej odmiana sa
motnego Chrystusa u p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m , będącego
symbolem słabości i osamotnienia, stanowi k o n t y n u a c j ę
nielicznych p r z y k ł a d ó w , k t ó r y m i dysponuje sztuka ofi
cjalna. R e p r e z e n t u j ą je m. i n . trzy rzeźby z trzech kaplic
Upadku Chrystusa pod k r z y ż e m z K a l w a r i i Zebrzydow
skiej, p o c h o d z ą c e z lat 1632—1641 i 1724
oraz rzeźba
wykonana przez Gabriela Padwaniego w roku 1664 dla
klasztoru Klarysek w Starym S ą c z u .
Fakt podjęcia
przez s z t u k ę l u d o w ą popularyzacji tej w ł a ś n i e odmiany
typu ikonograficznego Upadku Chrystusa pod krzyżem,
m a j ą c e j charakter
dewocyjny,
świadczy o stosunku
emocjonalnym t w ó r c y i odbiorcy, p r z e z n a c z a j ą c y c h te
figury dla celów prywatnego, kameralnego k u l t u .
Bezpośredniego
źródła
ikonograficznego ludowych
w y o b r a ż e ń Chrystusa
p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m należy
p o s z u k i w a ć w K a l w a r i i Zebrzydowskiej, o ś r o d k u k u l t o
w y m i centrum pielgrzymek czynnym już w pierwszych
latach X V I I w., a nie mniej ż y w o t n y m do dnia dzisiej
szego.
K a l w a r i a Zebrzydowska, k t ó r a jest p i e r w s z ą polską
k a l w a r i ą , p o w s t a ł a jako fundacja Mikołaja Zebrzydow
skiego na wzór k a l w a r i i europejskich oraz w oparciu
o rozprawy Christiana A d r i a n i Crumpa czyli Androchomiusa z Delft, k t ó r y w roku 1584 w y d a ł dwie prace:
„ J e r u z a l e m sicut tempore Christi floruit..." oraz „ T h e a t r u m Terrae et bibliocarum historiarum....", w k t ó r y c h
wyróżnił, obok innych stacji, trzy stacje Upadku C h r y
stusa pod k r z y ż e m . W roku 1604 p r z y b y ł do K a l w a r i i
1 3
14
15
18
85
Upadek Chrystusa
pod krzyżem.
II. 12, 13. Rzeźba
drew
niana, polichr. Całość i fragm., wys. 61 cm, dł. 135 cm.
Kamesznica, pow. Żywiec. II. 14. Rzeźba drewniana,
wys.
12 cm, dł. 29 cm. Obłazy Ryterskie,
pow. Nowy
Sącz.
II. 15. Rzeźba
drewniana,
wys. 8 cm, dł. 17,5 cm. Wł.
Muz. Etnograf.,
Kraków.
Jest to kaplica Pierwszego Upadku — Primus Lapsus
z p o s ą g i e m w y o b r a ż a j ą c y m Chrystusa p a d a j ą c e g o pod
c i ę ż a r e m krzyża, p o c h o d z ą c y m z lat 1632—1641, kaplica
Drugiego Upadku, zwana B r a m ą Z a c h o d n i ą — Porta
Occidentalis z barokowym p o s ą g i e m U p a d a j ą c e g o pod
k r z y ż e m . W kaplicy Trzeciego U p a d k u — Tercius L a p
sus znajduje się rzeźba Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y
żem, z r o k u 1724.
Rzeźba p r z e d s t a w i a j ą c a Upadek pod k r z y ż e m i po
chodząca z kaplicy Trzeciego U p a d k u już w k i l k a lat po
jej ustawieniu w kaplicy zyskała miano „ c u d o w n e j " , sta
jąc się, obok obrazu M a t k i Boskiej, celem pielgrzymek
i przedmiotem specjalnego k u l t u . Zachowany fragment
książeczki do n a b o ż e ń s t w a p o c h o d z ą c y z p r z e ł o m u X V I I I
na X I X w., pod r y c i n ą p r z e d s t a w i a j ą c ą Chrystusa pada
jącego pod k r z y ż e m ,
cytuje
następującą
informację:
„... około Roku P a ń s k i e g o 1740 na t y m mieyscu Pan Bóg
począł r ó ż n y m i dobrodzieystwy k o n t e n t o w a ć . . . " . Dowo
dem dalszego wzrostu k u l t u Figury z kaplicy Trzeciego
U p a d k u są ofiarowywane wota, o k t ó r y c h w y c z e r p u j ą c e
informacje n o t u j ą akta b e r n a r d y ń s k i e
p o d a j ą c e jako
p i e r w s z ą w i a d o m o ś ć , że
Anno D n i 1752 A d Capellam
3ty Lapsus Salwatoris W o t u m srebrne znaczne i n firme
Ingantis pannis i n v o l u t i z Ł a ń c u s z k a m i srebrnymi od
W... Pani Moszczyńskiej z Barwalduf?)..." ofiarowano,
podobnie zresztą jak i „... Eodem Anno Serce Srebrne
na... Imie Jezus do trzeciego upadku P. Jezusa od I m ć .
Pana Sowińskiego..." zawieszono.
Dalsze w i a d o m o ś c i
p o d a j ą zanotowane przez b e r n a r d y n ó w zapiski o funda
cjach wot w latach 1753—1767.
Ostatecznym
utwierdzeniem
cudowności
figury
z kaplicy Trzeciego U p a d k u w K a l w a r i i Zebrzydowskiej
było jej p o ś w i ę c e n i e w r o k u 1823 przez biskupa t a r
nowskiego Grzegorza Tomasza Z i e g l e r a . R ó w n o l e g l e ze
wzrostem p o p u l a r n o ś c i cudownej figury z Kaplicy Trze
ciego Upadku coraz liczniej p o j a w i a ł y się w y d a w n i c t w a
p o ś w i ę c a n e r o z m y ś l a n i o m , modlitwom,
opisom Drogi
K r z y ż o w e j w K a l w a r i i Zebrzydowskiej. P o p r z e d z i ł y je
takie dzieła jak: Abrahama Rozniatowskiego „ P a m i ą t k a
Krwawey
Ofiary
Pana Zbawiciela",
Grochowskiego
„ H i m n y o Męce P a ń s k i e j do o b r z ę d ó w Kalwariey Zebrzydowskiey y do tamecznego n a b o ż e ń s t w a należące..."
z r o k u 1611, Franciszka P ę k a l s k i e g o
„ V i a r u m Redemptionis nostrae..." z 1620 r. oraz wydana w 1669 r. „ K a i warya albo Nowe Jeruzalem na Polach Zebrzydowskich
zasadzone, a przez oyca Franciszka Dzielowskiego... w y
powiedziane...". W X I X w. książki poświęcone K a l w a r i i
Zebrzydowskiej drukowali m. i n . Zygmunt J e l e ń , Józef
Pisz z Tarnowa, K a r o l Osiowski i Pokorny z Wadowic,
Franciszek Orzeł z F r y d k a ; są to takie pozycje jak:
„Droga k r z y ż a Pana Jezusowego..." wydana w latach
1844 i 1864 w K r a k o w i e ,
„Droga krzyża..."
wydana
w 1863 r. w Wadowicach oraz p o c h o d z ą c a
również
z Wadowic „Księga K a l w a r y j s k a . U w a g i i m o d l i t w y sto
sowne do pobożnego r o z p a m i ę t y w a n i a . . . przez W. O.
Paschalisa" zebrane w r o k u 1864. Nie m n i e j s z ą popular
nością cieszyły się pieśni kalwaryjskie, k t ó r e m i ę d z y i n
n y m i wydano w latach 1848 i 1861 w Bochni, w 1859 r.
w Wadowicach. U z u p e ł n i e n i e m tych jakby oficjalnych
w y d a w n i c t w o b e j m u j ą c y c h teksty pieśni i m o d l i t w były
drukowane przez klasztor b e r n a r d y n ó w w K a l w a r i i Ze
brzydowskiej przewodniki d r ó ż k o w e , zwane „ K s i ą ż k a m i
K a i w a r y j s k i m i " , k t ó r e powielano r ó w n i e ż i w j ę z y k u sło19
20
21
22
13
Zebrzydowskiej Ojciec Capranica, k t ó r y znając Jerozo
l i m ę udzielał w s k a z ó w e k przy z a k ł a d a n i u tak zwanych
„dróżek kalwaryjskich",
natomiast roboty b e z p o ś r e d n i o
prowadził
matematyk
i teolog Szymon Ż e b r o w s k i
Pierwsze pielgrzymki zanotowano już w r o k u 1609, dal
sze informacje o nich p o w t a r z a ł y się przez cały wiek
X V I I , a nieco późniejsza, konkretna notatka z 1730 r o k u
podaje, że w t y m r o k u p r z y b y ł o do K a l w a r i i Zebrzydow
skiej 20—30 tysięcy p i e l g r z y m ó w , k t ó r y c h celem było
nawiedzenie cudownego obrazu M a t k i Boskiej oraz od
bycie Drogi K r z y ż o w e j .
Jak już wspomniano, w ś r ó d kaplic kalwaryjskich w y
s t ę p u j ą trzy kaplice Upadku Chrystusa pod k r z y ż e m ,
i n t e r e s u j ą c e z r a c j i z n a j d u j ą c y c h się w e w n ą t r z rzeźb.
1 7
18
86
2 3
14
wackim, co p o t w i e r d z a j ą dwie pozycje wydane we F r y d k u w latach 1902 i 1911 pt.
„Obchody kalwarske ćili
k n i ż k a k u konani pobożnosti...", przeznaczone dla cze
skich i s ł o w a c k i c h p i e l g r z y m ó w .
24
O m ó w i o n e i fragmentarycznie
wymienione w y d a w
nictwa dewocyjne — książki do n a b o ż e ń s t w a z tekstami
modlitw, pieśni, r o z m y ś l a ń wielokrotnie u z u p e ł n i a n e by
ły ilustracjami, w p r o w a d z a j ą c y m i — obok innych scen
pasyjnych — sceny trzech u p a d k ó w Chrystusa pod k r z y
żem. Znana jest r ó w n i e ż k s i ą ż k a do n a b o ż e ń s t w a spe
cjalnie p o ś w i ę c o n a cudownej figurze Chrystusa p a d a j ą
cego po raz trzeci pod k r z y ż e m , z a t y t u ł o w a n a „ S e r d e c z n e
westchnienie duszy p o b o ż n e y do Pana Jezus po trzecie
z k r z y ż e m u p a d a i ą c w K a l w a r y i Zebrzydowskiey przy
Krakowie..." i ilustrowana sceną z Chrystusem samotnie
p a d a j ą c y m pod k r z y ż e m ' . W a r c h i w u m b e r n a r d y ń s k i m
zachował się r ę k o p i s z a t y t u ł o w a n y „ K a l w a r y i s k i e nabo
ż e ń s t w a czyli Obchody K r w a w e y Drogi u m ę c z e n i a Pana
Jezusa Chrystusa" z a w i e r a j ą c y zbiór wierszy, w k t ó r y m
opis Trzeciego Upadku rozpoczyna się od słów:
2
„Już to po trzeci raz pod k r z y ż e m upadasz
Zraniony strudzony, nic sobą nie w ł a d a s z
O Jezu cudowny, w t y m trzecim u p a d k u "
Nie
mniejszą
rolę w popularyzacji k u l t u
figury
z kaplicy
Trzeciego U p a d k u pod k r z y ż e m w K a l w a r i i
Zebrzydowskiej o d e g r a ł y obrazki dewocyjne produkowa
ne masowo i b ę d ą c e rodzajem ł ą c z n i k a i p o ś r e d n i k a po
między s z t u k ą oficjalną i l u d o w ą . Odbijane na jedwabiu
lub papierze, ł a t w e do kolportowania, kupowane były
przez p i e l g r z y m ó w jako jedna z p a m i ą t e k odpustowych.
Stąd pochodziły charakterystyczne napisy, w dosłownej
bądź też nieco zmienionej postaci powtarzane na grafi
kach ludowych. Są to takie teksty jak: „ W y o b r a ż e n i e Obra
zu cudownego U p a d k u I I I Zbawiciela naszego JEZUSA
CHRYSTUSA na górze K a l w a r y i u OO B e r n a r d y n ó w
zakonu OO Franciszka" , „Effigie miraculosa Christi
D n i sub Cruce tertio Lapsi i n Calvaria Zebrzydoviana
existens apud PP Franciscanos" (il. 8), w z g l ę d n i e w j ę
zyku niemieckim: „ G n a d e n b i l d auf dem Halfariberg /!/
in P o l e n " .
Obrazki te p r z e d s t a w i a ł y
widok w n ę t r z a
26
27
28
-(MMI •»*;,<•,
87
kaplicy trzeciego upadku w K a l w a r i i Zebrzydowskiej, ze
specjalnym wyeksponowaniem samej figury Chrystusa
otoczonego postaciami M a r i i i Jana oraz pod baldachi
mem b a r o k o w y m i k o r o n ą , p o d t r z y m y w a n ą przez dwa
putta.
Z tych w ł a ś n i e w z o r ó w k o r z y s t a ł a grafika i rzeźba
ludowa, p o w i e l a j ą c typ Upadku Chrystusa pod k r z y ż e m
w wersji przede wszystkim dewocyjnej. Odrzucone zo
stały dodatkowe atrybuty, co pozwoliło na wyekspono
wanie samej figury padającego. I s t n i e j ą r ó w n i e ż przed
stawienia, k t ó r e zostały u z u p e ł n i o n e napisami komentu
j ą c y m i g e n e z ę wizerunku. Za typcwy p r z y k ł a d posłużyć
może r z e ź b a z Muzeum Diecezjalnego w Tarnowie, w
k t ó r e j na k r z y ż u umieszczono napis: „ T S E C I ( R S ) P O T K S Z Y Z E M DOLORES — P A N JEZU... U P A D A " , w z g l ę d
nie grafika .podpisana: „ W Y R A Ż E N I E P A N A JEZUSA
PO TRZECIE Z K R Z Y Ż E M U P A D A J Ą C E G O CE K T Ó
RY C U D A M I SŁYNĄ C I NA K A L W A R Y I CTIERY
M I L E OD K R A K O W A " .
Wymienione obrazki dewocyjne, p e ł n i ą c e dla t w ó r
ców ludowych f u n k c j ę w z o r n i k ó w oraz sprzedawane na
kalwaryjskich odpustach g r a f i k i i rzeźby, były rozpro
wadzane przez p i e l g r z y m ó w . Załączona mapa ilustruje
rozmieszczenie rzeźb ze sceną Upadku Chrystusa pod
2 9
k r z y ż e m na terenie obecnego w o j . krakowskiego, co po
k r y w a się z g r a n i c ą terenu n a j w i ę k s z e j
popularności
K a l w a r i i Zebrzydowskiej jako o ś r o d k a pielgrzymek. Typ
przedstawienia Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m zna
ny jest r ó w n i e ż z t e r e n ó w Słowacji, gdzie rozpowszech
nił się w rzeźbie jako odmiana samotnie p a d a j ą c e g o pod
k r z y ż e m Chrystusa oraz w malarstwie na szkle, w for
mie całych dróg k r z y ż o w y c h , r ó w n i e ż
eksponujących
scenę upadku pod k r z y ż e m . Logiczne p r z e s ł a n k i , pozwa
lające w i ą z a ć te rzeźby z K a l w a r i ą Z e b r z y d o w s k ą na
podstawie jej p o p u l a r n o ś c i jako o ś r o d k a pielgrzymowego na Słowacji i w Czechach, p o t w i e r d z a j ą słowaccy
badacze sztuki l u d o w e j .
30
Kończąc p o w y ż s z e k r ó t k i e r o z w a ż a n i a należy jeszcze
raz p o d k r e ś l i ć , że p o p u l a r n o ś ć figury Chrystusa Upada
jącego pod k r z y ż e m oraz jej k u l t r o z w i n ę ł y się w k r ę g u
działania K a l w a r i i Zebrzydowskiej, a b e z p o ś r e d n i m źród
ł e m t y p u ikonograficznego, podjętego w sztuce ludowej
w odmianie dewocyjnej, jest uznana za c u d o w n ą figura
z kaplicy Trzeciego Upadku Chrystusa pod K r z y ż e m .
Jeszcze w c h w i l i obecnej na kalwaryjskich odpustach
sprzedawane są figury Chrystusa p a d a j ą c e g o pod krzy
żem, lecz jako wyroby gipsowe produkcji masowej nie
podlegają i n t e r e s u j ą c y m nas konwencjom artystycznym.
PRZYPISY
1 L . R è a u , Iconographie
de l'art chrétien,
Paris 1956,
T. I I , s. 465-467.
2 Rzeźby drewniane i kamienne,
przedstawiające
Upadek Chrystusa pod k r z y ż e m , o w y m i a r a c h od 20 do
150 cm, ustawiano w e w n ę k a c h kaplic, na s ł u p a c h p r z y
d r o ż n y c h , w fasadach d o m ó w . W czasie opracowywania
niniejszego k o m u n i k a t u przejrzano przeszło 150 przy
k ł a d ó w z n a j d u j ą c y c h się w terenie oraz w dokumentacji
fotograficznej I n s t y t u t u Sztuki P A N .
3 K . Piwocki, Drzeworyt
ludowy w Polsce, Warsza
wa 1934, ryc. 53.
4 W ś r ó d drewnianych rzeźb ludowych p r z e d s t a w i a j ą
cych
Upadek pod k r z y ż e m znane są m i ę d z y i n n y m i
obiekty datowane na r o k 1716 z Trzebini, 1822 z Muzeum
i m . Orkana w Rabce (nr i n w . MOR/27). Rzeźby kamienne
datowane są n a s t ę p u j ą c o : 1778 — Wadowice, 1779 — Si
dzina, pow. M y ś l e n i c e . 1791 — Sucha, 1796 — Gilowice,
pow. Ż y w i e c (fundatorem był M i c h a ł Copia), 1798 — Zabłoczna, pow. Ż y w i e c , 1805 — Kobernica, pow. Biała,
1808 — Tarnawa Din., pow. Wadowice, Zembrzyce, pow.
Wadowice, 1810 — Krzeszowa, pow. Ż y w i e c , 1821 —
Moszczenica, pow. Żywiec, 1822 — R y c h w a ł d , pow. Ży
wiec, 1823 — Ż y w i e c , 1826 —• J e l e ś n i a , pow. Ż y w i e c ,
1829 — Radziechowa, pow. Ż y w i e c , 1830 — Zembrzyce,
pow. Sucha, Grójec, paw. Biała, 1833 — M i l ó w k a , pow.
Ż y w i e c , 1842 — Ż y w i e c , 1848 — K o j s z ó w k a , pow. M y ś l e
nice, 1863 — Spiwne, pow. Wadowice. 1869 — Wietrzy
chowice, pow. D ą b r o w a Tarnowska ( w y k o n a ł Jakub
K r a k o w s k i z Zakliczyna) 1872 — M i e c h ó w , 1884 — Marc ó w k a , pow. Wadowice.
16
88
17
Upadek Chrystusa
pod krzyżem.
II. 16. Rzeźba kamienna, polichr., wys. 34 cm, dł. 82 cm. Milówka
pow.
Żywiec,
n. 17. Rzeźba drewniana,
polichr., wym. 34 X 48 cm. Wł. Muz. Diecezjalne,
Tarnów. II. 18. Rzeźba
drewniana,
polichr., wys. 31,5 cm. Wł. Muzeum,
Cieszyn.
5 T. Seweryn, Swiątkarz
Powsinoga,
Warszawa 1963,
s. 130.
6 Informacji udzielił art. r z e ź b i a r z B r o n i s ł a w Chro
my z K r a k o w a .
7 Katalog Zabytków
Sztuki
w Polsce,
t. I , z. 3;
J. Gadomski, M a l o w i d ł a ścienne z X I V w i e k u w Czcho
wie, „Folia Historiae A r t i u m " , I I , K r a k ó w 1965.
8 W. Smereka, Studium
pasyjne,
rys
historyczny
i teksty Drogi Krzyżowej,
K r a k ó w 1968, s. 73—74.
9 Katalog Zabytków...,
t. I , z. 3.
10 W. Smereka, op. cit., s. 102.
11 Rozmyślania
męki Pana naszego Iezusa
Kryslusa
z modlitwami...
w Krakowie, w d r u k a r n i Ł a z a r z o w e y ,
Roku P a ń s k i e g o 1594.
12 Kalwarya
albo Nowe Jeruzalem
na Polach
Ze
brzydowskich
zasadzone, a przez Oyca Franciszka
Dzielowskiego...
wypowiedziane
w Kazimierzu
przy
Krako
wie... 1669.
13 Katalog Zabytków...,
t. I , z 14; J. Ł e p k o w s k i , Kal
warya Zebrzydowska
i jej okolica, K r a k ó w 1850, s. 76;
C. Bogdalski, Święta
Kalwarya
Zebrzydowska
na pod
stawie kronik, dokumentów...
K r a k ó w 1910, s. 47; K . D ą
browski, Kalwaria
Zebrzydowska,
Kalisz 1933, s. 27—23;
Jerzy Szabłowski, A r c h i t e k t u r a K a l w a r i i Zebrzydowskiej
(1600—1702), „Roczn. K r a k . " X X I V , 1933; H . E. Wyczawski, Dzieje
Kalwarii
Zebrzydowskiej,
K r a k ó w , 1947,
s. 180.
14 Katalog Zabytków...,
t. I . z. 10.
¡15. L . K a l i n o w s k i ,
Geneza Piety
średniowiecznej,
„ P r a c e K H S " , X , 1953.
16 J. Ł e p k o w s k i , op. cit., s. 75; C. Bogdalski, op. cit.
s. 123—124; K . D ą b r o w s k i , op. cit., s. 27—28; H . E. W y czawski, op. cit. s. 6; J. Szabłowski, op. cit., s. 5; E. Roth,
Der volkreiche
Kalvarienberg
in Literatur
und
Kunst
des Spätmittelalters,
B e r l i n 1958, s. 141; K . Nowacki,
Misterium
w K a l w a r i i Zebrzydowskiej,
„Kwartalnik
Teatralny", I X . -i960, z. 3—4, s. 456—462; W. Smereka,
Fot. Stefania Krzysztofowicz
— U. 1—3, 5, 6, 8, 9; Jan
ski — U. 18; Anna Kunczyńska-Iracka
— il. 19.
II. 19. Upadek
manowa.
Chrystusa
pod krzyżem,
rzeźba
op. cit., s. 19—29, 68—109; A r c h i w u m OO B e r n a r d y n ó w
w Krakowie, I V - a - l , s. 472—474.
17 H . E. Wyczawski, op. cit., s. 5—6; W. Smereka,
op. cit., s. 24, 76. Wzorem przy z a k ł a d a n i u drogi krzy
żowej w K a l w a r i i Zebrzydowskiej były kalwarie w D u
senbach w Alzacji, Varallo koło Mediolanu, Koblencji,
Zgorzelcu, Bambergu, Averdopie, Norymberdze, F r y b u r
gu. (H. E. Wyczawski, op. cit., s. 3,4.). Na wzór K a l w a r i i
Zebrzydowskiej p o w s t a ł y kalwarie na Suwalszczyźnie,
w Gordach, w Wejherowie, pod Radzyniem, w P a c ł a w i e ,
w Wólce G ó r s k i e j , w Wilnie, Krzeszowie, Wambierz>cach, na Górze Ś w i ę t e j Anny, w G ł u c h o ł a z a c h (W. Sme
reka, op. cit., s. 29, 30, 76).
18 K . Nowacki, op. cit., s. 457.
19 P a ń s t w o w e A r c h i w u m m. K r a k o w a . Teka Gra
bowskiego, T. 56, ryc. 1623.
20 A r c h i w u m OO B e r n a r d y n ó w w Krakowie, I V - a - l ,
s. 188.
21 T a m ż e , s. 188, ł89, 191, 317, 318, 763.
22 Encyklopedia
kościelna,
Włocławek,
1933,
t.
X X X I I I , s. 207; J. Ł e p k o w s k i , op. cit., s. 76; A r c h i w u m
OO B e r n a r d y n ó w w Krakowie, I V - a - l , s. 151 ( „ A
Dni
1823 die 9 Junii conseciata a Capelle 3 Lapsus... Dno
Dno Dno Gregorio Thomas Ziegler, Ep. Tyn...").
23 H . E. Wyczawski, op. cit., s. 197.
24 T a m ż e , s. 189.
25 P a ń s t w o w e Archiwum..., ryc. 1323.
26 A r c h i w u m OO B e r n a r d y n ó w w Krakowie.
27 P a ń s t w o w e Archiwum..., ryc. 610.
28 P a ń s t w o w e Archiwum... ryc. 1324, 1325.
29 Ż a b n i c a , pow. Ż y w i e c , wł. Muzeum w Ż y w c u , nr
inw. JE/343/MŻ.
30 E. O k ä l o v ä , Ludove
drevene sośky, M a r t i n , 1964,
s. 11, 56, ryc. 55; S. Kovacevicova, Ludova
plastika
na
Slovensku,
Bratislava 1967, s. 3—4; V. H a s a l o v ä , Die
m ä h r i s c h e Hinterglasmalerei, „ E t h n o g r a p h i c a " ,
Brno,
V I I — V I I I , 1965—1968, s. 38—39.
n o
n
Swiderski
drewniana,
ci
— U. 4, 10—16; CAF — U. 17; Stefan
dl. 40 cm. Muz. Opactwa
Cystersów,
Szczyrzyc,
Deptuszew-
pow.
Li
