9f85b6cc9c10c49c847549864b5c0be7.pdf
Media
Part of Układ przestrzenny i budownictwo wsi Gramada / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1
- extracted text
-
„Etnografia
MARIAN
P o l s k a " , t. X V z. 1
POKROPEK
UKŁAD PRZESTRZENNY I BUDOWNICTWO
WSI G R A M A D A *
Współczesny układ przestrzenny wsi Gramada jest wynikiem regu
lacji zapoczątkowanej w latach 1925-1928. Wykonano wówczas pierwszy
pomiar wsi wytyczając nową sieć drożną, centrum administracyjno-handlowe oraz określono kształt, wielkość i stosunki własnościowe w istnie
jących kwartałach, czyli działkach siedliskowych.
Przyjęto istniejący już od dawna podział na cztery dzielnice, tzw.
machały. Były to: Tabaszka, Mareńska, Brankowska i Nowa. Tabaszka
i Mareńska machała oddzielone są od dwóch pozostałych części wsi głę
bokim parowem, którego dnem płynie meandrami niewielki potok z kie
runku południowo-zachodniego na północ. Południowo-wschodni płasko
wyż zajmują machały: Tabaszka i Mareńska, północno-zachodni Bran
kowska i Nowa. Dzielnice te połączone są jedną drogą przelotową łą
czącą wieś z miastami wojewódzkimi i powiatowymi: Widinem, Kułą,
Beogradczykiem i in. Droga ta dzieli wieś w poprzek w stosunku do
jaru w ten sposób, że po stronie południowej znajdują się dzielnice:
Tabaszka i Brankowska, natomiast po stronie północnej Mareńska i No
wa. Centrum wsi wyodrębniło się w Tabaszkiej máchale, jednakże blisko
jaru, głównej drogi i tuż przy sąsiedniej máchale Mareńskiej. Było ono
zlokalizowane mniej więcej po środku wsi i początkowo obejmowało
trzy kwartały, w obrębie których znajdowały się: cerkiew, szkoła, budy
nek administracji państwowej i sklepy.
Istotne zmiany w układzie i zabudowie centrum nastąpiły w okresie
kolektywizacji wsi. W 1959 r. wysiedlono kilka rodzin z kwartałów przy
legających do dawnego centrum, tworząc obszerny plac, wokół którego
wkrótce usytuowane zostały liczne budynki administracji państwowej
i spółdzielczej oraz budynki o charakterze handlowo-usługowym i k u l turalno-oświatowym. Na placu urządzono skwer z klombami kwiatowymi
i fontanną, po środku placu ustawiono pomnik miejscowego działacza
* Artykuł
oparty
na
badaniach
terenowych
przeprowadzonych
r. i przez
Andrzeja
Woźniaka
1968
W 1&61 i
1969
serdecznie
dziękuję
za pomoc i
współpracę.
w
r. K o l e d z e
A.
przez
autora
Wożniakowi
164
M A R I A N POKROPEK
ruchu robotniczego Miko Ninowa Mikowa (1921-1944). Drogi i ulice do
jazdowe do placu, a także sam plac pokryto nawierzchnią asfaltową
i betonowymi chodnikami. Plac stał się rzeczywistym centrum wsi speł
niającym nie tylko rolę ośrodka administracyjnego i handlowo-usługo
wego, ale także rolę reprezentacyjną. Tu bowiem odbywały się państwo
we i lokalne święta, niekiedy także nowe świeckie obrzędy, jak np.
wesela, chrzciny lub też obrzęd pożegnania wojników (rekrutów). Obok
głównego centrum zlokalizowanego między Tabaszką i Mareńską ma
chała tworzy się drugi punkt o znaczeniu lokalnym pomiędzy Brankowską i Nową machała. Punkt ten powstaje wokół sklepu i baru oraz
przystanku autobusowego obsługującego ludność tych dzielnic.
R y e . 1. O g ó l n y w i d o k B r a n k o w s k i e j
U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A
165
Kolektywizacja wsi przeprowadzona po 1948 r. przyczyniła się do
drugiej nie mniej istotnej zmiany w układzie i rozplanowaniu prze
strzennym Gramady. Na peryferiach wszystkich czterech machał zlo
kalizowano nowe dzielnice o charakterze gospodarczym: rolniczo-hodowlanym oraz rzemjeślniczo-przemysłowym dostosowane do potrzeb roz
wijającej się gospodarki socjalistycznej. W dzielnicach rolniczo-hodowlanych należących do TKZS (Trudowo-Kooperatiwno Zemědělsko Stopanstwo — Spółdzielnia Produkcyjna) znajdują się budynki gospodarcze,
jak chlewy, obory, stajnie, szopy, koliby dla owiec i wszelkiego rodzaju
budynki spełniające rolę magazynów. W Gramadzie są cztery takie sku
piska budynków rolniczo-hodowlanych należące do TKZS. Dwa w raa-
i Nowej machały
Fot. M . Pokropek
166
M A R I A N POKROPEK
R y e . 2. O g ó l n y w i d o k koliby
Fot. M . Pokropek
chale Tabaszkiej i po jednej w Mareńskiej i Brankowskiej. Obok bu
dynków rolniczo-hodowlanych istnieją budynki należące do MTS (Maszinno-Traktorna Stancja — Stacja Maszynowo-Traktorowa) i do bazy
remontowej sprzętu mechanicznego (traktorów, samochodów, maszyn
rolniczych itp.). MTS i baza remontowa pełnią tu rolę usługową dla
R y c . 3. W s p ó ł c z e ś n i e c z y n n a koliba
TKZS
Fot. M . Pokropek
U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A
167
TKZS. Niezależnie od zabudowy związanej ze spółdzielczą gospodarką
rolniczo-hodowlaną w Gramadzie zlokalizowano warsztaty rzemieślnicze
z produkcją przemysłową: TPK (Trudowo-Proizwoditelna Kooperacija —
Spółdzielnia Pracy). Mieści się ona w południowej części Tabaszkiej ma
chały. Obok TPK zlokalizowano również tzw. Pazar, czyli targowisko,
plac, na którym raz do roku we wrześniu odbywają się kilkudniowe
targi, tzw. panairy, połączone z lokalnym wiejskim świętem.
R y c . 4. O g ó l n y w i d o k kaszty z p r z e ł o m u X I X / X X w . ( r o z e b r a n a w 1969 r.)
Kaszta p o s i a d a ł a odżak,
krewe i d w i e soby
Fot. M . Pokropek
Rozbudowa na peryferiach wsi- dzielnic rolniczo-hodowlanych nale
żących do TKZS oraz dzielnic rzemieślniczo-przemysłowych należących
do MTS i TPK przyczyniała się do likwidacji w obrębie zwartej zabu
dowy mieszkalnej części budynków gospodarczych oraz prywatnych
warsztatów rzemieślniczych.
We współczesnym układzie wsi Gramada utrwalił się podział na trzy
części — każda o innym charakterze przystosowana do odmiennych
funkcji: 1) centrum administracyjne, handlowo-usługowe i kultural
no-oświatowe, 2) dzielnice gospodarczo-hodowlane i rzemieślniczo-przemysłowe oraz 3) dzielnice mieszkalne. Centrum oraz dzielnice TKZS,
M A R I A N POKROPEK
168
PLAN
WOJ.
WSI
GRAMADA
WIDIN — B U L G A R I A
Tab. I. Plan wsi Gramada
Rys. M . Pokropek
I — SONS: I I — Dom K u l t u r y ; Ш — ł a ź n i a ; I V — przedszkole; V — ż ł o b e k ; V I — Zankoop —
Spółdzielnia R z e m i e ś l n i c z a ; V I I — sklep; V I I I — m í y n ; I X — sklep ż e l a z n y ; X — apteka;
X l - poczta;. X I I — Selkoop — Wiejski Dom T o w a r o w y i restauracja; Х Ш — sklep z pie
czywem ; X I V — straż p o ż a r n a : X V — X V I — b u d y n k i dla TKZS i SONS (w budowie) ; X V I I k s i ę g a r n i a : X V I I I - piekarnia; X I X - sklep s p o ż y w c z o - p r z e m y s l o w y ; X X — Selkoop: 1—129 —
numeracja k w a r t a ł ó w zwartej zabudowy,
C5£) — cerkiew; ++t+í* — cmentarze:
» pomnik:
ЩШШ nagrody zinwentaryzowane
169
U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T Л'О W S I G R A M A D A
MTS i TPK lokowano na działkach upańs' .mówionych lub spółdzielczych.
Własnością p r y w a t n ą pozostawały jedynie kwartały z zabudową miesz
kalną.
Obecnie wieś Gramada we wszystkich machałach posiada ponad 120
kwartałów z zabudową mieszkalną. W każdym kwartale znajduje się
od kilku do kilkunastu siedlisk, każde w granicach 1000-2500 m (10-25
arów). Według danych statystycznych aktualnych dla 1966 r. we wsi
było 1117 rodzin (4200 mieszkańców). Przyjmując, że każda rodzina po
siada własną zagrodę, na jeden kwartał przypadałoby około 9 zagród.
Liczby te będą nieco inne przy obliczeniach ilości domów, których było
ogółem ponad 1600, czyli na 1 kwartał przeciętnie przypadałoby około 13.
Różnica między ilością domów i rodzin wynika stąd, że w wielu siedli
skach należących do jednej rodziny stoją dwa domy: jeden nowy, mu
rowany, drugi pajantowy. Oczywiście, stopień zagęszczenia budynkami
w poszczególnych kwartałach był znacznie większy, ponieważ każda
zagroda oprócz budynku mieszkalnego posiadała jeden lub dwa inne
2
R y c . 5. Kaszta w z a g r o d z i e A n t o C z a n k o w a K a r a d ż o w a w M a r e ń s k i e j
m á c h a l e ( K w . 64). Kaszta
b u d o w a n a w 1910 r . i z a m i e s z k a n a do
1960 r. z ł o ż o n a z odżaku,
kreive, d u ż e j soby p o p r a w e j s t r o m e o d ż a k u
i d w ó c h m a ł y c h izb po strome l e w e j
Fot. M . Pokropel?
170
M A R I A N POKROPEK
R y e . 6. Kaszta w zagrodzie T o d o r k i L i t o w e j C h a d ż i j s k i e j w T a b a s z k i e j m á c h a l e ( K w . 91). Kaszta w k s z t a ł c i e l i t e r y L z ł o ż o n a z
odżaka,
krewe, d w ó c h staij i kilera
Fot. M . Pokropek
budynki: jachyr, chambar, a niekiedy także kurnik, szopy itp. W od
różnieniu od centrum i dzielnic gospodarczo-rzemieślniczych, powsta
łych w wyniku zaplanowanych akcji władz państwowych i spółdzielczych,
rozwój kwartałów siedliskowych następował bardziej żywiołowo. Wpraw
dzie w czasie pierwszego pomiaru wsi w latach 1925-1928 wyodrębnione
zostały działki należące do zarządu wsi, tzw. działki z obsztińskiej
mery,
to jednak dzięki nadaniom i sprzedaży ich właścicielom prywatnym tra
ciły wkrótce swą odrębność w stosunku do dawniej istniejących siedlisk.
Działki z obsztińskiej
mery charakteryzowały się regularnymi kształta
mi w formie kwadratów lub prostokątów o ujednoliconych rozmiarach
sięgających około 1000-1500 m . Regularność ta była bezpośrednio uwa
runkowana regularnością nowych kwartałów wydzielanych na krańcach
starej zabudowy, na nieużytkach okalających wieś i oddzielających ją
od pól uprawnych. Pas nieużytków okalających wieś jest jeszcze na tyle
szeroki, że na wiele lat zabezpiecza rozbudowę wsi. O ciągłej rozbu
dowie wsi niech świadczy fakt, że nowe zagrody w Nowej máchale
zaczęto lokować blisko cmentarza z końca X I X w., który kiedyś był
oddalony o kilkaset metrów od zwartej zabudowy. Na miejsce starego
cmentarza powstał nowy, obecnie używany, znów oddalony od granic
współczesnej zabudowy o dalsze kilkaset metrów.
2
U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A
171
Największe nasilenie rozbudowy wsi przypada na okres międzywo
jenny i po 1948 r. O ile w pierwszym okresie rozbudowa wsi związana
byla z rozpadem wielkich rodzin, to po 1948 r. proces ten spowodowany
był głównie czynnikami ekonomiczno-społecznymi, przede wszystkim
wprowadzeniem na wieś kolektywizacji. Procesy zmian i skutki tych
zmian w obu przypadkach były różne.
Początki rozpadu wielkich wspólnot rodzinnych przypadają na ko
niec X I X stulecia, jednakże największe zmiany w tym zakresie nastą
piły dopiero po I wojnie światowej. Rozpad gospodarstw wielkorodzinnych spowodował daleko idące zmiany w kilku dziedzinach, w tym także
w osadnictwie i budownictwie wsi. Zmiany te polegały na dzieleniu
siedlisk należących do jednej dużej rodziny na kilka mniejszych części
i na usamodzielnianiu się gospodarczym nowych właścicieli. Wraz z po-
R y c . 7. Kaszta w zagrodzie M i k o M i k o w a Spaskiego. P r z y k ł a d kaszty
budowanej przez S e r b ó w
Fot. M . Pokropek
działem siedlisk następował podział istniejących budynków i jednocześ
nie budowa k i l k u nowych obiektów celem zabezpieczenia osobnego
mieszkania każdej usamodzielniającej się rodzinie. Podziału siedlisk do
konywano w rozmaity sposób. W początkowym okresie przy podziale
siedlisk nie przeprowadzano dokładnych pomiarów określających wiel
kości nadziału. Dane siedlisko pozostawało do celów podatkowych ca
łością niepodzielną, chociaż w obrębie siedliska powstawało kilka no-
172
M A R I A N POKROPEK
Rye.
8.
Budowa
domu
parterowego
przyziemiem. M a r e ń s k a m a c h a ł a
z
mieszkalno-gospodarczym
( K w . 50) S ł a w c z o P e t r o w W o ł c z e w
Fot. M . Pokropek
wych zabudowań stanowiących zaczątek samodzielnych
gospodarstw.
Wkrótce jednak względy praktyczne, a także rozporządzenia odgórne
ujednoliciły zasady podziału polegające przede wszystkim na wyzna
czaniu granic nowo utworzonych siedlisk. Rozpad wielkiej rodziny nie
tylko powodował podział starych siedlisk, ale także przyczynił się do
powstawania zupełnie nowych zagród sytuowanych w innych kwarta
łach. Dokonywało się to wówczas, kiedy na starym siedlisku pozosta
wały jedna lub dwie rodziny, reszta natomiast wyprowadzała się za
gospodarowując nowe kwartały. Uzależnione to było bądź od wielkości
siedlisk, bądź też od liczebności wielkiej rodziny, jej zamożności i możli
wości kupna nowych działek siedliskowych.
W poszczególnych dzielnicach Gramady zamieszkuje dotychczas od
k i l k u do kilkunastu rodzin pochodzących ze wspólnot rodzinnych. Mimo
że rodziny te w chwili obecnej prowadzą samodzielne gospodarstwa do
mowe, to jednak tradycja wspólnoty jest jeszcze bardzo świeża i łatwa
do uchwycenia. Przykładu dostarczyć może kilka rodzin np. Chadżij
skich, Pałujków i in. W Mareńskiej máchale w kwartale' 59 pod koniec
X I X w. zamieszkiwały trzy rodziny: Kurdaskich, Mitowa i Chadżijskich,
zwana wówczas Chadżijata. Rodzina Chadżijskich posiadała największe
siedlisko liczące ponad 4 dekary (4000 m ). Po środku siedliska stała
2
U K Ł A D PRZESTRZENNY
I B U D O W N I C T W O WSI G R A M A D A
T a b l . I I . P l a n siedlisk r o d z i n y C h a d ż i j s k i c h
(rekonstrukcja)
Rys. M . Pokropek
173
U K Ł A D PRZESTRZENNY I BUDOWNICTWO W S I G R A M A D A
175
kaszta (stary dom) budowany jeszcze za czasów tureckich (przed 1876)
złożony z dwóch pomieszczeń: odżaka i soby. Obok kaszty stał jachyr.
W latach 1909-1911 przed starą kasztą dziad Jonczo Czołow Chadżijata
wybudował w rzędzie trzy nowe kaszty dla trzech synów: Tosza, Atanasa i Mika. Nowe kyszty były większe od starej i posiadały inny układ
oraz większą liczbę pomieszczeń. W 1912-1913, a więc po wybudowaniu
nowych domów nastąpił formalny podział siedliska między synów.
W wyniku tego podziału siedlisko podzielono na trzy części. Każdy z sy
nów otrzymał V3 siedliska i nowy dom. Ponadto każdy z synów otrzymał
drugi budynek: Toszo — kolibę, Atañas — stary dom, k t ó r y od 1911
do 1934 r. (do chwili rozebrania) zamieniony był na jachyr, natomiast
Miko — stary jachyr. Dalszy podział siedliska nastąpił przed I I wojną
światową i tylko w części środkowej należącej do Atanasa. Wydzielono
tu bowiem dwie nowe części, które otrzymali synowie Atanasa: Toszo
Atanasow i Baj K r u m Chadżijski. Siedliska Toszo Jonczewa i Miko
Jonczewa nie były dzielone i w całości przeszły na synów: Miko Toszowa i Kruma Mikowa. W 1963 r. siedlisko Tosza Atanasowa Chadżijskiego zostało sprzedane innej rodzinie Naczowych. Tak więc na prze
strzeni niespełna 50 lat na siedlisku rodziny Chadżijskich powstały cztery
nowe zagrody z trzema nowymi domami i ośmioma budynkami gospo
darczymi. Ponadto, co należy szczególnie podkreślić, siedlisko nie zo
stało utrzymane w rękach jednej rodziny.
Podobnie, choć może mniej skomplikowanie, dokonał się podział
siedliska rodziny Pałujkowych w kwartale nr 60. Tu rozpad wielkiej ro
dziny nastąpił w 1925 r. Wówczas podzielono siedlisko na dwie części
i wybudowano kosztem całej rodziny drugi dom dla jednego z braci.
Dalsza rodzina wyprowadziła się do innych kwartałów.
Ostateczny rozpad wspólnot rodzinnych i uformowanie się siedlisk
jednorodzinnych dokonało się w latach 1948-1956, w okresie kolektywi
zacji wsi. Procesowi temu sprzyjały czynniki państwowo-administracyjne,
które zabezpieczały wstępującym do Spółdzielni Produkcyjnej rodzinom
działkę siedliskową i ułatwiały zagospodarowanie jej w wypadku, gdy
rodzina ta nie miała odpowiednich warunków na starym siedlisku.
W okresie kolektywizacji obserwuje się tendencję do pozostawiania jednej
rodzinie całego siedliska i do tworzenia nowych siedlisk w innych kwar
tałach dla pozostałych członków rodziny. Jest to spowodowane chęcią
utrzymania większego placu, który oprócz funkcji placu budowlanego
staje się także rolniczo-warzywną i ogrodową działką przyzagrodową,
niejednokrotnie jedyną, jaka pozostawała przy rodzinie po przystąpieniu
do Spółdzielni Produkcyjnej.
Powstawanie nowych siedlisk związane było także z likwidacją kolib.
Przed kolektywizacją większość rodzin posiadała dwie zagrody. Jedną
T a b l . I V . P l a n siedliska rodziny P a ł u j k ó w
Rys. M . Pokropek
U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A
177
w obrębie wsi, drugą tzw. kolibę, w pobliżu pól uprawnych i terenów
wypasowych. Istnienie kolib zabezpieczało mieszkanie dla większej ilości
członków rodziny w obrębie jednego gospodarstwa. Po likwidacji kolib
następowała konieczność zabezpieczenia mieszkania dla tych członków
rodziny, którzy poprzednio pracowali i mieszkali na kolibach.
Tabl. V. Plany
kolib
¡Rys. M . Pokropek
Nie bez znaczenia jest fakt, że po 1948-1956 r. zmieniły się wymogi
ludności w zakresie mieszkaniowo-bytowym i że dzięki korzystnym wa
runkom, jakie zostały stworzone na wsi bułgarskiej, mogły one być reali
zowane.
Jeszcze pod koniec ub. stulecia najbardziej powszechną formą domu
w Gramadzie był dom pajantowy, dwuczęściowy złożony z tzw. odżaka
i soby. Odżak pełnił funkcje kuchni, tu bowiem przy ścianie dzielącej
odżak od soby stał komin z otwartym paleniskiem. Niektóre kaszty, bo
tak nazywano takie domy, posiadały ponadto przed odżakiem wnęki, ro12 — Etnografia Polska, t . X V , z. 1
178
M A R I A N POKROPEK
.Tl
J—l_J
П
^
3
4
C
10
i
12
u
u.t
ч
U
'
L_:.tl_J
Tabl. V I . Plany d o m ó w pajantowych
Rys. M . Pokropek
U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A
179
dzaj podcieni zwane krewe. Wymiary takich kaszt wahały się w grani
cach 5-6 m szerokości i 8-9 m długości (40-54 m ). Były one zamieszkałe
przez wielką rodzinę liczącą do kilkunastu ludzi (12-15), a nawet więcej.
Byli to zazwyczaj dziadkowie, ich dzieci z rodzicami oraz wnuczki, często
także już z własnymi żonami i mężami. Niekiedy pod wspólnym da
chem z dziadkami mieszkali także ich bracia i siostry. Wszyscy członko
wie wielkiej rodziny zamieszkiwali w kaszcie jedynie w ciągu zimy.
2
0
T a b l . V I I . P l a n kaszty
3m
i koliby
Miko M i k o w a Spaskiego
Rys. M . Pokropek
180
M A R I A N POKROPEK
Od wczesnej wiosny do późnej jesieni część domowników głównie mło
dych mężczyzn przenosiła się do koliby. Kolibę stawiano na wzór kaszty,
tyle tylko, że była mniejsza i nie tak starannie wykonana. Składała się
również z odżaka z otwartym paleniskiem i jednej soby, a niekiedy
i z podcienia, czyli krewe. Wymiary kolib wahały się w granicach
5-8 m długości i 4-5 m szerokości (20-40 m ). W obrębie zagrody w y
korzystywano także na czasowe letnie mieszkanie budynki gospodarcze.
W jachyrze, w górnej części, gdzie przechowywano słomę, łęty kuku
rydziane i siano, spała młodzież. Tam też lokowano zazwyczaj robotni
ków sezonowych, głównie robotników budowlanych.
Na przełomie X I X i X X w. następują zmiany w układzie kaszt. Przy
zachowaniu dawnych wymiarów zwiększa się ilość pomieszczeń, po
czątkowo o jedno, później o dwa, a nawet o trzy. Nowe pomieszczenia
uzyskiwano kosztem odżaka, które po prostu dzielono na połowę. Nowe
pomieszczenia nazywano drugą sobą, staiczką lub killerem. Było ono prze
znaczone na mieszkanie dla dziadków lub dla młodych. Jednocześnie peł
niło ono funkcję komory. Wydzieloną z odżaka drugą sobę wkrótce po
nownie dzielono, tworząc dwie małe izby. W ostatniej kolejności podziało
w i ulegała właściwa soba. Wówczas kaszta nie zyskując na powierzchni
użytkowej, a nawet nieco jej tracąc, wzbogacała się o 2-3 nowe pomiesz2
R y c . 9. D o m m u r o w a n y , j e d n o p i ę t r o w y w zagrodzie M i k o M i k o w a
Spaskiego
Fot. M . Pokropek
U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A
181
czenia, które zajmowali żonaci synowie, zaczątek nowych rodzin. Zazwy
czaj oni byli pierwszymi, którzy opuszczali stare siedlisko i budowali nowe
domy w innych kwartałach. Rozwój planu kaszt polegał nie tylko na
dzieleniu, ale także na dobudowywaniu nowych pomieszczeń. Efekt był
podobny — zwiększona ilość pomieszczeń, chociaż w tym drugim przy
padku niejednokrotnie zmieniały się rozmiary i bryła samego budynku.
Nowe pomieszczenia dobudowywano do ściany szczytowej od strony
odżaka. Często zajmowały one większą powierzchnię niż szerokość pier
wotnego budynku, dzięki czemu tworzył się z tyłu lub z przodu kyszty
występ. Dom przybierał wówczas kształt litery L . W taki sposób powstał
dom Iwana Gergowa Baiłkowa w Mareńskiej máchale. Początkowo dom
składał się z odżaka, soby i krewe. W latach 40-tych przybudowano do
starego domu dwie soby z cegły. Przed przebudową domu mieszkało
5 osób: gospodarz, jego żona i troje dzieci (dwóch synów i córka). W do
budowanych dwóch sobach zamieszkali później żonaci synowie.
Na rozprzestrzenienie się nowych typów kaszt w Gramadzie duży
wpływ w y w a r l i również zamiejscowi rzemieślnicy budowlani, głównie
Serbowie. Do I wojny światowej granica między Bułgarią a Serbią była
otwarta i dzięki temu liczne grupy Serbów przychodziły do Bułgarii
w poszukiwaniu pracy, której nie mogły znaleźć u siebie. Otrzymywali
ją przede wszystkim przy budowie. Bułgarzy chętnie zlecali Serbom bu
dowę nowych domów, dlatego że Serbowie robili to szybko, dobrze i sto
sunkowo tanio, a Bułgarzy usamodzielniwszy się gospodarczo przestali
zajmować się dodatkowymi zajęciami, skierowywując całą uwagę na
podniesienie poziomu i wydajności gospodarki rolniczo-hodowlanej.
Grupy rzemieślników Serbskich liczyły od 8 do 20 ludzi. Gospodarz,
który zamawiał u nich dom, nie określał dokładnie jego planu, mówił
jedynie, jakie mają być wymiary i umawiał się co do ceny. Czas bu
dowy trwał do k i l k u tygodni. Serbowie wykonywali całość robót, łącz
nie z pokryciem dachu dachówką i stolarką budowlaną. Budowano prze
ważnie kaszty pajantowe, chociaż już wówczas zaczęto stosować także
cegłę wypalaną w polowych cegielniach. Majster i jego pomocnicy byli
na całkowitym utrzymaniu gospodarza. Dostawali całodzienne wyży
wienie i nocleg. Po zakończeniu budowy byli ponadto obdarowywani
różnymi przedmiotami, jak ręczniki, skarpety, koszule itp., i goszczeni
w czasie uroczystości kończącej budowę, zwanej fetem lub
zajetém.
Serbowie w zasadzie nie budowali kászt o dwu pomieszczeniach złożo
nych z odżaka i soby. Stawiali oni od razu kaszty większe składające
się z 4 i więcej pomieszczeń. Najczęściej stawiano kaszty złożone z cen
tralnie usytuowanego odżaka oraz jednej dużej soby z jednej strony,
i dwóch małych z drugiej strony odżaka. Odżak przed wejściem miał
podcień (krewe) z jednym lub kilkoma słupkami zakończonymi arka-
M A R I A N POKROPEK
R y c . 10—11. P r z y k ł a d y d o m ó w m u r o w a n y c h o o d m i e n n y m w y s t r o j u
architektonicznym
Fot. M . Pokropek
183
U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O WSI G R A M A D A
•
R y c . 12. Ś c i a n a
zamieszkanej)
s z c z y t o w a kaszty
z
widoczną
z o k r e s u t u r e c k i e g o (obecnie
pajantową
konstrukcją
ściany.
*
nie
Nowa
machała
Fot. M . Pokropek
darni. Ten typ o różnych drobnych odmianach jest dla domów pajantowych z lat 1900-1930 najbardziej powszechny. Pod koniec okresu mię
dzywojennego zaprzestano budować domy pajantowe o tradycyjnym
układzie. Coraz częściej stosowana jest cegła, a rozplanowanie staje się
bardziej skomplikowane, często już oparte na projektach architekto
nicznych. W zasadzie już od 1928 r. w Gramadzie należało przy wznosze
niu nowych budynków uzyskiwać zezwolenia i plany w Wydziale Archi
tektury w Widinie. Do końca I I wojny światowej nie przestrzegano jednak
tego zarządzenia. Dopiero po 1948 r. unormowano przepisy budowlane,
które wcielone w życie przyczyniły się do wyjątkowo szybkiej przebu
dowy wsi i zmiany oblicza architektonicznego.
Przepisy te dotyczyły obowiązku uzyskiwania zezwolenia na budowę,
lokalizacji i zatwierdzenia planu przyszłego budynku. Okręgowy W y
dział Architektury w Widinie przygotował kilka planów domów parte
rowych i jednopiętrowych o różnych rozwiązaniach funkcjonalnych.
Rodzina pragnąca budować nowy dom wybierała któryś z gotowych
planów lub zamawiała nowy, zazwyczaj różniący się od planów typowych
jedynie drugorzędnymi elementami. We wszystkich układach powtarza
184
M A R I A N POKROPEK
4
Tabl.
VIII.
Plany
i
elewacje
domów
murowanych:
I —
projekty
architektoniczne; I I — plany d o m ó w pobudowanych we w s i
Rys. M . Pokropek
U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A
185-
się podobne rozwiązanie. Dom jest sytuowany na planie kwadratu lub
prostokąta zbliżonego do kwadratu o bokach 8-10 m. Podzielony jest na
cztery części. Trzy części zajmują trzy izby, w części czwartej mieści
się przedpokój lub tzw. holi, spiżarnia bądź łazienka, a w domach jedno
piętrowych także klatka schodowa.
Szczególnie w pierwszym okresie pomiędzy planami opracowanymi
przez architektów a gotowymi budynkami zachodziły dość istotne róż
nice. Dotyczyły one głównie odżaków i magazynów-spiżarni, zw. maze.
Architekci w planach nowych domów nie uwzględniali odżaków, czyli
kuchni z otwartymi paleniskami przy odkrytym kominie. Natomiast
w pierwszych domach murowanych takie odżaki istnieją, z t y m że są
one sytuowane w przyziemiu razem z maze i jedną lub dwoma izbami.
R y c . 13. Koliba
o konstrukcji pajantowej
Fot. M . Pokropek
Tworzyło się wówczas gospodarczo-mieszkalne przyziemie, natomiast
nieco podwyższony parter stawał się reprezentacyjną częścią domu. Oczy
wiście odżak w domach murowanych nie pełnił tej samej funkcji, co
w dawnych domach pajantowych. Miał on sporadyczne zastosowanie
przy wędzeniu mięs, wyrobie serów i wina, przetworów owocowych itp.
Tworzenie części gospodarczo-mieszkalnej w przyziemiach budynków
parterowych stało się dość powszechne we wsi i zostało zaakceptowane
przez władze architektoniczne, jakkolwiek w dalszym ciągu bez odżaka.
Zresztą odżak w latach późniejszych coraz częściej jest zupełnie pomi-
186
M A R I A N POKROPEK
R y c . 14. K o n s t r u k c j a d a c h u z w i d o c z n y m odżakiem.
rozbiórki. Tabaszka m a c h a ł a
Dom w
czasie
Fot. M . Pokropek
jany. Funkcję jego przejmują z powodzeniem zamknięte kuchnie
kaflowe.
W nowych domach parterowych z mieszkalnym przyziemiem za
mieszkanym przez rodziny trzypokoleniowe utrwala się nowy zwyczaj
polegający na tym, że starzy rodzice zamieszkują dół, a syn lub córka
z rodziną zajmuje górę, z t y m że na dole w dalszym ciągu przygotowywuje się dla wszystkich jedzenie i tu spędza się większość dnia ro
boczego. W ostatnich latach dość często powstają domy jednopiętrowe,
ale już bez mieszkalnego przyziemia. Parter jest sytuowany równo z zie
mią lub nawet jest nieco wgłębiony w ziemię i spełnia tę samą funkcję,
co mieszkalne przyziemie.
Z innych różnic pomiędzy planami a gotowymi budynkami wymie
nić należy brak w istniejących domach ubikacji i bardzo często łazie
nek, mimo że każdy plan przewidywał pomieszczenia na urządzenia sani
tarne. Ubikacje są zawsze stawiane oddzielnie poza obrębem domu, na-
U K Ł A D PRZESTRZENNY I BUDOWNICTWO W S I G R A M A D A
187
tomiast łazienki zamieniane są na jedno z pomieszczeń użytkowych:
mieszkanie, spiżarnia itp. W nielicznych tylko przypadkach łazienka speł
nia swą właściwą funkcję.
Inne zmiany są już mniej istotne i dotyczą nieco innego ustawienia
okien lub drzwi w ścianach, innego wystroju zewnętrznego. Te drobne
zmiany w wystroju (schody, balkony, kolumny czy filary balkonowe"),
a także różnorodne w kolorze i fakturze tynki czynią, że domy, mimo
iż budowane według kilku ujednoliconych planów, są do siebie nie po
dobne. Każdy obiekt nabiera cech indywidualnych, zatraca szablonowość i monotonię standardowych projektów.
W porównaniu z domami pajantowymi domy murowane z reguły
są większe i posiadają większą ilość pomieszczeń. Domy pajantowe
najczęściej miały 3-4 pomieszczenia, podczas gdy nowe domy parterowe
z mieszkalnym przyziemiem i domy jednopiętrowe mogą posiadać do
8 izb. Zwiększenie ilości izb i powierzchni użytkowej w nowych do
mach było nieproporcjonalne do ilości mieszkańców. W nowych do
mach przeciętnie mieszka 3-5 osób, a przecież kilkadziesiąt lat wcześ
niej w domach, niekiedy tylko dwuczęściowych mieszkało do 20 osób.
Bardzo często współczesny program użytkowy w nowych domach mu-
R y c . 15. P o k r y c i e s ł o m i a n e
koliby
Fot. M . Pokropek
188
M A R I A N POKROPEK
R y c . 16. B u d y n e k gospodarczy. N o w a m a c h a ł a
Fot. M . Pokropek
rowanych nie jest uzasadniony aktualnymi potrzebami rodziny. We wsi
zdarzają się dość często wypadki, że na jednego mieszkańca nowego
domu przypadają 2-3 mieszkania, z których tylko część jest zamie
szkana na stałe. Mimo takiego stanu nie buduje się mniejszych domów,
a wprost przeciwnie, każda rodzina stara się pobudować dom jak naj
bardziej okazały. Jest to więc sprawa mody i prestiżu, ale nie tylko.
Jest to także lokata kapitału. Po kolektywizacji dochód rodzin prze
znaczany jest w większości na konsumpcję, do której zaliczyć należy
także budowę domu i jego wyposażenie. Po drugie powstaje znaczna
nadwyżka wolnego czasu, który w pierwszym rzędzie przeznaczany
jest na zajęcia przy budowie i przy utrzymaniu siedliska. Właśnie
obecnie rozpowszechnił się w budownictwie system gospodarczy po
legający na tym, że większość robót przy budowie wykonuje sama
rodzina. Nie jest to oczywiście regułą, bo we wsi działają także spół
dzielcze brygady rzemieślnicze wykonujące wszelkie prace przy budo
wie. Należy również odnotować nową formę współpracy sąsiedzkiej
stosowaną przez członków jednej brygady.
Ruch budowlany w Gramadzie w ostatnich latach jest bardzo duży.
U K Ł A D PRZESTRZENNY I BUDOWNICTWO W S I G R A M A D A
R y c . 18. Chambar-spichrz
na kukurydzę
Fot. M . Pokropek
190
M A R I A N POKROPEK
Według danych statystycznych w 1963 г. zburzono 9 starych domów
pajantowych, na miejsce których postawiono tyle samo domów muro
wanych. W 1964 r. zburzono 7, a w 1965 r. 11 domów pajantowych.
W t y m okresie postawiono około 20 nowych domów murowanych. Tak
duże postępy budowlane mogą być realizowane tylko dzięki stworze
niu odpowiedniej bazy materiałowej. Na wieś dostarcza się każdej
potrzebnej ilości materiałów budowlanych jak również gotowe elementy
(znormalizowane drzwi, okna, balustrady, schody, a także części więźby dachowej, dachówkę itp.). Ponadto wykorzystuje się miejscowe re
zerwy materiałowe, a przede wszystkim kamień, piasek i glinę, z której
każdy może wykonać, jeżeli tylko zechce i ma czas, potrzebną mu
ilość cegieł. Wyrobem cegieł i wypalaniem jej w polowych cegielniach
w Gramadzie zajmowali się przeważnie Cyganie.
We współczesnym budownictwie mieszkalnym przeważa jednak ma
teriał zakupiony bezpośrednio w cegielniach lub w składach z materia
łami budowlanymi. Zupełnie inaczej zdobywano materiał budowlany
Ryc.
19.
Budynek
gospodarczy
—
jachyr.
Czeków
Mareńska
machała
( K w . 45).
Gano
Łukanow
Fot. M . Pokropek
U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A
191
kilkadziesiąt lat wcześniej. W przeważającym stopniu był to materiał
pochodzenia miejscowego zdobywany systemem gospodarczym. W bu
downictwie z przełomu X I X i X X w. i w pierwszym ćwierćwieczu
X X w. cegła nie odgrywała zbyt dużej roli. Tzw. domy pajantowe
budowano z drewna, plecionki i gliny. Na podwalinach zwanych temel
leżących bezpośrednio na ziemi lub na kamiennym fundamencie usta
wiano pionowe słupy, tzw. igli, które wzmacniano dodatkowo skośnie
biegnącymi pojancami. U góry i g l i wiązano dwoma parami belek, zw.
posłankami,
ułożonych wzdłuż i wszerz ścian. Na postrankach (rodzaj
opasi) układano gredy — belki, na których ustawiano konstrukcję dachową
i umocowywano pułap. Ramowatą konstrukcję ścian wypełniano czakma_, czyli plecionką, którą oblepiano z obu stron gliną. Zamiast plecionki
z chrustu stosowano także plecionkę słomianą. W późniejszych latach
zaczęto stosować pecki z gliny zmieszanej ze słomą, suszoną na słońcu
cegłę i wreszcie cegłę wypalaną. Z czakmy oblepianej gliną wykony
wano pułapy, a także kominy. Konstrukcja dachu wymagała dużego
R y c . 20. B u d y n e k g o s p o d a r c z y —
jachyr
Fot. M . Pokropek
192
M A R I A N POKROPEK
zużycia drewna, bo mimo że dachy nie były zbyt wysokie, szkielet ich
musiał być mocny ze względu na wyjątkowo duży ciężar ceramicznego
pokrycia. Na gredy, czyli belki pułapowe, nakładano tzw. poklopce,
w które wpasowywano pionowe słupki, zwane popami. Jeżeli były
tylko dwa słupki — popy, wówczas ustawiano je po środku budynku;
na wierzch nakładano poziomą belkę — bilo, na której dopiero opierano
krokwie. Bardzo często krokwie podpierano jeszcze w połowie długości
podobną konstrukcją do wyżej opisanej tyle tylko, że o połowę niższą.
Stosowano także tzw. stolicą — rodzaj konstrukcji stolcowej. Dachy
były czterospadowe; narożne krokwie zwano maijami, tak samo jak
dawniej nazywano narożne dachówki. Dachy domów kryto dachówkami,
chociaż wielu mieszkańców wsi pamięta, że dawniej kryto także słomą.
Pokrycie słomiane obecnie spotkać można jedynie na nielicznych bu
dynkach gospodarczych oraz na niektórych zachowanych jeszcze, choć
już nie używanych kolibach. W budownictwie wiejskim w Gramadzie
występują trzy rodzaje dachówek. Pierwszy rodzaj to dachówki pół
okrągłe nakładane na przemian, jedna na drugą. Zwą ją piturą lub
turską keremidą. Była ona najbardziej rozpowszechniona na przełomie
X I X i X X w. Do dziś zachowała się jedynie na najstarszych domach
pajantowych. W 1 ćwierćwieczu naszego stulecia na krótko pojawiła
się dachówka podobna kształtem do karpiówki, ale układana pojedyn
czo. Zwano ją ploczkami. Około 1908 r. rozpowszechniła się, a obecnie
występuje wyłącznie dachówka felcówka, zwana w Gramadzie marsilską. O ile dachówkę półokrągłą wykonywali kiedyś sami mieszkańcy
wsi, to obecnie dachówkę zakupuje się wyłącznie w cegielniach lub
w składach budowlanych.
Drewno wykorzystywane do budowy domów pochodziło przeważnie
z prywatnych lasów. Przed kolektywizacją wielu gospodarzy posiadało
po kilka dekarów własnego lasu. Przeważnie były to drzewa liściaste:
dęby, buki, akacje, klony itp. Potrzebne drzewo iglaste na okna, drzwi,
podłogi sprowadzano z Bałkanu, dokąd jeżdżono w kilku gospodarzy
tworzących spółkę transportową, zwaną zaredą.
We współczesnym budownictwie mieszkalnym właściwie nie zacho
wały się tradycyjne materiały i techniki b u d o w l a n e . Jak już wspo
mniano, z chwilą wprowadzenia nowych przepisów budowlanych oraz
planów od razu zabezpieczono ich realizację, dzięki czemu uchroniono
się przed tymczasowymi i prymitywnymi sposobami budowy. Trady
cyjne materiały i techniki budowlane zachowały się natomiast w bu
downictwie gospodarczym, gdzie można prześledzić formy bardzo pry
mitywne, chociaż i tutaj zauważyć można coraz więcej elementów
budownictwa nowoczesnego.
193
U K Ł A D PRZESTRZENNY I B U D O W N I C T W O W S I G R A M A D A
MARIAN
POKROPEK
SPATIAL
PATTERN
AND ARCHITECTURE OF
GRAMADA
S u m m a r y
The
begun
contemporary
i n 1925—1928,
Measurements
of
were
administration
ihe
reshaped
ledged,
spatial
Gramada
is
a
result
of
a
regulation
taken,
new
and
the
of
after
a
new
trade
settlement
called
pattern
a n d of a r e b u i l d p r o g r a m d u r i n g c o l l e c t i v i z a t i o n
network
was
lots.
roads
old
division
into
and
named
Tabashka,
Nova. After collectivization, new
sections
were
four
Makhals, performing
and
i n d u s t r i a l installations),
was
build, and property
The
Makhals
of
economic
functions
adjusted
to
traced,
relations
four
a
were
sections
Marenska,
established
defined
was
needs
of
Brankovska,
on the fringes
the
in
acknow
( a g r i c u l t u r a l , or h o u s i n g
the
1948.
centre
and
of
the
craftsmen
developing
socialist
economy.
At
p r e s e n t , the v i l l a g e is f a i r l y c l e a r l y d i v i d e d into t h r e e p a r t s w i t h
functions:
2)
1) the
districts
quarters.
of
c e n t r e of a d m i n i s t r a t i o n , t r a d e , s e r v i c e s , c u l t u r e a n d
agriculture,
There
is
about
husbandry,
120
the
quarters
crafts
with
and
dwelling
industry;
houses.
3)
In
different
education;
the
each
living
quarter
t h e r e is a v a r i o u s n u m b e r of i n d i v i d u a l lots c o v e r i n g f r o m 1000 to 2500
square
meters.
village.
The
In
1966
number
The
wars
social
factors
exceeded
works
1948. I n the
disintegration
of
connected
their consequences
The
1117
intensive
a n d after
of
were
of houses
most
process
there
or
4200
inhabitants
in
the
1600.
have
been
going
on
i n the
f o r m e r p e r i o d , the
expansion
the
while
with
were
families,
joint-
families,
collectivization
different
in each
were
village
was
after
between
the
related with
the
1948,
economic
and
The
changes
and
a d i v i s i o n of lots
into
decisive.
case.
d i s i n t e g r a t i o n of j o i n t - f a m i l y f a r m s b r o u g h t about
s m a l l e r p a r t s , as n u c l e a r f a m i l i e s h a v e b e e n g a i n i n g t h e i r e c o n o m i c
independence.
Also
the
buildings
been
erected
can
old b u i l d i n g s
each
have
been
divided, and a number
case.
The
division
s e r v e as a n e x a m p l e
of the
At
19th
the
Gramada
At
in
end
was
of
a
the b r e a k of
interior
was
Immigrant
types
of
the
payant
the
into
more
craftsmen, among
the
kásta.
Before
the
consisting
c e n t u r i e s the
divided
the
of n e w
Khadjiyski
family
has
settlement
process.
century,
house
of
common
two
them
smaller
the
form
parts, called
a r r a n g e m e n t of
of
World
most
of
of
a
house
odjak
and
the
kdstas
was
changed.
or
new
rooms
were
rooms,
S e r b s , c o n t r i b u t e d to t h e
W a r I I , t r a d i t i o n a l payant
The
build.
s p r e a d of
houses
in
soba.
have
new
been
abandoned. B r i c k has become
c o m m o n b y t h e n , a n d p l a n s of houses h a v e
more complex,
b y a r c h i t e c t s . A f t e r 1948 u n i f o r m b u i l d i n g r e g u l a
often
tions h a v e b e e n
of t h e
a
i n t r o d u c e d , w h i c h h a v e c o n t r i b u t e d to v e r y r a p i d
v i l l a g e , a n d to
required
an
designed
a change
of its
architectonic image.
a n o f f i c i a l p e r m i s s i o n to b u i l d on a definite
accepted
number
of
plan.
The
District
Architect's
typical projects w h i c h have been
13 — Etnografia Polska, t . X V , z. 1
Office
become
reconstruction
The new
regulations
place and according w i t h
at
generally
Vidina
has
prepared
used
the
villagers.
by
M A R I A N POKROPEK
194
Since
the
enactment
of
the
new
building
regulations
by
supplying
all
the
n e c e s s a r y b u i l d i n g m a t e r i a l s to the v i l l a g e . T r a d i t i o n a l m a t e r i a l s a n d
techniques
are
etc.),
still
even
employed
there
After
h a v e been
modern
in i n d i v i d u a l a u x i l i a r y buildings
elements
are becoming
(yakhyra,
ambara
but
common.
1948 the k o l i b a s , i.e. s e a s o n a l s u m m e r p e n s n e a r the fields a n d p a s t u r e s
abandoned.