Cyfrowa Etnografia

a08251fd3430263269aa28026951e68a.pdf

Media

Part of Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji /LUD 2009 t.93

extracted text

Lud, t. 93, 2009

ANNA MROZOWICKA
Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytet Wrocławski

IDEE NEW AGE W KREOWANIU WIZERUNKU UZDROWICIELA
W ROSJI. NA PRZYKŁADZIE ANASTAZJI Z AŁTAJSKIEGO KRAJU

Wstęp
W artykule analizuję kontekst kulturowy działalności współczesnych uzdro­
wicieli w Rosji, pokazując znaczenie idei New Age, z których często czerpią
uzdrowiciele. Z moich obserwacji podczas pobytu w tym kraju wynika, iż w kul­
turze popularnej obecne są zjawiska związane z filozofią oraz paranauką wpisu­
jącą się w nurt New Age. W księgarniach można spotkać bardzo dużo literatury
przesyconej światopoglądem Nowej Ery — poradniki astrologiczne, wróżbiar­
skie, horoskopy, książki do nauki tarota. Popularnością cieszą się wydawnictwa
poświęcone tematyce ufologicznej i kosmologicznej oraz propagujące przeko­
nania o paranormalnych zdolnościach człowieka. Potrzebę duchowości w du­
żej mierze zdaje się zaspokajać czytanie tego rodzaju książek lub płatne wizyty
u „przewodników duchowych”, „ekstrasensów”1, „uzdrowicieli” czy „jasnowi­
dzów”. U podwalin terminologii, jaką posługuje się medycyna niekonwencjonal­
na, leży nomenklatura okultystyczna i paranaukowa, a także spekulacje na temat
potencjalnych „pól energoinformacyjnych”.
Na przykładzie działalności Anastazji, mieszkanki Bamauł w Ałtajskim Kra­
ju, położonym w azjatyckiej części Rosji, staram się pokazać, jakie elementy
ideologiczne wysuwane są na plan pierwszy w kreacji wizerunku uzdrowicielki
i „przewodnika duchowego”. Przedstawiam ponadto kontekst medyczno-prawny, to znaczy sposób licencjonowania przedstawicieli medycyny niekonwencjo­
nalnej przez organy państwowe oraz stosunek do tego zjawiska przedstawicieli
medycyny oficjalnej.

1
Rosyjskie słowo ekstrasens (z ang. extra sense) oznacza osobę posiadającą zdolności ponadzmysłowe. Może nim być bioenergoterapeuta albo jasnowidz, który potrafi odnaleźć zaginionego człowieka
lub rzecz, bądź też postawić trafną diagnozę. Wierzy się też, iż ekstrasens posiada zdolność przepowia­
dania przyszłości i wróżenia.

118

Anna Mrozowicka

Informacje na temat Olgi Anatolijewny Guz (pseudonim Anastazja) pocho­
dzą z kilku źródeł. W trakcie badań w Bamauł we wrześniu i październiku 2008
roku udało mi się przeprowadzić kilka rozmów z pacjentkami i czytelniczka­
mi wierszy Anastazji2. Podstawowym źródłem danych jest jednak strona inter­
netowa bohaterki, będąca autoreklamą jej działalności uzdrowicielskiej oraz
literackiej. Wszystkie informacje internetowe o Anastazji zaczerpnięte są z tej
strony3. Nie zdołałam przeprowadzić rozmowy z uzdrowicielką — Olga Guz
oraz jej sekretarka konsekwentnie broniły się przed kontaktem ze mną. Waż­
nym dodatkowym źródłem są artykuły oraz wywiady przeprowadzone z Anasta­
zją, publikowane w lokalnej i krajowej prasie codziennej oraz specjalistycznej
(medycznej)4.

Helena Blawatska oraz Mikołaj Rerich jako zwiastuni
New Age w Rosji
Chociaż ruch Nowej Ery narodził się w latach 60. XX wieku w Kalifornii,
jego zwiastuny pojawiły się w Rosji już na początku tego wieku. Znane postacie
rosyjskiego życia kulturalno-duchowego, Helenę Bławatskąi małżeństwo Hele­
ny i Mikołaja Rerichów można uważać za prekursorów New Age.
Blawatska stworzyła kierunek zwany teozofią, łączący elementy gnostycyzmu,
spirytyzmu, hipnotyzmu, wschodnich i egipskich mitów, okultyzmu i ezoteryki.
Jej „Tajna doktryna” rozpowszechniała wierzenia o istnieniu hierarchii wyższych
duchów, tak zwanych mahatm, które kierują historią ludzkości. Według niej, na­
stanie nowa epoka w dziejach, która wiąże się z narodzeniem „ludzi szóstej rasy”
obdarzonych zdolnościami nadprzyrodzonymi. Ludzie jej epoki należeli do rasy
piątej (Vemette 1996: 61-62; Dvorkin 2002).
Helena i Mikołaj Rerichowie to autorzy wielu dzieł przekazujących ezote­
ryczną wiedzę nazwaną „Żywą Etyką”. Za ich przyczyną przekonanie o zbli­
żaniu się Nowej Ery zaczęło rodzić się w Rosji już w latach 20. XX wieku. Jej
zwiastunem miał być Budda-Majtreja, którego utożsamiali z postacią Zbawicie­
la. Jezus był tylko awatarem dla swoich czasów i dwa tysiące lat temu stał się
ucieleśnieniem wielkiej zasady Bożej miłości. Przyjdzie on ponownie, aby przy­
gotować ludzkość do nadejścia nowych czasów (Vemette 1996: 62-63; Dvorkin
2002).

2Rozmowy te prowadziłam podczas uroczystości urodzinowej, zorganizowanej dla Anastazji w cen­
trum miasta, przy tzw. alei pamiątkowej. Były tam obecne głównie kobiety w średnim oraz starszym
wieku, łącznie około 30 osób. Poza tym przeprowadziłam wywiady z przedstawicielami medycyny
oficjalnej w Ałtajskim Kraju.
3 www.anastasia-is-me.ru/ (13.06.2009).
4 Artykuły prasowe przywoływane w tekście również pochodzą ze strony internetowej Anastazji,
zatem przedstawiają tylko jej pozytywny, wyidealizowany wizerunek.

Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji

119

Idee te wywarły ogromny wpływ na kierunek duchowych poszukiwań inte­
ligencji rosyjskiej5. Zafascynowanie bogatą twórczością Rericha było impulsem
do powstania ruchu Rerichowców, który postuluje zwrócenie się w kierunku
tradycji i filozofii Wschodu. Dzięki temu ma nastąpić przemiana światopoglądu
zachodniego, zorientowanego na konsumpcję dóbr. Towarzystwa Rerichowskie
działaj ą dziś szczególnie na terytorium Ałtaju, gdyż sam Rerich uważał te góry za
miejsce święte, nacechowane mocą, podobnie jak Himalaje6. W głównych mia­
stach Federacji, na przykład w Moskwie czy Nowosybirsku, istniejąmuzea imie­
nia Mikołaja Rericha. W Moskwie muzeum zostało ufundowane w 1989 roku
z inicjatywy syna Mikołaja — Swiatosława. Należy dodać, iż wpływy Rerichów
wyszły poza Rosję i są znaczące. Istnieje między innymi Międzynarodowe Cen­
trum Rerichów, które jest organizacją pozarządową, działa przy ONZ (Dvorkin
2002).
Wymienione idee przeżyły swój renesans tuż po przełomie ustrojowym, na
początku lat 90. Od tego czasu literatura ezoteryczna i paranaukowa jest roz­
powszechniana w Rosji na szeroką skalę. Odkrycia dokonane przez naukow­
ców w dziedzinie fenomenów psychofizjologii człowieka, odmiennych stanów
świadomości oraz kosmosu stały się jedną z przyczyn wzmożenia zaintereso­
wania sferą magiczno-mistyczną. Wyobrażenia te zmieniają się w zależności
od okoliczności politycznych, społecznych i kulturowych. Wolność polityczna
oraz religijna zapewniła zdjęcie cenzury z zakazanej wcześniej tematyki; zaczę­
ły powstawać liczne organizacje, które nauczają praktyk „ekstrasensorycznych”
i prowadzą badania nad parapsychologią czy psychotroniką (Haritonova 2003:
62-64). Powyższe koncepcje stały się także inspiracją do powstawania nowych
ruchów religijnych, powiązanych z New Age, takich jak Cerkiew Wissariona
(Cerkiew Ostatniego Testamentu) czy Centrum Bogurodzicy (Dvorkin 2002).
Na ideologiczną oraz literacką spuściznę Rerichów powołuje się Anastazja
w swoich wypowiedziach podczas rozmów z dziennikarzami, spotkań z czytelni­
kami, w poezji, a także uzasadniając swą działalność uzdrowicielską.

Autopromocja Anastazji w Internecie
Zwolennicy Anastazji położyli w centrum miasta płytę ku jej czci. Odbyło się
to z okazji świętowania 70-lecia Bamauł w 2007 roku, kiedy to w ramach imprez
jubileuszowych członkowie jej klubu „otworzyli” tak zwaną aleję imienną. Z za­
5 Warto podkreślić, że poszukiwania filozoficzno-religijne i duchowe są integralną cechą kultury
rosyjskiej, charakterystyczną dla niej od wieków (Andrusiewicz 1994; Walicki 2005).
6 Mikołaj Konstantinowicz Rerich (1874-1947) przyczynił się do rozpowszechnienia mistycznego
wizerunku Ałtaju. W latach 20. XX w. zorganizował wyprawę transhimalajską która była spektakular­
nym przedsięwzięciem. Podczas dwuletniej podróży Rerich wraz z członkami ekspedycji prowadził ba­
dania lingwistyczne, etnograficzne i medyczne (nad lecznictwem tradycyjnym). W dziennikach Rericha
Ałtaj jawi się jako miejsce niezwykłe; autor nazywa je „potężną pieśnią Syberii” (Rerich 1980).

Anna Mrozowicka

120

łożenia jest ona miejscem, gdzie upamiętnia się imiona wybitnych osób mieszka­
jących w mieście. Na płycie pamiątkowej zostały wyryte słowa:
Lata przejdą
I do Bamauł
Niczym do Mekki
Pielgrzymi przyjdą
By całować ziemię
Która zrodziła Anastazję
Olgę Guz
Duchowego N auczyciela Rosji.

Poniżej tekstu zamieszczono adres strony internetowej. Widzimy więc, że
promocja Anastazji odbywa się z wykorzystaniem znaczących miejsc w prze­
strzeni miejskiej i jednoczesnym odesłaniem do głównego źródła autopromocji,
jakim jest jej strona internetowa. Należy podkreślić, iż jest to powszechny sposób
reklamowania się uzdrowicieli w Rosji.
Już „na starcie” Anastazja przedstawia siebie jako kosmitkę, przybysza z innej
planety. Na głównej stronie widnieje jej twarz w trójkącie będącym symbolem
Trójcy Św. Na jego wierzchołku spoczywa gwiazda, która jest prawdopodobnie
aluzją do gwiazdy betlejemskiej. Wszystko to przedstawione jest na tle drogi
mlecznej. Ku Anastazji frunie gołąbek pokoju, nie trzyma jednak w dziobie ga­
łązki oliwnej, lecz kiczowatą, szkarłatną różę. Ten sam gołąbek został wyryty na
wspomnianej już tablicy pamiątkowej.
Na wstępie Anastazja zwraca się do „drogich przyjaciół”, informując, iż strona ta
została stworzona w związku z licznymi prośbami pacjentów i „czcicieli”. Ona sama
odpowiedziała na te apele, aby przyczynić się do odrodzenia Rosji, Bożej miłości,
duchowości i kultury oraz wspierać rozwój twórczych talentów w Nowej Erze.
Strona jest regularnie aktualizowana. Dużo miejsca zajmują wezwania kierowa­
ne przez Anastazję do ludzkości, mieszkańców miasta, a nawet władz. Składa im
życzenia z okazji Świąt Wielkanocnych czy Dnia Kobiet, przedstawia siebie jako
działaczkę społeczną, która angażuje się w życie narodu i miasta (przypomina np.
o wielkiej rocznicy, jaką jest zwycięstwo w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej), ogłasza
swój udział w akcjach charytatywnych. Organizuje lokalne imprezy — na przykład
z okazji Dnia Dziecka zaprosiła na „aleję imienną” swoje czytelniczki z dziećmi,
dla których przygotowała program artystyczny. Spotkanie to z pewnością miało też
cel marketingowy, gdyż Guz pisze również książki dla dzieci.
Strona zawiera także promocyjne, „mityczne” opowieści o Anastazji, których
autorstwo czasami przypisywane jest rzekomym czcicielom. Ważną pozycją są
apele członków „Klubu Prawdziwych Przyjaciół Anastazji”, którzy broniąjej do­
brego imienia wobec „oszczerstw”, rzucanych na ich idolkę.
Guz prezentuje tu także swą twórczość literacką oraz plastyczną i prowadzi
sklepik internetowy, gdzie można nabyć tomiki jej poezji. Zamieszczona została

Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji

121

galeria fotograficzna, zawierająca między innymi zdjęcia z uroczystości urodzi­
nowych bohaterki z ostatnich trzech lat.
Znamienne jest także to, iż charakter pisma na stronie stylizowany jest na
cyrylicę. Niektóre fragmenty pisane są w stylu zbliżonym do tego, jaki charakte­
rystyczny jest dla ksiąg cerkiewnych, co sugeruje, że czytelnik ma do czynienia
z tekstem niemal sakralnym.
Techniką, jaką stosuje Anastazja w swej medialnej autoreklamie, jest zamiesz­
czanie na stronie internetowej listów od rzeczywistych bądź wyimaginowanych
pacjentów zawdzięczających jej powrót do zdrowia albo pomoc w rozwiązaniu
skomplikowanej sytuacji życiowej. Domniemanymi autorami owej korespon­
dencji są głównie mieszkańcy Barnaul, lecz zdarzają się również listy z Ukrainy
czy Litwy lub od Rosjan mieszkających we Włoszech, Hiszpanii i Norwegii, na
których pozytywny wpływ wywarła jej poezja.
Olga Guz przytacza także wyniki badań, które mają wskazywać na jej nad­
zwyczajne zdolności. Na stronie internetowej można odnaleźć informację, że
w 1996 roku tomik poezji, zatytułowany Uzdrawiający promyk, przeszedł bada­
nia w laboratorium lingwistyki sugestywnej, które wykazały wysoką rytmiczność
jej wierszy, wywierających dobroczynny, leczniczy wpływ na podświadomość
pacjenta. „Na poziomie ezoteryki” stwierdzono wysoki poziom wibracji.
Uzdrowicielka wprzęga do autopromocji również inne środki przekazu. Są
to lokalne wydawnictwa prasowe, gdzie udziela wywiadów, których celem jest
wykreowanie jej image’u ekstrasensa oraz zaprezentowanie się szerszemu gronu
odbiorców. Już w latach 90. pisano o niej sporo w lokalnej prasie.
Anastazja opowiada, w jaki sposób odkryła swój dar uzdrawiania oraz jasno­
widzenia. Jak zwierzyła się dziennikarce lokalnej prasy medycznej, zawsze czuła
się inna od wszystkich, jak ktoś nie pasujący do tego świata. Była jednostką nad­
wrażliwą, odkąd pamięta — zawsze uciekała w świat literatury i sztuki. Twierdzi,
iż często dotkliwie odczuwała negatywne emocje innych, jak zawiść czy złość.
Kiedyś sama dużo chorowała; ręce marzły jej do odrętwienia, szczególnie lewa.
Teraz ta ręka pełni rolę swoistego ekranu, z którego odczytuje całą informację
o człowieku — w ten sposób stawia diagnozę przed rozpoczęciem leczenia. Swój
dar odkryła jako dorosła kobieta, tuż po wyjściu za mąż. Podkreśla, że w życiu
każdego uzdrowiciela następuje taki przełomowy moment, kiedy na pozór prze­
ciętny człowiek odkrywa w sobie nadprzyrodzone zdolności. Za przykład podaje
między innymi Anatolija Kaszpirowskiego (Novikova 1992).

Duchowość, ekologia i kosmizm w przesianiu Anastazji
Badacze podkreślają że duchowość New Age powstała w wyniku detradycjonalizacji kultury oraz reinterpretacji tradycji. Wynikiem tego stało się zestawianie
elementów różnych tradycji, w oderwaniu od kontekstu i ciągłości historycznej.

122

Anna Mrozowicka

Uczestnicy kultury Nowej Ery umieszczają na tym samym poziomie różne tra­
dycje, wierzą w dogmat o wspólnej podstawie wszystkich religii. Można powie­
dzieć, że New Age to rodzaj transformatora przekształcającego zastane elemen­
ty kultur i religii; tym samym zmienia się sposób obcowania z nimi. Najlepiej
nadają się do przetworzenia treści dotyczące czegoś nieznanego, tajemniczego
i niezbadanego, na przykład teorie naukowe nieudowodnione, będące hipoteza­
mi. Odnosi się to na przykład do założeń medycyny niekonwencjonalnej czy pa­
rapsychologii (Kubiak 2005: 82-100).
Duchowość to pojęciowy zamiennik „nowych religii”. Oddaje on charakter
religijności wpisującej się w nurt Ery Wodnika7. Ową duchowość cechuje frag­
mentaryczność, dająca możliwości wyboru między różnymi tradycjami i dogma­
tami. Obejmuje ona nie tylko obszary religijne, lecz także przekonania dotyczące
istot pozaziemskich, możliwości rozwoju jednostki poprzez sztukę, uzdrawiania
duszy i ciała czy mistycznego doświadczania przyrody. Owo mgliste i amorficz­
ne pojęcie duchowości jest często wykorzystywane przez psychoteraputów i eko­
logów (Kubiak 2005: 103-105).
Guz rozpoczęła swą działalność uzdrowicielską oraz poetycką w 1989 roku.
Spotykała się z pacjentami, jednocześnie wiernymi słuchaczami, wyjaśniała im
istotę prawdziwej duchowości, wyższe prawa kosmosu, niezrozumiałe dla wielu
biblijne i ezoteryczne pojęcia.
Jednym z pojęć, których używa, jest „ekologia duszy”. Oznacza ono, w jej
słowach, „czystą znajomość duszy” (Kiselev 1998). Anastazja chętnie stosuje
modną terminologię rozpowszechnianą przez ideologów New Age, którzy kładą
nacisk na ekologię i zdrowy styl życia, często też usiłują w sposób naukowy uza­
sadniać swoje teorie, odwołując się na przykład do ekozofh8.
Uzdrowicielka przywołuje w swoich wypowiedziach klasyczne już przekona­
nia ekologiczne z kręgu New Age. Jej poglądy na temat ekologii oraz zdrowego
stylu życia stały się tematem trzeciego spotkania z czytelnikami na łamach lokal­
nej gazety „Reklama Ałtaj”9. Powtórzyła tu ideę filozofii Nowej Ery głoszącą, że
planeta ziemia jest żywym organizmem, do którego należy odnosić się z troską
i szacunkiem. Poszerzyła ją jednak o tezy wysunięte przez przedstawicieli ra­
7 Pierwsza i podstawowa przesłanka New Age głosi, że ludzkość żyje w okresie przejściowym
pomiędzy starą a nową erą. Do tej pory żyliśmy pod astrologicznym znakiem Ryb, który jest symbolem
chrześcijaństwa. Jednak okres ich panowania się skończył, gdyż słońce weszło w zodiakalny znak Wod­
nika — dlatego Nowa Era nazywana jest też często Erą Wodnika. Według niektórych zwolenników tych
poglądów, okres braterstwa ludzkości, humanizmu i okultyzmu już nastąpił (zob. Capra 1987).
8 Termin „ekozofia” został utworzony w 1969 r. przez norweskiego profesora Ame Naessa. Jest on
„ojcem” ruchu głębokiej ekologii, która mówi o mistycznym zespoleniu człowieka z przyrodą. Ekozofia
to panteistyczna religia, w której centrum znajduje się kult natury, której człowiek jest tylko częścią
(Zamojski 2002: 273-275).
9 Lokalna gazeta „Reklama Ałtaj” opublikowała w 2001 r. cykl spotkań Olgi Guz z czytelnikami,
które zatytułowano „Spotkania z Anastazją”. Bohaterka została tam przedstawiona jako znany „uzdro­
wiciel duchowy”, „diagnostyk intuicyjny”, „bioenergoterapeuta”, „parapsycholog”, a także „filozof’,
„artystka” i „poetka” (Ystreća vtoraa... 2001; Ystreća tret’a... 2001).

Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji

123

dzieckiego kosmizmu. Guz twierdzi, iż podstawą czystości planety jest czystość
ludzkiej duszy, intencji oraz myśli. Dopóki nasze dusze będą brudne, dopóty będą
one zanieczyszczać całą planetę. Każda zła myśl oraz czyn to energia, która de­
wastuje ekologię ziemi. Ta szkodliwa energia jest na tyle silna, że rozerwała już
ochronną powłokę geosfery — stąd dziury ozonowe, które powstały nie za spra­
wą fenolu, lecz brudu naszych myśli i uczynków. Dlatego czas zadbać o ekologię
własnego wnętrza; jest to potrzebne tym bardziej, że człowiek został stworzony
na obraz i podobieństwo Boga, jest „iskrą Bożą”. Pierwszy krok to obserwacja
i kontrola swoich myśli, bowiem myśl jest materialną siłą, która może wyrządzić
wiele złego. Anastazja powołuje się przy tym na etykę chrześcijańską oraz De­
kalog. „Duchowy nauczyciel” pokazuje tutaj prostą drogę od ekologii duszy do
ekologii otaczającej nas przyrody.
Włodzimierz Pawluczuk przekonuje, iż źródłem New Age w Rosji jest ra­
dziecki kosmizm. Zrodził się on z leninizmu, a ściślej z materializmu dialek­
tycznego. Wyniki badań nad materią, kosmosem i fizjologią mózgu, jakie od­
bywały się w radzieckich instytutach naukowych, doprowadzały do wniosków,
że materia jest „dużo mniej materialna” niż przypuszczano. Radziecki kosmizm
to wschodnosłowiańska odmiana New Age. Jego głowy nurt jest związany ze
środowiskiem Konstantego Ciołkowskiego, teoretyka lotów kosmicznych. Jego
współpracownik — Aleksander Czyżewski stworzył teorię o związkach życia na
ziemi z rytmami kosmosu, wskazywał na współzależność różnych zdarzeń i pro­
cesów w historii z promieniowaniem słonecznym. Rosyjscy interpretatorzy jego
dzieł przypisują im wagę odkrycia Kopernika, gdyż Czyżewski także obalił geocentryczny punkt widzenia na istotę życia i ludzkiej historii. Według tych bada­
czy, życie jest procesem kosmicznym i dlatego zjawiska ziemskie mają również
wymiar kosmiczny. System ten posiada walory naukowości, został opracowany
przez poważnych uczonych, lecz bardzo łatwo prowadzi do sposobu myślenia
0 proweniencji teozoficznej (Pawluczuk 1998: 195-199).
Nowa forma ezoteryzmu w Rosji to „ezoteryzm fizyczny”, a jego najczęstsze
przejawy na poziomie społecznym to ruchy ufologiczne. Granica pomiędzy fi­
zyką a mistykąjest tutaj szczególnie płynna. Przedstawiciele nowego kierunku,
zwanego psy chofizyką jądrową, badają wpływ myśli ludzkiej na zjawiska fizycz­
ne, dochodząc do wniosku, iż może ona prowadzić do procesów zachodzących
na poziomie subjądrowym. Takie badania rozwijają się na płaszczyźnie oficjalnej
nauki, choć nie są finansowane przez państwo. Jak zauważa Pawluczuk, w pa­
radygmacie postradzieckim mit jest obecny zarówno w nauce i medycynie, jak
1w polityce (Pawluczuk 1998: 203-206).
W literaturze masowej z nurtu New Age „kosmiczne życie” jest innym okre­
śleniem duchowości (Kubiak 2005: 89). Świadomość ludzka jest jedynie iskrą
świadomości kosmicznej, a Bóg jest postrzegany jako bezosobowa energia
przenikająca cały Wszechświat. Najlepszym sposobem na kontakt z absolutem
są konsultacje z osobistym przewodnikiem duchowym. Może to być jednostka

124

Anna Mrozowicka

wybitna, obdarzona zdolnościami nadprzyrodzonymi, bądź jak wierzą niektórzy,
istoty „z innych wymiarów”. Tymi ostatnimi mogą być na przykład kosmici lub
„wyższe duchy”, przekazujące posłanie ludzkości. Według tych przekonań, na­
uczycielami kosmicznymi, którzy zeszli na ziemię, byli Budda, Mahomet i Zara­
tustra (Zamojski 2002: 146-147).
Badacze zauważają, że tworzywem nowych treści religijnych Ery Wodnika
stali się Obcy. Mogą nimi być aniołowie, demony bądź „ufoludki”. New Age nie
czyni różnicy pomiędzy kulturą wysoką a niską ani pomiędzy faktem a fantazją.
Taką samą wagę mają cytaty-wypowiedzi duchowych mistrzów i bohaterów po­
wieści gatunku fantasy. Owe światopoglądy wynikają z myślenia potocznego,
które posługuje się skojarzeniami oraz zdegradowanymi symbolami. Sacrum jest
trywializowane, staje się kiczem, będącym apologią gatunków niskich, popular­
nych, ludowych. W New Age pełna powagi postawa wobec sacrum nie występu­
je (Kubiak 2005: 88, 99, 120-124).
Elementy charakterystyczne dla światopoglądu New Age można zauważyć
w wypowiedziach Anastazji. Podczas drugiego spotkania z czytelnikami Anasta­
zja wyraziła swoje przekonania na temat nastania Ery Wodnika w Rosji. Stwier­
dziła, że ludzkość wstępuje w okres wielkich przemian trzeciego tysiąclecia.
Dobiega końca epoka Ryb, która podarowała światu wielkiego nauczyciela ludz­
kości — Jezusa Chrystusa. Kończy się również okres przejściowy pomiędzy tymi
dwoma etapami (1903-2003). Dlatego też wiek XX był czasem agonii, przemocy
i agresji. Z kolei pełna harmonii, pokoju i miłości Era Wodnika będzie trwała
3000 lat. Rosja narodziła się pod znakiem Wodnika, dlatego też Bóg przeznaczył
jej wyjątkową misję w dziejach ludzkości — odrodzenie duchowości. Anastazja
przypisuje swojej ojczyźnie szczególną rolę, gdyż jest ona „sercem” i „duszą”
naszej planety. Rosja, jako państwo, które zniosło ogromne cierpienia, oczyściła
się i teraz może nieść zbawczą misję innym narodom10. Rozwój duchowy jest
niezbędny ze względu na konieczność neutralizacji podwyższonej radiacji (ener­
gii) Wodnika; w przeciwnym wypadku ludzkość czekają choroby i degradacja.
Guz stwierdziła, że najsilniejsza zmiana — oczyszczenie rozpoczęło się w 1989
roku. Wówczas doszło do rozpadu wszystkiego, co stare i skostniałe. Dotyczy to
zarówno upadku Związku Radzieckiego, systemu, jak i rodziny, dawnego sposo­
bu życia i myślenia. Następny etap to zmiana kodu genetycznego ziemian przez
nowe wirusy, grypę oraz choroby nieznane dotąd medycynie i nauce. Zwrócenie
się do Boga oraz miłość do wszystkich istot może zmienić także całe spektrum
procesów życiowych w organizmie (biochemię krwi, duszę, psychikę), a co naj­
10
Idea rosyjskiego mesjanizmu sięga korzeniami okresu Rusi Kijowskiej. Rozwinięta została
w okresie Państwa Moskiewskiego, kiedy powstała koncepcja Moskwy — Trzeciego Rzymu, mającej
odegrać doniosłą rolę w historii chrześcijaństwa. Wśród rosyjskich myślicieli i ojców Cerkwi było wie­
lu, którzy przypisywali Rosji zbawczą misję w dziejach ludzkości. Przykładem może być Włodzimierz
Sołowiow, z jego eschatologiczną wizją końca dziejów, czy Daniel Andriejew, jeden z najbardziej zna­
nych rosyjskich autorów Nowej Ery, twórca ezoterycznej metafilozofii historii z elementami kosmizmu
i gnostycyzmu (zob. Andrusiewicz 1994; Sołowiow 1998).

Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji

125

ważniejsze, podwyższyć oraz przyśpieszyć życiowe wibracje. Kolejna faza to
całkowita transformacja i transmutacja tej części ludzkości, która zwróciła się ku
Bogu oraz duchowości. Ci, którzy nie zechcąpoddać się przemianom, zostanąpo
prostu „sprzątnięci” z powierzchni ziemi w rezultacie klęsk żywiołowych, chorób
i katastrof. Jako dowód na poparcie tych twierdzeń Anastazja podała argument,
iż w XX wieku miało miejsce mnóstwo kataklizmów, nieznanych w poprzednich
stuleciach.
Według ideologów Nowej Ery, zmiana paradygmatu w kontekście społecz­
nym, czyli transformacja społeczna, jest możliwa poprzez poszerzenie ludzkiej
świadomości, na przykład za pomocąmedytacji bądź środków psychodelicznych.
Doświadczenia z tym związane są określane jako transcendentne bądź transpersonalne. Dzięki poszerzaniu świadomości w mózgu zachodzą zmiany fizyczne,
które prowadzą do zmiany genotypu i powstania człowieka nowej jakości (Vernette 1996: 12-13, 16).
Jako „duchowy nauczyciel” Anastazja przedstawia na łamach lokalnej prasy
prawa rządzące kosmosem. Pierwsze z nich to zasada harmonii, rytmu i rów­
nowagi. Jeśli zostaną one zachwiane, ludzie zaczynają chorować i dochodzi do
różnych katastrof oraz klęsk żywiołowych. Kolejne to prawo wolnej woli czło­
wieka — on sam decyduje, czy wybiera dobro czy zło. Trzecie to prawo reinkar­
nacji służące oczyszczaniu i doskonaleniu duchowemu w kolejnych wcieleniach.
Czwarte — to prawo karmy, czyli przyczyny i skutku. Może to być karma danego
państwa, całego świata, rodziny lub pojedynczego człowieka. Według Anastazji
ludzkość znajduje się jeszcze na bardzo niskim stadium rozwoju, „na równi ze
zwierzętami”. Dlatego wciąż jeszcze przejawia negatywne emocje, takie jak żą­
dza wojny, zemsty, rywalizacji. Wprawdzie w epoce Wodnika człowiek nie stanie
się jeszcze „bogoczłowiekiem”, lecz wejdzie na dużo wyższy poziom samoświa­
domości. Pozbędzie się wówczas zwierzęcych instynktów i złych myśli. Praw­
dziwa duchowość to poszerzenie świadomości, aż osiągnie ona stan kosmiczny,
globalny, niemal boski.
Anastazja utrzymuje, że wraz z nastaniem nowej epoki do Rosji powracają
najwyższe duchy, które kiedyś żyły na ziemi, na przykład wielkich świętych,
takich jak Serafim Sarowski. W ten sposób Bóg organizuje swą świetlistą armię.
Jak widać z powyższego omówienia, Anastazja eksponuje w swym „progra­
mie duchowym” elementy związane z kosmizmem, który najwyraźniej przestał
być tylko przedmiotem zainteresowania naukowców działających na peryferiach
nauki. Idee kosmiczne przeniknęły do kultury masowej, która poddała je przerób­
ce i uproszczeniu w taki sposób, by były przystępne dla świadomości potocznej.
Anastazja stosuje typowy dla New Age zabieg synkretyzacji religii. Jednak, jak
przystało na rosyjską przedstawicielkę Ery Wodnika, na pierwszy plan wysuwa
wątki związane z prawosławiem. Dzięki temu odbiór jej przesłania w społeczeń­
stwie rosyjskim może być szerszy. Jej program, jak cała duchowość Nowej Ery,
to kolaż elementów różnych tradycji religijnych i paranaukowych teorii.

126

Anna Mrozowicka

Anastazja jako „mesjasz” i „duchowy nauczyciel ludzkości”.
Astrologia i numerologia
Prognozy mistyczne i historiozoficzne przedstawicieli Nowej Ery mówią
0 tym, iż wiek ponowoczesny będzie zwycięstwem żywiołu kobiecego. To właś­
nie kobieta ma przynieść odrodzenie ludzkości oraz wprowadzić harmonię i po­
kój w relacjach międzyludzkich. Również ekozofia, do której nawiązuje Anasta­
zja, posiada feministyczny oraz empatyczny wymiar duchowy. Na gruncie takich
przekonań stworzono hipotezę Gai, mającej swe źródło w kulcie Ziemi-Matki.
Według Fritjofa Capry, feministyczna duchowość wywrze wpływ nie tylko na re­
ligie przyszłości, ale na całe życie społeczno-polityczne. Zapowiedział on schy­
łek patriarchatu i ucisku kobiet (Capra 1987: 53-54, 562-572). Nieprzypadkowe
są więc wierzenia w objawienia maryjne, które nasiliły się na przełomie XIX
1 XX wieku (Pawluczuk 1998: 217-218). W prawosławiu kult maryjny to zjawi­
sko nowe11.
Kobietą, która ma przynieść odrodzenie ludzkości, jest właśnie Anastazja.
Odrodzenie już się rozpoczęło; przyszło z Ałtaju. W przedmowie do swego tomu
wierszy, zatytułowanego W kąpieli świętego krzyża, Guz powołuje się na słowa
Heleny Rerich, która przypisywała kobiecie szczególną rolę w procesie uducho­
wienia i uzdrowienia ludzkości. Przekonuje, iż nasza epoka potrzebuje ponowne­
go uświadomienia sobie roli żeńskiego pierwiastka we wszystkich aspektach ży­
cia. Dlatego należy powrócić do kultu Wielkiej Matki Świata, która jest źródłem
wszystkiego. Anastazja nawołuje do oddawania czci Matce Boskiej. Zamieściła
na swej stronie internetowej wizerunki najbardziej czczonych w prawosławiu
ikon maryjnych, na przykład Matki Bożej Kazańskiej czy Matki Bożej Smoleń­
skiej. Wszystko to — w kontekście pielgrzymek, jakie odbyły się w 2008 roku,
z błogosławieństwem Patriarchy Rosji i Wszechrusi, Aleksego II, z motywem
przewodnim „Pod gwiazdą Bogurodzicy”. Wyruszyły one z ośmiu miast (w tym
z Bamauł) w kierunku Moskwy. Według Anastazji, topografia miejsc, z których
wzięły swój początek, tworzy ośmioramienną gwiazdę, a taka gwiazda jest od­
wiecznym symbolem Matki Bożej. Ale najbardziej znamienne jest to, iż jeden
z jej promieni wskazał na Bamauł, miasto, w którym żyje Anastazja i dzieli się
z ludźmi swym twórczym i uzdrawiającym promieniem. Główna ikona towarzy­
sząca ośmiu pielgrzymkom, Matki Bożej Kazańskiej, została przekazana jednej
z cerkwi w Bamauł. Tak wielkie wydarzenie jest według uzdrowicielki dowodem
11
Najbardziej znany ruch w obrębie kultu maryjnego w Rosji to Cerkiew Matki Bożej Samodzierżawnej (Centrum Bogurodzicy). Jej założyciel, „ojciec Joan”, doświadczył w 1984 r. objawienia ikony
Matki Bożej w Smoleńsku. Później objawienia powtarzały się i były przez niego spisywane oraz pu­
blikowane jako „objawienia Trzeciego Testamentu”. Matka Boża zapowiedziała, iż zasiądzie na tronie
Nowej Świętej Rusi, która ma odegrać kluczową rolę w dziejach ludzkości. Trzecie Tysiąclecie będzie
czasem panowania Maryi (Pawluczuk 1998: 217-218; Dvorkin 2002).

Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji

127

na to, iż Anastazja otrzymała „najwyższe błogosławieństwo” i została wyposażo­
na w „najwyższe duchowe pełnomocnictwa”.
Sama określa siebie jako „duchowego nauczyciela” i „proroka”. Należy za­
znaczyć, że instytucja przewodnictwa duchowego jest głęboko zakorzeniona nie
tylko w religiach Wschodu, lecz także w prawosławiu12.
Z okazji Dnia Matki Świata (16 kwietnia) Anastazja zachęca do czczenia
wszystkich żeńskich bóstw, zarówno Bogurodzicy, jak i hinduskiej bogini Kali
czy buddyjskiej Tary, gdyż „Matka Świata posiada wiele imion”. W Epoce Wod­
nika to kobieta powinna poprowadzić mężczyznę i całą ludzkość w kierunku du­
chowego rozwoju. Guz umieściła na swojej stronie kopię obrazu Rericha „Matka
Świata” z 1924 roku. Jest to obraz-ikona Wielkiej Bogini, której namalowanie
zlecił mu jakoby „Wielki Władyka” mitycznej krainy Szambali — Majtreja.
Z kolei kompozycja obrazu została podpowiedziana jego żonie Helenie we śnie.
Wizerunek przywodzi skojarzenia zarówno z prawosławnymi ikonami Matki
Bożej, jak i medytującym Buddą. Anastazja zapewnia, iż ikona ta wyraża wiel­
ką, ezoteryczną tajemnicę, która zostanie objawiona ludzkości właśnie w Epoce
Wodnika, kiedy panowanie obejmie Matka Świata, duchowa matka Chrystusa
i Buddy, których posłała na ziemię. Przekazała ona Rerichowi posłanie dla ludz­
kości, które zawarł w swej „Agni jodze”. Zapowiedziała, iż jej promień dotknie
serc i umysłów ludzi, dzięki czemu zostaną oni przeobrażeni. Pojawia się tu także
biblijny motyw nastania nowej ziemi i nowego nieba. Jednak Matka Świata, we­
dług tych przekonań, ukrywa swoje oblicze i prawdziwe imię. Dlatego „Wielka
Kosmiczna Trójca” składająca się z Ojca, Matki i Syna została w chrześcijań­
stwie zamieniona na Ojca, Syna i Ducha św. Chrześcijaństwo, będące religiąpatriarchalną, utraciło prawdziwe wyobrażenie o Kosmosie, który dla swego prze­
obrażenia potrzebuje dwóch pierwiastków: męskiego i żeńskiego. Matka Świata
jest tym samym, co Bóg i Syn13. Co jakiś czas wysyła na ziemię swych awatarów,
którzy posługują się jej twórczym promieniem. Można się domyślać, iż za takie­
go awatara uważa się Anastazja.
Dla koncepcji Ery Wodnika podstawowe znaczenie ma astrologia. Zwolenni­
cy astrologii wierzą, że położenie pewnych planet w stosunku do miejsca, gdzie
rodzi się człowiek, determinuje jego charakter oraz przyszłe losy (Zamojski
2002: 177-178). W pewnych kręgach współczesnego rosyjskiego społeczeństwa
astrologia cieszy się dużym zainteresowaniem. Popularne są audycje telewizyj­
ne, w których przedstawia się prognozy dotyczące losów zarówno pojedynczych

12W Rosji, zgodnie z tradycją wschodniochrześcijańską rolę przywódców duchowych pełnili star­
cy. Instytucja „starcostwa” pojawiła się w Rosji w momencie wprowadzenia chrześcijaństwa. Starzec
to człowiek dojrzały duchowo, głęboko zanurzony w rzeczywistość mistyczną prowadzący ascetyczny
tryb życia. Z tej instytucji zrodziły się w Rosji formy życia monastycznego. Z ich porad korzystał za­
równo prosty naród, jak i intelektualiści, a także rodzina carska (zob. Kwiecień 2000; Przybył 1999).
13 O archetypie Wielkiej Bogini czy Wielkiej Matki, a także o psychologii Trójcy Św. pisał C.G. Jung,
który zresztąjest uważany za jednego z prekursorów New Age (zob. Jung 1993).

128

Anna Mrozowicka

osób, jak całego kraju. Także służby specjalne posiadają swoje tajne biuro pro­
gnoz astrologicznych (Dvorkin 2002).
Odwołania do astrologii i numerologii są wykorzystywane przez Anastazję
w celach autoreklamy. Jeden z „czcicieli” poddał interpretacji datę oraz okolicz­
ności jej narodzin. Według autora (czy samej Anastazji) nieprzypadkowo urodziła
się ona 3 października 1957 roku, o trzeciej w nocy, gdyż dzień następny — 4 paź­
dziernika — zapoczątkował wielkie wydarzenie ery kosmicznej, kiedy to pierwszy
sztuczny sputnik znalazł się na Księżycu. Również godzina trzecia ma tu wymiar
symboliczny, gdyż o tej właśnie porze Chrystus skonał na krzyżu. Jest to czas gra­
niczny pomiędzy światłem a mrokiem, kiedy siły dobra i zła walczą ze sobą. Mało
tego, autor doszukuje się analogii pomiędzy datami narodzin Anastazji i Najświęt­
szej Maryi Panny, gdyż 3 października to według kalendarza starego stylu 20. dzień
tego miesiąca, czyli Święto Narodzin Maryi Panny. Poza tym, według podanych in­
formacji, przyjście na świat bohaterki poprzedziło pojawienie się na niebie komety.
Takie okoliczności towarzyszą tylko narodzinom ludzi niezwykłych, mających wy­
wrzeć decydujący wpływ na losy ludzkości. Dodatkowo Anastazja jest zodiakalną
Wagą a według zwolenników idei Nowej Ery Wodnik oraz Waga to „astralni kura­
torzy Rosji”. Zauważalne są też odnośniki do kalendarza wschodniego, gdzie Waga
w sensie ezoterycznym ma symbolizować prawo karmy. Z kolei według kalendarza
chińskiego, Guz jest zodiakalnym Ognistym Kogutem, który według tamtejszych
ludowych wierzeń rozprasza siły ciemności i demony.
Poddano też interpretacji imiona bohaterki. Widoczne sątutaj odwołania do histo­
rycznej tradycji starożytnej Rusi, a nawet do pogaństwa. Jej „fizyczne imię” — Olga,
nie zostało nadane przypadkowo. Autor wyjaśnienia powołuje się na prawosławnego
starca, niejakiego Floreńskiego, zauważającego, że Olga to imię historyczne, które
znalazło ważne miejsce w rosyjskiej kulturze i metafizyce. Pochodzi ono od staroskandynawskiego imienia Helga, oznaczającego osobę świętą. Imię Olga nosiła też
wielka księżna Rusi Kijowskiej, która wprowadziła na tę ziemię chrześcijaństwo.
Symboliczne znaczenie ma także „otcziestwo” Olgi Guz, pochodzące od imienia
Anatolij, oznaczającego w języku greckim wschód lub Azję Mniejszą. Natomiast
Anastazja to imię uzdrowicielki „w bardziej subtelnym planie”. W historii Rosji było
wiele wybitnych Anastazji. Przykładem może być córka ostatniego cara z dynastii
Romanowów, która według legendy uniknęła śmierci z rąk bolszewików.
Wspomniana już stereotypizacja symboli dotyczy także opowieści inicjacyj­
nych o wielkich postaciach. Jak widać, jest ona obecna także w zmityzowanej
historii Anastazji.
Rozważając zjawisko popularyzacji postaci takich jak Anastazja, warto od­
wołać się do koncepcji „niewidzialnej religii” Thomasa Luckmanna. Staje się
ona niewidzialna dlatego, iż zanika w instytucjach publicznych, a przenosi się do
wtórnych, o niskim stopniu instytucjonalizacji, czyli klubów, fundacji, ośrodków
zdrowia holistycznego. Takiej religii bliżej właśnie do ośrodka medycyny nie­
konwencjonalnej lub kursu jogi niż do budynku kościoła. Tradycje traktowane

Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji

129

są jako narzędzie, jako coś, co ma pomóc, stają się zdegradowanymi rytuałami.
O stosunku do nich świadczą chociażby nazwy zajęć: warsztaty, kursy (Luckmann 2006: 33-40; Kubiak 2005: 110, 113-114).
Według Haritonovej jedną z przyczyn powstawania tego rodzaju organiza­
cji w Rosji jest likwidacja wcześniejszych form zrzeszania się, choćby rodzaju
kołchozów. Wskutek tego ludzie zostali pozostawieni samym sobie, bez oparcia
(Haritonova 2003: 63).
Czytelnicy wierszy oraz pacjenci naszej bohaterki założyli „Klub Prawdzi­
wych Przyjaciół Anastazji”. W ośrodku „Ekologia Duszy” odbywają się spot­
kania z nią oraz wykłady. Zwolennicy, rzeczywiści bądź wykreowani, określa­
ją Anastazję typowo religijnymi terminami, takimi jak „pocieszyciel ludzkich
dusz”, „duchowy nauczyciel”, „przewodnik duchowy”, „wielki poświęcony”,
„prorok”, „człowiek przyszłości”. Przedstawiana jest jako zwiastun nowej epoki,
Mesjasz zapowiadany przez licznych proroków, mający przybyć w epoce otwar­
cia ludzkich serc poprzez twórczość i sztukę. Dowodem tego ma być niebywa­
ły w ostatnich latach rozwój talentów artystycznych w Bamaule. Podobno pod
wpływem napisanych przez Anastazję bajek dzieci zaczynają w wieku trzech lat
samodzielnie czytać, pisać oraz tworzyć poezję. Informatorki, członkinie „Klubu
Prawdziwych Przyjaciół Anastazji”, podkreślały błogosławiony wpływ jej poe­
zji. „Jak się czyta, w sercu robi się lżej”.
Niektórzy pacjenci widzieli Anastazję we śnie. Przychodziła na przykład do
ciężko chorych, leżących w szpitalnej sali, aby ulżyć im w cierpieniu. Twierdzą,
że odczuli na sobie lecznicze działanie jej „uzdrawiającego promyka”, ocaliła
ich i przywróciła do życia. Spotykamy się także z postrzeganiem jej osoby jako
Zbawiciela. Jej słowa działają oczyszczająco na duszę człowieka, a także odmładzająco. Z twarzy ludzi znikają zmarszczki, a z włosów siwizna14. Jedna z informatorek stwierdziła, że leżąc w szpitalu po ciężkiej operacji i walcząc o życie,
doświadczyła wizji w postaci Anastazji, która powiedziała je j: „Grimma, będziesz
żyć”. Wówczas kobieta wyzdrowiała. W dowód wdzięczności napisała poemat,
który został wykorzystany jako tekst pieśni na cześć Anastazji. Rozbrzmiewała
ona z magnetofonu podczas uroczystości urodzinowej przy „alei imiennej”.
W duchowości New Age to jednostka decyduje o swoim wyznaniu, dobiera so­
bie indywidualne mitologie. Paul Heelas wprowadził pojęcie „samoreligijności”,
które nalepiej obrazuje to zjawisko. Wewnętrzny głos jest największym autoryte­
tem. Podstawowym kryterium wyboru jest duchowa biografia jednostki. Według
Luckmanna najważniejszą cechą „niewidzialnej religii” jest jej „prywatyzacja”.
Tutaj decydującą rolę odgrywa potrzeba empirycznego doświadczenia sacrum.
Stąd przekonanie niektórych o odkryciu w sobie zdolności paranormalnych. Pole
religijne osoby składa się z ważnych dla niej przeżyć i spotkań czy fragmentów
14
Przypomina to popularne w Polsce na początku lat 90. audycje uzdrowiciela Anatolija Kaszpirowskiego. Przyciągały one wówczas rzesze telewidzów. Niektórzy z nich z całym przekonaniem twierdzili,
iż seanse działają na nich uzdrawiająco (Piątkowski, Jezior, Ohme 1993).

130

Anna Mrozowicka

przeczytanych książek, jest ono utkane z wielu wątków. Sacrum z kolei zostaje
przenoszone do domów, gdzie źródłem kontaktu z nim są podręczne biblioteczki
życia duchowego (Luckmann 2006: 23-26; Kubiak 2005: 106-108, 112).
Wizerunek Anastazji w oczach jej zwolenników jest kształtowany poprzez
jej twórczość, indywidualne bądź grupowe spotkania, a przede wszystkim treści,
jakie wykorzystuje ona w swej autopromocji.

Komercyjna strona działalności Anastazji
Guz prowadzi ośrodek duchowo-uzdrowicielski „Ekologia Duszy”, znajdu­
jący się w centrum Bamauł. Lansuje siebie nie tylko jako bioenergoterapeutkę,
lecz także poetkę, a jej twórczość ma w przekonaniu czytelników i pacjentów
moc leczniczą. Anastazja prosi o sponsoring, który miałby ułatwić jej wydawanie
kolejnych tomów poezji. Wizyty w jej ośrodku są płatne. „Klub Prawdziwych
Przyjaciół Anastazji” działa również na zasadzie klubu literackiego.
Treści, które wykorzystuje Guz, mają na celu pozyskanie potencjalnych „pacjentów”/klientów. Jest to zgodne z tendencjami ruchów New Age, w których za­
równo religia, jak i praktyki terapeutyczne zostały poddane urynkowieniu. Drogą
rozpowszechniania duchowego rozwoju jest konsumpcja. Uczestnicy nabywają
duchowość, płacąc za udział w kursach, warsztatach, festiwalach, kupując książki
czy magiczne przyrządy. Badacze New Age podkreślają zjawisko pluralizmu re­
ligijnego oraz „duchowego supermarketu”, w którym każdy konsument wybiera
taki produkt, jaki mu odpowiada bądź łączy elementy kilku z nich. Warto dodać,
że literaturę New Age cechuje eklektyzm; występuje w niej zjawisko mieszania
gatunków: religijnego z paranaukowym, magicznym, artystycznym, psychotera­
peutycznym i marketingowym (Kubiak 2005: 92-94, 120). Także w treści wier­
szy Guz zawarty jest przekaz o charakterze synkretycznym, czerpiący z różnych
światopoglądów. Są w niej obecne elementy okultystyczne oraz odwołania do
symboli chrześcijańskich, takich jak Biblia czy krzyż.
Komercyjne podłoże ma konflikt, w jaki wdała się Anastazja z Włodzi­
mierzem Megre. Jest to pseudonim autora serii ksiażęk o pustelniczce z tajgi
— Anastazji, która przybyła do ludzkości z innej planety, by przynieść jej swe
zbawcze przesłanie. Książki te odniosły w całej Rosji ogromny sukces komer­
cyjny. Gatunkowo odnoszą się do powieści fantasy, lecz siła ich oddziaływania
na społeczeństwo okazała się niezwykła. Konflikt wynikł z tego, iż pustelnica,
podobnie jak Anastazja, posługuje się uzdrawiającym promieniem. Jak twierdzi
Guz, nie słyszał o nim nikt, dopóki ona nie wydała swego tomiku Uzdrawiają­
cy promyk, co miało miejsce kilka lat wcześniej, nim Megre zaczął publikować
swe powieści. Guz zarzuca mu kradzież idei. Jak wyjaśnia, znajomość promieni
należy do wiedzy ezoterycznej, dostępnej tylko wtajemniczonym, wielkim na­
uczycielom ludzkości, do których zalicza samą siebie. Megre zapożyczył od niej

Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji

131

podstawowe idee, przekazywane przez jego bohaterkę, Anastazję z tajgi. Olga
Guz zapewnia, iż to ona jest prawdziwą Anastazją, a pustelnica w tajdze nie ist­
nieje. Zwraca się do czytelników Megre z apelem o zaprzestanie kupowania jego
książek. Zestawia cytaty ze swojej twórczości z odpowiednimi fragmentami ksią­
żek Megre. Rzeczywiście, można dostrzec zbieżności, choć kwestia, kto dokonał
plagiatu, wciąż pozostaje otwarta. Co prawda książki napisane przez Guz zostały
wydane przed pojawieniem się na rynku serii Megre, lecz do momentu, kiedy
jego bohaterka stała się sławna, Guz nie nazywała siebie Anastazją.
Widzimy tutaj walkę o klienta oraz o prawo do rozpowszechniania pewnych
idei. Mówi się nawet, że w ruchu „anastasistów”15 nastąpił rozłam. Ujmując
zjawisko w kategoriach religijnych, można stwierdzić, iż jest to „walka o rząd
dusz”.
Na stronie internetowej Anastazji możemy odnaleźć również negatywne opi­
nie o niej i jej działalności, które oczywiście są tu kontestowane i podważane.
Informacyjno-konsultacyjne centrum św. Irineja Liońskiego w Nowosybirsku,
śledzące działalność sekt w Rosji, otrzymało od jednego z mieszkańców Bamauł
— Wiaczesława Czemowa oskarżający list pod adresem Anastazji i jej zwolen­
ników. Autor zarzuca jej założenie szkodliwej społecznie sekty, dając przykłady
form „psychomanipulacji”, jakie stosuje. Twierdzi, iż „organizacja” Guz powin­
na znajdować się pod stałą obserwacją i kontrolą owej instytucji.
Przykładów takiej „duchowej przedsiębiorczości” jest w Rosji dużo więcej.
W większych miastach Federacji działa sieć sklepów o nazwie „Żywa Księga”.
Została ona otwarta przez Jewdokiję Marczenko, założycielkę ruchu „Rytmologia”. Podobnie jak anastaziści jest to organizacja o proweniencji New Age. Głosi
idee schyłku Ery Ryb i nastania Epoki Wodnika, którego siłąjest czas. Każde wy­
darzenie to dla człowieka znak, który należy odczytać16. Odwiedziłam ich punkt
sprzedaży w Nowosybirsku, gdzie znalazłam bardzo dużo książek. Ekspedientka
twierdzi, iż Marczenko wydała już 200 tytułów. Poza tym w sprzedaży znajduje
się wiele płyt DVD z zapisem spotkań autorki z czytelnikami praktykującymi rytmologię, a także kasety i ulotki. Instytut Rytmologii w Sankt Petersburgu wydaje
też miesięcznik „Ritmovremia” („Rytmoczas”).
Na podstawie moich obserwacji mogę również powiedzieć, iż duchowość zo­
stała „ubazarowiona”. Podczas pobytu w kurorcie Biełokuricha (Ałtajski Kraj)
spotkałam na bazarze „uzdrowiciela”, który przy jednym ze stoisk oferował swe
15Treść książek Megre stała się inspiracją do powstania nowego ruchu religijnego w Rosji, nazywa­
nego ruchem anastazistów, inaczej określanego jako Dzwoniące Cedry Rosji. Druga nazwa bierze się
stąd, iż Anastazja żyjąca w tajdze przekonuje Rosjan o cudownym i zbawiennym działaniu cedru. Idee
rozpowszechniane w książkach doprowadziły niemal do narodowego zrywu. Zgodnie z zaleceniami
„misjonarki z kosmosu”, Rosjanie zaczęli zakładać „rodowe osady”, w których zamierzają odradzać
tradycję słowiańską a tym samym — rosyjską rodzinę i państwo. Odwiedziłam taką osadę podczas
pobytu w Ałtajskim Kraju. Kilka osób wynajęło dom we wsi Pieriekop, gdzie rozpoczęto prace nad
stworzeniem Centrum Kultury Słowiańskiej.
16Informacja od pracownicy księgami „Żywa Księga” w Nowosybirsku.

132

Anna Mrozowicka

usługi w następującym zakresie: zdjęcie złej aury, odczynianie uroków, chiro­
mancja, różdżkarstwo. Na każdą z tych usług była wyznaczona konkretna cena.
Uzdrowiciel wystawił również kilka „certyfikatów” i „dyplomów” poświadcza­
jących jego umiejętności w tych dziedzinach. Nie jest to bynajmniej jednostkowe
zjawisko. O komercyjnym charakterze działalności współczesnych uzdrowicieli
w Rosji pisze na przykład Galina Lindquist (2001).
Popularnością wśród rosyjskich telewidzów cieszy się audycja zatytułowana
„Bitwa ekstrasensów”. Biorą w niej udział jasno widzowie oraz bioenergoterape­
uci z różnych części dawnego Związku Radzieckiego, gdzie przedstawiają liczne
dowody skuteczności swych praktyk. Program przybrał charakter telewizyjnego
show, prezentującego te postacie niczym gwiazdy estrady, które walczą o tytuł
„najlepszego ekstrasensa”.

Działalność uzdrowicielska Anastazji na tle medycyny
komplementarnej w Rosji
Poglądy Guz na temat uzdrawiania są wyraźnie nacechowane ideologią
Ery Wodnika, gdzie zmiana paradygmatu nastąpiła także w obrębie medycyny
i zdrowia. Jednym z prekursorów w tej dziedzinie był propagator „nowej fizyki”,
uprawomocniającej naukowo idee z kręgu New Age — Fritjof Capra. Medycy­
na Nowej Ery nazywana jest medycyną holistyczną, gdyż rozpatruje człowie­
ka jako całość — jedność duszy, umysłu i ciała. Jednostka jest traktowana jako
pole energetyczne, którego części składowe są wzajemnie powiązane. Dawniej
dominował paradygmat mechanistyczny, według którego człowiek był maszy­
ną, w której należy wymieniać poszczególne części składowe. Holizm zakłada
konieczność leczenia nie poszczególnych organów, lecz całego pacjenta, jego
umysłu, duszy i ciała. Te wzajemnie na siebie wpływające sfery kształtują jego
zdrowie i samopoczucie (Capra 1987: 418, 434-435). Według przekonań medy­
cyny holistycznej każdy człowiek dysponuje wewnętrzną siłą pozwalającą mu
samemu się uzdrowić. Proces ten nazywany jest też „samoreligijnością” bądź
„samouzdrawianiem” (Kubiak 2005: 42). Przyczyny chorób leżą często w na­
szych predyspozycjach psychologicznych i osobowościowych. Jeśli psychika
i duchowość są źródłem chorób, mogą one także stać się źródłem zdrowia. Dla­
tego sposobem na przywrócenie dobrego stanu zdrowia mogą być różne psychotechniki oraz techniki duchowe, takie jak relaksacja, medytacja oraz pozytywne
myślenie. Pacjent może wizualizować chorobę, mechanizmy obronne organizmu
oraz sposób, w jaki jąpokonuje.
Istnieje wiele metod alternatywnych, jak na przykład jasnowidzenie, diag­
nozowanie mediumiczne czy duchowe (Zamojski 2002: 213; Kubiak 2005:43).
Tutaj decydującą rolę odgrywa tak zwany przewodnik duchowy. W starożyt­
nych systemach leczniczych lekarz był mędrcem, który rozumiał, jak współgrają

Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji

133

wszystkie elementy składowe we wszechświecie (Capra 1987: 433). Stąd czę­
sto ąuasi-religijny charakter tych terapii. Uzdrowiciel posiada szczególną moc,
energię, za pomocą której może uleczyć chorego. Bywa on potem postrzegany
jako swego rodzaju nauczyciel, duchowy mistrz, który gromadzi wokół siebie
grono zwolenników oraz adeptów. Uczestnicy terapii oczekują często nie tyl­
ko uzdrowienia ciała, lecz także wybawienia duszy (Vemette 1996: 71-73, 84).
Luckmann te nowe koncepcje uzdrawiania umieścił w obszarze „niewidzialnej
religii”, a Marion Bowman — „nowej soteriologii” (Luckmann 2006: 33-40; Ku­
biak 2005: 43).
Zasadą holizmu kierują się wszyscy uzdrowiciele, bioenergoterapeuci i ekstrasensi, których ideologiczna podstawa działalności wpisuje się w nurt New
Age. W opracowaniach antropologicznych oraz socjologicznych dotyczących
różnych kierunków takiej medycyny (np. ziołolecznictwo, reiki oraz wiele in­
nych) spotykamy się z różnorodną terminologią. Oprócz pojęcia „medycyna ho­
listyczna”, pojawia się medycyna naturalna, tradycyjna, alternatywna czy kom­
plementarna. Tradycyjnymi formami leczenia są przecież indyjska Ajurweda
czy chińskie Tai-chi. Jednak owe starożytne systemy nie pozostały niezmienne,
a podlegały transformacjom poprzez ich adaptacje do euroamerykańskiego krę­
gu kulturowego, wchłaniając nowe elementy (Penkala-Gawęcka 2006: 23-24;
Kubiak 2005: 44-46). Należy zwrócić uwagę na różnorodne pochodzenie tych
niekonwencjonalnych metod. Mogą to być praktyki magiczne wywodzące się
z lecznictwa ludowego, wschodnie metody leczenia stanowiące integralne syste­
my duchowo-lecznicze (Hatha Joga, Ajurweda) czy wynalezione na Zachodzie
niekonwencjonalne formy terapii, jak na przykład mesmeryzm czy homeopatia.
Wielu terapeutów czerpie z kilku źródeł, co prowadzi do eklektyzmu ich prakty­
ki. Można tu mówić także o swoistej „orientalizacji” Zachodu (Penkala-Gawęcka
2006: 30-31).
Wszelkie dawne praktyki lecznicze, zwane obecnie tradycyjnymi czy alter­
natywnymi, wpisujące się w nurt New Age, były w swej oryginalnej postaci
zintegrowanymi systemami. Tak na przykład Huna, wiedza tajemna kahunów
z Polinezji, była jednocześnie systemem religijnym, filozoficznym oraz leczni­
czym. Dlatego bardziej adekwatnym terminem dla określenia ich istoty jest nie
leczenie, lecz uzdrawianie. Stosowane jest ono przez antropologów dla określe­
nia różnych alternatywnych form leczenia, zwłaszcza w odniesieniu do tak zwa­
nego uzdrawiania duchowego. Jest ono zdecydowanie bliższe sferze religijnej niż
medycznej, gdyż odwołuje się do wiary w bóstwa, duchy opiekuńcze lub czerpie
z praktyk magicznych. W związku z tym spotykamy się także z pojęciem medy­
cyny magicznej bądź sakralnej (zob. Penkala-Gawęcka 2006: 26).
Pod koniec XX wieku, na tle przemian społecznych, politycznych oraz tak
zwanej nowej fali kultury w Rosji, zaczęły się aktywnie rozwijać nowe metody
uzdrawiania. Obejmują one przeróżne, powyżej opisane formy, zarówno lokalne,
ludowe, jak i tradycje orientalne. Nowa fala kultury związana jest ze wspomnia-

134

Anna Mrozowicka

nym już renesansem wiedzy ezoterycznej oraz rosnącym zainteresowaniem reli­
gią i kulturą tradycyjną. Początki badań nad tego typu praktykami uzdrowicielskimi w Rosji przypadały na lata 70. XX wieku, kiedy to grupa lekarzy podjęła
się studiowania medycyny niekonwencjonalnej w ramach swej praktyki klinicz­
nej. W 1987 roku z inicjatywy Ministerstwa Zdrowia ZSRR oraz Związku Inży­
nierów ZSRR utworzono Wszechradzieckie Centrum Naukowo-Badawcze nad
Medycyną Tradycyjną. Instytucja ta pracowała również nad prawnym uznaniem
niekonwencjonalnych praktyk uzdrawiania i przygotowała do ich wykonywania
około 6 tysięcy uzdrowicieli.
W 1990 roku utworzono Wszechrosyjskie Profesjonalne Zrzeszenie Medycz­
ne Specjalistów Tradycyjnej Medycyny Ludowej i Uzdrowicieli, które zajmuje
się licencjonowaniem i liczy ponad 1000 aktywnych członków (Larionova 2005:
134-136). Dla otrzymania licencji niezbędne jest wykształcenie medyczne na po­
ziomie przynajmniej średnim. Od owego czasu zaczęły działać różne ośrodki
szkoleniowe, które dają podstawowe przygotowanie medyczne i wydają certyfi­
katy przyznające tytuł uzdrowiciela, bioenergoterapeuty itp. Licencja daje prawne
pozwolenie na reklamowanie się, prowadzenie własnej praktyki oraz zatrudnie­
nie w instytucjach medycznych (Lindquist 2001: 3). Do popularności alternatyw­
nych praktyk leczniczych przyczyniają się również środki masowej informacji,
które rozpowszechniają literaturę na ten temat, reklamują kursy i szkolenia. Al­
ternatywne metody uzdrawiania zostały zalegalizowane prawnie, a w 2002 roku
Ministerstwo Zdrowia Federacji Rosyjskiej utworzyło stanowisko głównego spe­
cjalisty ds. medycyny tradycyjnej (Larionova 2005:135, 138).
Jedną z przyczyn, dla których państwo zdecydowało się na uprawomocnienie
praktyk uzdrowicieli, była konieczność obniżenia kosztów wydatkowanych na
podstawową opiekę medyczną w placówkach państwowych (zob., w odniesieniu
do Kazachstanu, Penkala-Gawęcka 2006: 27-28).
W rezultacie wykształciła się różnorodna formacja „specjalistów-magików”
i „uzdrowicieli”. Wśród nich spotyka się również przedstawicieli medycyny ofi­
cjalnej, którzy przystosowali się do nowych warunków życia i zdecydowali się na
świadczenie alternatywnych wariantów usług medycznych. Wśród uzdrowicieli
znajdziemy też przedstawicieli inteligencji, którzy w okresie radzieckim zgłębia­
li wiedzę ezoteryczną oraz wschodnie systemy duchowego rozwoju. Wykorzy­
stali je następnie zręcznie po upadku starego systemu, znajdując w tych nowych
okolicznościach wygodne miejsce dla siebie i swych zainteresowań (Larionova
2005: 135).
Jak słusznie zauważył prekursor medycyny holistycznej, Capra, każdy system
opieki zdrowotnej wyrósł z dziejów danej kultury i ulega zmianom pod wpływem
okoliczności ekonomicznych, filozoficznych i religijnych. Zmiana paradygmatu
w opiece zdrowotnej powinna polegać na sformułowaniu nowych modeli poję­
ciowych, stworzeniu nowych instytucji i wprowadzeniu nowej polityki ochrony
zdrowia (Capra 1987: 432, 463).

Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji

135

W czasie opisanych powyżej transformacji społeczno-kulturowych w Rosji
działalność uzdrowicielską rozpoczęła Anastazja. Opracowała koncepcję uzdra­
wiania, czerpiąc po trosze z wielu systemów duchowo-leczniczych. Swoją me­
todę nazywa „twórczością” oraz „chrześcijańsko-kosmiczną miłością i harmo­
nią”. Skuteczność tego procesu zależy przede wszystkim od rozwoju duchowego.
Anastazja twierdzi, że nadejdzie czas, kiedy medycyna, religia i nauka staną się
jednym, powtarza koncepcje holistyczne, podkreślając, że człowiek jest częś­
cią kosmosu (Mikolas 1993). Guz twierdzi, że nie leczy, a uzdrawia. Nie stosuje
w terapii żadnych leków ani ziół, uzdrawianie nazywa duchowym oczyszcze­
niem poprzez medytację i poezję mantryczną. Jest to klucz do poznania siebie
i swojego wewnętrznego Ja. W istocie człowiek leczy się sam. Anastazja utrzy­
muje, że jej poezja, będąca kombinacją określonych dźwięków oraz wewnętrz­
nych wibracji, działa oczyszczająco. Czytając ją, ludzie płaczą, pozbywają się
negatywnych emocji, stanów nerwicowych, przez co leczą się z wielu chorób17.
Anastazja posługuje się w praktyce leczniczej także wodą naładowaną własną
energią, która podobno leczy niczym cudowne, uzdrawiające źródełko. Poza tym
woda ta posiada jakoby zdolność materializacji. Może się w niej pojawić piasek
bądź kamienie, w zależności od tego, na jakie schorzenie cierpi dany pacjent
(Bot’eva 1996).
Jak powiedziała dziennikarce krajowej gazety „My i zdorov’e”, na jej dyplo­
mie napisano, że jest eks ti -ase/?.ve/« - inst ru kto re m międzynarodowej kategorii. Po­
siada nie tylko prawo zajmowania się praktyką uzdrawiającą, lecz także przygo­
towywania przyszłych adeptów oraz wydawania dyplomów. Ona sama otrzymała
certyfikat od Międzynarodowego Zrzeszenia Medycznego „Europa” w Kijowie.
Na początku lat 90. w Rosji nie wydawano licencji zezwalającej na pracę w cha­
rakterze ekstrasensa, lecz dla prowadzenia tego typu działalności należało uzy­
skać oficjalne pozwolenie, pod groźbą odpowiedzialności karnej. Dlatego Guz
pojechała na Ukrainę, gdzie zdobyła dyplom, dzięki czemu została członkiem
Międzynarodowego Zrzeszenia Medycyny Ludowej (Bot’eva 1996). Anastazja
podaje także, żejakojedna z pierwszych otrzymała w 1993 roku licencję na pracę
jako bioenergoterapeutka, przedstawiając komisji udokumentowane medycznie
rezultaty swojej pracy. Zapewnia także, że przeszła komisyjne, psychologiczne
testy osobowości określające jej zdolności do pracy z ludźmi. Przez sześć lat
pracowała w Medyczno-Psychologicznym Centrum „Interwał” u głównego psy­
chiatry Ałtajskiego Kraju — Leonida Jermołajewa. Ośrodek ten specjalizował się
głównie w leczeniu uzależnień za pomocą hipnozy (Novikova 1992).
Podczas osobistej rozmowy z Jermołajewem uzyskałam potwierdzenie, iż rze­
czywiście w tym ośrodku w latach 90. pracowała Olga Guz, lecz nie przypomina
on sobie, aby wykazywała jakieś szczególne zdolności. Objaśnił mi także, w jaki
sposób na początku lat 90. prowadził badania mające na celu odkrycie zdolności
17Anastazja porównuje się do greckiego bożka Orfeusza, który leczył za pomocą muzyki i poezji.

136

Anna Mrozowicka

uzdrowicielskich u konkretnych osób. Szukał drogi uprawniającej do nadawa­
nia licencji uzdrowiciela, której uzyskanie zezwalałoby urzędowo na prowadze­
nie własnej praktyki. Przetestował 200 osób, z których odrzucił 100. Następnie
wybrał dziesięć, które poddał testom na oddziale onkologicznym. Tylko sześć
potrafiło wskazać bezbłędnie miejsce, w którym znajduje się guz. Lekarz dodał
jeszcze, iż ich ręce emanowały niekiedy takim żarem, iż nawet przy 40 stopniach
mrozu mogli chodzić bez rękawiczek18.
Na swojej oficjalnej stronie Guz zapewnia, że w latach 90. otrzymała od głów­
nego psychoterapeuty kraju, Walerego Mironowa, pozwolenie na pracę z ludź­
mi za pomocą biblioterapii. Sam Mironow nie potwierdził jednak tej informacji,
twierdząc, że nigdy nie miał prawa wydawania tego rodzaju pozwolenia, i nigdy
z nią nie pracował. Takie zezwolenie może wydać tylko specjalna Lekarska Ko­
misja Licencyjna konkretnego subiektu Federacji Rosyjskiej19.
Galina Lindquist, która prowadziła w Rosji badania na temat działalności
uzdrowicieli, wymienia, w ślad za Maxem Weberem, trzy typy legitymizacji tera­
pii alternatywnych: racjonalno-legalną tradycyjną i charyzmatyczną. Legalizacja
racjonalno-prawna, przez instytucje państwowej opieki zdrowotnej, umieszcza
system zdrowotny w kontekście nowoczesnej biurokracji, racjonalnej epistemo­
logii oraz redukcjonistycznej i mechanistycznej kosmologii. Kompetencje uzdro­
wicieli orzekane są na podstawie egzaminów, w wyniku których otrzymują oni li­
cencje od instytucji ustanowionych przez państwo. Właśnie ten typ legitymizacji
jest bardzo ważny we współczesnej Rosji. Jego ideologiczna perswazja polega na
tym, że posługuje się on autorytetem państwa, biomedycyny oraz nauk ścisłych,
które to dziedziny określają ramy światopoglądowe społeczeństwa. Uzdrowiciele
przedstawiają certyfikaty wydane przez komisje licencyjne, ich gabinety bywają
wyposażone w nowoczesną aparaturę diagnostyczną (Lindquist 2001: 4, 7).
Anastazja powołuje się na autorytet medycyny oficjalnej, przytaczając rze­
kome opinie psychiatry oraz psychologa na temat jej zdolności terapeutycznych,
a także zapewniając o posiadaniu dyplomów przyznanych jej przez oficjalne in­
stytucje. Prezentując swoje poglądy, powołuje się na „najnowsze odkrycia nauk
ścisłych”. Dodam, iż podczas mojej wizyty w ośrodku prowadzonym przez Ana­
stazję nie dostrzegłam żadnych certyfikatów, poza dyplomem potwierdzającym
jej udział w Jarmarku Syberyjskim. Jest to impreza komercyjna, na której Guz
reklamowała swoje usługi oraz tomiki poezji.
Rozważając charyzmatyczny sposób legitymizacji, należy się zastanowić,
w jaki sposób dany uzdrowiciel zdobywa autorytet jednostki wybitnej, to zna­
czy, w jaki sposób sytuuje siebie w systemie wiedzy i siły. Jak zauważa Galina
Lindquist, alternatywne praktyki medyczne odzwierciedlają szersze, złożone sy­
stemy władzy i siły, wiążą się z transformacjami kulturowymi i społecznymi.
18 Rozmowa przeprowadzona 7 listopada 2008 r. w Centrum Medycznym „Interwał”.
19 Rozmowa przeprowadzona w Centrum Psychologicznym, 27 października 2008 r.

Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji

137

Według Webera, charyzmatyczna siła polega na pełnym afektacji oddaniu się
autorytetowi jednostki, a uzależnienie od niej postrzegane jest jako inspirujące.
Badania etnograficzne wykazały, że owa charyzmatyczna osoba jest w leczeniu
nie-biomedycznym najistotniejszym elementem w relacji terapeutycznej. Źród­
ła legitymizacji, związane z autorytetem, nie są ściśle określone, lecz zmienne
w zależności od sytuacji politycznej i kulturalnej (Lindquist 2001: 4).
Anastazja, kreując swój autorytet jednostki charyzmatycznej, porównuje się
do wybitnych postaci rosyjskiego życia duchowego, czyli rosyjskich starców
bądź do legendarnej księżnej Olgi. Chcąc wzmocnić skuteczność autopromocji,
powołuje się także na symbolikę chrześcijańską.
Galina Lindquist zwraca uwagę na to, iż uzdrowiciele często cierpią na mitomanię. Są skrajnymi indywidualistami, którzy zmieniają narrację na temat swego
życia, na przykład podczas rozmowy z etnografem czy dziennikarzem (Lindquist
2001: 5). Prawidłowość ta sprawdza się również w przypadku Anastazji.
Warto dodać, że jedna z badaczek przeprowadziła wywiady z 1300 osoba­
mi spośród rosyjskich uzdrowicieli. Głównym celem badań było wykrycie ta­
kich osób, które rzeczywiście miały zdolności „ponadzmysłowe”. Według
jej danych, posiada je tylko 0,7 % badanych. Poza tym, ekspertyza psychologiczno-psychiatryczna wykazała, iż wielu z nich cierpi na zaburzenia psycho­
somatyczne, z których niektóre uniemożliwiają pracę z ludźmi (Haritonova
2006: 8-9).

Wnioski
Działalność Anastazji oraz treści, jakie rozpowszechnia, świadczą o kilku fak­
tach. Po pierwsze, jej głównym celem jest niewątpliwie pozyskanie klientów.
Wybrała ona takie wątki autopromocji, które mogą przyciągnąć znaczną część
rosyjskiego społeczeństwa.
Po drugie, wybór tych elementów był uwarunkowany treściami, jakie oferuje
współczesna kultura popularna w Rosji. Badania wykazują, iż idee Wodnika są
wciąż w Rosji żywe. Wypowiedzi rozmówców świadczą o znajomości literatury
ezoterycznej, idei kosmicznych oraz ekozoficznych. Nie powinno to jednak dzi­
wić w państwie, w którym również poważni naukowcy prowadzili badania paranaukowe. Rezultaty tych badań wpłynęły na treści przekazywane przez kulturę
popularną, a także na politykę zdrowotną. Wykorzystała je także Guz, starając się
legitymizować swoją działalność.
Nie można twierdzić, iż wszyscy Rosjanie uznają filozofię Nowej Ery za włas­
ną. Po upadku państwa komunistycznego z jego „religią marksistowską” naród
potrzebował nowej wiary. Nie wszyscy Rosjanie odczuli potrzebę zwrócenia się
ku Cerkwi prawosławnej, gdyż dla wielu z nich jest ona instytucją całkiem obcą
i nieznaną. Z kolei kosmizm można również nazwać „religią”, z którą spotkali

Anna Mrozowicka

138

się jeszcze w państwie radzieckim. Jednak Anastazja odwołuje się także do insty­
tucji prawosławnych, gdyż jeśli New Age to ideologiczny kolaż, to w rosyjskim
wariancie zawiera on także elementy chrześcijaństwa wschodniego. Mogą one
wzmacniać jej autorytet i wiarygodność.
Po czwarte, jako uzdrowicielka Anastazja zajmuje miejsce w pluralistycznym
systemie opieki zdrowotnej w Rosji. Pluralizm medyczny jest uwarunkowany
zarówno sytuacją polityczną, jak i ekonomiczną oraz ideologiczną. Najwyraźniej
w licencjonowaniu uzdrowicieli mają interes nie tylko oni sami, lecz również
urzędnicy, przedstawiciele medycyny oficjalnej i koncerny farmaceutyczne.
Pragnę złożyć podziękowania Pani Prorektor Państwowego Uniwersytetu Pe­
dagogicznego w Bamauł, prof. Tatianie Szczegłowej oraz prof. Irinie Nikulinie,
dzięki którym mogłam odbyć staż badawczy w Rosji.
Słowa kluczowe: N ew Age, Rosja, Ałtajski Kraj, kosmizm, holizm, medycyna komple­
mentarna, uzdrowiciele

B IB L IO G R A FIA
Andrusiewicz A.
1994
M it Rosji. Studia z dziejów i filozofii rosyjskich elit, t. 1-2, Rzeszów:
Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej.
B ot’eva O.
1996
Kto razrusit carstvo zla, „M y i zdorov’e” 20 (94), 24.05., www.anastasiais-me.ru/home/old/n22.htm (13.06.2009).
Capra F.
1987
Punkt zwrotny, przeł. E. Woydyłło, Warszawa: Państwowy Instytut Wy­
dawniczy.
Dvorkin A.L.
2002
Sektovedenie. Opyt sistematiceskogo issledovania, Niźnij Novgorod:
Izdatel’stvo vo ima knaza Aleksandra Nevskogo, http://pravbeseda.ru/library/index.php?page=book&id=929 (13.06.2009).
Haritonova V.I.
2003
Bez very i nadeźdy (k problem e vozrozdenia tradicionnyh religiozno-m agićeskihpraktik), „Etnografićeskoe obozrenie” 3, s. 60-83.
2006
Letnaa skola medicinskoj antropologii „Problemy integracii medicinskih
sistem ”, „Etnografićeskoe obozrenie” 2, http://joumal.iea.ras.ra/online
(13.06.2009).
Jung C.G.
1993
Archetypy i symbole: pism a wybrane, przeł. J. Prokopiuk, Warszawa:
Wydawnictwo „Czytelnik”.
Kiselev S.
1998
Ekologia dusy, „Priroda Kulundy” 1, 01.01., www.anastasia-is-me.ru/
home/old/n26.htm (13.06.2009).

Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji

139

Kubiak A.
2005
Jednak N ew Age, Warszawa: Wydawnictwo Jacek Santorski & Co.
Kwiecień M.
2000
Raskoł a prawosławna koncepcja starcostwa, „Europa Wschodu i Zacho­
du” 4, s. 64-70.
Larionova J.A.
2005
F enom en„ narodnogo celitel’s tva ” vRossii, w: V.V. Vasil’ev, L.T. Solovéva
(red.), Gumanitarnaa k u l’t ura i étnoidentifikaciá. Trudy molodyh ućenyh,
t. 2, Moskva: IEA R A N , s. 134-140.
Lindquist G.
2001
The Culture o f Charisma, „Anthropology Today” 17: 2, s. 3-8.
Luckmann T.
2006
Niewidzialna religia. Problem religii we współczesnym społeczeństwie,
przeł. L. Bluszcz, Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos” .
Mikolas O.
1993
Svetlyj krest, „M olodeź’ Altaá” 26, 25. 06., www.anastasia-is-me.ru/home/
old/n21.htm (13.06.2009).
Novikova O.
1992
Kogda serdce lübit, ono svetitsá, „M olodeź’Altaá” 34, 21.08., www.anastasia-is-me.ru/view.php?theurl=pressa/publikazij/cerdze.htm (13.06.2009).
Pawluczuk W.
1998
Ukraina. Polityka i mistyka, Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos” .
Penkala-Gawęcka D.
2006
M edycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji i presja globa­
lizacji, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.
Piątkowski W , Jezior J., Ohme R.
1993
Listy do Kaszpirowskiego. Spojrzenie socjologiczne, Lublin: Wydawnic­
two UMCS.
Przybył E.
1999
W cieniu Antychrysta. Idee staroobrzędowców w X V II w., Kraków: Zakład
Wydawniczy „Nomos”.
Rerich M.
1980
Ałtaj-Himalaje, przeł. E.P Melech, Warszawa: Państwowy Instytut
Wydawniczy.
Sołowiow W.
1998
Krótka opowieść o Antychryście, przeł. J. Posadzy, Wrocław: Wydawnic­
two „Lumen” .
Vemette J.
1996
New Age. Uprogu Ery Wodnika, przeł. J. Dembska, Warszawa: Wydawnic­
two „Verbinum”.
Vstreca vtoraá...
2001
Vstreca vtoraá, „Vstupaáv Eru Vodoleá”, „Reklama Ałtaj” 8 (20),http://www.
anastasia-is-me.ru/view.php?theurl=pressa/meet/meet2.htm (13.06.2009).
Vstreca tret’á...
2001
Vstreca tret’á, „Ekologia d u śy”, „Reklam aAłtaj” 12 (24), http://www.anastasia-is-me.ru/view.php?theurl=pressa/meet/meet3.htm (13.06.2009).

Anna Mrozowicka

140
Walicki A.
2005

Zarys myśli rosyjskiej od oświecenia do renesansu religijno-filozoficznego,
Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Zamojski A.
2002
N ew Age. Filozojia, religia i paranauka, Kraków: Zakład Wydawniczy
„Nomos” .
Źródła internetowe:
www.anastasia-is-me.ru ( 13.06.2009).

Anna Mrozowicka
N E W A G E ID EA S IN TH E CREATION OF TH E IM A G E OF A H E A L E R
IN R U SSIA . T H E C A SE OF A N A STA SIA FR O M ALTAI K R A I

(Summary)
The article presents the techniques o f self promotion used by healers in contemporary
Russia, notably a healer Anastasia o f Barnaul in Altai Krai. The author analyses the cultu­
ral context o f this phenomenon, and particularly the messages used by healers in creating
their image. These include mainly the popular New Age ideas spread by popular culture
(related to unconventional medicine, ufology, cosmism, astrology, religious syncretism)
and references to the Russian M essianic tradition. The terminology used by complemen­
tary medicine has its roots in occultist and parascientific nomenclature as well as in spe­
culations about potential „energy information fields” connected with the space research.
Besides, the article discusses the medical and legal context o f the phenomenon under
study, i.e. how healers are licensed by state authorities, and the relationship between re­
presentatives o f official medicine and complementary medicine. A commercial aspect o f
the activity o f healers in Russia has also been presented.

Key words: New Age, Russia, Altai Krai, cosmism, holism, complementary medicine,
healers