-
extracted text
-
Reinfuss
Roman
SKANSENOWSKIE MUZEUM PRZEMYSŁU LUDOWEGO
Bułgaria, która
jeszcze p r z e d k i l k u d z i e s i ę c i u l a t y
na
W ETERA
łożyskiem potoku i biegnącą
(BUŁGARIA)
równolegle
do n i e g o
asfal
l e ż a ł a do k r a j ó w , g d z i e t r a d y c y j n a k u l t u r a l u d o w a u t r z y
t o w ą s z o s ą , o d p ó ł n o c y z a ś s t r o m y m i z b o c z a m i g ó r ( i l . 1).
mała
Spływa
się w
stanie
prawie nie t k n i ę t y m
przez
działanie
p r o c e s ó w urbanizacyjnych, po I I wojnie ś w i a t o w e j
wesz
zasad
ła na drogę p o s t ę p u przekształcającego
w sposób
niczy
oblicze
życia
czego,
intensywna
wsi
tamtejszej.
akcja
budowa
sieci
szerokie m o ż l i w o ś c i
za
komunikacyjnej
sobą
gospodar
uprzemysławiania
wiejskiej
ciągało
Rozwój
otworzyły
kraju,
dla
roz
ludności
z a r o b k o w e , co z k o l e i
znaczne o ż y w i e n i e
działalności
po
budow
z
potoków,
różnych
Tu
nich
urządzeń
właśnie
które
W
parę
doskonale
ale
bardzo
się
do
przemysłowych
kiedyś
przetrwały
zbudowano:
do
c h w i l i obecnej
16 o b i e k t ó w
niewielkich,
nadających
dziś,
dając
scowych, częściowo
budowli
nastręcza
okolicach
dawne
należy
na
rzadkich
wyjątków.
W
budownictwo
z powyższym
zaszła
konieczność
budownictwa
tradycyjnego,
co
Bułgarii
w
rozwiązano
ten sposób, ż e wiele miejscowości, w s i i miast,
zachowały
się większe
zespoły
uznano
całości
rezerwaty,
w
konserwatorską.
miasto
w
ochrony
Do
Bańsko
Średniej
jako
w
środkowego
zabytkowej architektury,
obejmując
takich
miejscowości
zachodnich
Rodopach,
Górze,
wieś
Bałkanu.
Arbanazi
Wobec
i
Bożency
ochrony
całych
problem muzeów
w
europejskich
jest
nieaktualny.
Powstał
o charakterze
specjalnym,
stały
obiekty
nazwą
wiejskie
„Etnografski
scowości
Etera
mias*^
Gabrowo.
w
Polsce
Bułgarii
w
w
którym
przemysłowe.
park muzej"
położonej
o
i
10
r.
np.
stóp
zespołów
skansenow
1963
krajach
na
razie
skansen
zgromadzone
zo
Skansen
pod
znajduje
km
u
innych
przynajmniej
natomiast
opieką
należy
skich
jak
je
Kopriwsztica
a r c h i t e k t o n i c z n y c h in situ
analogicznych
gdzie
od
ów
się w
miej
wojewódzkiego
poważne
konfigurację
pasem,
związku
w
do
Obszar,
na k t ó r y m
on zaledwie
dłużonym
klinem,
powstało
1,5
który
ha
od
muzeum, jest
ziemi,
południa
ciągnącej
niewielki.
się w y
ograniczony
jest
trudności
obszaru,
główną
osią
Ze
się
kompozycyjną
w
"
Ć3
rekon
kamiennych
techniczne.
ciągnącego
miej
lub
względu
wydłużonym
rozplanowaniu
teren
m u z e u m m n i e j w i ę c e j w p o ł o w i e jego s z e r o k o ś c i . W s c h o d
ni
wylot
drogi
wspomnianą
poprzez
wyżej
most
szosę,
na
potoku
zachodni
wychodzi
zaś m i ę d z y
w a n i a m i w s i Etera łączy się z szosą w i o d ą c ą
w a . W c h w i l i obecnej
wane
są po
wystawę
kiem
do
Gabrousytuo
północnej
południową.
znajduje
się
stronie
Po
centralnej
przeciwnej
jedynie
tzw.
drogi,
stronie
mając
nad
„czardak"
poto
( i l . 4),
s t o ż k o w y b r ó g siana,
w y k o r z y s t a n y j a k o a l t a n a , ze
łem
zwiedzających,
i
dla
oraz
tj.
sto
w
znacznej
od niego o d l e g ł o ś c i d o m m i e s z k a l n y z n a j d u j ą c y
się jesz
cze w
krzesłami
na
zabudo
niemal wszystkie obiekty
budowie.
W e j ś c i e na teren m u z e u m p r o w a d z i od s t r o n y w s c h o d
niej. T u ż przy wejściu wznosi się o k a z a ł y p i ę t r o w y
bu
dynek
ale
( i l . 2) z b u d o w a n y
znacznie
powiększony
urządzonych
ale w
miejsce
w
w
stylu
proporcjach.
administracyjne, na
na
wzór
ten sposób
domu wiejskiego,
Na
parterze
są
piętrze
zaś kilka
izb
wiejskiego w n ę t r z a
adaptowanych,
odpoczynku dla
by mogły
zwiedzających
mieszkalnego,
służyć
turystów
l i . 1. Odręczny
szkic sytuacyjny
skansenu.
Legenda;
1 — Czardak;
2 — Skara;
3 — Piec chlebowy;
4 —
administracyjny;
5 — Kuźnia;
6 — Tepawica;
7 — Walewica;
8 — Młyn
wodny;
9 — Tokarnia;
10 —
11 — Dom parterowy;
12 — Dom
w budowie;
13 — Gajtandżijska
odaja;
14 — Młyn
wodny;
15 —
przyszłego
warsztatu;
16 — Tartak
wodny.
D
się już
zabudowy s t a ł a się droga p r z e c i n a j ą c a w z d ł u ż cały
pomieszczenia
Obejmuje
młyn,
znajduje
z terenu
s t r u o w a n y c h , j a k o że przenoszenie
tradycyjne
i
skansenowi.
sprowadzonych
niektórych
w
początek
na obszarze m u z e u m
tyle
że
wodnym.
folusz
(w t y m jeden w budowie), częściowo
lanej. W ciągu ostatnich lat dwudziestu p r z y b y ł o na w s i
budynków,
napędzie
tartak,
bułgarskiej
nowych
o
bystrych
uruchamiania
jako
•— z a
Budynek
Tokarnia;
Budynek
&u
707
miast
jednego
kilka
i większą
niskiego
kolistego
ilość m a ł y c h
stolika
ustawiono
Przed opisywanym domem znajdują
na
piec p i e k a r s k i
szerokiej
„skara"
mięsa,
polepie
z całą
przed
baterią
obracanych
z rusztem
czeluścią,
żelaznych
przy
niewiel
od
na
sobie
potężny
folusz. S t ę p y
pieczenia
mięsa
ryto, w
tzw.
Przed
drugi
rożnów
pomocy
—
to
jedna
z
pracownic
kiełbaski.
Następny
obiekt
obsmażała
mechanizmu
porusza
wyżej, nad
na
usytuowany
za
ruszcie
a
z wnętrza
dochodzi
Stary kowal
w
siwka. M a
ich
dźwięczny
odgłos
usmolonym fartuchu
już
gotowych
kuje
„walewica"
krzemienia
bierze
kawałek
którego
zapalamy
pierosy. Krzesiwo w r a z z dodatkami o t r z y m u j ę
10S
drewnianą
petem
do
kadzi,
zwój
tkaniny.
rynną
której
Parę
stoi m ł y n ; k o ł a
worka
w
struga
kłębi
kroków
obracają
żółtawy
ubraniu
nego
Rozmawiam
od
niego
bieram
szutaziu.
dalej,
nię. Chłop ociąga
żeby
kadź
poniżej
nim
zobaczyć
do
z
właśnie
stary
im
ruchu
walewicy,
sypie
miele
chłop
jasnobrązowym
ozdobionym
z
( i l . 6)
Odprowadzona
a ze s k r z y n i
dogląda
siłą
zie
wpada
dalej,
Młyna
modziałowym
dla
roz
w
ciągłym
proszek, g d y ż
pa
robionych
się
w
się w a r t k o
obaj
się
ko
( i l . 5). N i e c o
wody
się
czapie i p o d n i s z c z o n y m
następnie
suszą
włochatych.
barankowej
ogień,
krzesiwek,
drewniana
robi
Jedno
oczach,
Prócz
szeroka
(kukurydzę).
tuzinów.
w
tkanina.
stoi w k o p a n a
„carewicę"
krzesze
pamiątkę.
—
jaru,
krze-
parę
dala
czyli
drogi
właśnie
moich
na
głównej
stromego skalistego
potoka
z
„tepawica",
wodzie w e ł n i a n a
się do
hubki,
dar
pobliżu
folowania „na zimno" tkanin
od
wykonuje
się r y t m i c z n i e i u d e r z a j ą
młota.
i
jako
stoi
i
nieco
t y m samym potokiem, który z wściekłą
mię
dym
potoku
przy
uderzeń
w
od
w
świeżo
admini-
kuźni,
żerdziach wyfolowane tkaniny
ze
s t r a k c y j n y m j e s t k u ź n i ą ( i l . 3). Z k o m i n a s n u j e s i ę
r ó w n i e ż "siekiery
Powyżej
obraca się w
rwie
smakowicie
kuje
poruszają
się
muzeum,
budynkiem
górze
foluszem
wieszone na
i zajadać pieczeń
ten
roboty.
którym
pieczenia
zdjętą z rożna. W momencie kiedy zwiedzałem
pachnące
drogi,
do
nego s i ł ą w o d y . W p e ł n i sezonu t u r y ś c i m o g ą p o s i l a ć
pieczywem miejscowego w y r o b u
kowal
kowalskie
się dwa
do
turystów,
inne
kie budyneczki, z k t ó r y c h jeden mieści w
kopulasty
ich
stołeczków.
obszywkami
się
w
sa
czar
przez
chwilę
i
stojącą
poniżej
tokar
się i jest w y r a ź n i e
z czegoś
wy
niezado-
wolony.
Okazuje
funkcję.
Jest
młynarzem
się, że pełni
i
tokarni,
musi
zatrzymać
młyn,
się c a r e w i c ę . W k o ń c u
Budynek
wnątrz
tokarni
jak
on w muzeum
a
we
kach o półksiężycowych
kształtach. Tokarz
W
stosy
moim
podziwem, który
okazałem
parę
cyjny,
nie pozwolił
centymetrów,
w różnych miejscach
wa
kątach
gruba
na
w
która
doprowadzona
umieszczone
koła
Drewniany
krąg
krawędzi
płytkiego
dze
i przykłada
wodne
zaczyna
dłuto, spod
w
oczach
drewniana
sposobem
naście
ciągu
kilkunastu minut
wytacza
centymetrów,
i pusz
rurą
rozbiegają
W
najbliższym
s ą s i e d z t w i e opisanej
drodze
drugi
warsztat,
na
podobny
„gajtandżijska
się
odpowiednich maszynach,
odaja",
nieczynny,
to
produkujący
na
poruszanych
siłą w o d n ą ,
krę
c o n e s z n u r k i , u ż y w a n e do s z a m e r u n k ó w z d o b i ą c y c h
stroje
na
kilka
w3'mieniony.
wykonane wraz z podstawą
z jed-
budynek, w k t ó r y m
Dalej
czyli
( i l . 8). J e s t
warsztat
bułgarskie.
drugi
zbyt m a ł a ,
Za
młyn,
pracujący
aby m o ż n a
nim
wznosi
w
wtedy,
gdy
uruchomić
poprzednio
niewielki
kamienny
się
zainstalowany
zosta
n i e j a k i ś w a r s z t a t . Jeszcze t y l k o t a r t a k , n a k t ó r y m
właś
nie
5
t o k a r n i stoi przy
chwilowo
lej nieco z t y ł u w i d a ć p i ę t r o w y b u d y n e k
w o d a jest
wysokie
Na
nazwisko
a za n i m w p e w n e j o d l e g ł o ś c i w i e j s k i d o m e k ( i l . 11). D a
podło
ws
swoje
datę.
moich
stoliki,
powstaje
tokarz
kulasami
po
na
siada
w
krzywymi
wrę
z przykrywką.
przez
mechanizm.
tokarz
i
dnie w y p i s a ł
samym
koliste
manifesta
pracowni. Za
jego
na
Czasem
sposób
bu
tym
misa.
w
ze s w o j e j
stołecz
udobruchany
płaski krąg
w s z y s t k i c h k i e r u n k a c h d ł u g i e t a ś m y w i ó r ó w ( i l . 10). W t e n
sposób
m i odejść
trójnożnych
łożył n o w y k a w a ł e k d r e w n a na t o k a r k ę i po c h w i l i
wykopanego
którego
małych
na
spoży
czył m i w prezencie m a ł e p u d e ł e c z k o
poruszające
a
na
są
stolikach
po
drewnianą
wirować,
zagłębienia
siedząc
Przy takich
wy
tej
d a c h b u d y n k u ( i l . 9), s p a d a z w y s o k o ś c i p o w a ł y
ziomo
się posiłki,
„gabrowki"
się je kupuje)
chwili
dosyć bezładnie
k o w e g o d r z e w a , o s a d z a go n a w r z e c i o n i e t o k a r k i
wodę,
okolicy
o b i e k t y jest
autentyczny.
cza
w
używane.
warstwa wiórów
stępuje w roli tokarza, w y c i ą g a z k ą t a
zwane
wsi powszechnie
podłodze
który
te
miele
pójdzie
jednak idziemy.
Młynarz,
Stoliki
przecież
najbardziej
narzędzia.
klocka.
G a b r o w o , gdzie
tam
jak i poprzednie
nego
(od m i e j s c o w o ś c i
Jeśli
materiału, na
rozrzucane
podwójną
do
tokarzem.
przyszłości
tnie s i ę na deski p o t ę ż n y
wszystko. Kilkadziesiąt
k l o c ( i l . 7), i t o n a
metrów
przez k t ó r ą
wiedzie droga
Wrażenie,
j a k i e odnosi
dalej
drewniana
wyjściowa
s i ę po
w
razie
brama,
kierunku
zwiedzeniu
wsi.
skansenu
w E t e r a , j e s t z u p e ł n i e o d m i e n n e o d t e g o , co o d c z u w a m y
w e w s z y s t k i c h i n n y c h m u z e a c h tego t y p u .
jest c h y b a to, ż e po m i n i ę c i u
kopką
i reprezentacyjnego
pozycję
zapomina
Najważniejsze
romantycznej a l t a n k i pod
budynku otwierającego
ma t u bowiem obiektów wyposażonych w sposób
ny,
„tak
eks
się z u p e ł n i e , ż e jest to m u z e u m .
j a k b y przed
chwilą
(ideał normalnego muzeum
opuścili
je
Nie
sztucz
użytkownicy"
ani
urzą
dzeń przemysłowych
u r u c h a m i a n y c h na pokaz, w
czasie
gdy
przechodzi
zgro
przez
madzone
muzeum
i sztucznie
produkcyjne,
które
skansenowskiego),
naprawdę
ilość godzin dziennie. K o w a l
ności,
a w
się
(krzesiwa,
zwiedzającym,
a
tu
w
terenie
warsztaty
pracują
przez
określoną
wykonuje usługi
chwilach wolnych
miątkarskie
wycieczka. Są
rozplanowane
wyrabia
siekierki
pozostały
itp.),
dla
lud
przedmioty
pa
które
nadmiar
sprzedaje
odbierają
towo instytucje p r o w a d z ą c e handel w y r o b a m i
Folusz pracuje
czone
z okolicy
dla l u d n o ś c i
t k a n i n y po
wiejskiej.
cenie
t i n e k za k i l o g r a m .
warsztatu
czy
Foluje
25 s t o t i n e k
dostar
od
kilo
za o p ł a t ą
5 sto
Podobnie ustawiona jest praca
tokar
grama, m ł y n miele chłopską k u k u r y d z ę
ni,
hur
ludowymi.
produkującego
sznurki
do
szamerowania
tartaku.
Pracownicy
obiekty,
to
jący
sobie
wala
wynosi
w
ten
którzy
obsługują
emerytowani
sposób
na
równa
poszczególne
rzemieślnicy
życie.
85 l e w m i e s i ę c z n i e ,
polską walutę
ni są
muzeum,
starzy
dorabia
Wynagrodzenie
co w
ko
przeliczeniu
s i ę 1700 zł. P o d o b n i e
inni.
Dochody
osiągane
z
produkcji
muzeum i są użytkowane
na
wpływają
j e g o cele. W
do
kasy
chwili
obec
n e j m u z e u m n i e j e s t jeszcze s a m o w y s t a r c z a l n e
w
sensie
f i n a n s o w y m . D z i a ł a l n o ś ć jego wspierana jest przez
stwo,
na
wynagradza
co w
r . 1967 w y r a z i ł o
90 000 l e w , c z y l i m i l i o n a
nakowoż
ośmiuset
tysięcy
w
wytwórczości
widywane
reprezentujących
i jeden
dochody p o z w o l ą
koszar
pań
k w o c i e ok.
złotych.
za p a r ę l a t , g d y w m u z e u m b ę d z i e
planowanych warsztatów
ludowej
się dotacją
różne
bez
za
gałęzie
z owcami,
istnieć muzeum
Jed
j u ż 26
prze
finan
sowej pomocy z z e w n ą t r z .
T r u d n o jest o c z y w i ś c i e o c e n i ć , w jakiej
te o k a ż ą
się realne, W k a ż d y m
mierze plany
razie koncepcja
bułgar-
109
7
II. 7. W n ę t r z e tartaku
wodnego.
II. 8. „Gajtandżijska
odaja"
Budynek
tokarni
z górnym
doprowadzeniem
wody poruszającej
mieszkalny
kryty
płytami
kamiennymi.
— wytwórnia
mechanizm.
sznurków
pasamonicznych.
II. 9.
U. 10. Tok".rz przy pracy. II. 11. Dom
8
110
skiego skansenu p r z e m y s ł o w e g o
najważniejsze
nych
daje m o ż n o ś ć
zamierających
które
prezentuje
wych
wnętrz
tach
wyrobów,
Gdy w
ale
w
Rumunii,
zarzutami.
przemysłowych
w
obiektów
zabytkowych.
Nie
widzę
tokarz
bowiem
siad k o w a l
użytku
a
zawiera
z Etera
mart
gablo
żywy
i
że
się
różnymi
utrzymywanie
urządzeń
powoduje
nie
Wydaje
takie
mi
sobie
się,
powodu
dozę
do
sta
przesady.
rozpaczy,
jeżeli
s t a r e d ł u t o , sikoro
naturalnej
koło
że
sporą
takie samo, k t ó r e
zniszczone
koncepcję
z
zniszczenie
w
nabierze
po
odbyła
zatem i p o s t ę p u j ą c e
żadnego
zrobi m u
która
swoją
spotkali
będąc w
patyny.
m i się t e ż t r a g e d i ą , ż e po p e w n y m
wymienić
przekonywający.
konferencji,
przedstawili
zedrze c a ł k o w i c i e
szybko
w
stanie p r o d u k c y j n y m
zużywanie,
kwestii
nie
skansenowskiego,
im,
uchronne
wianie
formie
ludowego,
Wytykano
róż
posegregowanych w
sposób
Bułgarzy
przemysłu
i co
życiu
rzemieślniczych,
międzynarodowej
typu
nowa
przy
kunsztów
się z w i e d z a j ą c y m
muzeum
muzeum
dziś
i skrupulatnie
r . 1966 n a
święconej
się w
już
jest ciekawa,
utrzymania
wodne
Nie
wydaje
czasie t r z e b a
przy
są
stałym
młynie
będzie
czy
ko
r y t o w s t ę p a c h d o u b i j a n i a s u k n a . C z y ż do c h w i l i , k i e d y
o b i e k t y te z n a l a z ł y
nich
żadnych
muzeum
się około
wreszcie
muzeum
nich
trzeba
i
kiedyś
w
nie
czasu
czy
w
samym
budynków
materiału
obiekty
działanie
atmosferycznych
w
dokonywano
Czyż
zabytkowych
martwo
samo
nie
przeróbek?
30°/o i w i ę c e j
stojące
przez
warunków
będzie
muzeum,
i
przy przenoszeniu
wymienia
Czy
się w
napraw
na
niszczeją
lub
przez
w
zmiennych
to
wymienić
nie
nowy?
także
nie
poszczególnych
elementów?
S ą d z ę t e ż , że k o r z y ś c i , j a k i e daje m u z e u m
się w
pełnej
aktywności
walnie
większe
nych
ortodoksów.
Zwiedzając
niż
produkcyjnej,
straty
skansen
w
wskazywane
nie m a
sukna
nie m a
gdzie
kto wykonać
nie m a
nabyć
sfolować,
z a m a r ł o (np. d r u k o w a n i e
przez
muzeal
myślami
nie m a j ą
do
się w
samodziałowego
odpowiednich
gdzie
znajdujące
nieporówny
Etera, w r a c a ł e m
s y t u a c j i w Polsce. Z e s p o ł y r e g i o n a l n e
ubrać, gdyż
są
co
sukna,
kapeluszy,
utkanego
wiele rzemiosł
ludowych
płócien), wiele innych
przesta
w i a się na m a s o w ą
produkcję
przedmiotów
artystycznie
bezwartościowych
(garncarze
wyrabiający
proste
niczki
i
na
kwiaty)
zdobniczych
zaprzestało
tradycyjnych
(kowale). R ó w n o c z e ś n i e
biada
stałych b r a k ó w w
zakresie p a m i ą t k a r s t w a
zbyt m a ł o
handlu
jest w
artystycznym
wyrobów
nasuwa
się
pytanie,
skansen
ludowego
garskiego
modelu?
wartościowych
ludowych.
czy
utworzony
może
drobnych,
dla
ale
istotnych
się
względem
z
tym
w
Polsce
według
buł
nie
zagroziłby
atrakcją
o
poważną
działalnością
trudności.
i rysował
temat
ani kluczowemu,
i odegrałby
produkcyjną
Fotografował
swą
zwiedzających
dydaktycznych
swoją
pod
przemysłu
„Konkurencją"
się na
i narzeka, że
związku
przydałby
a byłby
żych walorach
rozwiązując
w
nie
on na p e w n o naszemu p r z e m y s ł o w i
terenowemu,
I
do
technik
autor.
wiele
ani
du
rolę,
być
