Cyfrowa Etnografia

53e8ebd7d04ddb152283b9c1218cee73.pdf

Media

Part of Władza i autorytet - przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym / LUD 2009 t.93

extracted text

Lud, t. 93, 2009

I. ARTYKUŁY

WOJCIECH DOHNAL
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza
Poznań

WŁADZA I AUTORYTET
PRZYWÓDZTWO POLITYCZNE
W UJĘCIU ANTROPOLOGICZNYM

Wprowadzenie
Antropologia polityczna jest subdyscypliną antropologii społecznej, której za­
sadniczym celem jest zrozumienie sposobu, w jaki polityka jest obecna i jak funk­
cjonuje w różnych społeczeństwach ludzkich. Z tego punktu widzenia jest ona
zatem bliska takim naukom, jak politologia, filozofia, psychologia czy socjologia
polityki. Jednak zbieżność przedmiotu zainteresowań nie oznacza, że dyscyplin
tych nie dzielą poważne różnice. Tym, co stanowi o specyfice antropologicznych
badań nad polityką, jest na pewno odrębność korzeni historycznych, stosowana
metodologia oraz, co wydaje się najważniejsze, sam sposób rozumienia polity­
ki. Mówiąc najkrócej, antropologia odrzuca pojmowanie polityki w kategoriach
formalnych struktur i instytucji oraz kwestionuje etnocentryczne przekonanie, że
jest ona domeną społeczeństw rozwiniętych, zaś idealną i właściwą formą orga­
nizacji politycznej jest państwo (zob. Herzfeld 2004: 175). Zamiast tego uznaje,
że polityka zawsze manifestuje się poprzez kulturę, dostrzec ją można w róż­
norodnych dyskursach i praktykach społecznych, które często wykraczają poza
konwencjonalnie rozumianą sferę polityczną.
Antropologia zrodziła się ze zderzenia świata europejskiego z kulturową od­
miennością, z doświadczenia inności i towarzyszącego mu dążenia do jej „oswo­
jenia” i zrozumienia. Od początku swego istnienia interesowała się ona tym,
co marginalne, skupiała uwagę na „egzotyce”, a głównym przedmiotem swo­

14

Wojciech Dohnal

ich badań uczyniła społeczeństwa przedindustrialne, zwane często pierwotnymi
czy prostymi, których kultura we wszystkich niemal aspektach różniła się od
znanych wzorców świata zachodniego. Dotyczyło to również polityki. Jej opi­
sanie i wyjaśnienie stało się głównym celem antropologii politycznej. Stąd też
zainteresowanie różnorodnością pierwotnych systemów politycznych, ich gene­
zą i przekształceniami, specyfiką obserwowanych instytucji, sposobami zdoby­
wania i sprawowania władzy, symbolicznym wymiarem polityki oraz sferą tak
zwanej kultury politycznej (Kwaśniewski 1987: 37). Wśród podejmowanych
zagadnień ważne miejsce zajmowały studia nad przywództwem. Miały one na
celu odkrywanie różnych instytucji i mechanizmów, które konstytuowały rządy
w społecznościach pierwotnych, analizę procesów podejmowania decyzji, za­
pewniania bezpieczeństwa oraz rozstrzygania sporów. Znamienne jest przy tym,
że w ujęciu antropologicznym przywództwo polityczne niemal od samego po­
czątku traktowane było jako struktura dynamiczna, aspekt całościowej praktyki
społecznej nierozerwalnie powiązany z innymi dziedzinami kultury, takimi jak
pokrewieństwo, religia, ekonomia czy prawo. Podejście takie znacząco różni się
od dominującej w naukach o polityce tradycji ujmowania przywództwa jako spe­
cyficznego zjawiska, ogniskującego się na władzy państwowej związanej z mo­
nopolem na legalne stosowanie przemocy i przymusu fizycznego (Kaczmarek
2000: 91).
Celem niniejszych rozważań jest prześledzenie historii antropologicznej re­
fleksji nad przywództwem politycznym oraz ukazanie zmieniających się sposo­
bów jego rozumienia na gruncie różnych orientacji teoretycznych. Uważam, że
dzięki umiejętności łączenia perspektywy mikropolitycznej, skupiającej uwagę
na konkretnym wymiarze lokalnym, z uogólniającą interpretacją teoretyczną, an­
tropologia polityczna może znacząco wzbogacić dorobek studiów nad przywódz­
twem, prowadzonych dotąd głównie przez przedstawicieli innych dyscyplin.

Początki badań nad przywództwem i polityką
Za datę symbolicznych narodzin antropologii politycznej uznaje się zwykle
rok 1940, kiedy to opublikowana została praca African Political Systems pod
redakcją Meyera Fortesa i Edwarda E. Evans-Pritcharda — pierwsza w dziejach
antropologii książka, która w całości poświęcona została analizie systemów po­
litycznych tak zwanych ludów pierwotnych. Nie znaczy to jednak, że we wcześ­
niej publikowanych tekstach polityka była nieobecna. Przeciwnie, w zasadzie od
początku istnienia antropologii podejmowane były w niej tematy par excellence
polityczne, jakkolwiek ich autorzy często kwestionowali obecność polityki w ży­
ciu badanych przez siebie ludów. To tylko pozorny paradoks. Podejście takie
wynikało bowiem z przyjmowanych założeń teoretycznych i było konsekwencją
minimalistycznego rozumienia polityki (Balandier 1970: 23-24).

Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym

15

Paradygm at historyczny
Dziewiętnastowieczni badacze zakładali, że pojawienie się autonomicznej
sfery politycznej wraz z towarzyszącymi jej instytucjami jest zdobyczą zaawan­
sowanego stadium ewolucji społeczno-kulturowej, określanego przez nich jako
cywilizacja. Wcześniejsze fazy rozwoju, dzikość i barbarzyństwo, cechować zaś
miała całkowita dominacja stosunków pokrewieństwa, które zapewniały podsta­
wę integracji społecznej, stanowiąc jedyne źródło wszelkich efektywnych relacji
międzyjednostkowych i międzygrupowych. Stąd przekonanie o braku polityki
w życiu badanych społeczeństw i prymacie stosunków pokrewieństwa jako nad­
rzędnego regulatora całokształtu praktyki społecznej.
W perspektywie ewolucjonistycznej postrzegano także problematykę przy­
wództwa. Upraszczając nieco, można stwierdzić, że według tych poglądów
w najprostszych społeczeństwach ludzkich nie występowało sformalizowane
przywództwo polityczne. Ograniczoną i raczej symboliczną niż rzeczywistą wła­
dzę sprawowały w nich jednostki zajmujące uprzywilejowane miejsce w syste­
mie pokrewieństwa. Przywódca lineażu bądź rodu był jak primus inter pares,
a rzeczywista sfera jego wpływu ograniczała się zwykle do własnej grupy krewniaczej. Społeczeństwa zdominowane przez pokrewieństwo cechował bowiem
pełen egalitaryzm oraz brak rozwiniętej własności prywatnej. Dopiero później­
szy rozwój społeczno-ekonomiczny przynieść miał zmiany, w wyniku których
stosunki krewniacze ustąpiły znaczenia więziom terytorialnym, a pogłębiające
się nierówności społeczne dały impuls do zmian prowadzących do wyłonienia
rządu, czyli instytucjonalizacji przywództwa. W ujęciu klasyków ewolucjonizmu
przejście „od krwi do ziemi” oznaczało początek polityki.
Pierwsze dekady XX wieku to w antropologii czas dominacji paradygmatu
dyfuzjonistycznego, który jednak nie przyniósł zasadniczej reorientacji poglądów
autorów zajmujących się problematyką polityczną. Wprawdzie coraz powszech­
niej kwestionowano zasadność rozróżnienia pomiędzy wspólnotami krewniaczymi i terytorialnymi, ale zasadniczy tok myślenia pozostawał niezmienny:
przeobrażenia gospodarcze i demograficzne oraz wynikające z nich narastanie
konfliktów wewnętrznych prowadzą do powstania państwa, które posiada mono­
pol na stosowanie przymusu.

Podejście funkcjonalistyczne
Istotne novum w antropologicznym sposobie myślenia o polityce pierwotnej
przyniósł dopiero funkcjonalizm, który walnie przyczynił się do odrzucenia sil­
nie zakorzenionego w etnocentryzmie minimalistycznego traktowania polityki,
na rzecz podejścia maksymalistycznego. Oznaczało ono szerokie jej rozumienie.

16

Wojciech Dohnal

Polityki nie definiowano już dłużej poprzez obecność lub brak określonego rodza­
ju instytucji, na przykład rządu, lecz poprzez pełnioną przezeń funkcję, którą jest
umacnianie i kontrolowanie porządku społecznego w granicach jednostki poli­
tycznej. W takim ujęciu podkreśla się, że każde, nawet najprostsze społeczeństwo
posiada jakąś formę organizacji politycznej, bowiem istnieją w nim instytucje
powołane do zaprowadzania i utrzymywania ładu społecznego, choć oczywiście
nie wszędzie są one zorganizowane w sposób porównywalny do scentralizowa­
nej władzy typu europejskiego.
Odrzucając historyzm, który zainteresowany był głównie odkrywaniem gene­
zy instytucji politycznych, Meyer Fortes i Edward Evans-Pritchard postulowali
konieczność prowadzenia badań porównawczych różnych typów systemów, by
w ten sposób odkrywać i wyjaśniać istniejące między nimi podobieństwa oraz
współzależności łączące je z innymi aspektami organizacji społecznej. Na pod­
stawie bogatego materiału etnograficznego pochodzącego z różnych regionów
Afryki autorzy wyróżnili dwa zasadnicze typy występujących tam systemów:
państwa pierwotne (state societies) oraz systemy bezpaństwowe (stateless so­
cieties). Pierwsze cechować miało istnienie scentralizowanej władzy, machiny
administracyjnej i instytucji sądowniczych, słowem — rządu, a podział boga­
ctwa, przywilejów i statusu odpowiadał w nich rozkładowi władzy i uprawnień.
Natomiast systemy bezpaństwowe pozbawione były rządu i wyraźnego zróżnico­
wania rangi, statusu czy bogactwa (Fortes, Evans-Pritchard, eds., 1983: 3).
Jedna z istotnych różnic pomiędzy wyróżnionymi typami systemów dotyczyła
umiejscowienia i sposobu funkcjonowania władzy. Otóż w państwach pierwotnych
system polityczny wpisany był w strukturę terytorialną i zachowywał całkowitą
niezależność od struktur pokrewieństwa, co oznaczało, że również system spra­
wowania władzy opierał się w nich na zhierarchizowanej strukturze terytorialno­
-administracyjnej, miał zatem charakter formalny. Na czele największej jednostki
politycznej stał najwyższy przywódca, któremu podlegali wodzowie sprawujący
władzę na niższych szczeblach organizacji. Pozycja najwyższego władcy wynikała
z przysługującej mu wyłączności na stosowanie środków przymusu, reguł okre­
ślających zasady sukcesji, z prawem mianowania urzędników niższego rzędu oraz
mistycznych sankcji sprawowanego przezeń urzędu. System ten cechowała przy
tym wewnętrzna równowaga sił. Zgodnie z nią, ograniczenie szerokich uprawnień
władcy zapewniały liczne instytucje kontrolne, takie jak rada królewska czy dostoj­
nicy kapłańscy, którzy posiadali rozstrzygający głos w sprawach inwestytury. In­
stytucje te czuwały, by władza królewska nie była absolutna. Podobny mechanizm
wzajemnej kontroli występował pomiędzy administracją centralną i terenową.
Wówczas, gdy król nadużywał swej władzy, regionalni przywódcy polityczni mieli
prawo wypowiedzieć mu posłuszeństwo i zorganizować zbrojną rewoltę. Jeśli na­
tomiast zbrojni liderzy przekraczali powierzone im kompetencje, mogli zostać siłą
zmuszeni do podporządkowania się królowi. Generalna prawidłowość systemów
zhierarchizowanych polegała na przekazywaniu części uprawnień na niższe po­

Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym

17

ziomy administracji. W rezultacie tworzyła się swoista piramida organów władzy.
Na każdym szczeblu odpowiedzialność osoby sprawującej urząd polityczny była
proporcjonalna do zakresu posiadanych przez nią uprawnień.
Według całkowicie odmiennych zasad funkcjonowały systemy bezpaństwo­
we, zwłaszcza opisywane przez autorów plemiona segméntame, które nazywano
„plemionami bez rządu”. Nie istniał w nich bowiem żaden centralny ośrodek poli­
tyczny, który dominowałby nad innymi. Przywództwo było rozproszone, a każdy
segment, to jest jednostka terytorialno-krewniacza, reprezentował zbliżony po­
ziom siły. Na czele segmentów stali pozbawieni realnych uprawnień, nieformalni
liderzy lokalnych wspólnot pochodzeniowych, których pozycja opierała się prze­
de wszystkim na autorytecie, jakim cieszyli się wśród swych krewniaków. Mimo
że odgrywali oni ważną rolę w życiu społecznym, gospodarczym i religijnym, ich
władza nie miała charakteru politycznego, gdyż całkowicie pozbawieni byli moż­
liwości stosowania środków przymusu bezpośredniego. Przywództwo starszych
oznaczało w tym przypadku wywieranie silnego wpływu na innych, dzięki zaj­
mowaniu określonej pozycji w strukturze społecznej, pozycji, którą wyznaczała
obowiązująca reguła pochodzeniowa sankcjonowana przez przekonania świato­
poglądowe członków grupy.
Praca African Political Systems na wiele lat wyznaczyła kierunek studiów
nad systemami politycznymi społeczeństw pierwotnych. Jej znaczenie polega­
ło, po pierwsze, na zerwaniu z tradycją badań historycznych zorientowanych
na rekonstrukcję minionych epok rozwoju kultury na rzecz analiz społeczeństw
współczesnych. Po drugie, wprost wskazywała, iż jakkolwiek systemy politycz­
ne mogą być zorganizowane i funkcjonować bardzo różnie, to jednak występują
one we wszelkich społecznościach ludzkich, choć nie wszędzie działają w sposób
podobny do systemu europejskiego. Po trzecie, przedstawiona w niej klasyfika­
cja systemów afrykańskich stała się punktem odniesienia dla wielu późniejszych
badań o charakterze typologicznym. I wreszcie, co z dzisiejszej perspektywy wy­
daje się najważniejsze, praca ta jednoznacznie dowodziła, że zrozumienie istoty
przywództwa jest możliwe wyłącznie poprzez odwołanie się do uwarunkowań
kulturowych i społecznych.

Studia nad przywództwem w pierwotnych systemach politycznych
Druga połowa XX wieku przyniosła znaczący wzrost liczby studiów z za­
kresu antropologii politycznej oraz ich wyraźne zróżnicowanie tematyczne i te­
oretyczne. Wśród podejmowanych zagadnień ważne miejsce zajmowały prace
poświęcone analizie mechanizmów powstawania i funkcjonowania ośrodków
władzy w różnych typach społeczeństw. W tym nurcie szczególnie znaczące
były prace amerykańskich neoewolucjonistów, którzy zajmowali się rozwojem
polityki pierwotnej. Zaproponowali oni klasyfikację tradycyjnych systemów

18

Wojciech Dohnal

politycznych, wyróżniając ich cztery podstawowe typy: hordy (ang. band), ple­
miona, wodzostwa i protopaństwa, zwane też państwami pierwotnymi (zob.
m.in. Service 1962; Johnson, Earle 1987; Lewellen 1992). Jakkolwiek klasyfi­
kacja ta opierała się przede wszystkim na kryterium poziomu wewnętrznej in­
tegracji społecznej, związanej z obecnością lub brakiem scentralizowanych
instytucji politycznych, to jednak wydaje się ona użyteczna również wówczas,
gdy chodzi o ukazanie różnic pomiędzy charakteryzującymi je typami przy­
wództwa.
Najogólniej stwierdzić można, że przywództwo polityczne w systemach zde­
centralizowanych, a więc hordach i plemionach, opiera się na autorytecie, zaś
w systemach scentralizowanych, czyli wodzostwach i państwach, na mniej lub
bardziej sformalizowanej władzy. Rozróżnienie to ma charakter zasadniczy. Au­
torytet jako rodzaj przywództwa oznacza nieinstytucjonalny wpływ na funkcjo­
nowanie grupy. Jego źródłem może być miejsce zajmowane przez jednostkę lub
grupę w strukturze społecznej, związane choćby z przynależnością do określo­
nego lineażu albo rodu, płeć, wiek, bądź posiadanie szczególnych umiejętności
lub cech osobowościowych. W każdym przypadku ma on jednak charakter nie­
formalny, nie podlega sukcesji oraz, co najważniejsze, nie dysponuje formalny­
mi środkami przymusu. Z kolei władza oznacza przywództwo sformalizowane,
regulowane przez istniejące normy prawne (przy czym nie ma znaczenia, czy
prawo to jest sformalizowane czy zwyczajowe), podlegające sukcesji i dysponu­
jące monopolem na stosowanie środków przymusu. Przyjrzyjmy się zatem, jak
antropologowie charakteryzują różne typy przywództwa w wyróżnianych przez
siebie systemach politycznych.

H ordy
W literaturze podkreśla się, że hordy to „najbardziej rudymentarna forma orga­
nizacji społecznej” (Service 1962: 107), charakterystyczna dla niewielkich grup
złożonych z luźno zintegrowanych zespołów rodzinnych, wspólnie zamieszkują­
cych określone terytorium i silnie powiązanych ekonomicznie. Podstawą utrzy­
mania takich wspólnot jest zbieractwo i łowiectwo, cechuje je ponadto koczowni­
czy tryb życia. W aspekcie integracji wewnętrznej zwraca uwagę dominacja więzi
rodzinnych, co przesądza o nieformalnym, bezpośrednim i ścisłym charakterze
relacji interpersonalnych (zob. Steward 1977: 217). Hordy określane są zwykle
jako społeczności całkowicie egalitarne, w których stosunki ekonomiczne opiera­
ją się na zasadzie wzajemności (Fried 1967: 48). W konsekwencji nie występuje
w nich trwałe zróżnicowanie statusu majątkowego i społecznego jednostek, któ­
rych pozycja zależy raczej od indywidualnych cech osobowościowych aniżeli od
posiadanego bogactwa czy rangi. Egalitaryzm dotyczy także dostępu do władzy.
Jak w każdym społeczeństwie ludzkim, tak i tu występują liderzy, ale ich pozycja

Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym

19

nie jest w żaden sposób sformalizowana. Ma raczej charakter sytuacyjny, doraź­
ny i nietrwały. Przywódcą grupy może potencjalnie zostać każda jednostka, która
w określonej sytuacji cieszy się największym autorytetem, przez co zyskuje moż­
liwość wpływania na innych. W praktyce jednak rolę tę pełnią najczęściej przy­
wódcy grup rodzinnych, zgodnie z zasadą starszeństwa. Posiadana przez nich
władza ogranicza się do kontrolowania zasobów żywności i wody, rozstrzygania
sporów wewnątrzgrupowych oraz reprezentowania wspólnoty w kontaktach ze
światem zewnętrznym. Funkcja ta nie podlega prostej sukcesji, co więcej, jeśli
przywódca nie spełnia pokładanych w nim oczekiwań, jest nieskuteczny bądź
grupa uznaje go za winnego swych niepowodzeń, traci on swój autorytet i wpływ
na innych. Sytuacyjny charakter przywództwa oznacza, że osoby, które cieszą się
szczególnym autorytetem w pewnych okolicznościach, na przykład podczas polo­
wań, mają ograniczony lub zgoła żaden wpływ w innych dziedzinach, na przykład
w podejmowaniu decyzji o zmianie miejsca pobytu grupy (Marshall 1960). Naj­
ważniejszą cechą nieformalnego przywództwa w hordach jest to, że nie towarzy­
szy mu żadna sankcja, co oznacza, że prócz posiadanego autorytetu lider nie dys­
ponuje środkami oddziaływania na członków grupy. Działa jako arbiter, ekspert
i doradca, ale jego władza ma w gruncie rzeczy wymiar symboliczny. Faktycznym
suwerenem pozostaje bowiem grupa jako całość i tylko ona może karać swych
członków.
Klasycznymi przykładami hord, przedstawianymi w literaturze antropologicz­
nej są Pigmeje Mbuti, Buszmeni !Kung oraz brazylijscy Indianie Nambikwara.

Plem iona
W antropologii politycznej termin „plemię” odnosi się do społeczności posia­
dających zdecentralizowany system polityczny, w którym władza rozproszona
jest pomiędzy wieloma niewielkimi grupami, zaś jedność i integracja ponadlokalna osiągane są poprzez sieć stosunków międzygrupowych i międzyjednostkowych (Service 1962). Gospodarka plemion opiera się głównie na uprawie roślin
bądź hodowli, a ich liczebność jest zwykle większa niż hord. W takiej sytuacji
warunkiem wykształcenia się solidarności ogólnoplemiennej jest istnienie insty­
tucji, które skupiałyby członków różnych wspólnot lokalnych. Taką rolę pełnić
mogą na przykład rady starszych, tajne bądź jawne związki i stowarzyszenia, kla­
sy wieku lub inne wyspecjalizowane instytucje. Niektóre z nich mogą stanowić
stały element struktury społecznej, podczas gdy inne funkcjonują tylko w szcze­
gólnych okolicznościach. W każdym jednak przypadku instytucje te służą usta­
nawianiu więzi i poczucia wspólnoty pomiędzy osobami należącymi do różnych,
na co dzień silnie autonomicznych wspólnot lokalnych (Fried 1967: 154).
Plemiona cechują się znacznym stopniem ffagmentaryzacji i rozdrobnieniem.
Na poziomie organizacji ogólnoplemiennej nie istnieją w nich żadne ośrodki

20

Wojciech Dohnal

władzy centralnej, a wewnętrzna spoistość całościowego systemu politycznego
osiągana jest dzięki interakcji między jego częściami składowymi. W procesie
tym ważną rolę odgrywają lokalni przywódcy. Podobnie jak w hordach, są nimi
najczęściej osoby zajmujące uprzywilejowaną pozycję w strukturach krewniaczych. O ile jednak w hordach są to grupy rodzinne, o tyle w plemionach są to
zazwyczaj unilineame grupy pochodzeniowe (lineaże lub rody). Przywództwo
w grupie pochodzeniowej ma przy tym dużo donioślejsze znaczenie społeczne
niż w prostej strukturze rodzinnej. Wynika to z kilku przyczyn. Przede wszystkim
naczelnik lineażu czy rodu uosabia łączność grupy z przodkami, dzięki czemu
jego urząd jest wyposażony w sankcję światopoglądową, która stanowi ważne
źródło autorytetu. Z racji zajmowanego miejsca pełni on także często funkcję
przywódcy ekonomicznego, na przykład kontrolując dystrybucję ziemi upraw­
nej i sposób jej wykorzystania. Co więcej, w wielu plemionach jest on także
przywódcą religijnym, charyzmatycznym pośrednikiem między sacrum i profanum. Jego władza nie jest jednak sformalizowana. Nawiązując do klasycz­
nej propozycji Maxa Webera, można powiedzieć, że mamy w tym przypadku
do czynienia z przywództwem tradycyjnym. Naczelnik rodu posiada autorytet
i wpływa na członków grupy, gdyż żywią oni przekonanie, że z racji starszeń­
stwa posiada on prawo do sprawowania władzy. Jednak w praktyce jego kompe­
tencje są wyraźnie ograniczone i sprowadzają się do pełnienia funkcji rozjemcy
i arbitra wyznaczającego standardy postępowania, a nie rzeczywistego wład­
cy, który może innym narzucać swą wolę. Nie dysponuje on bowiem innymi,
poza perswazją, środkami nacisku. Przywództwo takie podlega zwykle sukce­
sji zgodnie z regułami pochodzeniowymi, ale większość badaczy podkreśla, że
oprócz zajmowania szczególnego miejsca w strukturze społecznej przywódca
musi mieć charyzmatyczne cechy osobowości, dużą wiedzę i doświadczenie.
W przypadku gdy potomek dotychczasowego naczelnika cech tych nie posiada,
grupa nie dopuszcza go do pełnienia urzędu i powierza funkcje przywódcze innej
osobie.
Szczególnym typem przywództwa jest Big Man. Przywódca taki jest charak­
terystyczny dla wielu społeczności Melanezji oraz niektórych plemion indiań­
skich północno-zachodniego wybrzeża Stanów Zjednoczonych i traktowany być
może jako swoisty pomost pomiędzy klasyczną organizacją zdecentralizowaną
a scentralizowanymi systemami wodzowskimi (Lewellen 1992: 32). Big Man
to przywódca, który swój autorytet i pozycję w grupie zawdzięcza w najwięk­
szym stopniu okazywanej hojności i wspaniałomyślności. Zostać nim mogą naj­
bardziej ambitne i przedsiębiorcze jednostki, które nierzadko latami gromadzą
znaczne ilości wartościowych dóbr, na przykład świń, które następnie, podczas
organizowanych przez siebie wystawnych ceremonii, rozdają członkom własnej
i innych grup. W ten sposób zyskują ponadlokalny prestiż i szacunek. W anali­
zach antropologicznych podkreśla się, że Big Man nie tylko działa na rzecz bu­
dowania własnej pozycji i autorytetu, ale stanowi także ważny element redystry­

Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym

21

bucji towarów i dóbr. W ten sposób instytucja ta wykazuje cechy przypisywane
zwyczajowo urzędowi wodzowskiemu.
Klasycznymi etnograficznymi przykładami społeczności plemiennych są sudańscy Nuerowie, amerykańscy Irokezi czy wenezuelscy Yanomami.
Wodzostwa
Wodzostwo to „autonomiczna jednostka polityczna złożona z wielu grup po­
zostających pod władzą najwyższego wodza” (Cameiro 1991: 167). Podstawą
utrzymania tych grup jest najczęściej ekstensywne rolnictwo lub hodowla, cechu­
je je ponadto znaczna liczebność i zamieszkiwanie rozległego terytorium. W po­
równaniu z prostymi systemami zdecentralizowanymi wodzostwa charakteryzu­
je także większy stopień zróżnicowania społecznego, i to zarówno w wymiarze
symbolicznym, jak ekonomicznym i politycznym.
Najważniejszą cechą wodzostwa wydaje się istnienie scentralizowanej i sfor­
malizowanej władzy politycznej. Jej pojawienie się wyjaśniać należy przez od­
wołanie się do szerokiego kompleksu uwarunkowań społeczno-kulturowych,
przede wszystkim zaś do właściwej systemom wodzowskim ustratyfikowanej
struktury społecznej. Na jej czele stał lineaż wodzowski, któremu hierarchicznie
podporządkowane były pozostałe wspólnoty lokalne. One również opierały się
na więzach pokrewieństwa unilineamego (Earle 1987).
Istniejąca stratyfikacja stwarzała warunki dla rozwoju zinstytucjonalizowa­
nego przywództwa. Jednak jego pełne zrozumienie wymaga wskazania na trzy
współzależne filary, na których opierała się rzeczywista władza wodzów. Po
pierwsze, supremacja lineażu wodzowskiego miała swe źródła w wierzeniach
religijnych, w których istotne miejsce zajmował kult przodków. Zgodnie z nim
pozycja wodza wynikała z przekazania tej rangi przez przodków. Należał on
bowiem do lineażu, który wywodził swe pochodzenie od sił rządzących sferą
sakralną (Posem-Zieliński, Kairski 2004: 326). Członkowie wszystkich pozosta­
łych lineaży uznawali się za potomków mniej znaczących przodków, co tłuma­
czyło i sankcjonowało ich niższą rangę społeczną. Sakralna legitymizacja władzy
wodza wyposażała go w niezbędną charyzmę oraz niesłychanie silnie umacniała
jego uprzywilejowaną pozycję społeczną. W praktyce regulowała ona też kwestię
sukcesji. W połączeniu z regułą pochodzeniową stanowiła bowiem czynnik li­
mitujący dostęp do najwyższego urzędu politycznego, który zarezerwowany był
jedynie dla osób należących do lineażu wodzowskiego.
Drugim, oprócz religijnego, filarem władzy wodzowskiej była specyfika stosun­
ków gospodarczych. O ile ekonomia prostych systemów egalitarnych, to jest hord
i plemion, opierała się na zasadach zrównoważonej wymiany wzajemnej, organi­
zowanej na szczeblu rodzinno-lokalnym, o tyle w wodzostwach przybierała ona
zwykle postać centralnej redystrybucji dóbr, towarów i usług. Sytuacja ta wiązała
się z zaawansowaną specjalizacją ekonomiczną poszczególnych jednostek i grup

22

Wojciech Dohnal

oraz rozległym zasięgiem kooperacji. Znacznie ograniczało to efektywność prostej
wymiany, a sprawne funkcjonowanie całego systemu zależało w coraz większym
stopniu od istnienia głównego ośrodka koordynującego obrót gospodarczy. Rolę tę
pełnił wódz. W ten sposób stawał się on niezbędnym zwornikiem życia gospodarcze­
go, dzięki czemu jego władza ulegała dodatkowemu wzmocnieniu i stabilizacji.
Kolejnym źródłem pozycji wodza była jego władza militarna. Jako przywódca
grupy wódz stał na czele sił odpowiedzialnych za utrzymywanie bezpieczeństwa
wewnętrznego i zewnętrznego. Jego urząd dysponował monopolem na stosowa­
nie przymusu, choć w praktyce sytuacje takie należały do rzadkości.
Suma omawianych tu czynników powodowała, że pozycja i władza wodzów
zazwyczaj była bardzo mocna, często wręcz autorytarna. W zasadniczy sposób
różniła się ona od władzy nieformalnych przywódców w systemach zdecentralizo­
wanych. Wodzowie wywierali przemożny wpływ na życie swoich poddanych i to
we wszystkich jego aspektach. Nie zmieniał tego fakt, że na poziomie struktur lo­
kalnych to nie oni bezpośrednio sprawowali władzę, lecz ich przedstawiciele. Otóż
rozległość terytorialna i znaczna liczebność większości wodzostw powodowały, że
efektywność rządzenia wymagała istnienia instytucji wspomagających władzę naj­
wyższego wodza. Funkcję tę pełnili powoływani przez niego pomniejsi przywód­
cy, którymi z reguły zostawali naczelnicy lokalnych lineaży. W ten sposób tworzyła
się piramida władzy, odpowiadająca hierarchii zależności między poszczególnymi
jednostkami terytorialno-krewniaczymi. Strukturę tę uzupełniali wyspecjalizowani
urzędnicy wyznaczani do kierowania wybranymi dziedzinami praktyki społecznej,
na przykład przywódcy wojskowi, poborcy podatkowi czy sędziowie.
Przykładami społeczeństw z organizacją wodzowską, opisywanymi w litera­
turze antropologicznej, są Kwakiutlowie, polinezyjscy Tikopiańczycy czy afry­
kańscy Aszantowie.

Państw a pierw otne
Państwo to typ organizacji, którą cechuje największy stopień złożoności struk­
tury społecznej, powszechnie opisywanej jako klasowa (Classen, Skalnik, eds.,
1978; Haas 1982). Wielu autorów podkreśla ponadto, że istotną cechą różniącą
wczesne państwa od zaawansowanych systemów wodzowskich jest istnienie wy­
specjalizowanej warstwy biurokratycznej, oparcie na intensywnym rolnictwie,
dominacja gospodarki towarowo-pieniężnej, formalizacja systemu prawnego
oraz trójdzielny podział administracyjny (Posem-Zieliński, Kairski 2004: 329).
Systemy państwowe wyróżnia jeszcze silniejszy niż w wodzostwach stopień
koncentracji władzy i administracji, postępująca autonomizacja sfery politycznej
względem innych dziedzin kultury i praktyki społecznej, zwłaszcza tak silnie do­
tąd z nią splecionego pokrewieństwa, oraz zdecydowana przewaga przywództwa
legalnego nad tradycyjnym (by raz jeszcze przywołać rozróżnienie Webera).

Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym

23

Jest charakterystyczne, że antropologiczne studia nad protopaństwami kon­
centrują się w głównej mierze na dociekaniach dotyczących ich genezy. Poprzez
analizę konkretnych przypadków usiłują one zidentyfikować czynniki sprawcze
narodzin państwa i odkryć mechanizmy powodujące przekształcanie się niektó­
rych wodzostw w systemy bardziej zaawansowane. Stosunkowo mniej uwagi po­
święca się w tych pracach analizie organizacji politycznej państw, w tym mecha­
nizmów zdobywania i sprawowania władzy. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest
dość powszechne przekonanie, że wczesne państwa, pomimo całej swej egzotyki
i wyjątkowości, reprezentują jednak typ organizacji przypominający dobrze zna­
ne społeczeństwa historyczne. Przywództwo ma więc w nich charakter formalny
(instytucjonalny), a zakres wpływu władcy jest ściśle określony przez stosowne
przepisy prawne. Tymczasem antropologowie zawsze bardziej interesowali się nie­
formalnymi mechanizmami władzy, skupiając swą uwagę na tym, co nieoczywiste,
marginalne i egzotyczne. W takiej perspektywie państwo biurokratyczne ze wszyst­
kimi jego instytucjami po prostu się nie mieściło, przynajmniej do niedawna.
Przedstawiona powyżej ogólna charakterystyka typów przywództwa w społe­
czeństwach przedindustralnych wyraźnie pokazuje, że władza opierała się w nich
na czterech źródłach: politycznym, ideologicznym, ekonomicznym i militarnym
(Mann 1986: 22-27). I choć autorzy reprezentujący różne tradycje teoretyczne
prowadzą spory na temat znaczenia poszczególnych czynników, to jednak bez­
dyskusyjny wydaje się fakt, że kompleksowa analiza przywództwa w każdym
przypadku powinna uwzględniać wszystkie cztery elementy. Ich wzajemna kon­
figuracja rozstrzyga bowiem o kształcie partykularnego systemu.
Istotnym osiągnięciem studiów nad pierwotnymi systemami politycznymi
było także odejście od rozumienia przywództwa jako autonomicznej dziedziny
praktyki społecznej, która wiąże się ze sprawowaniem władzy. W ujęciu neoewolucjonistów przywództwo uznane zostało za dynamiczną relację społeczną,
której istota polega na wywieraniu wpływu na innych. Nie musi ono posiadać
charakteru sformalizowanego, nie zawsze wyposażone jest w sankcje i możli­
wość egzekwowania władzy. Co najważniejsze jednak, przywództwo polityczne
nie jest wyłączną właściwością systemów państwowych, lecz ma charakter po­
wszechny, choć występuje w różnej postaci (zob. Holly 2000: 248).
Przywoływanymi w literaturze przykładami protopaństw są między innymi
miasta-państwa prekolumbijskiej Mezoameryki, organizacje polityczne Sume­
rów oraz przedkolonialnych Zulusów.

Dynamiczne koncepcje przywództwa
Neoewolucjonizm stanowił ważny, lecz niejedyny nurt antropologicznych
studiów nad polityką, jakie zaczęły się rozwijać od połowy XX wieku. W schył­
kowym okresie kolonializmu w dyscyplinie tej nasiliła się krytyka dotychcza­

24

Wojciech Dohnal

sowego sposobu rozumienia polityki i przywództwa. Zarzuty dotyczyły wielu
kwestii: zaniedbywania historii, eksponowania prymitywizmu kosztem złożo­
ności, służenia celom administracji kolonialnej i lekceważenia dorobku innych
nauk. Krytykowano także nadmierny formalizm oraz koncentrowanie uwagi na
instytucjach i urzędach politycznych. Coraz powszechniej wyrażano przekona­
nie, że w dominującym dotąd podejściu zbyt mało uwagi poświęcano inicjaty­
wom jednostek, strategiom, procesom, rywalizacji o władzę i zmianie politycz­
nej. Jednym z pionierów tej krytyki był Edmund Leach, który w swej pracy na
temat systemu politycznego birmańskich Kachinów wykazał, że lokalna polityka
nie jest stabilnym i zrównoważonym systemem, ale dynamicznie przekształca­
jącą się strukturą - procesem, którego przebieg wyznaczały wybory i strategie
kalkulujących swoje interesy jednostek (Leach 1954). Co więcej, dowodził on
również, że polityka manifestuje się w różnych dziedzinach życia społecznego.
Nawet zachowania, które pozornie nie mają z nią wiele wspólnego, takie choćby
jak wybory matrymonialne czy transakcje ekonomiczne, motywowane są poli­
tycznie, a ich ukrytym celem jest zdobycie władzy nad innymi. Leach podkre­
ślał ponadto, że analiza procesu politycznego nie może zamykać się w granicach
lokalnych systemów, lecz wymaga uwzględnienia szerszego kontekstu, ich po­
wiązań ze światem zewnętrznym, który często nie wprost, ale znacząco wpływa
na transformacje życia społecznego. Wiązał się z tym również postulat rozpa­
trywania badanych zjawisk w perspektywie historycznej, gdyż tylko ona umoż­
liwiała dostrzeżenie ich dynamiki i zmienności. Tak zrodził się procesualizm,
nowe podejście w antropologii politycznej, które dało impuls do jej dalszego
rozwoju.
W przełamaniu ograniczeń podejścia funkcjonalistycznego duży udział miał
także Max Gluckman, który w swych pracach analizujących funkcjonowanie zu­
luskiego systemu wodzowskiego dowodził na przykład, że dynamiczna równo­
waga, jaka cechowała go w czasach przedkolonialnych, została zachwiana przez
ingerencję administracji brytyjskiej. Ingerencja ta wpłynęła destrukcyjnie na
wartości leżące u podstaw tradycyjnego systemu, doprowadzając do osłabienia
pozycji wodza i zakłócenia mechanizmu sukcesji (Gluckman 1965).
Zmianą w rozumieniu polityki było także zerwanie z wyobrażeniem systemu
zamkniętego w granicach terytorium plemiennego. Zaczęto dostrzegać, że nawet
niewielkie i pozornie izolowane wspólnoty nie są samotnymi wyspami. Prze­
ciwnie, poprzez sieć złożonych relacji ekonomicznych, administracyjnych i poli­
tycznych są one powiązane ze światem zewnętrznym. Najbardziej bodaj znanym
przykładem takiego podejścia jest seria prac Lrederica Baileya, które pokazywa­
ły, jak lokalne stosunki ekonomiczne i polityczne w jednej z indyjskich wiosek
ze stanu Orisa przekształcały się pod wpływem wydarzeń rozgrywających się na
szczeblu powiatowym, obwodowym i krajowym (np. Bailey 1957).
Odejście od systemowo-strukturalnej analizy polityki plemiennej w stronę
zainteresowania strategiami jednostek znalazło swój wyraz w głośnej monogra-

Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym

25

iii Frederica Bartha Political Leadership among Swat Pathans (1959). Analizując
lokalny system polityczny pakistańskich Pasztunów z doliny Swat, autor zwrócił
uwagę na znaczenie rywalizacji o władzę między posiadaczami ziemskimi. W celu
zdobycia i utrzymania poparcia społecznego, będącego źródłem rzeczywistej
władzy i wpływów politycznych, sięgają oni po różne metody — zawierają so­
jusze, rozdają przywileje swoim zwolennikom, obejmują ich opieką i wsparciem,
obdarowują posiadanymi dobrami. W ten sposób, jak dowodził Barth, przywódz­
two polityczne wśród Pasztunów ma charakter dynamiczny i bezpośrednio wią­
że się z działaniami i wyborami dokonywanymi przez rywalizujące o władzę
jednostki.
Procesualizm zainicjował zmianę w antropologicznym rozumieniu polityki.
Polegała ona na podjęciu studiów nad dynamiką i otwartością polityki pierwot­
nej. Zwrot ten ostatecznie potwierdzony został w 1966 roku w książce Political
Anthropology, pod redakcją Marca Swartza, Victora Turnera i Arthura Tundena.
Był to manifest badaczy, zwolenników teorii działania (action theory), którzy
odrzucali dominujące wcześniej podejście genetyczne i typologiczne oraz zain­
teresowanie tym, co lokalne i tradycyjne. W obliczu historycznie uwarunkowa­
nych, szybkich zmian, jakich doświadczać zaczęły społeczeństwa kolonialne,
zwrócono uwagę na znaczenie sporów, rywalizacji i konfliktów w łonie polityki
plemiennej. Nie miały one charakteru systemowego, ale wiązały się z działania­
mi podejmowanymi przez jednostki, aktorów sceny politycznej uczestniczących
w grze o władzę. Politykę rozumiano jako arenę walki. Uczestniczące w niej
strony dążyły do przekonania innych, że ich partykularne interesy są celami pu­
blicznymi. Poparcie społeczne było warunkiem niezbędnym do zdobycia władzy,
ta zaś dawała możliwość realizowania własnych interesów.
Takie rozumienie nie miało wiele wspólnego z postrzeganiem przywództwa
przez pryzmat niezmiennych struktur i instytucji. Akcentowało natomiast jego
dynamikę, znaczenie dokonywanych wyborów, strategii podejmowania decyzji
oraz sposobów mobilizowania poparcia społecznego. W miejsce schematycz­
nych analiz systemowych proponowało badanie sposobów, za pomocą których
uczestnicy życia politycznego manipulowali wartościami i normami leżącymi
u podstaw istniejącego porządku społecznego. Kierowało to uwagę antropolo­
gów w stronę zaniedbywanego dotąd symbolicznego aspektu przywództwa.
Symbole, z racji swej niespójności i wieloznaczności, okazywały się bowiem
ważnym elementem gry politycznej, wykorzystywanym przez jednostki i grupy
rywalizujące o władzę do mobilizowania poparcia opinii publicznej i legitymi­
zowania swoich działań. Ten nurt zainteresowań dał początek podejściu sym­
bolicznemu. Znaczące miejsce zajmują w nim prace Abnera Cohena, zwłaszcza
Two-Dimensional Man (1974), w której użyta została metafora „człowieka po­
litycznego”. Cohen dowodził w niej, że władza nie występuje nigdy w czystej
postaci, lecz zawsze uwikłana jest w kontekst społeczny. W związku z tym rów­
nież towarzyszące jej obrzędy nie są zwykłymi manifestacjami władzy, ale spo­

26

Wojciech Dohnal

sobami jej symbolicznego zdobywania i podtrzymywania. „Człowiek Politycz­
ny jest zarazem Człowiekiem Symbolicznym. Człowiek jest dwuwymiarowy”
(Cohen 1974: xi).
Problemowi znaczenia symboli, mitów i rytuałów we współczesnej polity­
ce poświęcona jest także książka Davida Kertzera, Politics and Symbols (1996).
Analizując funkcjonowanie Włoskiej Partii Komunistycznej (PCI), autor poka­
zał, w jaki sposób manipulowanie symbolami i historią oraz kreowanie mitów
służy budowaniu pozycji partii na scenie politycznej oraz walce o poparcie wy­
borców (Kertzer 1996: 24).
Wyrazem coraz powszechniej podzielanego przekonania, że przywództwo
polityczne polega przede wszystkim na wywieraniu wpływu na innych, był ję ­
zyk, za pomocą którego starano się je opisać. Nowe słownictwo, akcentujące
aspekty przestrzenne i procesualne, zastępować zaczęło terminologię stosowaną
w podejściu funkcjonalnym. Kluczowymi pojęciami stały się: pole, kontekst, are­
na, aktor, scena i ruch. Polityka została porównana do gry, której reguły określają
normy i wartości danej kultury. To powoduje, że rywalizacja przybierać może
różne formy, prowadzić ją można na wielu arenach oraz stosować różne metody.
Wszelako jedno pozostaje niezmienne — celem i stawką, o jaką toczy się gra,
zawsze jest władza (zob. Bailey 1969).
Od połowy lat 60. XX wieku teoria działania stała się dominującym para­
dygmatem antropologii politycznej po obu stronach Atlantyku. Zbliżenie poglą­
dów dużej grupy badaczy było konsekwencją podobnego stosunku do wydarzeń
rozgrywających się na arenie międzynarodowej. W reakcji na zmiany, jakie do­
konywały się w świecie w wyniku rozpadu systemu kolonialnego, antropologia
dogłębnie zrewidowała swe dotychczasowe założenia oraz praktykę badawczą.
Nie pozostało to bez wpływu na rozwój studiów nad przywództwem.

Współczesne studia nad przywództwem
Przez pierwsze sto lat swojego istnienia antropologia koncentrowała uwagę
niemal wyłącznie na społeczeństwach prostych. Podyktowane to było zarówno
strukturą ówczesnej nauki, jak i uwarunkowaniami historycznymi. Wydawać
by się zatem mogło, że upadek systemu kolonialnego, który pociągnął za sobą
zanik tradycyjnych systemów i upowszechnienie się modelu państwowego,
położy kres antropologicznym badaniom nad polityką lub całkowicie zmargi­
nalizuje ich znaczenie. Tak się jednak nie stało. Co prawda dominujące wcześ­
niej badania komparatystyczne, zainteresowanie taksonomiami i pierwotnymi
systemami sprawowania władzy straciły na znaczeniu, ale ich miejsce zajęły
pojawiające się coraz liczniej prace koncentrujące się „na praktykach i kodach
władzy, a zwłaszcza roli, jaką odgrywają w nich aktorzy społeczni” (Herzfeld
2004: 176).

Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym

27

Przywództwo w krajach postkolonialnych
Zmiana przedmiotu badań dokonywała się stopniowo. Początkowo, nieco
zachowawczo, antropologowie skupili swą uwagę na mechanizmach rządzenia
w skali mikrospołecznej, na polityce we wspólnotach ograniczonych, takich jak
społeczności wiejskie czy mniejszości miejskie, które mimo modernizacji za­
chowały wiele tradycyjnych cech. Wybór taki był konsekwencją przekonania,
że pomiędzy tradycyjnie przez nich opisywanymi systemami a dominującymi
współcześnie formami państwowymi istnieje zasadnicza niewspółmiemość
skali. Badacze nie czuli się przygotowani do podjęcia studiów nad złożonymi
społeczeństwami zachodnimi. Zwrócenie się w stronę tego, co marginalne, lo­
kalne i mniejszościowe było dla nich bardziej naturalne. „Antropologia politycz­
na ograniczała się do światów mikroskopijnych; pokutował obraz insulamych,
autochtonicznych i niezmiennych struktur politycznych w zamkniętym świecie
społeczności wiejskiej. Badania te skupiały się na tradycyjnych aspektach życia
politycznego” (Herzfeld 2004: 183). W tym kontekście zrozumiałe jest, że uprzy­
wilejowanym regionem badań stały się kraje tak zwanego Trzeciego Świata.
Powstało wiele prac analizujących wpływ zmiany kulturowej na tradycyjne sy­
stemy sprawowania władzy. Klasycznym już dzisiaj przykładem takiego podejścia
jest książka Arnolda Epsteina, Politics in an UrbanAfrican Community (1958), opi­
sująca mechanizmy wyłaniania i funkcjonowania nowych przywódców w środowi­
sku górników z zagłębia miedziowego w Zambii. Autor ukazuje w niej zmierzch
pozycji wodzów i liderów plemiennych, których miejsce zaczęli zajmować działa­
cze związków zawodowych. W warunkach miejskich to oni stali się rzeczywistymi
przywódcami górników, lokalnymi autorytetami reprezentującymi grupę w kon­
taktach zewnętrznych i wywierającymi przemożny wpływ na jej funkcjonowanie.
Jednocześnie okazało się, że rzeczywistą determinantą ich postępowania często
nie był interes wspólnoty, ale dążenie do maksymalizowania własnych korzyści.
W tym celu manipulowali grupąi zabiegali ojej poparcie. Przywództwo polityczne
zbliżyło się w tym przypadku do przywództwa organizacyjnego.
Otwarcie się antropologii na problemy społeczeństw postkolonialnych za­
owocowało także podjęciem badań nad konsekwencjami zderzenia się nowo­
czesnych struktur państwowych z tradycyjnym systemem sprawowania władzy.
W wielu regionach świata, zwłaszcza w Ameryce Południowej i krajach Morza
Śródziemnego, doprowadziło ono do wykształcenia się patronatu jako formy
przywództwa politycznego (Boissevain 1974; Lenclud 2001). Zdaniem autorów
analizujących ten problem, przyczyną popularności patronatu jest nieefektyw­
ność państwa, które nie obejmuje swą kontrolą niewielkich społeczności wiej­
skich, oraz słabość powiązań pomiędzy lokalnymi wspólnotami. W rezultacie
funkcjonują one w znacznej izolacji. W takich warunkach osoba pośrednicząca
w kontaktach lokalnej mikrostruktury z szerszym systemem politycznym zyskuje

28

Wojciech Dohnal

szczególnie uprzywilejowaną pozycję, skupiając w swych rękach znaczną wła­
dzę (Gledhill 1994: 125). W zamian za głosy oddane w wyborach patron zapew­
nia swym poplecznikom posady w administracji lub inne stanowiska publiczne
oraz otacza opieką prawną, chroniąc w ten sposób ich często nielegalne interesy.
Istnienie takich systemów tłumaczy się uwarunkowaniami kulturowo-historycznymi, gwałtownym przeskokiem, jakiego doświadczyli żyjący tam ludzie. Do
niedawna funkcjonowali oni w dobrze znanym sobie świecie, otoczeni protekcją
lokalnych przywódców. I choć nie było to życie szczególnie dostatnie, jednak
względnie bezpieczne i przewidywalne. W nowych warunkach politycznych, pod
rządami obcych, niezwiązanych z regionem władz, które często nie rozumiejąc
lokalnych problemów narzucały miejscowej ludności szereg niezrozumiałych
zobowiązań prawnych (np. w postaci poważnych obciążeń fiskalnych), ludzie ci
całkowicie zatracili poczucie bezpieczeństwa. Próbując je ponownie odzyskać,
poszukiwali opieki nowych przywódców, którzy w zamian za okazane im popar­
cie gwarantowali spokój i nietykalność przez aparat państwowy. Na tym polega
relacja patron — klient (Da Matta 1987).
Innym problemem, z jakim borykały się liczne kraje postkolonialne, było doj­
ście w nich do władzy skorumpowanych rządów autorytarnych lub brutalnych
junt wojskowych. Pomimo oficjalnie wyrażanego potępienia, państwa zachodnie
tolerowały tę sytuację. Co więcej, często wspierały lokalne reżimy, tłumacząc
to obawą przed ekspansją komunizmu. Tymczasem, jak dowodzili autorzy ana­
lizujący ten problem, rzeczywistą przyczyną takiej polityki były interesy eko­
nomiczne. Nowe, pozbawione mandatu demokratycznego elity były całkowicie
uzależnione od wsparcia Zachodu. Nie było ono jednak bezinteresowne — ceną
za gwarancje bezpieczeństwa była zgoda na wyzysk ekonomiczny. Kraje postko­
lonialne pełniły rolę rezerwuaru dóbr naturalnych i taniej siły roboczej, w zamian
otrzymując bardzo niewiele. Niedemokratyczni przywódcy i tyrani byli zatem,
w pewnym sensie, produktem polityki Zachodu (Kay 1989).

Przywództwo w system ach złożonych
Począwszy od lat 60., obok tradycyjnych studiów mikropolitycznych koncen­
trujących uwagę na analizie przywództwa politycznego w skali lokalnej, popular­
ność zaczęły stopniowo zyskiwać prace, które podejmowały problemy funkcjono­
wania złożonych systemów politycznych. Coraz częściej badano społeczeństwa
państwowe posiadające rozbudowane struktury i instytucje polityczne, liczną
biurokrację oraz powiązania transnarodowe. Wkroczenie przez antropologów na
teren tradycyjnie zarezerwowany dla przedstawicieli innych dyscyplin stało się
dla nich dużym wyzwaniem. Z czasem okazało się jednak, że prace te stały
się silnym bodźcem do rozwoju antropologii politycznej oraz znacząco wzboga­
ciły dorobek studiów nad przywództwem.

Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym

29

Pionierami antropologicznych studiów nad państwem byli Jeremy Boissevain
i John Friedl (1975). W pracy swej postulowali oni konieczność podjęcia badań
nad polityką, w których analiza lokalnych zjawisk i form sprawowania władzy
łączy się z szerszą perspektywą ukazującą powiązania z systemami o ponadlokalnym zasięgu. W tym kontekście mówili wręcz o konieczności zerwania z wy­
obrażeniem „plemiennej Europy”, zgodnie z którym narody europejskie trakto­
wano jak ludy pierwotne, ograniczone i izolowane jednostki posiadające własną,
unikatową kulturę. W zainicjowanym przez Boissevaina i Friedla nurcie badań
mieściły się także prace Marca Abelesa. Autor ten dowodził, że wszelkie formy
polityki, w tym także dominujące w niej typy przywództwa, są zawsze wynikiem
wzajemnego oddziaływania na siebie władzy, determinacji i dążenia do osiąga­
nia wspólnych celów oraz istnienia sfery publicznego działania. Abeles był też
jednym z pierwszych badaczy, którzy zwrócili uwagę na wzrastającą współzależ­
ność pomiędzy społeczeństwami zachodnimi i tradycyjnymi oraz uniwersalność
pewnych mechanizmów rządzących polityką. Stąd, jego zdaniem, obecność „ple­
mion” polityków we współczesnych państwach (Abeles 1990).
Zajmując się społeczeństwami zachodnimi, antropolodzy pozostali wierni tra­
dycyjnej metodzie badawczej opartej na bezpośrednim kontakcie i badaniach te­
renowych. Okazało się, że doświadczenia ze studiów nad społeczeństwami bez­
państwowymi, zwłaszcza zaś umiejętność dostrzegania politycznego wymiaru
wielu zjawisk i praktyk kulturowych, sąpomocne w analizowaniu mechanizmów
rządzących polityką w warunkach państwa narodowego. Spojrzenie z „żabiej per­
spektywy”, analiza zjawisk politycznych w ich lokalnym i codziennym wymiarze
ujawniły, że pomimo niewspółmiemości skali, sposoby uprawiania polityki, style
przywództwa i formy rządzenia w systemach państwowych i pierwotnych wcale
tak bardzo nie różnią się od siebie. Przeciwnie, wykazują one wiele podobieństw,
podlegają analogicznym zasadom i uwarunkowaniom.
W 1981 roku John Weatherford opublikował książkę Tribes on the Hill, pierw­
sze w dziejach antropologii studium opisujące elitę polityczną— kongresmenów
i senatorów amerykańskich. Autor udowadnia w nim, że pomiędzy funkcjonowa­
niem amerykańskiego Kongresu, który poznał pełniąc funkcję asystenta senatora
Glenna, oraz systemów wodzowskich występują liczne podobieństwa. Wybory do
Senatu, na przykład, przypominają rywalizację o sukcesję w systemach wodzow­
skich. Strony ubiegające się o władzę koncentrują się wówczas na mobilizowaniu
jak największej liczby zwolenników. W tym celu pretendenci do urzędu wodzowskiego odwołują się do poparcia członków swoich grup pochodzeniowych, zaś kan­
dydaci do foteli senatorskich szukają zwolenników w okręgach wyborczych. Jedni
i drudzy sięgają przy tym do podobnych metod perswazji i agitacji, nie wahają się
przed manipulowaniem opinią publiczną, obiecując jej liczne korzyści i przywileje
(Weathersford 1981: 7).
Znamienne jest również, że w systemie demokratycznym, podobnie jak w wo­
dzostwie, elementem odgrywającym ważną rolę w życiu politycznym i sukcesji

30

Wojciech Dohnal

elit jest pokrewieństwo. W Senacie amerykańskim funkcjonują prawdziwe klany
polityczne, które przez wiele pokoleń kształtują politykę państwa. Władza jest
w nich często przekazywana z pokolenia na pokolenie (Bushowie, „klan” Kennedych), a więzy rodzinne okazują się ważniejsze niż deklarowane programy i związek
z okręgiem wyborczym. Oczywiście, oprócz członków rodziny do struktur takich
należą także wszyscy ci, którzy czerpią osobiste korzyści ze sprawowania władzy,
przez przywódcę klanu. Co więcej, dążąc do poszerzania swej władzy członkowie,
różnych klanów często zawierają ze sobą sojusze, a ich najskuteczniejszą formą
jest wymiana matrymonialna. Strategia ta łudząco przypomina opisywane przez
Leacha praktyki birmańskich Kachinów (Weatherford 1981: 45-63).
Ze względu na sposób sprawowania władzy, senatorów podzielić można na
trzy kategorie: szamanów, wodzów wojennych oraz ojców chrzestnych. Pierwsi
to osoby zajmujące szczególnie eksponowane stanowiska, politycy z pierwszych
stron gazet, gwiazdy programów informacyjnych. Źródłem ich siły i władzy jest
umiejętność przekonywania wyborców o swych nadzwyczajnych kompeten­
cjach, manipulowanie emocjami, na przykład przez wzbudzanie lęków i wska­
zywanie wrogów oraz schlebianie populistycznym poglądom politycznym. „Wo­
dzami wojennymi” są z kolei ci politycy, którzy koncentrują się na rzeczywistym
sprawowaniu władzy. Są oni zazwyczaj przewodniczącymi ważnych komisji
senackich, co daje im realny wpływ na sprawy publiczne. Zmonopolizowanie
jednej dziedziny, na przykład finansów czy obronności, staje się zwykle wstę­
pem do stopniowego rozszerzania wpływów. W tym celu wodzowie stosują czę­
sto brutalne metody nacisku ekonomicznego i politycznego. Ich władza wynika
z przekonania wyborców, że w kierowanych przez siebie dziedzinach są rzeczy­
wistymi ekspertami i strażnikami interesu publicznego. Tymczasem, według Weatherforda (1981: 64-86), ich faktyczne motywacje sprowadzają się na ogół do
zapewnienia sobie całkiem wymiernych korzyści. Trzecią kategorię przywódców
stanowią „ojcowie chrzestni”. Są oni „szarymi eminencjami” polityki, pozostają
zazwyczaj w cieniu głównych wydarzeń, ale poprzez zdolność do wpływania na
innych, stosowanie różnorodnych technik perswazyjnych oraz umiejętność za­
wierania sojuszy wywierają przemożny wpływ na rządzących.
W polityce, zarówno tej nowoczesnej, jak pierwotnej, ważna jest symbolika
i rytualizm. Senatorowie i kongresmeni przywiązują wielkie znaczenie do wszel­
kich publicznych wystąpień, podczas których manifestują swą władzę i zdobywa­
ją poparcie wyborców. Często jednak jest to jedynie fasada, za którą wcale nie
kryją się rzeczywiste działania polityczne. Spektakularne debaty parlamentar­
ne, przesłuchania przed komisjami czy zjazdy partyjne, podobnie jak opisywane
przez Gluckmana rytuały rebelii, służą raczej integrowaniu społeczeństwa wokół
wspólnych symboli i wartości niż rzeczywistemu uprawianiu polityki. Najważ­
niejsze decyzje i tak podejmowane są w zaciszu gabinetów, podczas osobistych
spotkań liderów, którzy walczą o utrzymanie posiadanej władzy (Lewellen 1992:
191-195).

Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym

31

„Plemienność” polityki zachodniej to nie tylko przypadek amerykański. Jak do­
wodzi Takis Pappas (1999), również w republikańskim rządzie greckim powiązania
rodzinne i klientelizm odgrywają istotną rolę. Powstałe po upadku dyktatury par­
tie polityczne, zwłaszcza rządząca w latach 1974-1981 Nowa Demokracja, były
areną ścierania się charyzmatycznego przywództwa ze zrutynizowanym działa­
niem biurokracji, a nepotyzm i patronat stanowiły nieodłączny element greckiej
sceny politycznej. Z kolei liczne studia poświęcone funkcjonowaniu elit politycz­
nych w państwach poradzieckiej Azji Środkowej pokazują, że nadal opierają się
one na strukturach rodowo-plemiennych (Wierzbicki, Załęski 2008). W innych
współczesnych pracach antropologicznych analizowany jest status przywódców.
Wyniesieni do władzy przez wybory powszechne, ludzie ci, będący dotąd zwy­
kłymi obywatelami, z dnia na dzień powoływani są do tego, by uosabiać inte­
resy wspólnoty. Michael Herzfeld doszukuje się w tym analogii do pozycji tak
zwanych boskich królów w niektórych społecznościach afrykańskich (Herzfeld
2004: 182).

Uwagi końcowe
Przywoływane przykłady świadczą o tym, że wraz z zanikiem tradycyjnych
struktur i powstaniem państw biurokratycznych antropologia polityczna nie stra­
ciła racji istnienia. Przeciwnie, dzięki właściwej sobie skłonności do badania
codziennego życia, kwestionowania tego, co oczywiste i konsekwentnie kry­
tycznego zainteresowania światem, jest ona zdolna do odnajdywania przejawów
polityki w obszarach, które pozornie nie mają z nią wiele wspólnego. W odnie­
sieniu do badań nad przywództwem oznacza to między innymi śledzenie współ­
zależności pomiędzy jego tradycyjnymi i współczesnymi formami, odejście od
poszukiwań dzielących je różnic w stronę tropienia podobieństw, demaskowanie
mechanizmów zdobywania i wykorzystywania władzy oraz dążenie do zrozu­
mienia współzależności pomiędzy władzą a inicjowanymi przez nią praktykami.
Wymaga to przede wszystkim bacznego przyglądania się działaniom przywód­
ców i innych aktorów życia politycznego, sposobom sprawowania przez nich
władzy w określonym kontekście społeczno-kulturowym. Z pewnością nie jest
to zadanie łatwe. Jego realizacja wymaga szerszego otwarcia się antropologii
na problemy, które w większości pozostawały dotąd poza obrębem jej zainte­
resowań, ale trud ten może przybliżyć nas do dostrzeżenia różnych aspektów
polityki we wszelkich przestrzeniach społeczeństwa i kultury. W istocie bowiem
wszystko, co wchodzi w skład życia społecznego, ma współcześnie charakter
polityczny.
Słowa kluczowe: antropologia polityczna, przywództwo, autorytet, władza

Wojciech Dohnal

32
B IB L IO G R A FIA
Abélès M.
1990
Bailey F.G.
1957

Anthropologie de l ’État, Paris: Armand Colin.
Caste and the Economie Frontier: A Village in H ighland Orissa, M anches­
ter: M anchester University Press.
Stratagems and Spoils: A Social Anthropology o f Politics, Oxford: Blackwell.

1969
Balandier G.
1970
Political Anthropology, London: Routledge & Kegan Paul.
Barth F.
1959
Political Leadership among Swat Pathans, London: Athlone Press.
Boissevain J.
1974
Friends o f Friends: Networks, Manipulators and Coalitions, London:
Blackwell.
Boissevain L, Friedl J.
1975
B eyond the Community: Social Process in Europe, The Hague: University
o f Amsterdam.
Cameiro R.L.
1991
The Nature o f the Chiefdom as Revealed by Evidence from the Cauca Val­
ley o f Colombia, w: A.T. Rambo, K. Gillogly (eds.), Profiles in Cultural
Evolution, Anthropological Papers, No. 85, Ann Arbor, Michigan: Museum
o f Anthropology, s. 167-190.
Classen H.J., Skalnik P. (eds.)
1978
The Early State, The Hague: Mouton.
Cohen A.
1974
Two-Dimensional Man: An Essay on the Anthropology o f Power and Sym­
bolism in Complex Society, London : Routledge & Kegan Paul.
Da M atta R.
Carnivals, Rogues and Heroes: An Interpretation o f the Brazilian Dilem­
1987
ma, Notre Dame, IN: University o f Notre Dame Press.
Earle T.
Chiefdoms in Archeological andEthnohistorical Perspective, „Annual R e­
1987
view o f Anthropology” 16, s. 279-308.
Epstein A.
1958
Politics in an Urban African Community, Manchester: M anchester Univer­
sity Press.
Fortes M., Evans-Pritchard E.E. (eds.)
1983
African Political Systems, London & New York: KPI.
[1940]
Fried M.H.
1967
The Evolution o f Political Society: An Essay in Political Anthropology,
N ew York: Random House.
Gledhill J.
1994
Power and its Disguises. Anthropological Perspectives on Politics, Lon­
don: Pluto Press.

Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym

33

Gluckman M.
1965
Politics, Law and Ritual in Tribal Society, Oxford: Oxford University Press.
Haas J.
1982
The Evolution o f the Prehistoric State, New York: Columbia University Press.
Herzfeld M.
2004
Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł.
M. Piechaczek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Holly R.
2000
Przywództwo, w: Z. Bokszański, A. Kojder (red.), Encyklopedia socjologii,
t. 3, Warszawa: Oficyna Wydawnicza, s. 244-251.
Johnson A., Earle T.
1987
The Evolution o f Human Societies: From Foraging Group to Agrarian
State, Stanford: Stanford University Press.
Kaczmarek B.
2000
Przywództwo polityczne a przywództwo organizacyjne, „Studia Politolo­
giczne” 5, s. 50-96.
K ayC .
1989
Latin American Theories o f Development and Underdevelopment, London:
Routledge.
Kertzer D.I.
1996
Politics and Symbols: The Italian Communist Party and the Fall o f Com­
munism, N ew Haven: Yale University Press.
Kwaśniewski K.
1987
Antropologia polityczna, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny.
Terminy ogólne, Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe,
s. 37-38.
Leach E.
1954
Political Systems o f H ighland Burma. A Study o f Kachin Social Structure,
Boston: Bacon Press.
Lenclud G.
2001
Le patronage politique. D u contexte aux raisons, w: D. Albera, A. Blok,
C. Bromberger (dir.), L ’anthropologie de la Méditerranée, Paris: M aison­
-neuve & Larose, s. 277-306.
Lewellen T.
1992
Political Anthropology. An Introduction, Westport & London: Bargin
& Garvey.
Mann M.
1986
The Sources o f Social Power, vol. 1, A History o f Power from the Begin­
ning to A.D. 1760, Cambridge: Cambridge University Press.
M arshall L.
1960
IKungBushm an Bands, „Africa” 30: 4, s. 325-355.
Pappas T.
1999
M aking Party Democracy in Greece, London: M acmillian Press.
Posem-Zieliński A., K ański M.
2004
Początki państw a w ujęciu antropologicznym, w: W. Falkowski (red.),
Kolory i struktury średniowiecza, Warszawa: DiG, s. 318-337.

Wojciech Dohnal

34

Service E.R.
1962
Primitive Social Organization: An Evolutionary Perspective, New York:
Random House.
Steward J.
1977
The Foundation o f Basin-Plateau Shoshonean Society, w: J.C. Steward,
R.F. Murphy (eds.), Evolution and Ecology. Essays on Social Transforma­
tions by Julian H. Steward, Urbana: University o f Illinois Press, s. 202-234.
Swartz M., Turner V., Tunden A.
1966
Political Anthropology, N ew York: ALDINE Publishing Company.
Weatherford J.
1981
Tribes on the Hill, N ew York: Rawson Wade.
Wierzbicki A., Załęski P.
2008
Trybalizm a władza w Azji Centralnej, Pułtusk: Akademia Humanistyczna
im. A. Gieysztora.

W ojciech D o h n al
P O W E R A N D A U T H O R IT Y - PO LITIC A L LEA D ER SH IP
IN A N TH R O PO L O G IC A L PER SPEC TIV E
(Sum m ary)
The article describes leadership concepts developed in political anthropology from its
very beginnings until m odem times. The author tries to trace the history o f anthropologi­
cal reflection on political leadership and shows how its understanding in different theore­
tical orientations was changing. These changes are discussed against the background o f
socio-political transformations taking place in the Western world. The article presents the
views o f evolutionists, classical functionalist concepts o f leadership and their subsequent
modifications made by representatives o f processualism and the theory o f action as well
as the concepts o f power and authority developed by neo-evolutionists. The last part o f
the article addresses m ost recent studies on leadership in the post-colonial world and in
pluralist Western societies.
The history o f anthropological studies on leadership shows how its understanding has
evolved - from formal perspective, when leadership was perceived as a category identical
to an exercise o f power, to approaches in which leadership is understood as a dynamic
structure, an aspect o f social practice inseparably connected to other areas o f culture such
as kinship, power, prestige, religion, economics or law.

Key words: political anthropology, leadership, authority, power