825cf1636c2e610d2e99c6678bbd7111.pdf
Media
Part of Problem świadomości etnicznej i narodowej / LUD 1983 t.67
- extracted text
-
Lud, t. 67, 198::'
II. ARTYKUŁY I ROZPRAWY
BRONISLAW A KO:BCZYŃSKA-JAWORSKA
PROBLEM SWIADOMOSCI ETNICZNEJ I NARODOWEJ
METODY I OSIĄGNIĘCIA BADAŃ POLSKIEJ ETNOGRAFII'
Problemat~ka świadomo,ści na,rodowej oraz dążenia do odrębnego bytu narodowego w kraju, który w ciągu ostatnich dwóch wieków dwukrot,nie tracił niepodległo:ść (lata 1794- 1918 i 1939- 1944) siłą rzeczy
:nusiała być .przedmiotem żywego zainteresowania naukowego. PodeJmowało ją i podejmuJe sz'erag dyscyplin naświetlając właściwe :sobi2
aspekty problemu.
1. Historiografia pOlIska lat ostatnich koncentruje uwagę na rozwop
świadomości narodowej poszczególnych waiI'lstw zró:żmieowanego vvewnętrznie spo'ł'eczeństwa. Między innymi wiele uwagi poświęea narastaniu świadomości na,rodo,wej w.śród wa:rstw wyłącZOInychdo końoa XVIII
wieku z czyn!nago życia państwowego, takich jak miesZJczaństwoi chłOjp.stwo. Szczególnie interesująoe etnografa zagadniEnie budzenia się świadomości narodowej wśród tej ostatniej kategorii doczekało się o'statni0
wie,lu interesujących studiów.
Socjologia główną uwagę skupiła na obserwacji procesów utrzymywania się poczucia odrębnooei narodowej lub integracji z odmimlinymi środowiskami etnicznymi wśród ludności polskiego poohodzenia żyjącej n:,
emigracji. Na ludność tę skł-ada się przewa·żająca liczebnie gru;pa potomków emigrantów zarobkowych, głównie chlopów, którzy opuścili kraj
w końcu XIX i na pO'cząrtJku
XX wieku, znaczna licZJbaty,ch, 'którzy znaleźli się poza granicami kraju w Iczasie ostatniej wojny oraz mniej 1iczn~~
lecz istotne dla kształtowania świadomości różne fale em~grantów poEtycznych z olkresów zaborów i lat po drugilej wojnie światowej.
Zainteresowani,a środowiska etnograficzne.go problemami etnicznymi
i narodowościowymi przechodziło różne fazy związane z rozwojem polskiej myśli etnologicznej oraz ogólnymi tendencjami dominują,cymi w
nauce świ'atowej. SzcZJególnena:silenie ,grac poświęconyoh badaniom procesów kształtowania się świadomości etnicznej i narodowej obserwujemy
* Aa1tY'kuł .nirJłi'etilS.zy
z·osiał przedstawi'ony
jako T,efe.wi na Sy;mpozjum AntI'
pologii s.połecznej Europy na IlnrteI1kOlIli~res1e
M.U.N.AriE w Ams!terdamie w 1'981 1".
i)-
156
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
ostat:niJmpięcioleciu (lata W76 - 1980), co związane jest między innymi
z realizacją ogólnokrajowego, mię.dzydyscytPI'inarnego planu badawczego,
n.t. "PoIISka'kultura narodowa, jej ro~wój i percepoja", w którym uczest-niczylo również ki'lika z'esJPOł,ów
etmo,g,r,aiicmych.
2. Rozwój począitków zaiilteresowań etnograficznych (antropologicznych), przieibiegający w Polsce podobnie jak w innych krajach Europy
-dwoma torami: reflekisij,inad rozwojem kuiltuxy całej ludzkości (etnologia.
Volkerkunde)
ora:z I1Iaidregiona,l'Ilymi jej wlar.iantaJffii(V olkskunde, etnografia, llliroidapiJs),przypadł -~ Polsce na okres utraty niepodległego bytu
!państwowego. W tej sytuacji zainteresowanie kulturą warstw ludowych
ljJozacelaJmi czysto ipoznawlczymi, szukaniem kOiTzenikultury narodowej
i ogóilnoludzJkiej,miało również cele polityozno-spolecz11le:p0'7.nanie życia
ludu w celu szerzenia oświaty oraz 'uaiktywni'e:nia ,warstw ludo,wych.,
zwłamcza chłqpstwa, w życiu polityazmym kraju, w tym pozyskania ich
do wailki naroiclowowyzwoleńczej. Pracom badawczym towarzyszył rozwój refleksji teoretyoznej.
2.1. Od początku prac badacze zwrócili uwagę na zróżnicowanie regionaLne ku.ltury wsi przejawiające się pTZ'edewszys,tlkim w ró-żnicach gwary, stroju ora:z ogólnego stylu życ1a. Zaczęto mnożyć oipisy pos'lczególnych reg,ionów kraju z 'llwypukleniem regionalnych osobliwości kulturowy.ch (tu wspomnieć na:leży monumentalne dzieło Oskara Kolberga).
OpiJsy te koncentrowały uwagę na ohszarach szczególnie wyróżniają(7ch się li-C2'lbą
cech s;pecyficznych, CO - jak wykazały późniejsze badania - spo.wodowane było często szczególnymi dziejami tych obszarów_
zapóźnieniem gospodarczym sp;rzyj1aijącym zapóźnieniom kulturowym.
W wyn:iiku wzmi-a'l1ikowanyohbadań wyróżniono na obszarze dawnej RzecZYIp(}~poJitej
:sz€'Degterytoriów kulturowych określanych jako terytoria
e-tno,graficzm~.
2.2. Po uzyskaniu niepodległości w 1918 L, wraz z rozwojem etnografii jako nauki akademickiej, refleksja naukowa nad powyższą problematyką uległa pogłębieniu. Za reprezentatywne uznać moźna w tym
względzie stanowigko Kazimierza Moszyńskiego i Jana Sto Byskonia.
K. Mos-zyńSlki(1887 - 1959), uważający sam siebie za ewolucjo:nistę
krytycznego, podo/bnie jak wielu innych badaczy wyraźnie rozgraniczał,
zwłaszcza w swyoh wcześniejszych pracach, zakres etnografii i etnologii_
Etnologia to jego zdaniem jedna z nauk o kulturz,e, której przedmiotem
jest "... bądź kultura całej ludzkoś'Ci, bądź też posZC'zególne wytwory
j gru.py wy1Jworów, badane w zasięgu światowym" l. Pl'Zedmiotem etno]ogii jest kultura manifestująca się w działaniu grup etnkz:nych.
Jakkolwiek do swych rozważań Moszyński wprowadził pojęcie "gru'IV
1
K. Maszyń-ski,
Kultura
ludowa
Słowian,
wyd.
2, Warszawa
1967, t. l,
S.
14_
Problemy
świadomośc'i
etnicznej
157
i narodowej.
py etnicznej", to jednak głównym przedmiotem jego zainteresowań była
.etnologia, której zadaniem według niego 'było po'rządkowanie pod względem typologicznym j.edno:ro.dnego materiału w ska,li świata i jedynic'
sprawdzanie jego wiarygodności prz.ez odniesieni.e go do układu etni-cznego 2.
Podejmując badania nad etnogene·zą Słowi'cm, Moszyńskie,go nie interesowały procesy etn<i-cznew oałości. W centrum jego zai:nteTesowa11
znajdowało się badanie g.enezy wytwolI:ów kultmowych i genezy kultury. Jak stwieI1dza 80ikolewicz, w ujędu MoszyńSlkie:goproblem etnogenezy można sfoi'mułować jako usta'lenie sto;pnia związku pokrewieństwa
między grupami ludzkimi konstytuującymi dany etnos lub grupę etnosów.
\'IoszyńSlki zwracał uwagę na dynami,czny charakter etnosu, na stah.l
zmienność jego układów składowych i podkreślał konieczność rekonstrukcji tego zmieniającego się stanu rzeczy.
Zdaniem MoszyńSkiego, szczególną rolę wśród cech wyznaozających
grupę etniczną stanowić miał jęZylk, stąd też często w szczegółowych
analiza oh wytworólw i grup wytworów kulturowych czeripał wsk.azówkl
z językoznawstwa.
Mówiąc o kultunze jako o zbiorze wytworów charakterystycz.nychdla
grupy ludzi posługujących się określonym języikiem, Moszyński zastrzegał
się, że ni'e można chara:kt,eryzow,ać wytworu w kategori,ach etnicmyoh.
W konce;pcji MoszyńSkiego dane etnogmficzne należy o!dni€Ść do systemów jęzYlków.Kult-ura uzyskuje bowiem sens etniczny dopiero przez odniesienie jej do języka, najdOiskoonalszegowskaźni<ka odrębności grupy~.
2.3. J. 81. Bystroń (1892 - 1964) był w ró:w.nym sto.pniu soojologiem
jak etnografem, przy czym zbliżony był do francuskiej sZJkołyetnosoojologicznej (Du.r!kheim, Mauss). Podobnie jak Moszyń.ski uważał, że przedmiotem badań etnogr.aficznych powinny być "treści kulturowe" będącE'
własnością określonych grup Slpołecznych, a nie same gru:py, przy czym
na gruncie europejskim prz.edmiotem zainteresowani,a nie powinny być
wszystkie treści kultury s.połeczno.ści eurqpejsikiej le'cz ty}ko pewne ich
kategorie związane z dynam~ką roz,woju kultury; a mianowicie treści
przekazywane w kontakcie bezpoś:rednim oraz w przekazie ,~pontanicznym, niezorga'nizowanym (jak byśmy dziś powiedzieli, powstające niezależnie od poczynań cen:tralnych ośrodków sterowania).
Pomimo założenia, że etnografiia nie jest nauką o grupach społecznych
(które są pr:zJedmiotem badań so,cjologii) Bystroń uważał, ż·e studium
"ku1tury ludowej" musi poprzedzić studium "terytorium etnograficznego". Przed przystąjpien~em do badań poszezególnych działów kultury tr.zePor. Z. SokOJlewiez., Teoria
do badń etnogenetycznych,
3 j.W. s. 100 - W2.
2
wyjścia
kultury
Kazimierza
Moszyftskiego
jako
punkt
"Euruog)rafia P:o'l!S!ka", t. 23: 11979, z. 2, 3. 86 - 87.
iSS
BRONISLA WA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
ba zaporznać się z grupami, które zamieszkują badane terytorium i Którc'
i)odtrzymu;ją kulturę 4.
Bystroń zakładał, że poszczególne grupy ludzkie muszą tworzyć Olkreslone warianty kult-uroiWe, prZ>eC'iwstawi:ał
się stanowLs;ku, przy którym
identyfikuje się g:rupy etniczne z językowymi, jednaikże stwierdzał, żo
;)rzy współ'czesny:m stanie nauiki, przy wielkiej różno:rodności i bogactwi2
:akitów kulturowych trudno znaleźć inne pozajęzykowe kryte.rin do określcmia granic terytoTiów etnografic.znych.
Sam opracowując maJpę "ugrupowań etnicznych ludu ;polSlkie-go"wyszedł od ustaleń badań dialektologicznych wyrói.ni.ających obszary podsta,wowe nawiązujące do pierwotnych podziałóv.' plemiennych, które to·
J)o.działy skonfrontował z w)'lni:kami badań etnograficznych, wyróżniając
w ramach pierwO'tnyoh podziałów mniejsze ohszary o odmiennej, W wyniku różnorakich procesów gOSipodalI'czo~S'pOłecznych
- fizjonomii.
Oso.bną uwagę poświęcił grupom obcym na lpolskim IterytGrium państwowym, które za,chowały jeszcz'e trady'cje SWEgOpierwotnego pochodzenia, odrębny olbyczaj, a często i język ,;. Na marginesie zaznaczyć warlO, że j.ako socjolog i kulturoznawca
wyróżTIJiłoboik grup terytorialnych
jnne typy grup kształtujących odrębne formy kulturowe (zawodowe, wie~'w,religijne, S/tanO'weitp.6).
O ile zwrócenie uwag,i na typy g.rup kulturowych kształtujących sobie'
właściwe formy kulturowe miało walor uniwersalny, a tyle podział tery:orialny zróżnicowania ku1tuTOw,ego.obszaru Polski - na co wielokrotnie zwracała uwagę,A. Kutr~eba-Pojnarowa 7 - był zasadny tylko dla
.określonego okresu, w któtrym był przC(pfOlw,aidzony.
W tym miejscu naJeży dodać, że Bystroń korzystał z wyników badań etnograficznych przeprowadzanych wciągu ponad pięć:dz:iesięciu,lat i nieiktóT'ez wyróżnionych
przez dawnych badaczy gr~py, które znalazły się na mapie Bystroni.a,
już w czasach międzywojennych nie istniały łub istnienie ich w ogóIebyło poddawane w wątpliwość.
3. Zdecydowany zwrot w etnogirafi:cznej refleksji na temat proc:esów
etnicznych przyniosły prace Józefa Obrębskiego (1.905 - 1967).
Uczeń K. Mos:zyńSkiego w końcu lat dwudziestych podjął studia na
Uniwersytecie Lonidyńsikim .pod kieI'unJkiem Broni;sława Malinowskiego.
Po studiach londynskich zainteresowani,a jego przeniosły się w kierunkll
antropologii społecznej. Sam uwM:ał się za funkcjonalistę .
.: J. S. Bysiro·ń, Wstęp
[. j.w. s. 109 - 122.
6 j.w. s. 1'2'3,- 1'26.
, KU'trzeba-Pcljnar·owa
>'i/ch:
czas i przestrzeń
:'. 26 - 27.
do ludoznawstwa,
Lwów
1:926,s. 33 - 35.
A., zob. m. in. Z zagadnień
metodyki
kultury
Ludowej "Etnogra'f'ia
w badaniach
prac
etnograficz-
P.ols'ka", t. 9: 1965.
Problem'y
świadomości
etnicznej
i narodowej.
159
W dziedzLnie nas interesującej istotne było - jak pisze A. Kutrzeba-Pojnarowa - przesunięcie przez Obrębsikiego pytania o "g.rupę etnograficzną" z plasz'czyzny rzeczy, to jest ()lbieikitywnieistniejąoego inwentarza
kultury określonych terytoriów, na płaszczyznę świadomości jednostkowej i spolecz.nej. Przesunięcie stanowiska badawcz,ego od spojrzenia statycznego jakgdyby od zewnątrz, kiedy to badacz identyf~kacji dokonuje
za pomocą kryteriów "obiektywnych" wyselekcjonowanych czy też usta-o
lonych anbitra!lnie, do ~(}sobu "dynamicznego" polegającego na patrzeniu
od wewnątrz, szukaniu zm·ien:ny-ch "kryteriów subiektywnych", wokół
których kształtuje się poczucie tożsamości kulturowej, w tym również
etnicznej danej grupy.
"Grupa e'tiniczna" - według Obrębskiergo - jest schematem wyobrażeniowym a nie konkretnym. Jest tworem spontanicznym a nie, jak plemiona, genetycznym. Nie odwołuje się do mitu poc'hodzenia. Wiwrunek
własny jest ja~k,byodbiciem wyohra,żenia o grupach obcych, jej przeciwsta,wieniem. Granice między grupami są zmienne, jak również mniej lub
bardziej ostre. Istnieją również glru\py pograniczne. Podstawowymi zj'awiskami przyczyniającymi się do dostrzeŻlenia wł,asnej "obcości" wobecinnej grupy są zjawiska zewnętrzne, łatwo postrzegalne, jak odrębny język czy strój, a następnie odrębne za'ohowanie kulturowe, stopa życiowa
czy prawdziwe lub domniemane różnic'e psychiki~.
Według ObręhS1kiego,grupa etniczna niepo;si'ada własnej ideo,logii lecz
jedynie opartą na poczuciu podohieństwa solidarność wewnętTZną manifestującą się prawie wyłącznie w zebknięciu ze światem zewnętrznym.
Badając k'u.lturę społeczności regionalnej cechu;jącej się dużym opóźnieniem gos,podarezym i kulturowym Obrębski obok opisu grU!p, które
- jak to o'kreślal - "trwlały w przednarodowej fazie rozwoju history'czki i grupy do narodu. Badając postawy miesZJkań'cówPolesia, terytorium
onego"zmierzał do na:świetlenia począ:tiko.wydlfaz procesu akcesu joednostkresowego międzywQjennej Polski usytuowanego na pograniczu polsko-białoruSikim, wid~iał "grupę etniezmą ,roe;bitą i zdezorganizo.waną, zaat.aJko1wanąw swych podstawowych wartościach ~połecznych, koncentrujących się około tradycyjnego systemu w:łaJdamiaziemią: w nagłym i masowym konta:kóe ze $a:-odowis!kami
nadr;:ędnyeh warstw społecznych uleg'ają'cą hipnozie wartoś,ci społecznyoh i mora.lnych, reprezentowanych
przez naród !państwowy; polCldającąsię odśrodkowym tendencjom a:symiJa.cyjny:mi równocześnie zawiedzioną w swoieh aspira'cjaoh i dąŻf'niach.
Grupę, w której usrt:osunkowaniu do otaczającej ją rzeczywistości spoB J. O!birę1>ski, Problem
grup etnicznych
w etnologii
i jego socjologiczne
ujęcie,
"P.rzeg,lą.d S()ll~jolQglmny", t. 4: W136, s. 17'7 - Il'9S. Zob. też A. K:utrZ!eba-P:oj.n:l,rowa,
Wkład Józefa Obrębskiego
w badanie
procesów
etni.cznych,
"E1tnQgraifia Pols'ka",
t. 23: 1979, z. 2, s. n - 32.
[160
BRONISŁAW
A KOPCZ YI'ISKA-J A WORSKA
lec-znej dominUlją postawy negatywne, modelo:wane wedh1Jg tradycyjnych
wyohrażeń i ug:runtowane pod wrpływem sytuacji idoświadcZień, które
są jej udziałem; }ednym słow,em gru;pę p:rzechodzą<cąty:powy kryzys społeczny .i pod Wlpływem tego kryzysu niewą~p1i;wie ~OIUso!lidtudącą
się WC'wnętrznie, podatną na zibior·owepsychozy i złudzenia" 9.
W nieo.pu;b.IiJkoiWan·ej
ipracy haibiJlitacyjne'j zło.żonej na Uniwersyt·eci\'
WarsZiawskim w 1945 !-'. pt. Polesie archaiczne Obręhski stwierdzał, iż SipE'
,cyfi.ka kuHury Polesia polegaJ,a na połąc:aenioui przeciwstawieniu w krajobrazie kulturowym "pańskości i ohłopskości", przy czym na ten podzial
.społeczny nakładał .się podz!iał narodo:wy i odtpowiada.ją'ce mu steT00typy
'(cyt. za A. Kutrzebą-Poijnarową 197,9, s. 79 - 80). WażnY1mjego stwierdzeniem było, że lista cech sJkłradających się na powstawanie wizerunku
własnej lub odręibnerj gru!py mOiżeulegać rozszerzamiu lub zwężaniu w zależności od :kontelkstu historyczno-lokaJJnego.
Jest rzeczą inte,resującą, że Obręhski 'ustosunilmwując się krytycznie
-do bez.poiŚretdn'iegowykorzystywania danyoh etnograficz.nych jaJko obiej,tywnych kryteriów podziału etn:kznego i definicji narodu (co cz·ęsto spotkać mowa było do niedawna jesz'cze w pracaoh historYików) powoły:wai
się na opinie K. Moszyńskiego, że jakkolwiek metody etnogeorgralicznl:
są niezwykle pr.zydartne dla relW!I1L5truik<;,ji
.historii kultury, to zasięg;
etnogmficzne nie mają nic wspólnego z geografią prymitywnych grup
,etnicznych. Badają one nie zasięg tych grUiP, lecz geograficzny układ
różnych wytworów, elementów, czy oech kulturorwyoh. M-at€riał etnograficzny nie pozwala na wnioski dotY1cząceróżnic światopoglądowych
czy - jak pisze ObrębSllti.- "etnopsycholo,gii" wyodrębnionych społeczności, między innymi nie ujawnia ich samookreśle:na. Zbadanie tych
ostatnich wymaga odrębnych metod niż stosowane w klasye-znym opisic
etnograficznym.
4. WyekJspono.wani'eprz.ez
Obrębskiego pr.oblematy1ki samo3wiardomości grupy odczytywanej z wY1Powiedzii reakcji obsenwowat11ęji prowokowanej bezpośrednio w terenie, nałożyło się na rea.1iw'wane w etnografii iPoJskiej badania trwałości i zmiennolŚci regionów kultury. Badania
w tym kiel1un:ku podjął między innymi Roman Rei:nfurss w swoich studiach terenowych dQtyczącyrch granicy K~aiko:wiaków i Górali, jak również w monografii ruskiej g.rupy Łemków wydanej po II wojnie światowej 9. Deklarowana słownie zmienn:l świadomość grUlpo'wa stała Sil,
-dlań, obok równie :umiennych zasięgów określonych :ajawisk kulturowych.
J. Obirębsiki, CliP. cit., s. ,177.
R. R€lmfuss, Pogran.icze krakowsko-góralskie
w świetle
dawnych
i najnouszych badań etnograficznych,
"Lud", t. 36: 1946, s. 227 - 234. Tenże, Łemkowie
jako
grupa etnograficzna,
"P,ra-ce. i Materiały EJtnog-:--arf'icrz.ne",
t. 7: lf}418, s. 77 - 210_
9
9a
Problemy
świadomości
etnicznej
i na.rodowej.
161
głównie kultury materialnej, jedmym z wyznaczników zmiennego historycznie terytorium "g;rupy etnogTtaricznej".
Nastę:pne lata przyniosły dalsze p.l1acedotycząoe ,prOlblemów-re.gionalizacji ku1burow~j kra:ju. Prrace te, choć uwzględniJały prQlblem sarrno~
określenia, głównym pr1iedmiotem uwagi uczyniły zewnętrzne, zmienne
history'cznie o!kol1c7mościg~darcw-1Sipoł'eczne, w tym zwłasz·cza ustrojowe, które mogły warunkować ikis7Jtałtowa!l1ie
odrębności r~ionalnej
mies7Jkań'ców badanych ob!Szarów. W tym miejscu wspomnieć należy
o wieloletni:ch zespołowych badaniaah I1egiOlnukumpiowskiego prowa:d.zonych pod k!ierunkiem A. KutrZ'eba-POIjnarowej l0, badania WieJ!k(j.pol:sJki
pod kierunkiem J. Burszty 11, wsi Śląska OpoJsJkiego pod kierunkiem
M. Gładysza 12 czy też badania ohsza:rów centralnej Po:lsiki prowadzone
pad kierunkiem K. Zawistowicz-Adamsikiej 13.
5. W ostatnim pięcioleciu w etnografii poLskiej obserwujt'my nawrót
do pl'Olblematyki et'ńi'oznej, lecz badania prowadzone są w odmiennej
niż poprzednio perspektywie.
Z jednej strony zwrócono uwagę na nie postrzegany dotąd nurt reIlelksji Bystronia mający istotne znaczenie dla badania świadomości
etnicznej, jak również pOiWTóconodo głównych p)'lt-ań sfo:rmułowanych
przez Obrębskiego. Nie bez znaezenia dla ożywienia prac badawczych
było opu'bli:kowanie w t1umaez'ernu polskim klasycZinej pTa'cy W. L Thomasa i F. Z'naniec:kiego, Chłop polski w Europie i Ameryce (1918 wyd.
oryginalne) 14. Jednocz,eśnie badania te w)'Ikorzystują dorohek refleksji
nad problemem tożsamości, który - jak wykazują badania róimoralkich
dyscYlPhn wynikać ma z fundaJmenrtaJinej potrzeby samoo:k:reś.leni'i
człowieka. W rozważaniach tych zw.rócono uwagę, że już w okr,esie międzywojennym J. S. B)'Istroń W swojej Megalomanii narodowej jaiko pierwszy wśród polskioh etnografów o,pis-ałmito.twórczy charakter konfrontacji "swój - ohcy", w której to konfrontacji kryterium ohco-ści mogło
być band.zo różne: etnic:ml.e,języ;kowe, religijne, zawodowe, klasowe czy
kulturalne. W pracy tej Bystroń prześledził meohanizmy mityza,cji obcego. Mechanizm ten, jego zdani-ero,:polegał na procesie' idealizacji (ko,lejno
deformacji obrazu oboego, rozciągnięcie sądu indywiJd-ualnego na całą
grupę, zobiektywizowanie stereotypu), który prowadzi do uformowania
lO -A.
K,u'trzeba-Poj'narowa,
(red.) Kurpie.
Puszcza L:ielona,
t. 1-3, WnJ:c1a;,-v
H}62 - 11965.
11 .J. Bun.szta,
(red.) Kultura
ludowa
Wielkopolski,
t. 1-3,
P.oznall, 1960 - !W,57.
12 M. Gła:dys.z, ('red.) Stare
i nowe Siołkowiee, t. 1 - 2., Wrocłąw '19!r3 - 1966.
13 Zob .. ,Prace
i Matel1i<Hy Muzeum
ArcheOllogicznegc,
i E<tnogra£i;c:zllego w Ło-
dz.i", Seria ;Et,nc~~r.a.fii.C'nna.
11
'li
Wyda>n~e pOILs'kie, Wan,;zawa
Lud, t. LXVII
1975.
162
••
BRONISŁA WA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
mitu, w którym subiektywne uwarullIkowane historycznie sądy sltają się
"poczuciem inSityniktownym" 15.
Aktualne regeks'je nad konfrontacją pojęć "swojego i obcego" Wi'
wSipółez,eslnejetnog:nafii polskiej pOIszłydworna drogami.
5.1. Jedna, hhższa sugestiom Bys1tronia, rozszerzyła pole analizy na
wszelikie p:mcesy identyfika(~ji kuLturowej. Przykładem mogą być prace
najmłodszjej generacji etnografów (Z. Benedyktowicz, L. Mróz, E. Heguhsika i inn.). Zwraca się w nich uwagę na swoiste, opis.ane przez etnologów r!eaikicjewoibec obcych, l'caJkC!jew których przeplata się poczucie
lęku a nawet grozy z dążeniem do zbliżenia. Zrozumienie tych postaw, ich
znaczenia kulturowego moż:liwe jest tylko w perspektywie szerokiegr,.
spoj:T'zenia historyczmo-etnologicznego. Pozwala ono na analizę istoty
wyolbrażeń etnilcznyoh i studiowania ich podohną metodą jaka stosowan"
jest w studi,a·ch nad symbolem. Chodzi tu o tr.adycję fenomenologiczną
(C. G. Jung, M. Eliade) "rozumienie symbolu przez symbol", wydobycia
treści symbolu przez umieszczenie go w pewnej całości tego samego co
on rodzaju, lecz bardziej niż on rozlClgłej, tworzącej całościowy sy"tem
Chodziłoby zatem o ukazanie wizerunku własnej g,rupy (stereotypu) na
tle inrny!Chwyob:r,ażeń o świecie (wszeohświecie, kosmosie) - wyobrażeń
i wypowiedzi należących do na jszerzej pojętej sfery religijno-mitologkz:nej. Pozwoliłoby to na określenie i rozważenie stosunku stereotypu
do mitu, ich wz,aje~nych pOIwiązań i rellacji, które od dawna narzucały
się obserwaoji ba.daczy 16.
5.2. Drugi nurt, do którego zaliczyć można ostatnie prac(~ prowadzone pod kierullikiem A. KUitrzjeby-Pojnarowej, w większym stopniu kon·
tynuują myśl J. Obręhskiego. A. Kutrzeba-Pojnarowa podejmuj~ problem roH iden;tyfiikaoj.ik.ulturrowiCijw procesie porozumiewania się międzygrulPowego konkretnych społ'eicznocŚci.Badania te szczególną uwagę
zw.racają na kształtowanie się świadomośoi historycznej badanych grup,
świadomośd rozwij,ają,cej się na bazie różnie uksztaUowanego podłoża
historycznego. W Hczmychstudiach własnych oraz pracach prowadzonych
poid jej kierunkiem dokonano la:boratO'ryjrnychanaliz postaw i zachowań
z tego zaikres!u.
Badano m. in. wpływ chłqpskiego wyobmżenia o świecie na podejmowanie decyzji emiJgracji zaiI1ohkowej oraz proces akceptacji i integracji ze Slpołeezeństwem na obczyznie, jak również zmiany jakie w tych
uwarun:kowaniach zaszły na ,przestrzeni lat. W badaniach tych sLwier..
15 L. S!tomma,
Antropologia
kultury
w Polsce dziedzictwo,
pojęcia, inspiracje
(mabeniały do słolwnlilka), "PoIlisika Sz.tu:ka Ludowa", t. 24: 1980, z. 1, s. 48 - 49.
16 Z.
BeneldytkitmwCiz, D. MalrlIDoWSlka,O ni.ektórych
problemach
identyfikacji
kulturowej
w procesie porozumiewania
się, "Etnog,rafia
Polsika", It. 23: 1979, z. 2..
s. 205 - 236.
.
Problemy
.~wiadomości
etnicznej
i narodowej.
163
dzono, że poznawanie l przeżywanie świata "obcego" przechodzilo przez
swoiste ctapy: postrzeganie go w etapie wstępnym jako peryferii własnej
wioski, co wiązało się z osiedlaniem się na emigr.acji w,śród "swoich"
~ kultywowanie więzi uczuciowej z rodzinnym środowiskiem, następnie
etap rozwoju zainteresowań życ'iem wlaS'nej g.rupy w nowym ot0czeniu
.?tniczny:m, aby wraz ze wzrostem oświaty i stopy życiowej mogły pojawić się tendencje do pełnej integracji z obcymi grUlpami17.
W zespole tym badano również trwałość poczucia więzi wewnętrznej
i poczucia odrębności do innych grup oraz wzaj~mne stosunki wybranych
społeczności lokalnych. Wychodząc z zalożenia, że poczucie to tworzyło
;;;ię na bazie wyikształconych w procesie historycznym więzi terytorialnych, analizowano funkcjonowanie więzi kulturowych. Baldano zarówno
postrzeganie siebie w tych odmiennych katego:rlach, jak i odzwierciedlaJ).ie wspomnianych wyznac?mików w rzeczy'wistych procesach społecznokulturowych.
W. E. Regulska na pTzytkładzie wspomnianych już Łemków, którzy
po II wojnie zostali w większości zmuszeni do opusz'czenia stron rodzinnych i osiedlenia się w innych okolicach Polski, analizowała wyznaczniki
odrębności etnicznej, które pełniły rolę kryteriów klasyfollkujących: 1. nćl
płaszczyźnie samookreślenia indy,widua1nego, 2. cech ogólnych uznawanych za różnicują'oe dla całej grupy (w :przYlpadkubadanej grupy język,
wyznanie, wspólne terytorium, stan kultury,obra.z przeszłości, st'2reoty;p
wlasnej grUJpy), 3. wyznacznifk:oiffio:kT{~ślającychminimum cech pozwalającyoh .na przyszeregowanie kogoś do gonljPYswoich czy obcych. Szczególna UJwćlgazostał'a zwrócona w baidaru.ach na prooesy integracji wewnętrznej grllipy w obcym otoczeniu etnicznym. Integracji połączonej
z frustracją społeczną, która prow.adzi w sytuacjach konfliktowych do
wywołania postaw agresywnych. J.ednocześnie ś1edwno procesy integracji
z dominującą grupą obcą ts.
L. Mróz, po:d~jmujący w tym :re~pole analizę pozy,cji ludności cygańskiej, niezależnie od zakresu pojęcioweg.o kat'egorii "obcy", ~apro:ponował
WJprowad~enierozró~niElnia składającego się co najmniej z trzech elementów: "swoi (my" - "nie swoi (oni)" - "obcy". Doszedł bowiem do
wniosku, że jest rzeczą ni~prawdopodobną, by jaka.koJwiek społecznosć
czy 'kultura tak prosto widziała różnicę pomiędzy sobą a wszystkim co
się poza nią znajduje, by nie czyniŁa różni'Cy pomiędzy sąsiednią grl"pą
czy plemieniem a tymi, którzy są z gruntu odmienni kolorem skóry,
17 A. Kiu1trzeba-Pojn:arowa,
Swi.at swój i obcy w kultm ze ludowej,
(w:) "Roc;ztl'iik
:'vIuzeum ElnOt~a,fi'c.zne:gG w TOmJJtlliu", s. 3'6 - 48, Tio1'1uń t. J: 19'7!8.
18 E. Re,gulska,
Wyznaczniki
odrębności
etnicznej
funkcjonujące
współcześnie
w świadomości gn~;JY łemkowskiej
na terenie dawnej ŁemkoW5zczyzny,
"Et:lografia
Polska", t. 23: j97'9, z. 2, s. j.g.5- '1'99.
164
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
językiem ozy go~podai11ką,
a więc czynn~kami odgr-y,wającymi bardzo istotną rołę w określeniu własnym grupy. Zigadzając się z tym, że iJntegra'cja
własnej grupy, świadomość j,ej odrębności i szczególnego charakteru dokonuje się na pŁasze.zyźnie SiWohilistwierdza, że istnieje sze.reg sytuacjL
kiedy "swo~ (my)" i "nie s.woi (oni)" mogą stanowić w~Mnie kat0goTię
przeciwstawną "obcym". Ta os,tańni:ar'elacja wydaje mu się być własciwa
dla stosunków inter'etllli1oznychi z nią się spotyl{jaJmyw procesaeh narodowo,twÓT!czy,ch.Dopiero bowiem "obcy" fun:kcjomuje jako pewien wzoIJ.'Izec
przeciwstawny wzorcOlWti.
własnej kultury i społeczności. Jego obraz
fun!lmjcmu1ena zasadzie stereOtypu nie ,podlegająCiegoprawie mody£~kacji.
Roz.różnierlle zaś "ohcych" i "nie swoich", zdaniem Mroza, może być
szczególnie płodne dla badClinia skali bliskości i obcości, szukania wyzna'ozmików dystainsu kulturowego. Przydatność tych kategorii wz.rasta
zwłaszcza w badaniu SIPoł,eczrności
wielo:etni'cznych lH.
6. Do inmego etralPureflekoji J. Obrę:bskiego nawiązują częściowo badania J. Kuch~iej.
W proees'acih narodowotv.:ó;rczych, niezależnie od miejsea ich rozwoju.
J. Obrębskd. dostrzegał pewne ogóLne prawidlowości wynikające z jedne}
strony z pokrewieństw st'ru:klturalnych jClikiezachodzą między wszystkim:
społeczmo'śdami ludowymi a grupami narodowymi, zaś z drugiej strony
z chaTaJMeru powiązań i stoslliIlików,które się między tymi grupami rozwijają·
Obrębslki zwra,ooł uW1łigęna to, iż grlllPa o kulturze naro:dowej zewzg:lędu na rociza'j jed org,aJnizaQj,i,
który czyni ją ~dolną do dynamicznege.
rozwoju i eksjpansji, jest zawsze grUjpą dominującą. Pozycję jej pogłębiają ponadto z,azwycz'aj podziały klasowe, które potęgują różnice kultu:rowe. Zróżnicowanie to powoduje wewnętrzną sprzeczność w procesi'"
asymilaoji. GrUiP.adominująca asymiluje i wciela do swojej struktury
poszczególnych człml:ków gl1Upludowych jak i całe społecZJI1ościludowe
a j.eidno:czeŚIliew ohronie swej wewrnętrznej organizacji i funkcji kierowniczych, braniąc swej specyficznej kultury i systemu wartości, ro'zwij2mechanizmy po.działu klasow~go i separ'=lcji,którp. spychają nowych członków do niższych ;pozycji klasowych i ogiraniczają ich udział społeczny
i kultuOOlwyw Sjpoleczeńrstiwiie
narodowym.
Obrębsiki wy:rómił trzy etapy ,powstawania narodów. Pierwszy polega na przenikCliniu do grup ludowych ins.tytucji i organizacji grupy naroidowej i dostosowywanie ich (gru:p ludo:wych) do wzorów własnej tradycyjnej ku1t'ury i org:anizaoji ~połecznej. Drugi etap, przej'ściowy, polegC\
na odry!waniu się jedno'stek i grUip od własnej kultury ludowej i dążenie:
19L.
Mróz, Badanie
dystansu
etnicznego:
Cyganie-Polacy,
t:- 22: 1978, z. 2, s. 15 - 35 oraz L. Mróz, $w·iadomoścŻ(;we
etnicznego,
"Etnoglraf"ia Po!ls:ka", t. 23: 1979. z.. 2. s. 157 -163.
"E:tnogmf'ia
lUl/znaczniki
Polsl]m·'.
dystans"
Problemy
świadomoś,ci
etnicznej
i narodowej.
165
ich do asymilacji z grupą narooową. OhaTa~teryzuje go powstawanie różnych ugrupow-ań społecznych, w rówych przejściowych przestrzeniach
społecznych. Trzecim i końcowym etapem jest spowodowanie zmian
w &połeczJnOlścilokalnej jak równ~eż zmian w strtlMume Thalrodo:wej,
które umoiŹ\łiwiłylbywaJrS1Jwomludowym udział w cywilizacji narodowej.
Ruchy te powstają za~óWillow dz,i,ed'Z!inie~onomicZinej, jalk religijnej,
politycznej czy kullturalnej. W wyll'liJkutych procesów powstaje nowa
neczywistość społeczna.
Dyrekty,wa meto1dologicZilladla badań etnolog'kzmyoh tych procesów
sformułowana pmez Obrębskiego polega na zwróceniu uwagi na to, iż
w badainiacih procesów etnicznych na grunoie grUjp lokalnych pierwszeństwo przed badaJlliami zwyczajów i obyczaJjów powinny mieć badania
funkcji spo,łe.cmly'chma:kJropro:cesów.
6.1. WymiEmiona wyżej J. Kuoharsk,a p'I"owadziła badania na dawnym
pograniczu etnicmym polsko-niemiecikim wśród ludności reg,icmu Kaszub
zamies2lk,juącej poza zwartym zasięg!i.emswej gr~py. W bada:niach śledziła poczucie łączności luidnoś:ciz 'resztą terytorium r'egiOlI1u,któr-a zna·lazła się w okresie międzywojennym w granicach .pańStwa polskiego oraz
jej samodkr:eś.lenie narodowe. Baidała więc wyobrażenia o przeszłośd regionu, historii własnej rodziny, stoouneik. do języlka i religii, własnej
spuścizny kulturowej. Trwałą i'1'lite:g.rację
społeczną na bazie powyższych
wyzna'czuików uznała za e1:iniczność,powodującą budZienie się poczucia
łą~zności ze zw.aTtym obszaI'em Kaszub o,raz poczucia obeości w kontakcie
ze społecznością niemiecką.
,Ponadto stwierdziła, że rów:nolegile w wyniJku tychże samych tradyoji
rodz~nnych część miejscowej luooości 'pocho:dzenia dwbnoszlache<:bego
identyf1Jkowala się z po,lsikimśrodo,wiskiem narodowym, z którym łączyła
ją tradyoja wspólnej hisOOcr-yioZineij
przeszłooci. Grupa ta spełniała rolę
transmisji ideologii na1roldowej we własnej ~połeczności lokalnej. Omawiana grupa, z racji rozbudZiOnych uczuć patriotycznych, była o wiele
ba:ndziej odporna na ,pro,cesy wyna;rooowi'e:nia. Generalnie procesom wynaradawiania przeciwdziałała jednk odrębność wyznaniowa ludności niemieckiej.
Problem kształtowania i ut.rzymywania świadomości narodowej ludności Kaszub J. Kucharska badała również wśród emigrantów kanadyjskich pochodzących z tego regionu 20.
6.2. Problem tożsamości IUJdności pogranicza etnicznego podjął rów-·
nież M. Pokropek. Pogłębiając idee podnoszone w dawnych badania,ch
(por. pkt 4) bada relacje między zróżnicowanymi grupa.mi etniczno-języ20
J. K,ucJł1ao':Ska,Initial
Canada
in
results
Wilno
in
summer
Nauki
Humani,Sitycz.no-iSpołiec'zne",
of the ethnographic research conducted in Ontario
"Zeszyty
Naukowe
Uniwersytetu
Łódzkiego.
t. 72: 1980, s. 33 -53.
1977,
166
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-jAWORSKA
kowymi a wytwOTzoną przez te gru;py kulturą. Wychodząc od studió\\'
zasięgów kulturowycłr i wyznaczamia terytoLl'iów charakteryzujących się
odrębnościami kulturowymi, bada pochodzenie tyc!l różnic, aby następnie skonfrontować czy zróżnicoWiaJnieto j.est do.sbrze.g.aneprzez badane
grupy (podohne badania na innym pograniczu prowadziła t<E::Ż
T. Karwieka). Cele.m badań jest stwiel'dzenie, na jakich elementa,ch kulitury
opiera się poczucie własnej odręhności przy porównywaniu wizerunku
g.rupy własnej i cudz€!j. M. Pokropeik formułuje tezę, że dostrzegane różnice sta:ją się podstawą samoOlkreślenia do1piero w okresie zagrożenia.
konfliktów czy zmian po.lityczny,ch i społeczno-gospodarczych, lub jest
ono wynikiem działalno'ści zewnętrznych
ośrodków dyspozycyjnych.
Z przekazem określonych ideologii łączy się upowszechnienie określonych wytworów kulturowyoh o znaczeniu symbolicznym, jednocześnie:
wzra.stają barie;ry kulturowe, któr'e nie pozwalają na przyjmowanie do
wł.asnego inwentarza kulturowego przedmiotów nacechow&nych obcą ideologią. Grupy uboższe kulturowo (w sensie odręhnośó i bogactwa inwen
tarza), a talkże nie posiadające silnej ideolio,gii, małoliczeboe czy pozo..
stające w. TO'?1Pfoszeniu,zazwyczaj są wahlaniane przez grupy większe.
silniejsze i jednolite kulturowo. J6cmocześnie badania Pokropka pO'twierdzają obserwa'Cje Obrębskiego co do aspirowania do grupy mającej wyższą pozycję ~połeczną 21.
6.3. Odmienny charakter, nawiązujący częściowo do omawianych wyżej badań (patrz p:M 4), mają bad.ania pograJnicaa etnicznego prowadzon(:
w ciągu szer,egu lat przez Z. Staszcz ak 22. PodejmuJe ona problem pogranic:z.a 'Polsko-niem~eckiego, badanego już wcześniej przez T. Wróblewskiego i to w oparciu. o to samo źródło (Atlas der deutschen Volkskunde
1936 - 11939). Jednaikże o ile uwaga T. Wróblewskiego 23 koncentrowała
się na pytaniu ja:kie elementy kulturowe występujące na pograni'czu
świa.dczą o podst<lJwowyeh zmianach kultury ludowej poJsJu.ej, ni-emiec~iej i ich nawiąza[lJiu do odnośnego okresu kulturowego, Z. Sta.szczaK
wykorzystując tak klasyczne źródło etnografi,cznp., jakim jest atlas etnograf.icZiIly,poddaje informacje przekazane za jego pośrednictwem barozo
precyzyjnej analizie zmierz;aljąoej do syntetycznego ujęc'ia nasilenia 7£.społu zjawisk, które można bylOiby uznać z-a nasycone tradycjami o nawiązaniach polskich i słowiańskich. Jest to ci,ekawa próba posiłkowego
21
M. Bokropek,
Zróżnicowanie
kulturowe
i jego odbicie w świadomości
mieszkańców
sko-białoruskiego
w półnoC1W-wschodniej
na
pograniczu
etnicZ1W-językowym
na przykrodzie
pogranicza
polsko-litew
Polsce, ".Etnog]rafia
p.o!s.ka", t. 23: 1979.
z. 2, s. 127 - 156.
22 Z.
Stas,;ocza.k, Pogranicze
polsko-niemieckie
Poznań 1978.
23 T. Wróblewski,
Pogranicze
polsko-wiemieckie
ticznych,
"Lud", t. 50: 1962, cz. 2, s. 4311- 466.
jako
pogranicze
w świetLe
,,-
etnograficzne,
m.ateriałów
etnogro.-
l'rofJlenqj
świu[hmości
etnicznej
i narodowej.
167
wy,korzystania źródła etnogmficznego w dyskusji nad zagadnieniami
etnicznymi.
7. Na zakończenie tego przeglądu należy jeszcze wspommec o specyficznych rozważaniach D. M.arkowskiej, która podjęła stosunkowo rzadziej
omawiany, lecz mający ważkie znaiC'zenie społeczne, problem roli wykształcania w procesie wyohowania poczJUcia identyfikacji kulturowej,
a co za tym idzie również identyfikacji etnicznej. Zajęła się w z.wiązku
z tym procesem świadomego kształtowania postaw wobec swojej i obcej
kultury. Formowania swoistej toleranoji, którą proponuje wykształcić
na drodze przezwyciężenia podejścia "my - oni" i przekształcenia go
Vi dialog "Ja Ty" 24.
BHONISŁAWA
ETHNIC
AND
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
NATIONAL
COSCIOUSN:IDSS.
lVIETHODESAND
ACHIEVElVIENT!S
OF POLISH ETHNOGRAPHY
(Summary)
The problem of national cons6o USH,es
s and asp:iration far i:ndependence havc~
beea for obviou:i re,~sons a subjec:t o<f scie:ntiific il11'ere&ts in PoIaiHd. DiUerent
di.sciplines have deaLt with v,N'ious a,specls of this pnoblem.
The present article whic,h was previ,ously presented
at the Sympo:>ium of
Europe,m Socia,l Anthropology ,in Ams'terdam gives an extensive review of scient.ific
interesbs, methode:; and appI'()Iach~s appJ;ied by POilłsh ethnographers.
24
Z. Bene:dykto1wi'cz, D. Markowska,
op. dl.