-
extracted text
-
„Etnografia
WANDA
P o l s k a " , t. X V z. 1
PAPROCKA
STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY
ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM RZEMIOSŁA
Trudno mówić o współcześnie zachodzących na wsi przemianach
gospodarczych, społecznych i kulturowych nie uwzględniając roli, jaką
w procesach tych odgrywają zmiany w zakresie struktury zawodowej
ludności wsi. Jednym z podstawowych wskaźników procesów urbaniza
cyjnych na wsi w płaszczyźnie ekonomicznej jest zwiększający się od
setek ludności zatrudnionej w zawadach pozarolniczych, a w miarę dal
szych postępów urbanizacyjnych odsetek zatrudnionych w usługach
kosztem pracujących bezpośrednio w produkcji.
Dążenie we wszystkich dziedzinach gospodarki narodowej, a więc
i w rolnictwie, do rozwiniętego systemu wytwarzania łączy się z w y
sokim stopniem społecznego podziału pracy. W zależności jednakże od
dokonujących się przeobrażeń społeczno-gospodarczych i ustrojowych
zaawansowanie tego procesu może być różne. Dyferencjacja zawodowa
ludności wiejskiej w warunkach gospodarki kolektywnej będzie różnić
się od dyferencjacji zawodowej ludności wsi indywidualnej, odmienna
bowiem jest organizacja pracy i sposób produkcji w obu tych syste
mach gospodarczych.
W badaniach nad strukturą zawodową ludności wsi bułgarskiej nie
ma wobec pełnej kolektywizacji możliwości konfrontacji tradycyjnej
struktury zawodowej, z nową wykształcającą się w procesie uspołecznie
nia środków produkcji i socjalizacji życia społecznego. W tej sytuacji
dla pełnego zrozumienia kierunków rozwoju obecnej struktury zawodo
wej konieczne było podjęcie próby rekonstrukcji procesu różnicowania
się zawodowego ludności wsi Gramada w okresach dawniejszych opie
rając się na materiale etnograficznym, archiwalnym i statystycznym,
jak również ustalenie stopnia zróżnicowania zawodowego w momencie
zasadniczych zmian ustrojowych. Wiele bowiem elementów, które obser
wujemy we współczesnej strukturze, m. n. w zakresie form organiza1
1
Zgodnie
obejmującymi
z
przyjętymi
okres
od
końca
dla
całości
XIX
w.
opracowania
do
chwili
ramami
obecnej.
chronologicznymi
128
WANDA
PAPROCKA
cji pracy, można odnieść do okresów wcześniejszych. Dotyczyć to będzie
w pierwszym rzędzie rzemiosła tradycyjnego, w k t ó r y m proces profesjo
nalizacji był znacznie zaawansowany już przed 1944 r. Dlatego też ba
dania procesu różnicowania się struktury społecznej ludności wsi Gra
mada ze względu na kryterium społecznego podziału pracy należało roz
począć od analizy zmian, jakie nastąpiły w rzemiośle wiejskim w okresie
od końca X I X w.
Poza zagadnieniami odnoszącymi się bezpośrednio do struktury za
wodowej badania nad rzemiosłem obejmowały również problemy zwią
zane z formami organizacji rzemiosła oraz podejmowały próbę określe
nia roli, jaką odgrywało ono w systemie gospodarczym wsi. Zgodnie
z zasadniczą problematyką badań etnograficznych prowadzonych we wsi
Gramada, opracowanie tych tematów będzie stanowić przyczynek do
badań tradycyjnego modelu gospodarczego wsi oraz pozwoli na prze
śledzenie kierunku zachodzących współcześnie przemian.
Ścisły związek wytwórczości rzemieślniczej z podstawowymi działa
mi gospodarki wiejskiej, głównie rolnictwem i hodowlą, wymaga roz
patrywania zachodzących w tych dziedzinach procesów w ścisłym ze
sobą powiązaniu i wzajemnym uwarunkowaniu. W konsekwencji po
winno to prowadzić do szczegółowej analizy zmian ustrojowych, spo
łecznych i gospodarczych warunkujących proces przekształcania się tra
dycyjnej gospodarki wiejskiej. Dotyczyłoby to zarówno zmian wynika
jących z formowania się nowych stosunków agrarnych w okresie przej
ścia od „naturalnej" gospodarki typu wielkorodzinnego do powstania gos
podarki drobn oto war owej w końcu X I X w., ugruntowania się stosunków
kapitalistycznych w rolnictwie w okresie międzywojennym, jak również
i skutków, jakie dla kultury chłopskiej przynoszą procesy urbanizacji
i industrializacji w warunkach socjalistycznej przebudowy gospodarki
wiejskiej. Ponieważ jednak szczegółowa analiza tych zagadnień przed
stawiona zostanie w innych artykułach zamieszczonych w t y m tomie —
w swoich rozważaniach zasygnalizuję jedynie te fakty, które miały
szczególne znaczenie dla omawianego przeze mnie tematu.
W oparciu o materiał terenowy i prace D. Marinowa
dotyczące
pn.-zach. Bułgarii, które należy uznać za opracowanie źródłowe — moż
na podjąć próbę scharakteryzowania rozwoju rzemiosła na terenie Gra
mady i określić rolę, jaiką odgrywało ono w gospodarce wiejskiej w koń
cu X I X w.
W pn.-zach. Bułgarii, tak jak i na terenie całego kraju, powstałe
po likwidacji tureckiej własności ziemskiej i w procesie rozpadu wielkiej
2
2
ss.
D.
201.
M a r i n o w,
Wesztstwenata
kultura
na
zapadną
Bułgaria,
Sofia
1901,
129
S T R U K T U R A Z A W O D O W A MI'ESZKAÑCOW G R A M A D Y
rodziny indywidualne drobnotowarowe gospodarstwa rolne charaktery
zowały się niskim poziomem rozwoju sił w y t w ó r c z y c h . Badania tere
nowe pozwalają stwierdzić, że zestaw inwentarza materialnego rodziny
i gospodarstwa w końcu X I X w. był bardzo ograniczony. W gospodar
stwie rolnym niski poziom sił wytwórczych wyrażał się w prymityw
nych formach narzędzi rolniczych (m. in. posługiwano się drewnianym
radłem i pługiem, w transporcie używano nie okutych kół itp.) . Gospo
darstwo domowe dysponowało niewielkim zestawem mebli i sprzętów
domowych, a przedmioty służące do przygotowywania posiłków, jedze
nia, przechowywania pokarmów itp. były charakterystyczne ze względu
na swoje proste formy . Jedyną rekompensatą była znaczna ilość tkanin
spełniających różnorodne funkcje w gospodarstwie domowyrn .
3
4
5
6
Ten skromny inwentarz materialny rodziny i gospodarstwa mógł być
w znacznym stopniu wykonywany w ramach własnego domu. Układ
gospodarczy w zachowanych kilkupokoleniowych
rodzinach sprzyjał
temu stanowi rzeczy, pozwalając na bardziej racjonalny podział pracy
i wykorzystanie zdolności produkcyjnych każdego członka zespołu rodzin
nego. A nawet po rozpadzie wspólnoty rodzinnej pewna wymiana usług
i pomoc w różnego rodzaju pracach została zachowana mimo indywi
dualizacji poszczególnych gospodarstw rojných i domowych. Można
stwierdzić, że naprawę, a nawet w niektórych wypadkach, wykonywa
nie przedmiotów uważano za równoznaczne z umiejętnością posługiwania
się n i m i . Jedynie bardziej skomplikowane prace wymagające odpo
wiedniego warsztatu były wykonywane przez rzemieślników. Głównymi
działami wytwórczości i usług w t y m okresie, o których można mówić
w kategoriach zawodu, było kowalstwo, krawiectwo, kołodziejstwo i bed
narstwo (często te dwie ostatnie specjalności wykonywał jeden rze
mieślnik). Rzemiosła te wymagały bądź surowca trudnego do uzyskania
we w ł a s n y m gospodarstwie, bądź bardziej skomplikowanego warsztatu
lub wyższych kwalifikacji zawodowych.
7
Skąpe dane pozwalają
jedynie w przybliżeniu określić ilość osób
3
N i s k i poziom s i ł w y t w ó r c z y c h , j a k i r e p r e z e n t o w a ł y
nowo p o w s t a ł e
go
s p o d a r s t w a r o l n e , p o w o d o w a ł , ż e o s i ą g a ł y one n a j n i ż s z ą w y d a j n o ś ć z h a w E u r o
pie i m o g ł y p r o w a d z i ć t y l k o p r o s t ą p r o d u k c j ę t o w a r o w ą . W 1897 r. b y ł o w c a ł y m
k r a j u 32 399 p ł u g ó w , 731 ż n i w i a r e k , 94 m ł o c k a r n i e n a 3 187 954 h a z i e m i u p r a w n e j .
Ż. N a t a n , Istoria
ekonamiczeskogo
rozwitia
Bołgarii,
M o s k w a 1961, s. 239-240.
4
Marinow,
-
Por. -artykuł B . J a w o r s k i e j .
Por. a r t y k u ł G . M i c h a j ł o w e j .
0
op.
cit.
7
P o t w i e r d z a j ą to m a t e r i a ł y D . M a r i n o w a . W g j e g o r e l a c j i i s t n i a ł o p r z e k o n a
n i e w ś r ó d l u d n o ś c i w i e j s k i e j , ż e n i e m ó g ł b y ć d o b r y m w o ź n i c ą ten, kto n i e u m i a ł
w y k o n a ć części wozu lub d o k o n a ć naprawy. R ó w n i e ż nie m ó g ł b y ć dobrym r o l n i
k i e m ten, kto n i e p o t r a f i ł w y k o n a ć n p . j a r z m a . M a r i n o w , op. cit., s. 184-185.
9 — Etnografia Polska, t . X V , z. 1
130
WANDA
PAPROCKA
R y e . 1. F r a g m e n t w n ę t r z a k u ź n i C a n o I w a n o w a
Karadżowa
Fot. N . Nikołow, 1968
131
STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY
pracujących w t y m okresie w rzemiośle. Kowalstwo stanowiące jedno
z podstawowych rzemiosł ze względu na swoje znaczenie dla rolnictwa
reprezentowane było na terenie Gramady przez 4-6 kuźni, w każdej
z nich praktykowało przeciętnie 1-3 czeladników i uczni. W tych grani
cach wahała się ilość warsztatów kołodziejskich i bednarskich. Natomiast
w ciesielstwie i krawiectwie, w zawodach nie wymagających zasadniczo
zaplecza warsztatowego , określenie liczby osób pracujących jest znacz
nie trudniejsze ze względu na istnienie rzemieślników wędrownych,
którzy pracowali we wsi sezonowo °. Szewstwo nie było reprezentowane
w tamtejszym rzemiośle wobec powszechnie jeszcze wykonywanego
w domu obuwia skórzanego tzw. opinek i cyrwuli.
8
Jak wykazały badania i jak potwierdzają materiały D. Marinowa,
prawie wszyscy rzemieślnicy byli rolnikami należącymi przeważnie do
grupy mało- i średniorolnych wykonujących swój zawód na marginesie
prac w gospodarstwie rolnym.
Trudno jest więc dla tego okresu mówić o roli i znaczeniu rzemiosła
jako poważniejszego czynnika różnicowania struktury zawodowej wsi.
Rzemieślnicy nie stanowili dość wyraźnej grupy zawodowej traktując
rolnictwo jako zajęcie podstawowe. Niektóre specjalności nie w y o d r ę b
niły się z grupy, którą określić można jako wytwórczość domowa. Na
leży jednak zwrócić uwagę na fakt, że pewne elementy tego, co można
nazwać produkcją rzemieślniczą, kryły się w specyficznych warunkach
gospodarki rodzinnej, w rodzinnym podziale pracy dającym podstawy
do określonej specjalizacji.
Można więc w odniesieniu do tego okresu mówić o znacznym stopniu
samozaopatrzenia w zakresie wytwórczości wiejskiej. Z jednej strony
sprzyjał temu ograniczony system potrzeb ludności, z drugiej słabe
uczestnictwo gospodarstwa chłopskiego w obrocie rynkowym. Nie daje
to jednak podstaw do wnioskowania o całkowitej samowystarczalności
wsi w t y m zakresie. Położenie Gramady w pobliżu znacznego centrum
gospodarczego, jakim był Widin (liczący w t y m okresie około 20 tys.
m i e s z k a ń c ó w ) musiało włączyć wsie okoliczne w orbitę wpływów gos10
8
Dotyczy
to
krawców
szyjących
ręcznie
odzież
tradycyjną,
tak
zwanych
terzji.
0
W g d a n y c h o t r z y m a n y c h od i n f o r m a t o r a , k t ó r y z a c z ą ł p r a c o w a ć j a k o k r a
w i e c (terzja),
w 1900 r. l i c z b a stale p r a c u j ą c y c h k r a w c ó w w y n o s i ł a o k o ł o 6-8 o s ó b .
P r a c o w a l i oni w d o m u k l i e n t ó w r a z e m z c z e l a d n i k a m i i u c z n i a m i .
io -yj r o k u 1878 po u c i e c z c e z W i d i n a ok. 1500 T u r k ó w w g u r z ę d o w e g o s p i s u
w m i e ś c i e r a z e m z p r z e d m i e ś c i e m p o z o s t a ł o o k o ł o 17 300 s t a ł y c h m i e s z k a ń c ó w
(razem z garnizonem b u ł g a r s k i e j milicji, razem z a ś z m i e s z k a j ą c y m i czasowo i c u
d z o z i e m c a m i 21 000, w t y m 9000 m u z u ł m a n ó w ) . P o r . F . K a n i e ,
Dunawska
Bułgaria
w Balkanicz,
S o f i a 1932, s. 89.
132
WANDA PAPROCKA
podarczych tego miasta. Zachowane dokumenty archiwalne wskazują na
znaczny rozwój rzemiosła i handlu w Widinie w t y m okresie. Pierwsze
miejsce w strukturze zawodowej miasta zajmował handel, drugie —
rzemiosło . Rozwój produkcji rzemieślniczej i handlu w Widmie zwią
zany był, podobnie jak i w innych miastach Bułgarii, z koniecznością
stworzenia właściwej bazy zaopatrzeniowej dla stacjonujących garnizo
nów wojsk tureckich. Ponadto Widin jako port naddunajski miał duże
możliwości udziału w handlu wewnętrznym i zagranicznym imperium
otomańskiego . Ale nawet po wyzwoleniu i wycofaniu wojsk tureckich
liczba rzemieślników w 1885 r. wynosiła jeszcze 1500 o s ó b
W nie
wielu zachowanych materiałach archiwalnych wymienione są jako naj
liczniejsze takie cechy, jak abadżijski (specjalny rodzaj sukna aba), kożuszniczy, krawiecki, złotniczy, bakardżijski (wyroby z miedzi), piekarni
czy, garncarski .
Od roku 1896 organizowane były w Widmie regularne wystawy
rolnicze i hodowlane, a od 1897 roczne jarmarki. Powołanie do życia
tego typu instytucji wymiany musiało odpowiadać potrzebom zaplecza
gospodarczego Widina, które stanowiły wsie okoliczne, a więc i Grama
da . O znaczeniu Widina jako centrum handlowego i rzemieślniczego
świadczy m. i n . wprowadzenie w 1881 r. przez gminę miejską opłaty
za wjazd do miasta z towarem.
11
12
1 3
Vl
15
1 1
D. N. С u c h l e w ,
70 godini widinska
partijna
Istoria
na grada Widin
i negowata
organizacja,
W i d i n 1968.
oblast,
Sofia
1936;
1 2
C h a r a k t e r y s t y c z n y j e s t opis m i a s t a z tego o k r e s u p o d a n y p r z e z К an i с a,
op. cit., s. 60, w k ó r y m podaje, ż e w o b r ę b i e m i a s t a w p o b l i ż u t w i e r d z y z n a j d o
w a ł y s i ę w a r s z t a t y p r o d u k u j ą c e w y r o b y ze z ł o t a i s r e b r a , b a r d z o r ó ż n o r o d n e ,
z a r ó w n o wytworne i kosztowne kupowane przez najbogatszych T u r k ó w , j a k i t a
nie. Nieco dalej z n a j d o w a ł s i ę bazar. C e n y b y ł y niskie. R z e m i o s ł o
bułgarskie
s k u p i a ł o s i ę poza m u r a m i twierdzy. N a s z c z e g ó l n i e w y s o k i m poziomie stało tu
w y t w ó r s t w o p r z e d m i o t ó w ze s k ó r y , p o w r o ź n i c t w o z k o n o p i , w y r ó b s k ó r y z e l ó w
kowej.
1 3
Spadek ilości zatrudnionych r z e m i e ś l n i k ó w w niektórych cechach b y ł bar
dzo z n a c z n y , n p . do c e c h u k o ż u s z n i c z e g o n a l e ż a ł o p r z e d 1878 r. 200 o s ó b , w 1892
t y l k o 20; do c e c h u b e d n a r s k i e g o 20, p o z o s t a ł o t y l k o 7 o s ó b ; k r a w i e c k i e g o 33, p o
z o s t a ł o 18 i t d . P o r . 70 godina widinska
partijna
organizacja,
s. 6.
1 4
Dokumenti
za razwitieto
na zanajatite
wyw
Widin
ot wtorata
polována
na
XIII
i nacz. na XIX w., N a r o d n a B i b l i o t e k a K i r i ł i M e t o d i , n r a r c h . 9256, s. 8;
t a m ż e , B D , n r 118/7.
1 5
Widin
ludności
ser,
głównym
smalec, w e ł n ę .
Wyjazdy
w
był
Jeżeli
w
gospodarze
z produktami na sprzedaż
gospodarstwie
informatorzy,
Por.
miejscem
Gramady. Sprzedawano
przedmiotów
były
w
i
Większym
Archiwum Zakładu
zbytu
produkcji rolnej
pierwszym
rzędzie
żyto,
i
posiadali las, sprzedawano
łączyły
produktów,
wyborze
się również
które
i tańsze
Etnografii Powszechnej
hodowlanej
kukurydzę,
również
dla
fasolę,
drzewo.
z zakupami potrzebnymi
niejednokrotnie,
niż w
(AZEPow.
jak twierdzili
sklepach w
294 —
Gramadzie.
V I ; 297 —
VI).
133
STRUKTURA Z A W O D O W A M I E S Z K A Ń C Ó W G R A M A D Y
Wysoko rozwinięte rzemiosło widińskie musiało mieć wpływ na
zaopatrzenie mieszkańców Gramady, szczególnie w zakresie wytwór
czości, która nie była reprezentowana przez rzemiosło lokalne, jak np.
garncarstwo, bakaradżijstwo, a nawet w niektórych wypadkach kra
wiectwo i szewstwo. Stratyfikacja majątkowa ludności była na tyle
znaczna, że nie można pominąć faktu zapotrzebowania na przedmioty
bardziej, luksusowe w gospodarstwach zamożnych.
Jakkolwiek trudno mówić o znaczeniu rzemiosła jako czynnika róż
nicującego strukturę zawodową wsi, to jednak było ono w t y m okresie
właściwie jedyną formą dodatkowego zarobku pozarolniczego. Na tere
nie Gramady dla bezrolnej i małorolnej ludności istniały jedynie możli
wości pracy w charakterze sezonowych robotników rolnych albo dzier
żawców ziemi cerkiewnej, szkolnej lub należącej do bogatych gospo
darzy za połowę zbiorów, na tzw. izpolicę.
Zajęcie się handlem wymagało pewnego kapitału, mogło być więc
udziałem tylko grupy gospodarzy zamożnych. Wobec słabego obrotu
towarowego siła nabywcza ludności była bardzo ograniczona. Zapotrze
bowanie na artykuły przemysłowe zaspokajało w zupełności kilka istnie
jących sklepów.
Możliwości zarobku poza Gramada były znikome. Widin w końcu
X I X i na pocz. X X w. posiadał jedynie 5 małych przetwórni tytoniu,
4 parowe młyny, 1 wytwórnię alkoholu, 1 browar, w których łącznie
zatrudnionych było 40-50 osób .
Niewielka liczba bardziej przedsiębiorczych jednostek emigrowała do
Ameryki. Wobec braku dokładnych danych statystycznych można stwier
dzić w przybliżeniu, że w okresie do I wojny światowej wyemigrowało
z Gramady około 70 osób. Przeważnie emigrowała młodzież z zamożniej
szych rodzin wielodzietnych, podróż wymagała bowiem znacznych na
kładów finansowych. Jak pisze L . Dinew , badający ruchy migracyjne
w Bułgarii Naddunajskiej, emigracja do Ameryki Pn. i Pd. nie miała
charakteru zorganizowanego, były to raczej wypadki pojedyncze. Szcze
gólnie emigrowano z powiatów: widyńskiego, michajłowgradzkiego, ber16
17
1 6
Podobnie
niewielkie
możliwości
zatrudnienia w
przemyśle
istniały
na
te
renie całej B u ł g a r i i . Ś w i a d c z ą o t y m cyfry i l u s t r u j ą c e stan p r z e m y s ł u
bułgarskiego
w
przedsiębior
końcu
X I X i pocz. X X w . W e d ł u g
stwach zatrudnionych było
W
s t o s u n k u do
К o s e w,
Sofija
1 7
do
1963, s.
Ch.
1894 r. w
(dane z 1911 r.)
pracy byla bardzo znikoma. Por.
Christów,
D.
72
1911 w 345 — 15 886.
A n g e l o w,
Natan,
Kratkaja
poszukujących
op.
cit.,
istorija
s.
299;
Bułgarii,
277.
L. Dinew,
dzisiaj,
tych danych w
1907 r . w 206 — 7666, w
190 tys. b e z r o l n y c h i m a ł o r o l n y c h
pracy ilość stanowisk
D.
3027, w
Ruchy
(maszynopis).
t. 3, S o f i a 1947, s. 19.
migracyjne
Tłum.
z
w
Bułgarii
bułgarskiego.
Naddunajskiej
Uczilistnen
od
Preglad,
pocz.
god
XX
w.
XLVI,
134
WANDA
PAPROCKA
kowskiego, bełosłatwińskiego, lukowitskiego,
swisztowskiego. Prawie
wszyscy emigrujący mieszkańcy Gramady powrócili do wsi. Przywiezio
ny kapitał był z reguły przeznaczony na zakup ziemi, jednak wobec
znikomej liczby emigrujących nie wpłynęło to na zmiany struktury
społeczno-gospodarczej wsi.
Sytuacja ta zaczyna ulegać zmianom po I wojnie światowej. Rozwój
kapitalistycznych stosunków w rolnictwie powoduje znaczne zróżnico
wanie majątkowe i społeczne. Powstające wielkie gospodarstwa rolne
wymagają posługiwania się szerszym zestawem narzędzi i maszyn rolni
czych, następuje dążenie do intensyfikacji upraw i powiększenia zasiewu
kultur przemysłowych. Sprzyja temu — trwająca do okresu kryzysu
w 1929 r. — ogólna stabilizacja gospodarcza. Równocześnie brak do
statecznie rozwiniętego przemysłu, który mógłby zaspokoić potrzeby
gospodarki rolnej w zakresie środków produkcji, rekompensuje otwarcie
Bułgarii dla penetracji kapitału zachodnioeuropejskiego . Rynek wiejski
zaczyna być zaopatrywany w narzędzia i maszyny rolnicze belgijskie,
niemieckie, angielskie i in. Większość nowoczesnych maszyn rolniczych
koncentrowały wielkie gospodarstwa rolne, jednakże i w grupie gospo18
R y c . 2. W n ę t r z e w a r s z t a t u b e d n a r s k i e g o W a s i l a P e t k o w a I g n a t o w a
Fot. N . Nikołow, 1968
Por.
Natan,
op.
cit.,
s.
400-410.
135
STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY
darstw średnich coraz powszechniej zaopatrywano się w narzędzia fa
bryczne, w pierwszym rzędzie pługi, eliminujące tak powszechne dotąd
radła, kopaczki i in. Stopień nasycenia rynku wiejskiego produkcją
przemysłową nie był jednak na tyle wystarczający, aby sprostać wzra
stającym potrzebom konsumpcyjnym, których zaspokajanie odbywało się
w dalszym ciągu głównie w ramach produkcji rzemieślniczej. W tej
sytuacji przemysł spełniał rolę aktywizującą rzemiosło, nie przyczyniając
się do jego likwidacji.
Rosnące znaczenie rzemiosła wiejskiego znajduje wyraz w objęciu
go ogólnokrajową strukturą organizacyjną. Przed wyzwoleniem Bułgarii
rzemiosło wiejskie ze względu na prymitywny charakter produkcji i brak
wyraźnie wyodrębnionej pozycji zawodowej nie znajdowało się w sferze
zainteresowań silnej w tym kraju organizacji cechowej.
Sytuacja ta uległa zmianie na przełomie X I X i X X w. W 1895 roku
powstała w Russe Izba Handlowo-Przemysłowa, która objęła swoją
działalnością całą naddunajską Bułgarię. Dla pozostałych terenów utwo
rzono Izby w Sofii i Plowdiw.
Wykorzystując zachowane materiały archiwalne można prześledzić
działalność tej instytucji, która odegrała znaczną rolę w stworzeniu
nowego typu organizacji rzemieślniczej zarówno na terenie miast, jak
i na terenie wsi. Wyrazem działalności Izby były m. in. organizowane
przez nią kursy zawodowe. Zorganizowanie kursów dla określonych
rodzajów rzemiosł było niewątpliwie odpowiedzią na konkretne zapo
trzebowanie w t y m zakresie .
Na podstawie zachowanych materiałów archiwalnych można stwier
dzić, że na terenie okręgu widińskiego w latach 1915-1939 odbyło się
13 takich kursów, w których brali udział m. in. rzemieślnicy z Gra
mady. Przedstawia to tabela I .
Pierwsze kursy, które odbyły się w latach 1914-1915, dowodziły
znacznych zmian, jakie dokonywały się w rolnictwie w zakresie rozwoju
narzędzi produkcji. Kursy te, poświęcone szkoleniu w zakresie naprawy
i prowadzenia maszyn rolniczych dla kowali oraz rolników posiadają
cych w gospodarstwie młockarnie parowe, musiały wywołać zmiany
w zakresie wytwórczości i usług rzemieślniczych. Ponadto zakres prac
kowalskich zostaje poszerzony o produkcję pieców żelaznych do ogrze
wania i gotowania, obręczy do kół, łóżek, części metalowych do rozpo
wszechniających się bryczek, tzw. fajtonów i inne.
19
1 9
Okrażen
123V-P1-MC;
Darżawen
arch.
ed.
Archiw
123V-P1,
grad
Russe,
MC, wch.
nr
fond
1682,
s.
8,
opis
6,
1;
arch.
ed.
56VII, K r . ;
arch.
ed.
a r c h . ed. 4 4 V - P 1 , K I . ; a r c h . ed.
193V-P1, M ; a r c h . ed.
162V-P1, ob.
dok.
n r 000023;
arch.
206V-P1, S t ; a r c h . ed.
95V-P1, K r . , dok.
n r 16177.
ed.
148V-P1, ob.;
a r c h . ed.
136
WANDA
T a b . . I . Wykaz
kursów
PAPROCKA
rzemieślniczych
prowadzonych
w
latach
1914-1939
j Liczba
Miejsce, w k t ó r y m
o d b y w a ł się
Rodzaj rzemiosła
Rok
Czas trwania kursu
!' k u r s a n
kurs
Widin
tów
1914-1915
naprawa
i
kierowanie
maszynami
K u ł a , Ple wen
Widin
jak w y ż e j
1919
nowoczesne
jak
\
1921
1924
krawiectwo
3 miesiące
1928
kołodziejstwo
i 3 miesiące
15
1929
kowalstwo
1
3 miesiące
23
1929
1930
szewstwo
2 miesiące
20
1932
kowalstwo
1933
1939
szewstwo
I 50
dni
stolarstwo
b u d o w l a n e j 45
dni
14
1939
krawiectwo
damskie
j 45
dni
68
Widin
Kuła
Widin
j
¡
Widin
Widin
¡ brak
68
1915
!
Widin
35
dni
1
Widin
Widin
40
j
'
Widin
Widin
rolnymi
szewstwo
wyżej
i
31
3 miesiące
119
! 50
krawiectwo
danych
2 miesiące
22
dni
1 miesiąc
21
j
męskie
Konieczność uzupełnienia inwentarza gospodarczego i domowego po
okresie wojennym (wojny bałkańskie i I wojna światowa) jak i zmiany
w zakresie wyposażenia wnętrza wzmagają popyt na roboty stolarskie,
a postępujący proces rozpadu wielkich rodzin, budowa nowych domów —
zwiększa zapotrzebowanie na specjalistów w zakresie stolarki budowla
nej. Zgodna jest opinia informatorów, że na lata 1920-1930 przypada
największy rozkwit rzemiosła. Potwierdzają to materiały archiwalne.
Jak wynika z zachowanego z 1939 r. spásu rzemieślników Gramady,
Toszewiec i Wodnej — liczba warsztatów, które zostały otwarte w po
szczególnych latach, przedstawia się n a s t ę p u j ą c o :
20
lata
do
ilość
1919
warsztatów
4
17
13
1920-1925
1926-1930
1931-1935
5
9
1936-1939
Działalność Izby Przemysłowo-Handlowej i Rzemieślniczej nie ogra
nicza się do akcji szkoleniowych. Wspólnie z Bułgarskim Związkiem
Rzemieślników tworzy na każdym szczeblu administracji państwowej
organizacje skupiające rzemieślników. W większych jednostkach admini2 0
Okrażen
Darżawen
Archiw
fond 141, n r po. r e d . 18, s. 33.
Widin,
fond
141
„ К " , op.
1,
arch.
ed.
20
1
33;
137
STRUKTURA Z A W O D O W A M I E S Z K A Ń C Ó W G R A M A D Y
stracyjnych w ramach stowarzyszeń branżowych, w niższych wielo
branżowych. Powstaje pewien podział kompetencji pomiędzy Izbą, która
ma za zadanie prowadzenie akcji szkoleniowych i nadawanie uprawnień
zawodowych, a Bułgarskim Związkiem Rzemieślników, który powołuje
do życia organizacje rzemieślnicze o charakterze spółdzielni.
Przejście od organizacji cechowych do stowarzyszeń rzemieślniczych
0 charakterze spółdzielczym jest bardzo charakterystyczne dla rzemiosła
bułgarskiego i świadczy o powszechności idei spółdzielczości i realizacji
jej zasad w szeregu dziedzin życia gospodarczego .
Rozwój ruchu spółdzielczego w okresie międzywojennym na terenie
całego kraju obrazuje niektóre dane liczbowe. W Roczniku Statystycz
nym w 1938 r. podane są dane odnośnie do spółdzielni rzemieślniczych
1 rolniczych, które ilustruje tabela I I .
21
2 2
T a b . I I . Rolnicze
i rzemieślnicze
Rodzaj spółdzielni
Spółdzielnie
rzemieślnicze
Spółdzielnie
rolnicze
Spółdzielnie
kredytowe
spółdzielnie
produkcyjne
Kredytowe
i Niekredytowe
Razem
103
1649
342
313
445
1962
Ilość z r z e s z e ń w końcu roku
Rzemieślnicze
spółdzielnie
1934
1935
1936
1937
1938
produk
52
54
64
66
65
prze
35
35
38
38
38
1509
1532
1560
1600
1649
cyjne
Rzemieślnicze
spółdzielnie
twórcze
Rolnicze
spółdzielnie
Ilość członków w spółdzielniach w 1938 r. była następująca: w rol
niczych 247 993, w rzemieślniczych 79 690, w handlowych 37 849, ro
botniczych 36 711, w urzędniczych i wolnych zawodów 121 403.
W Gramadzie Zrzeszenie Rzemieślnicze (Zanajatczijsko Zdrużenie)
powstało w 1926 r. Zrzeszenie obejmowało całą gminę, w skład której
w t y m czasie wchodziły poza Gramada wsie Wodna, Toszewy, Medeszewcy o łącznej liczbie 6514 mieszkańców (według danych z 1926 г. ) ,
w t y m Gramada 4092 mieszkańców.
2 3
2 1
Jeszcze przed wyzwoleniem B u ł g a r i i na w s i b u ł g a r s k i e j z a c z ę ł y p o w s t a w a ć
k a s y w z a j e m n e j pomocy. N a p o c z ą t k u X X w . w c i ą g u 10 lat p o w s t a ł o 800 s p ó ł
dzielni kredytowych zorganizowanych z inicjatywy B Z N S . Partia K o m u n i s t y c z n a
z o r g a n i z o w a ł a podobne s p ó ł d z i e l n i e s k u p i a j ą c e 80 t y s . o s ó b pod n a z w ą O s w o b o ż d e n i e . Idee s p ó ł d z i e l c z o ś c i n a b r a ł y jeszcze bardziej r e a l n y c h m o ż l i w o ś c i r e
a l i z a c j i w o k r e s i e r z ą d ó w l u d o w y c h A . S t a m b o l i j s k i e g o (1920-1923).
2 2
2 3
Kooperativen
Broj
s. 11-12.
na
godisznik
naselenieto
za
1938 izdanie
po
naseleni
na BZKB,
mesta,
okręg
s. 6.
Widin,
Sofia
1966,
nr
5,
138
WANDA PAPROCKA
Dokładne dane co do ilości rzemieślników i członków Zrzeszenia po
chodzą z lat 1936-1939 i przedstawiają się następująco :
Vl
lata
ilość
członków
1936
54
1937
78
1938
103
1939
105
Zachowana imienna lista rzemieślników majstrów z 1939 r. pozwala
określić, jakie specjalności skupiały największą liczbę osób. Pierwsze
miejsce zajmuje kołodziej stwo, następnie krawiectwo, kowalstwo, murarstwo i inne. Ponieważ istniała bardzo wyraźna tendencja do łączenia
specjalności w ramach jednego rzemiosła, można stwierdzić, że brak
innych specjalności w zakresie obróbki drewna poza kołodziejstwem do
wodzi, że pod tą nazwą k r y l i się również stolarze meblowi i budowlani,
a nawet bednarze.
Według oficjalnych danych nie istnieli na terenie Gramady rzemieśl
nicy nie należący do Zrzeszenia. Badania wykazały jednak, że w nie
których zawodach nie wymagających większego warsztatu, jak np.
w krawiectwie, kilka osób pracowało bez wymaganych u p r a w n i e ń .
Ścisła kontrola ze strony Zreszenia i wysokie kary za nielegalne pro
wadzenie warsztatu uniemożliwiały pracę zawodową w ciągu dłuższego
czasu . Ochrona przed konkurencyjną działalnością „brakarzy", czyli
rzemieślników nie posiadających właściwych uprawnień do wykonywa
nia zawodu, była jednym z głównych punktów programu działania
Zrzeszenia .
Powołanie do życia Zrzeszenia Rzemieślniczego świadczyło o potrze
bie utworzenia takiego typu organizacji, która odpowiadałaby nowym
warunkom gospodarczo-społecznym, głównie rozwijającemu się społecz
nemu podziałowi pracy i wzrastającej roli rynku w obrocie towarowo-pieniężnym. Charakter tej instytucji był wypadkową działania admini
stracji państwowej dążącej do stworzenia nowego rodzaju więzi insty25
26
21
Okrażen
141
„ К " , op.
Darżawen
Archiw
Widin,
1, a r c h . ed. 41, 40; fond
fond
141
141
„K", op.
„К",
arch.
1, a r c h . ed.
ed.
1,
1.
10;
fond
12 1., 31; fond
141
„K", op. 1, a r c h . ed. 21 1, 17.
2 5
Por.
wypowiedzi
2(1
Nie
istniał
chciały
prowadzić
szenia s k ł a d k i w
zatrudnienia
2 7
Częste
pracujących
informatorów
przymus
należenia
działalność
wysokości
uczni
i
były
wypadki
AZEPow.
do
308-VI;
które
rzecz
Zrze
c z ł o n k o w s k i c h . Ponadto nie
miały
prawa
jednak
nie
310-VI.
na
musiały
Osoby
312-VI;
zrzeszone,
zawodową,
50°/o s k ł a d e k
309-VI;
Zrzeszenia.
płacić
czeladników.
rzemieślników.
donosów
Por.
nadsyłanych
AZEPow.
315-VI;
do
Zrzeszenia
317-VI;
209-VI.
na
nielegalnie
139
STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY
tucjonalnych i normatywnych, jak i coraz bardziej masowego ruchu
spółdzielczego.
Tworzenie się tego typu więzi o charakterze profesjonalnym świad
czyć może o postępującym procesie dezintegracji tradycyjnej społecz
ności wiejskiej. Związki o t y m charakterze nie mieściły się bowiem
w tradycyjnej organizacji wsi i ani swą strukturą, ani zasadami funkcjo
nowania nie pokrywały się z dawną więzią rodzinną czy sąsiedzką.
Skupienie w ramach Zrzeszenia określonej grupy zawodowej, której
interesy, tak jak i pozostałych grup tego typu na terenie innych wsi,
reprezentuje określona organizacja nadrzędna, powoduje tworzenie się
więzi ponadlokalnej o charakterze społecznym i gospodarczym. Podział
rynków zbytu, kontrola cen i zakupu surowca, stosowanie się do okreś
lonych norm produkcyjnych, jednolity system szkolenia — powodowały,
że ten odcinek życia gospodarczego wsi został włączony w system
działania ogólnopaństwowego. O tworzeniu się więzi społecznej świadczą
uroczystości zawodowe obchodzone dopiero od momentu powstania Zrze
szenia w związku z dniem patrona rzemiosła Świętego Dymitra (8 listo
pada). Uroczystości, w których brali udział wszyscy rzemieślnicy, maj
strowie, czeladnicy i uczniowie oraz zaproszone delegacje innych Zrze
szeń, były ważnym elementem w życiu społecznym wsi. We wszystkich
stowarzyszeniach uroczystości miały jednakowy program przygotowany
przez Bułgarski Związek Rzemieślniczy, manifestujący konsolidację tej
grupy zawodowej i podkreślający jej pozycję w strukturze społecznej
wsi .
2 S
Zrzeszenie pełniło wobec swych członków również szereg funkcji
zabezpieczających, które dotąd świadczone były wyłącznie w ramach
grupy krewniaczej czy sąsiedzkiej, np. w razie choroby, śmierci czy
innego wypadku losowego. Tego typu pomoc przestała mieć charakter
zwyczajowy, uległa sformalizowaniu. Charakterystyczne jest, że nie spo
tyka się pomocy wzajemnej w zakresie prac związanych z gospodarstwem
rolnym, co świadczy, że związki te tworzyły się wyłącznie na bazie
zawodowej.
2 8
Okrażen
Pismo
nr
3938.
aby
Pismo
w
Archiw
Związku
zaleca
uroczystości
mówiona
przy
Darżawen
Bułgarskiego
Zrzeszenie
rzemieślnik
musi
mieć
Związku
przypiętą
w
nież
przyjęcia
1937 r. w s k a z u j ą
z
do
72-VI;
68-VI;
zabawy.
1, a r c h .
dnia
października
9
dnia
rzemieślników.
cerkwi. Po mszy
jest
nieść
o
barwach
wstążkę
Rzemieślniczego.
„ К " , op.
obchodzenie
i jedności
obowiązane
organizowanych
62-VI
z
wyrazem siły
każde
185-VI;
141
dniu uroczysta misza w
czym
uroczyste
Widin,
j a k najbardziej uroczyste
te b y l y
tym
Bułgarskiego
fond
Rzemieślniczego
swoją
Zachowany
kosztów
że organizowano
—
3 0 7 - V I do
317-VI;
główną
chorągiew,
Saldo
lewa.
255-VI.
w
1956
r.
Winna być za
defilada
również
3 1, 13.
św. Dymitra,
narodowych
bilans
976
ed.
tym
AZEPow.
i
a
ulicą,
każdy
emblemat
uroczystości
dniu
rów
177-VI
do
140
WANDA
PAPROCKA
Pozostaje jeszcze do omówienia sprawa statusu społecznego rzemieśl
ników. Badania wielkości gospodarstw rodzin, z których pochodzili rze
mieślnicy, pozwalają stwierdzić, że była ona niejednokrotnie dość znacz
na. Wyniki badań nad 28 rodzinami, z których pochodzili rzemieślnicy
prowadzący warsztaty w okresie międzywojennym, przedstawiają się
następująco:
Wielkość
50
3,6
¡
I
30-20
I
14,3
i
J
10
¡
13,3
gospodarstw
¡
j
10-5
I
35,6
i
J
w
P
o
n
i
z
ha
(w
e
I Bezrolni]
j
J
5
j
10,7
\
odsetkach)
7,2
B
r
a
k
Ogółem
danych
i
14,3
¡
100,0
Wielkość gospodarstw, które otrzymali rzemieślnicy, była już jednak
bardzo mała na skutek podziałów rodzinnych.
Poniższe zestawienie dokonane również na podstawie badań 28 rodzin
ilustruje rozmiary gospodarstw rolnych r z e m i e ś l n i k ó w .
29
Powyżej 5
i
Wielkość
gospodarstw w
ha
5-2
Poniżej 2
Bezrolni
i
i
(w
odsetkach)
Brak
Ogółem
danych
I
10,7
57,0
I
21,5
I
7,2
[
3,6
|
100,0
Jak wynika z tych danych, rzemieślnicy nie tylko pochodzili z rodzin
rolniczych, ale i sami w większości byli posiadaczami gospodarstw rol
nych. Trudno jest mówić w tej sytuacji o dziedziczności zawodu t y m
bardziej, że jak wynika z poprzednich. zestawień większość warsztatów
powstała w latach 1920-1925, a więc do 1944 r. pracowała pierwsza gene
racja rzemieślników o pełnych kwalifikacjach.
Wymagania, jakie stawiano przy uzyskaniu stopnia czeladnika czy
majstra (początkowo 4 klasy szkoły podstawowej, potem •— po reformie
szkolnej — 7 klas, jak również ukończenie dodatkowych kursów lub
praktyki w mieście) dawało rzemieślnikowi stosunkowo wysoką pozycję
w społeczności wiejskiej .
Znaczenie rzemiosła w strukturze społeczno-zawodowej wzmacniał
fakt, że nadal stanowiło ono jedyną możliwość zarobkowania pozarolniczego dla średniorolnej i małorolnej ludności.
Rynek pracy w dalszym ciągu był bardzo ograniczony. Zwiększony
zakres potrzeb ludności, a zatem wzrost poziomu konsumpcji, powoduje
rozszerzenie sieci handlowej. Wzrasta ilość sklepów, a więc i osób zaj30
2 9
3 0
Jw.
Okrażen
AZEPow.
Darżawen
310-VI.
Archiw
Widin,
fond
141
„К",
op.
1,
arch.
ed.
2
1,6;
141
STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY
mujących się handlem. Zajęcie to — jak wspomniałam —• wymagało
jednak pewnego kapitału i znacznej przedsiębiorczości w warunkach
rosnącej konkurencji . Handel bydłem, produktami rolnymi i płodami
gospodarstwa domowego zależny był w znacznym stopniu od koniun
k t u r y i nie mógł stanowić stałego i pewnego zajęcia.
Nowe inwestycje przemysłowe, których wzrost obserwować można
było w skali ogólnopaństwowej, szczególnie po kryzysie, od roku 1934
aż do wybuchu I I wojny światowej , w bardzo małym stopniu lokali
zowane były w obecnym okręgu w i d i ń s k i m . Znajdujący się w samym
mieście Widinie przemysł reprezentowany był przez stare i pozbawione
odpowiedniego sprzętu technicznego fabryki założone niejednokrotnie
w końcu X I X i początku X X w. Mogły one zatrudnić bardzo niewielką
liczbę osób. Na 82 przedsiębiorstwa przypadało zaledwie 493 robotni
ków . Najwięcej robotników angażował przemysł spożywczy, około 56%,
koncentrujący jednocześnie 76,2% całego sprzętu technicznego. Taka
mała ilość stanowisk pracy mogła wystarczyć jedynie dla mieszkańców
samego Widina.
31
1
32
33
34
Dla ludności Gramady pozostawały możliwości pracy, tak jak w po
przednim okresie, w charakterze sezonowych robotników rolnych w du
żych gospodarstwach, lub mało opłacalna dzierżawa ziemi za połowę
zbiorów. W tych warunkach jedynie rzemiosło dawało realną szansę
stałego zarobku. Sprzyjał temu unormowany system szkolenia pozwala3 1
Por.
AZEPow.
likwidowano
295-VI.
je z powodu
S3 W z r o s t
liczby
Często
zbyt
sklepy
otwierane
były
na
2-3
lata,
potem
się
nastę
dużej konkurencji.
przedsiębiorstw
w
latach
1929-1939 p r z e d s t a w i a ł
pująco:
Lata
Ilość p r z e d s i ę b i o r s t w
1929
1934
1937
1939
Ilość zatrudnionych
881
834
2026
2164
38 251
26 .493
90 621
247 307
Por. N a t a n , op. cit., s. 443.
3 3
P.
Popów,
3 4
W
końcu
wyłącznie
w
Widiński
1939
mieście
kraj,
r. p r z e m y s ł
S o f i j a 1965, s.
w
Widinie przedstawiał
Rodzaj p r z e m y s ł u
P r o d u k c j a energii elektrycznej i cieplnej
Przemysł opałowy
m a t e r i a ł ó w budowlanych
ceramiczny
tekstylny
spożywczy
Razem
widińskim
się
91-92.
okręgu,
skoncentrowany
prawie
następująco:
Ilość p r z e d s i ę b i o r s t w
2
Ilość r o b o t n i k ó w
1
74
15
15
96
91
b.d.
276
82
493
3
142
WANDA PAPROCKA
jacy już po 2 lub 3 latach (zależnie od rodzaju rzemiosła) uzyskać stopień
czeladnika, co umożliwiało pobieranie zapłaty za wykonywane prace.
Według ocen informatorów wysokość dochodów z dobrze prosperującego
warsztatu rzemieślniczego odpowiadała dochodom z 10 ha gospodarstwa.
Rozpiętość zarobków była dość znaczna i zależała niejednokrotnie od
koniunktury gospodarczej lub nawet od określonej mody. Niejedno
krotnie krawcy pełnili w stosunku do rozwijającego się przemysłu tek
stylnego rolę akwizytorów, oferując otrzymane z fabryki tkaniny w ko
mis korzystającej z ich usług ludności wiejskiej. Ta działalność handlowa
dawała im znaczny dodatkowy dochód,, stwarzając równocześnie możli
wość uczestniczenia w pozalokalnej wymianie handlowej .
Ograniczone możliwości zarobkowania pozarolniczego znajdują wyraz
w udziale ludności Gramady w migracjach zarobkowych poza granice
kraju. Kierunki sezonowej emigracji zarobkowej — to Francja i Niemcy.
Emigracja do Francji rozpoczęła się w Bułgarii później niż w innych
krajach europejskich. Pierwsi emigranci wyjeżdżają do Francji w latach
poprzedzających kryzys światowy w 1929 r. lub bezpośrednio po nim.
Możliwości znalezienia pracy w okresie kryzysu tłumaczy fakt, że w y
wołane kryzysem bezrobocie objęło we Francji głównie takie działy, jak
górnictwo i przemysł ciężki, natomiast rolnictwo odczuwało nadal brak
rąk do pracy. Emigrant bułgarski pochodzący ze wsi odpowiadał temu
zapotrzebowaniu . Brak materiałów statystycznych dotyczących emigra
cji pozwala jedynie w przybliżeniu określić liczbę osób emigrujących
z Gramady. Na podstawie danych udzielonych przez informatorów, moż
na stwierdzić, że emigrowało do Francji około 40 osób. Większość z nich
powróciła do kraju.
Stosunkowo duże koszty podróży uniemożliwiły migrację osobom
pochodzącym z rodzin małorolnych . Nawet w gospodarstwach średnich
opłacenie podróży wymagało zaciągnięcia pożyczek. Emigracja do Fran
cji nie miała charakteru zorganizowanego. Jakkolwiek pierwsi emigranci
werbowani byli przez agentów, dalsze wyjazdy były wynikiem porozu
mienia między emigrującymi a rodzinami i znajomymi w kraju.
Szybki proces asymilacji i łatwość nawiązywania kontaktów z lud
nością miejscową, dobre warunki pracy skłaniały niejednokrotnie emi
grantów do podjęcia decyzji pozostania we Francji. Jednakże trudności
w uzyskaniu zezwolenia ze strony władz na wyjazd pozostałych człon35
3(i
37
3 5
Krawcy
sprowadzając
3 6
pełnili
rolę
akwizytorów
r o c z n i e n a w e t do
Por.
H.
Janowska,
s z a w a 1964,
s.
116.
3 7
Podróż
AZEPow.
kosztowała
302-XI.
ok.
700
m
Emigracja
6 tys.
fabryk
tekstylnych w
tkanin. Por. A Z E P o w .
zarobkowa
lewa, tj. w a r t o ś ć
do
Gabrowie,
Francji
pary
Sliwen,
313-VI.
1919-1936,
młodych
wołów.
War
Por.
STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY
143
ków rodziny, spowodowane brakiem umowy emigracyjnej między obu
k r a j a m i , uniemożliwiały realizację tych zamierzeń. Prawie wszyscy
emigranci powrócili do kraju. Zarobki swoje przesyłali do rodzin, prze
znaczając je na zakup ziemi, budowę domu itp.
Bardziej masowy i zorganizowany charakter miała sezonowa emigra
cja zarobkowa do Niemiec i na tereny zajęte przez wojska hitlerowskie
w czasie I I wojny światowej. Rozpoczęta na krótko przed I I wojną
światową, rozwinęła się głównie w czasie wojny. Władze niemieckie
powoływały specjalne komisje werbunkowe przyjeżdżające do Widina,
Kuły, Beogradczyka, a nawet Gramady. Zawierano kontrakty na okres
od 6 miesięcy do 2 lat. Przygotowanie zawodowe kandydatów na wyjazd
nie odgrywało roli przy werbunku. Emigrowali zarówno rolnicy, jak
i rzemieślnicy, nie tylko członkowie, ale i głowy rodzin, o ile pozostawały
w domu osoby zdolne do prowadzenia gospodarstwa.
Zarówno na terenie Niemiec i Austrii, jak i krajów okupowanych
robotnicy bułgarscy mieszkali w obozach wraz z innymi narodowościami,
m. in. z krajów okupowanych. Zapewniono im jednak znacznie lepsze
warunki bytowe, obowiązywał ich tylko 5-dniowy tydzień pracy, przy
sługiwała im całkowita swoboda poruszania się oraz płatny urlop, który
mogli spędzać w kraju. Bułgarscy emigranci pracowali głównie jako
robotnicy budowlani, w fabryce — sporadyczne były wypadki otrzymy
wania pracy na roli. Podobnie jak i emigranci przebywający we Francji,
wszystkie zarobki przesyłali do kraju. Wobec trudnych w a r u n k ó w ma
terialnych rodzin, które pozostały w kraju, kwoty te przeznaczone były
w zasadzie na bieżącą konsumpcję, a nie na inwestycje. W przybliżeniu
można określić, że w latach 1938-1942/1943 z Gramady wyjechało około
150-200 m ę ż c z y z n .
38
39
Praca w charakterze robotników niewykwalifikowanych, jaką naj
częściej wykonywali emigranci, szczególnie rolnicy, nie dawała możli
wości zdobycia konkretnego zawodu. Dla rzemieślników, którzy otrzy
mywali pracę zgodnie ze swoim przygotowaniem zawodowym, istniały
większe szanse podniesienia kwaliffkacjii przez zapoznanie się z nowo
czesnymi maszynami i technikami produkcji. W efekcie jednak emigracja
nie przyniosła większych zmian struktury zawodowej ludności Gra
mady.
Poza omówionymi zarobkowymi emigracjami zewnętrznymi mężczyzn
istniała również wewnętrzna emigracja zarobkowa kobiet. Rozwijający
3 8
T r a k t a t y e m i g r a c y j n e z a w a r ł a F r a n c j a z C z e c h o s ł o w a c j ą w 1920 г., z
g o s ł a w i ą w 1929 г., W ł o c h a m i 1919 г., P o l s k ą w 1919 r. P o r . J a n o w s k a ,
cit.,
s. 62.
3 9
AZEPow.
303-XI;
310-XI.
Ju
op.
144
WANDA PAPROCKA
się w latach międzywojennych przemysł bułgarski, m. in. przemysł tkac
k i , wymagał znacznej ilości rąk do pracy . Werbowaniem siły roboczej
zajmowali się agenci wysyłani przez fabrykę na teren całego kraju.
W Gramadzie pierwsze wyjazdy nastąpiły w latach 1930-1931, a głów
nymi kierunkami migracja były ośrodki tkackie: Gabrowo, Warna,
Sofia .
Warunki podpisywanego kontraktu, k t ó r y nie mógł być krótszy niż
2 lata, pozwalały w praktyce na wyjazd kobietom n i e z a m ę ż n y m . Wy
jeżdżały głównie dziewczęta z wielodzietnych rodzin małorolnych i śred
niorolnych, które w podjęciu tej pracy widziały jedyną drogę zdobycia
posagu. Momentem atrakcyjnym w zawieranym kontrakcie było również
otrzymanie maszyny do szycia, która mogła stanowić w przyszłości
warsztat pracy. Mimo trudnych w a r u n k ó w pracy, ograniczenia swobody
poruszania się, pozbawienia prawa do urlopu, zwiększenia ponad ustalo
ną normę dnia pracy emigracja zarobkowa dziewcząt trwała nieprze
rwanie od 1930 do 1944 r o k u . Ciężkie warunki pracy powodowały
jedynie niechęć do powtórnych wyjazdów. Sporadyczne były przypadki
ponownego podejmowania pracy, szczególnie w tej samej fabryce.
Przyjmując, że w ramach przeprowadzanego co 2 lata werbunku
opuszczało Gramadę około 20-30 osób, w ciągu całego okresu wyjeż
dżało ze wsi około 200 kobiet. Praca w tkalniach i przędzalniach nie
dawała przygotowania zawodowego, które można by wykorzystać w wa
runkach gospodarstwa domowego. Natomiast otrzymywane przez emi
grantki maszyny do szycia przyczyniły się do znajomości krawiectwa
wśród kobiet, które niejednokrotnie traktowane było przez nie zawo
dowo.
Jest rzeczą znamienną, że wszystkie omówione powyżej migracje
mogą być zaliczane ze względu na motywy do migracji ekonomicznych.
Przeludnienie agrarne i niewielka chłonność rynków pracy skłaniały do
korzystania z każdej możliwości zarobku. Niski procent emigrujących
z Gramady jest wynikiem małych możliwości migracyjnych w skali
całego kraju, wynikających z polityki państwowej. Wszystkie jednak
40
41
42
43
4 0
W p r z e m y ś l e t k a c k i m w 1937 r. w 377 p r z e d s i ę b i o r s t w a c h
b y l o 28 670 r o b o t n i k ó w . P o r . N a t a n , op. cit., s. 438.
zatrudnionych
4 1
W c i ą g u c a ł e g o o m a w i a n e g o o k r e s u k o b i e t y w y j e ż d ż a j ą c e do W a r n y p r a
c o w a ł y w tej s a m e j f a b r y c e t k a c k i e j i p r z ę d z a l n i c z e j A s e n N i k o ł o w a . W c z a s i e
I I w o j n y ś w i a t o w e j f a b r y k a , t a b y ł a pod z a r z ą d e m n i e m i e c k i m w y k o n u j ą c p r o
d u k c j ę n a potrzeby armii.
4 2
P r z y j m o w a n o do p r a c y od 15 r o k u ż y c i a . N i e p e ł n o ł e t n o ś c i ą w i ę k s z o ś c i p r a
cownic t ł u m a c z o n o fakt pozbawienia i c h swobody poruszania s i ę poza teren f a
b r y k i , k o n t r o l ę k o r e s p o n d e n c j i itp.
Por. A Z E P o w . 300-XI; 306-XI.
4 3
STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY
145
migracyjne ruchy ludności Gramady są związane ze zmianami sytuacji
politycznej i ekonomicznej w skali całego kraju. Świadczy to, że Gra
mada włączona była w nurt zasadniczych procesów, które kształtowały
obraz rzeczywistości bułgarskiej okresu międzywojennego.
*
Zmiany ustrojowe, jakie nastąpiły po rewolucji 1944 г., i szybki
proces przebudowy socjalistycznej wsi musiały odegrać zasadniczą rolę
w kształtowaniu się nowej struktury zawodowej ludności wiejskiej. K o
lektywizacja, a w jej konsekwencji rozdział, jaki nastąpił między gospo
darstwem rolnym a gospodarstwem domowym, spowodowała proces pro
fesjonalizacji niektórych czynności wchodzących dawniej w zakres
wielokierunkowej indywidualnej gospodarki. W miarę jednakże postę
pów w zakresie modernizacji gospodarki rolnej i hodowlanej zwiększał
się dystans między zasobem doświadczenia produkcyjnego, jakim roz
porządzano w gospodarstwie indywidualnym, a potrzebami w tym za
kresie gospodarstwa kolektywnego. Aby dać podstawy procesom pro
fesjonalizacji doświadczenie produkcyjne musiało ulec poszerzeniu i zmo
dyfikowaniu.
Nawet rzemieślnicy, jedyni, których pracę można było traktować
w kategoriach zawodu, napotykali trudności we włączeniu się w nowy
system organizacji pracy w brygadach mechanicznych, bez pogłębienia
doświadczenia produkcyjnego.
Można stwierdzić na podstawie badań, że udział dawnych rzemieśl
ników w tworzeniu się wyspecjalizowanej grupy technicznej w zakresie
obsługi maszyn rolniczych nie był duży. Nowa kategoria pracowników
tworzyła się głównie z młodzieży, która po odbyciu kursów specjali
stycznych (w okresie początkowym, a obecnie technikum mechanizacji
rolnictwa) otrzymała status robotnika kwalifikowanego lub technika
(por. tab. I I I ) .
Przyczyn tego należy szukać w niskim poziomie technicznym, jaki
cechował warsztaty rzemieślnicze przed rewolucją, a w związku z t y m
trudności w opanowaniu nowych technik produkcyjnych, wymagających
często dodatkowego szkolenia. Należy również wziąć pod uwagę pewien
emocjonalny stosunek do wykonywanego dawniej zawodu i samego war
sztatu pracy. Zgodnie ze statutem spółdzielni rolnej rzemieślnicy obo
wiązani byli oddać swój warsztat spółdzielni jako swój wkład członkow
ski. Wiele z warsztatów, szczególnie kuźnie, w dalszym ciągu pełniły
swoje funkcje. Możliwość pracy we własnym warsztacie lub w warun
kach zbliżonych do dotychczasowych była na pewno ważnym czynnikiem
psychologicznym przy wyborze miejsca pracy.
10 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1
1
г05
Tab.
III.
Pracownicy
Rolniczej
Spółdzielni
Produkcyjnej
według
Wykształć,
Wykształc.
Ogółem zatrudnion.
Wiek
Licz.
18- 25
26- 35
36- 45
46- 60
1 Analfa
Półanal
beta
fabeta
/о
( I - I V kl)
podstawowe
( I - V I I klas.)
wieku
Wykształć,
podstawo
we +
kurs
i wykształcenia
Wy
kształć,
średnie
zawodów.
M
15
100
К
7
100
M
100
К
31
30
M
54
100
к
72
100
M
98
100
2.04
к
84
100
4,76
Dane zawarte w tablicy
zaeja b a d a ń ) .
początkowe
płci,
!
_
i
-
—
26,67
71,42
—
100
d o t y c z ą 25% caiej
26,67
3,23
54,83
16,67
70,0
29,03
(w
Wy
kształć,
średnie
zawodo
we
13,33
26,67
14,29
14.29
6,45
3,23
odsetkach)
Wy
kształć,
wyższe
55
6,66
Я
O
o
5,56
>
9,26
61,11
18,51
5,56
15,27
73,61
5.56
2,78
2,78
19,39
31,97
65,31
7,14
2.04
2,04
1,02
1,02
2,38
55,95
1,19
1,19
1,02
4,76
B.
Kopczyńska-Jaworska,
Wieś
Gramada, p r o b l e m a t y k a г
>
3,33
—
zbiorowości (por.
>
O
>
3,23
3,33
6,67
Brak
danych
organi-
STRUKTURA Z A W O D O W A M I E S Z K A Ń C Ó W G R A M A D Y
147
O wiele więcej możliwości adaptacji mieli przedstawiciele tych dzia
łów wytwórczości wiejskiej, w których mechanizacja nie likwidowała
pewnych procesów produkcyjnych, lecz je ułatwiała, a asortyment w y
konywanych przedmiotów i usług nie uległ większym zmianom, jak np.
w brygadach stolarskich czy murarskich.
Jeżeli porównać liczbę osób zatrudnionych w rolniczej spółdzielni
produkcyjnej w działach technicznych, to na 678 osób tylko 32 wykonują
prace odpowiadające zakresowi czynności rzemieślniczych. Świadczy to
0 daleko posuniętym podziale pracy, zasadniczo odmiennym od ustalo
nego w produkcji rzemieślniczej, w której wykonany produkt jest w y
nikiem pracy jednej osoby.
Poza rzemiosłem związanym bezpośrednio z rolnictwem pozostaje
jeszcze cała sfera działalności rzemieślniczej związana z zaspokajaniem
potrzeb w zakresie gospodarstwa domowego, a więc odnoszący się do
indywidualnego zapotrzebowania mieszkańców wsi na usługi i produk
cję rzemieślniczą. Zbadanie stopnia, w- jakim rzemiosło odpowiada na
zapotrzebowanie w tej dziedzinie, pozwoli ustalić, jaką rolę może ono
spełnić w procesie urbanizacji, w procesie realizacji miejskich wzorów
kulturowych.
Zorganizowanie zarówno produkcji, jak i usług rzemieślniczych dla
ludności Gramady w ramach Spółdzielni Rzemieślniczej (Zanajatczyjska
Kooperacja Zankoop) nastąpiła w 1946 г., wcześniej niż dokonana została
kolektywizacja wsi. Wydaje się więc, że w zorganizowaniu spółdzielni
w tak szybkim czasie podstawową rolę odegrały tradycje działalności
tego typu instytucji przed rewolucją. Dowodzi tego również pewne
podobieństwo struktury organizacyjnej tych instytucji. Spółdzielnia Rze
mieślnicza przekształcona następnie w roku 1954 na Wytwórczą Spół
dzielnię Pracy (Trudowo Proizwoditielna Kooperacja TPK) do roku 1967
posiadała siedem działów. Analiza procesu powstawania i stanu zatrud
nienia w poszczególnych specjalnościach daje obraz wzrostu potrzeb
mieszkańców Gramady.
Pierwszymi utworzonymi działami w 1946 r. były działy stolarski
1 krawiecki. W 1950 r. dział krawiectwa damskiego, w 1954 fryzjerstwa
damskiego i męskiego, w 1956 szklarski. W następnych latach w po
szczególnych działach dokonuje się dalsza specjalizacja. Spada natomiast
liczba osób zatrudnionych w działach stolarskich. Konkurencja produk
cji fabrycznej w stolarstwie meblowym lub dużych warsztatów zmecha
nizowanych w bednarstwie jak również spadek zapotrzebowania na
roboty kołodziejskie zmniejsza zakres robót ograniczając je do zadań
głównie o charakterze usługowym. W t y m należy również widzieć przy
czynę likwidacji działającego od 1900-1967 r. oddziału metalowego pro
dukującego naczynia emaliowane i aluminiowe. Zorganizowanie k i l k u -
148
Rye.
WANDA PAPROCKA
3.
Świadectwo
majsterskie
wydane
w
1930
r.
przez
Izbę
Przemysłowo-
- H a n d l o w ą w Russe
Fot. N . NikoJow, 1968
dziesięciu stanowisk pracy w tym dziale miało zaktywizować lokalny
rynek pracy i zabezpieczyć częściowo przed odpływem młodzieży do
miasta i przemysłu. Jednak konkurencja większych zakładów przemy
słowych tego typu zmusiła spółdzielnie do likwidacji oddziału.
Organizacja jak i możliwości produkcyjne Spółdzielni nie pozwalają
jej odegrać roli czynnika działającego hamująco na procesy migracyjne.
Stać się ona może natomiast placówką dającą możliwości zatrudnienia
dodatkowego przez prowadzenie w spółdzielniach powszechnie stosowa
nej pracy chałupniczej. Taki zresztą charakter ma spółdzielnia kra
wiecka założona w Toszeweach zatrudniająca około 80 kobiet. Skupia
ona wyłącznie kobiety w wieku średnim lub starsze. W pojęciu kobiet
młodych praca ta nie daje „konkretnego" zawodu, jakkolwiek wymaga
od nich nabycia pewnych kwalifikacji. Dla kobiet starszych natomiast
jest to najczęściej korzystna forma dyskontowania posiadanych umie
jętności.
Struktura zatrudnienia w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej (tab. I V )
wskazuje wyraźnie na niepełne wykorzystanie siły roboczej na wsi,
czego podstawową przyczyną jest sezonowość pracy w gospodarstwie
STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY
Tab.
I V . Struktura
zawodowa
Rolniczej
Spółdzielni
Produkcyjnej
149
w
Gramadzie
1
Ogółem
Mężczyzn
Kobiet
1544
967
577
Rolnictwo
Hodowla
756
285
471
326
245
81
Dział
przemysłowy
38
6
D z i a ł uboczny i u s ł u g i
Budownictwo i melioracje
32
V. 32
27
33
33
—
—
Rodzaj zawodu
Stale
j
pracujący
22
22
109
109
161
158
3
zastępcy
4
•—
specjaliści
11
2
4
8
2
•—•
•—
Doglądanie
dobytku
Transport
samochodowy
Traktorzyści
Prezes
i
Główni
5
roboczego
kombajnerzy
Planiści
—
Prawnicy
Personel buchalteryjny
—
3
—
12
5
Magazynierzy
17
13
13
—•
Personel
11
9
8
9
—
1295
764
537
104
73
31
623
358
265
568
333
235
biurowy
Straż
Czasowo
pracujący
Chorzy
i inwalidzi
Mężczyźni
powyżej
59 1.
K o b i e t y p o w y ż e j 54 1.
I n n i czasowo p r a c u j ą c y
3
44
r o l n y m . Ilość osób czasowo zatrudnionych (w wieku produkcyjnym)
wynosi blisko /з w stosunku do stałego zatrudnienia w spółdzielni.
Przyczyną niepełnego wykorzystania siły roboczej w rolnictwie jest,
poza sezonowością pracy w gospodarstwie rolnym, postępująca mecha
nizacja rolnictwa. Oba te czynniki pogłębiają powszechnie występujące
dysproporcje między liczbą osób wchodzącej w wiek produkcyjny a liczbą
miejsc pracy w rolnictwie zwalnianych przez osoby starsze.
Konsekwencją tego stanu rzeczy jest odpływ młodzieży do miasta
i ośrodków przemysłowych. Znaczną rolę w t y m procesie odgrywa roz
wój szkolnictwa w zakresie szkół średnich i zawodowych. Wyjazd ze
wsi dla kontynuowania dalszej nauki jest najczęściej pierwszym kro
kiem do stałej emigracji.
Przy powszechnej opinii o korzystniejszych warunkach pracy w prze
myśle w stosunku do rolnictwa i przy realnie istniejących różnicach
х
44 p r a c o w n i c e
z umową
ną
w
między
czasie
spółdzielni
krawieckiej
Spółdzielnią
Pracy
Wytwórczej
polnych
na w i o s n ę
nasilenia
darstwie rolnym.
robót
w
Toszewcach
a Rolną
i na
obowiązane
są
Spółdzielnią
Produkcyj
jesieni p r a c o w a ć
w
zgodnie
gospo
150
WANDA PAPROCKA
R y e . 4. P r a c o w n i a s t o l a r s k a T P K
Pot. N . Nikolow, 1968
45
płac zjawisko to nabiera cech pewnej prawidłowości . Rozmiary m i
gracji uzależnione są od stopnia nasilenia procesów industrializacji.
W odniesieniu do Gramady sprzyja migracji znaczny wzrost inwe
stycji przemysłowych na terenie okręgu widińskiego, głównie samego
Tab.
V.
Liczba
robotników
zatrudnionych
w
przemyśle
w
latach
1939
i
1962
L i c z b a z a t r u d n i o n y c h robotn.
Rodzaj przemysłu
1939
1962
wzrost
16-krotny
P r z e m y s ł opałowy i wydobycie rudy
P r z e m y s ł maszynowy i obróbka metali
P r z e m y s ł m a t e r i a ł ó w budowlanych
30
495
—
1443
96
368
3,5
Przemysł
—
1051
—
drzewny
P r z e m y s ł ceramiczny
P r z e m y s ł tekstylny
91
440
5
—
—
—
175
736
—
—
—
276
1838
6,5
118
—
działy
—
—
1056
Razem
493
7806
Przemysł krawiecki
Przemysł skórzany
Przemysł
4 5
P o r . "W.
turno-bitowi
obuwniczy
spożywczy
P r z e m y s ł chemiczny
Inne
i
i
kauczukowy
Todorow,
probierni
na
Migracjonite
sełoto,
procesy
S o f i j a 1968, s.
76
i niakoj
16-17.
„
„
15-krotny
ikonomiczeski
i
kul-
151
STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY
Widina. Powiększyła się wielokrotnie liczba osób zatrudnionych w prze
myśle (tab. V ) .
Równocześnie zwiększyło się znacznie zatrudnienie w sektorze spół
dzielczym. W samym Widinie czynnych jest 6 spółdzielni, w okręgu
widińskim — 12.
Poniższe zestawienie ilustruje stan zatrudnienia w poszczególnych
spółdzielniach branżowych w Widinie w 1966 r.
46
4 7
Rodzaj spółdzielnij Ilość zatrudnion.
Krawiecka
800
Stolarska
|
150
Cukiernicza
i
104
Konfekcyjna
;
145
Szewska
j
161
Malarska
j
72
i
1432
R a z e m
W rzemiośle prywatnym zatrudnionych jest na terenie Widina 157
osób w 35 branżach .
Uwzględniając podniesienie stanu zatrudnienia w przemyśle w la
tach 1962-1968 do 8 tys. osób można przyjąć, że łącznie w wymienionych
dziedzinach gospodarki narodowej zatrudnionych jest około 10 tys. osób.
W stosunku do liczby ludności Widina, która wynosi 36 820 osób, w t y m
w wieku produkcyjnym 23 177 o s ó b , ta ilość stanowisk pracy jest bar
dzo duża. W w y n i k u zaawansowanych procesów industrializacji uległa
zmianie struktura zawodowa ludności Widina. W stosunku procentowym
przedstawia się to następująco: 44,3% stanowią robotnicy, 31,8% urzęd
nicy, 9,4%» członkowie rolniczej spółdzielni produkcyjnej, 3,5% indy
widualne gospodarstwa rolne, 39% rzemiosło spółdzielcze, 4,4% rzemiosło
indywidualne, 0,6% kupcy prywatni, 0,8% wolne zawody, 1,3%. inne
kategorie .
48
49
50
Wzrostowi możliwości zatrudnienia odpowiada znaczny wzrost liczby
ludności w porównaniu do okresu przed rewolucją 1944 r.
Liczba ludności Widina w latach 1939-1965 wynosiła: w roku 1934 —
18 465, w 1946 — 18 481, w roku 1956 — 23 932, w roku 1965 — 36 820 .
5l
4 9
Popów,
4 7
Wg
Wytwórczej
4 8
Wg
op.
cit.,
(Okryżen
danych
98.
Sojuz na
uzyskanych
Miejskiego P r z e m y s ł u
nost i
s.
danych uzyskanych w
1968 r . z O k r ę g o w e g o Z w i ą z k u S p ó ł d z i e l n i
Trudowo Proizwoditelnite
w
i Rzemiosła
1968
r.
z
Miejskiej
Rady
(Gradsko
Naroden
Sawet
Narodowej
r. Por.
Popów,
Widinski
Mestna
Wydział
Promyszlen-
Zanajati).
4 9
B r o j na
naselenieto,
s.
5 0
D a n e te
odnoszą
do
1962
5 1
Broj
naselenieto,
s.
12.
na
się
Pracy
Kooperacii).
18.
kraj,
s.
84.
152
WANDA
PAPROCKA
R y e . 5. P r a c o w n i a b e d n a r s k a T P K
Fot. M . Pokropek, 1968
W stosunku do 1934 r. liczba ludności wzrosła prawie dwukrotnie,
przy czym główny przyrost przypada na lata nasilenia procesów indu
strializacji. Wskazują na to dane statystyczne. Jeżeli przyjąć za 100°/o
rozwój produkcji przemysłowej w Widmie w 1952 r. to w 1955 r. pro
dukcja ta wzrasta do 124°/o, w 1958 r. do 187'%, w 1960 r. do 344%,
w 1962 r. do 481%, a w 1964 r. do 625% .
52
5 2
Statisticzeski
godisznik
na
okrág
Widin
1964,
Smoljan
1966,
s.
45.
STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY
153
Biorąc pod uwagę znaczenie Widina jako rynku pracy należy rów
nież uwzględnić możliwości zatrudnienia, szczególnie dla pracowników
0 niższych kwalifikacjach zawodowych, przy budowie samych obiektów
przemysłowych. M . in. prowadzona od 1964 r. budowa fabryki chemicz
nej, w której znajduje zatrudnienie 8 tys. osób, wymagała znacznych
rezerw siły roboczej, podobnie jak i inne mniejsze obiekty przemysło
we oraz rozwijające się znacznie budownictwo mieszkaniowe.
Analiza procesów migracyjnych w Gramadzie dokonana na podsta
wie ksiąg meldunkowych ludności wskazuje na dwa rodzaje emigracji:
emigrację obejmującą całe rodziny związaną z likwidacją gospodarstwa
domowego, przy czym czas wyjazdu poszczególnych osób może być róż
ny, oraz emigracje indywidualne członków rodziny. Pierwszy rodzaj
należałoby zaliczyć do emigracji stałej. W drugim przypadku mogą to
być emigracje czasowe, jakkolwiek okres przebywania poza miejscem
stałego zamieszkania według przedstawionych danych jest dłuższy niż
zazwyczaj przyjęty w klasyfikacji emigracji czasowej.
Dokonane zestawienia odnoszą się do migracji w latach 1958-1968
1 obejmują te rodziny i osoby, które w omawianym okresie nie reemigrowały. Dziesięcioletni okres przebywania poza wsią pozwala zaliczyć
je do emigracji stałych (tab. V I i V I I ) .
Nasilenie procesów migracyjnych następuje po dokonaniu pełnej ko
lektywizacji wsi, t j . od około 1956-1957 r. Zamiana struktury organi
zacji pracy w rolnictwie nie wymaga już angażowania całego zespołu
rodzinnego, jak np. w gospodarstwie indywidualnym. Odejście z gospo
darstwa jednego członka rodziny nie powodowało już zwiększenia ob
ciążenia pracą pozostałych na gospodarstwie osób. Równocześnie indu
strializacja stwarza szersze możliwości swobodnego wyboru miejsca
pracy, szczególnie dla młodego pokolenia. Zamieszczone na tab. V I I dane
charakteryzują m. in. skład wychodźców wg wieku i stosunku pokre
wieństwa do g ł o w y . rodziny. Dane wskazują wyraźnie, że największa
grupa migrujących to synowie i córki głowy domu w grupach wieku
18-25 lat i 26-35 lat. Głównym kierunkiem migracji jest Widin miasto
okręgowe, zgodnie z ogólną prawidłowością w zakresie - terytorialnego
zasięgu wędrówek .
Spośród emigrujących największą grupę stanowią rolnicy. Brak po
dania zawodu u wielu emigrantów nasuwa przypuszczenie, że jest to
młodzież z ukończoną szkołą podstawową, która ze względu na wiek
53
54
6 3
K s i ę g i m e l d u n k o w e l u d n o ś c i G r a m a d y z a l a t a 1956-1969.
'' P o r . T o d o r o w , op. cit.;
M. P o h o s k i ,
Migracje
ze wsi
do
miasta,
W a r s z a w a 1963. D o t y c z y to t e n d e n c j i , o b s e r w o w a n y c h w b a d a n i a c h n a d m i g r a
c j a m i , do o s i e d l a n i a s i ę l u d n o ś c i w i e j s k i e j w p o b l i ż u m i e j s c o w o ś c i z k t ó r y c h p o
c h o d z ą , n a j c z ę ś c i e j w m i a s t a c h tego samego w o j e w ó d z t w a .
s
Tab.
VI.
Migracje
indywidualne
Stosunek
według
-o
w
o
-u
o
to
A!
Я N
migracji,
kierunku
' i-t
O
Ł)
3
я
А!
N
U
3
с
С
M
tš
ю
ем j со
со 1 to
с
о
1
2
—
1
13
l|
—
14
15
! i
! 6
—
i
1 11 Í
2 15}
7
: 4
5
2
3
16!
9
3
1
1
2
—
—
8
! 1
I 1
2
3
2
1
1
и!
16!
6
8
1
1
8
13
10
—
1960
41
6
15
13
2
1
2
1961
29
3
10
10
1
5
1962
36
5
11
11
—
1963
20
9
5
2
1964
25
3
10
7
1
1965
33
1
10
13
1966
21
1
8
10
32
do
głowy
5
15
17
7
134
115
25
1
rodziny
migracji
3
—
1 1
1 1
1
1
!
4 1
i!
6;
1 3
3
7
! 2 —
—
—
1
>
10
1114
26
7
16 154|
122
i 35
19
2
29
8
12
7
22 '
1
1
14
1Í
3
7
16
5
2
7
1 18
—
1
!
16
2
1
1
,
fi I -o i >c
uf CU
N i N
U \O
3
5
1
362
TJ
1
28
Razem
,£2
CD M
11
1959
8
¿
as а \
ей
i
3
61
ř V
я <=
Pi СО
!
7
12
О)
Iю о
Т i to
СО
i
со
6
11
1968
stosunku
Zawód
13 1
2
22
i
Kierunek
СО
25
2
zawodu
1
1958
43
wieku,
Wiek
rodziny
•N
1967
migracji,
pokrewieństwa
do g ł o w y
Lata
lat
—
;
С
cd Q
и ее
.fi T3
3
14
9
2
1 2 * ¡ 14
11
4 51 2
11
2 v! 3
9
2 —
1
8
1 1 1
2
11
1 и
4
1 91 3
13
1 13 ¡ 2
1 14
2 26 1
3
17
1
1
2
1
2
14
Vej' 23 I 118
Si
i?
13
21
' :J
' i 25
1 2¡ 10
2
12
j I 10
14
! 2
¡ — 15
3
! I
25
í в
2 43
1
1]
5
!
1
"i
22 1 191
>
53
8
!— 6
6
!
»
7
¡10
13 9
5 5
4 5
8
10
i 8
5
5
7
9 пi
!
3
74 75
D
>
>
TJ
я
о
о
я
>
Tab.
V I I . Migracje
szego
emigranta
stale
rodzin
według
lat
migracji,
kierunku
Ogółem
O
i stosunku
do głowy
pierw-
rodziny
migracji
•o
a
•3
6
Z
W
2
8
1959
9
43
—
33
2
10
I960
7
21
1
19
1
1961
5
22
—
—
—
10
12
1
1962
8
34
1
33
—
1963
2
17
—
—
1964
5
28
1965
5
14
1966
1
6
1967
1
4
1968
4
19
Razem
49
216
2
11
6
17
11
9
2
3
4
3
2
—
—
2
1
1
1
3
1
3
—
—
3
5
1
1
2
—
—
—
—
—
—
—
19
—
—
—
167
47
2
12
19
4
а и
и >>
ja а
i
to
1958
6
a
w
ó
1
—
i
~~ i
- i
1
8
"о
I О) а
'ZŁ
¡4 а
ní о
Я Я
1
2
N
1
3
1
2
1
4
1
2
I
—
—
—
4
—
1
i i
1
2
1
3
1
i
—
1
1
с
—
_ i
3
!
6
—
— —
1
1
—
—
—
2
1
1
— —
— —
1 —
— —
— —
—
5
27
4
1
1
—
—
—
—
с
a
>
£
о
ci
о
'g
si
>
6
—
1
4
1 I
2
3
1 I
1
_
1
—
1
—
4
7
3
34
—
d
Я
N
3
1
1
я
>
•о
2
i !
— i
poki-ewieństwa
do g ł o w y r o d z i n y
d
ct)
T3
¡4
—
—
—
—
—
—
Stosunek
P i e r w s z a osoba m i g r u j ą c a z r o d z i n y
Lata
T3
wieku
U!
Kierunek
N
migracji,
5
и
СП
N
>
О
2
а
5
о
я
3
1
>
>
о
1
и5
7
3
1
ЬОт
156
WANDA
PAPROCKA
nie zdążyła nabyć kwalifikacji rolnika w indywidualnym gospodar
stwie rolnym, jak również nie podejmowała dotąd pracy w Rolniczej
Spółdzielni Produkcyjnej. Znaczną grupę stanowią również uczniowie.
W rubryce tej uwzględniono także studentów wyższych uczelni.
Z analizy migracji stałych rodzin wynika, że pierwszymi osobami
emigrującymi są przeważnie głowy rodzin w grupach wieku 25-35 lat
i 36-45 lat. Podstawowym kierunkiem migracji, tak jak i przy migra
cjach indywidualnych, jest Widin. Z reprezentowanych zawodów naj
większą grupę stanowią rolnicy.
Jak wykazały badania ruchów migracyjnych na terenie całej B u ł
garii prowadzone przez W. Todorowa, okręg widiński charakteryzuje
się najsłabszym nasileniem procesów migracyjnych poza granice admi
nistracyjne o k r ę g u . Odpływ ludności ze wsi w stosunku do zalud
nienia wynosi 2-2,75%, a więc powyżej najniższego w obliczeniach To
dorowa procentu migrujących ze wsi w skali całego k r a j u .
Na terenie Gramady mamy do czynienia z jeszcze jednym rodzajem
migracji zarobkowych — migracjami wahadłowymi, do których zalicza
się codzienne dojazdy do pracy. Dość znaczna odległość Widina od Gra
mady (32 km) powoduje, że grupa osób dojeżdżających do pracy jest
niewielka. Wg oficjalnych danych liczy 51 osób o kwalifikacjach rze
mieślniczych zatrudnionych w sektorze p a ń s t w o w y m . Są to murarze
i tynkarze pracujący w Widinie przy budowie kombinatu chemicznego.
Część z nich to rzemieślnicy, którzy przygotowanie zawodowe nabyli
przed podjęciem pracy, część przeszła przeszkolenie na budowie.
Zahamowanie procesów migracji ze wsi do miasta i przemysłu może
nastąpić na drodze planowego rozmieszczenia inwestycji przemysłowych.
Przykładem realizacji tych zadań jest uruchomienie na terenie Gra
mady oddziału Fabryki Sprzętu Telekomunikacyjnego, której centrala
znajduje się również na terenie okręgu widinskiego. Oddział posiada
dwa działy: produkcyjny i montażowy. Na oddziale montażowym pra
cuje 125 kobiet (średnia wieku 25 lat) i 33 uczennice, na drugim 90 bób,
w tym 24 kobiety. Przygotowanie do pracy dawały 3-miesięczne kursy
odbywane początkowo w centrali fabryki w Beogradczyku, obecnie na
miejscu.
Przewaga kobiet wśród zatrudnionych jest wynikiem obecnego profilu
produkcyjnego fabryki opierającej swą działalność głównie na montażu
i ulegnie zmianie w miarę rozbudowy działalności wytwórczej fabryki.
Powstanie nowej kategorii pracowników o określonych kwalifikacjach
35
54
57
6 5
5 6
5 7
Todorow,
op.
cit.,
s.
27.
T a m ż e , k a r t o g r a m 1, s. 25, s. 31.
W g danych uzyskanych z Gromadzkiej
Rady
Narodowej (SONS)
w
1968
r.
STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY
R y c . 6. W a r s z t a t m e c h a n i c z n y
157
TKZS
Fot. N . Nikołow, 1968
przyczynia się do dalszego różnicowania struktury zawodowej ludności
Gramady.
Jeżeli dokonać procentowego zestawienia ilości zatrudnionych miesz
kańców Gramady przyjmując za 100% liczbę mieszkańców w wieku
produkcyjnym, struktura zawodowa ludności wsi w chwili obecnej przed
stawiać się będzie następująco :
Jak wynika z tabeli V I I I procent osób pracujących poza rolnictwem
czynnych zawodowo wynosi 20,8.
Jeżeli ponadto wziąć pod uwagę, że 3 1 % zatrudnionych w Rolniczej
Spółdzielni Produkcyjnej (TKZS) pracuje w brygadach mechanicznych,
grupa osób nie związanych bezpośrednio z produkcją rolną i hodowlaną
lub związanych z nią pośrednio wynosi około 50%.
Procent ten ulegnie podwyższeniu w planie 5-letnim (1970-1975),
który przewiduje zwiększenie zatrudnienia w sektorze spółdzielczym
o 30%, w przemyśle państwowym o 120% . Ten wzrost zatrudnienia
w zawodach pozarolniczych, a w toku dalszych postępów wzrost od
setka zatrudnionych w usługach kosztem zatrudnionych bezpośrednio
5 8
r>i)
5 8
Jw.
Informacje uzyskane z W o j e w ó d z k i e j
S a w e t P l a n ó w O t d e l ) w 1968 r .
5 9
Rady
Narodowej
(Okrńżen
Naroden
158
WANDA
Tab.
Ogółem
VIII.
Struktura
PAPROCKA
zawodowa
mieszkańców
mieszkańców
wsi
Gramada
Ogółem
Mężczyzn
Kobiet
100
100
100
56,5
62,0
50,0
100
100
100
47,0
54,4
37,5
(sezonowo zatrud.)
Spółdzielnia Pracy Wytwórczej
17,2
19,2
17,4
3,35
5,3
Przemysł
Spółdzielczość wiejska
Gromadzka Rada Narodowa
8,0
1,38
0,64
1,8
6,6
1,2
0,8
0,5
Szkolnictwo
S ł u ż b a zdrowia
2,58
0,49
1,4
0,3
4,2
0,64
0,7
Odsetek
osób
w
Ogółem
osoby
w
wieku
produk.
Rolnicza
Spółdzielnia
Produkcyjna
(stale z a t r u d . )
Rolnicza Spółdzielnia
Produkcyjna
wieku
produk.
państwowy
Usługi
łącznościowe
i
kultura!.
Stacja
Maszynowo-Traktorowa
(międzyspółdzielcza)
Inne miejsca pracy i niepracujący
3,80
6,4
15,10
10,2
9,7
1,8
0,7
0,5
0,8
21,6
w produkcji jest ważnym wskaźnikiem w analizie szeroko rozumianych
procesów urbanizacyjnych.
Obserwujemy więc wyraźny proces różnicowania się społeczno-za
wodowego ludności, jak i wzrost zatrudnienia w działach pozarolniczych.
Kierunek procesu różnicowania zawodowego jest dwojakiego rodzaju.
Jeden związany z powstaniem rozwiniętej, wielopłaszczyznowej struk
tury gospodarczej wsi, drugi z ogólnym nurtem industrializacji kraju.
Rozwój produkcji przemysłowej na terenie wsi pociąga za sobą
szereg konsekwencji. Proces industrializacji w tych warunkach pozba
wiony jest szeregu ujemnych zjawisk. Zatrudnienie w przemyśle w przy
padku migracji z terenów rolniczych niesie ze sobą szereg elementów
dezorganizacji społecznej, m. in. związanych z przystosowaniem się do'
miejskiego trybu życia, korzystanie z jego instytucji, urządzeń itp.
W tym wypadku natomiast zasadniczy problem sprowadza się do spraw
związanych wyłącznie z zawodem, sprawy kwalifikacji, zagadnienia k u l
tury pracy itp.
Taki kierunek procesu industrializacji, jaki obserwujemy we wsi
Gramada, przynieść musi również określone konsekwencje dla społecz
ności wiejskiej. Dotąd wieś była w mniejszym lub większym stopniu
identyfikowana z pojęciem Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej. W chwili
obecnej problem ten staje się bardziej złożony. Tworzy się nowa kate
goria robotników- kwalifikowanych, którzy spełniają zadania odpowiada
jące wymogom pojęcia zawodu, których różni jednakże od robotnika
159
STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY
K y c . 7. O d d z i a ł m o n t a ż o w y F a b r y k i S p r z ę t u
Telekomunikacyjnego
Fot. N . Nikołow, 1968
zatrudnionego w fabryce, w ośrodku przemysłowym, ścisłe powiązanie
ze środowiskiem wiejskim — pozostaje on bowiem w dalszym ciągu
członkiem tej społeczności.
*
#
Przedstawiony w pracy materiał pozwala na stwierdzenie pewnych
zasadniczych czynników wpływających na kształtowanie się struktury
zawodowej ludności wsi Gramada w poszczególnych okresach.
1. W warunkach gospodarki wielkorodzinnej proces polaryzacji za
wodowej przebiegał bardzo powoli. Jedną z głównych przyczyn tego
był znaczny stopień samowystarczalności rodzinnych wspólnot gospo
darczych. Jakkolwiek wewnątrz rodziny istniał ściśle obowiązujący po
dział pracy i znaczne zróżnicowanie zajęć członków rodzinnego zespołu
produkcyjnego, nie prowadziło to do specjalizacji zawodowej w skali
całej wsi. Pełnione bowiem czynności wykonywane były wyłącznie na
rzecz rodziny, jak również zależne były od pozycji danej osoby w hie
rarchii rodzinnej i wraz z nią mogły ulegać zmianie. Nie stwarzało to
sprzyjających warunków do utrwalenia umiejętności zawodowych.
2. Wyraźny proces dyferencjacji zawodowej zaznacza się dopiero od
momentu kształtowania się nowych warunków społeczno-gospodarczych.
160
WANDA
PAPROCKA
Rozwój gospodarki towarowo-pieniężnej, rozpad systemu wielkorodzinnego, indywidualizacja rodziny wymagały wykształcenia nowych form
współpracy gospodarczej obejmujących całą społeczność wiejską. Zabez
pieczenie wielu rodzajów potrzeb niesamodzielnej małej rodziny prze
stało być realizowane w ramach zespołu krewnych, a stało się częścią
wewnętrznej organizacji gospodarczej wsi.
3. Tworzenie się o S e ś l o n y c h kategorii zawodowych zostało przyśpie
szone powołaniem do życia charakterystycznych dla stosunków bułgar
skich organizacji zawodowych opartych na zasadach spółdzielczych, jak
m. in. Stowarzyszenie Rzemieślnicze. Tego typu organizacje prowadziły
do zabezpieczenia właściwego zaspokojenia potrzeb ludności w zakresie
gospodarstwa domowego i rolnego. Równocześnie powstanie tych wy
specjalizowanych zrzeszeń wchodzących w skład związków ogólnokra
jowych było jednym z dowodów coraz wyraźniej zaznaczających się pro
cesów dezintegracji tradycyjnej społeczności lokalnej. Tego typu związki
łączyły bowiem zamkniętą dotąd społeczność wiejską z rynkiem pozalokalnym, rozszerzając zasięg gospodarczych i politycznych kontaktów
mieszkańców wsi.
4. Zasadnicze zmiany w zakresie struktury zawodowej nastąpiły po
rewolucji 1944 r. Kolektywizacja i wprowadzone w związku z nią nowe
formy organizacji pracy, przy znacznym postępie w zakresie mecha
nizacji rolnictwa, wymagały daleko posuniętego podziału pracy. Nastą-
161
STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW G R A M A D Y
pił proces profesjonalizacji niektórych czynności wchodzących dawniej
w zakres wielokierunkowej gospodarki indywidualnej. Również znaczny
w p ł y w na różnicowanie się struktury zawodowej wsi miały wiodące
w makrostrukturze procesy urbanizacji i industrializacji. Dążenie do
realizacji miejskich wzorów kulturowych wymagało zorganizowania sze
regu form usług dla ludności wiejskiej, stwarzając podstawy dalszej
specjalizacji zawodowej w t y m zakresie. Wpływ industrializacji zazna
czył się nie tylko zwiększeniem nasilenia procesów migracji ze wsi do
miast i ośrodków przemysłowych, ale przyczynił się głównie do powsta
nia nowej grupy społecznej wśród mieszkańców wsi: chłopów robotników
przemysłowych.
Wanda Paprocka
OCCUPATIONAL,
STRUCTURE
OF
ON
GRAMADA
WITH
SPECIAL
EMPHASIS
HANDICRAFT
S u m m a r y
T h e paper describes
the process
of
differentiation
of
the
occupational struc
t u r e of G r a m a d a f r o m the e n d of the 19th c e n t u r y u p to now. T h e s t a r t i n g point
of
the s t u d y
as
they
has been
have
played
an a n a l y s i s of
an
important
emergence
role
in
the
and development
of the
described
Organization
of the c r a f t s a n d t h e i r r o l e i n t h e village's e c o n o m i c
The present
study
transformations
After
the
presented
is
of
an
integral part
contemporary
Turkish
land
of t h e
family
property
process.
system has been
Gramada
community.
had
abolished,
been
discussed.
ethnographic
and local
peasant
a v e r y l o w l e v e l of p r o d u c t i v e f o r c e s ; t h e i r tools w e r e f e w
crafts,
survey
of
farms
re
and p r i m i
t i v e , a n d so w e r e t h e i r h o m e f u r n i s h i n g s , so that most of w h a t w a s needed
could
be m a d e
at h o m e .
Only
a few
special works
required a proper workshop
a
hand. B y
that
time,
we
in terms
skilled
and
production
works, and
The
about
smithery,
can
speak
tailoring
of
(traditional
professional
clothing),
and
services
wheelwright's
coopering.
c r a f t s d i d not p l a y a n y s i g n i f i c a n t r o l e as a f a c t o r
the
occupational
the
only
structure
opportunity
of
of
the
rural
additional
population
income
from
by
of d i f f e r e n t i a t i o n
then,
another
of
but
they
provided
source
than
farming.
T r a d e or e m m i g r a t i o n to the U S A c o u l d be the r e c o u r s e to only a s m a l l n u m b e r
of
people
and
d i d not
really influence
the
social
to
change
World
rural
economy
or e c o n o m i c
s t r u c t u r e of
the
countryside.
The
situation
began
pitalist
relations
in
of
income
complex
the
and
social
status.
after
brought
T h e emergence
W a r I . T h e development
about
of
an
extensive
large farms
of
ca
differentiation
demanded
more
of
tools a n d m a c h i n e r y , often i m p o r t e d f r o m W e s t e r n c o u n t r i e s .
The
number
need
for
of
services
activities
of
requiring
skill
in
smithery
joiners, carpenters, wheelwrights
was
increasing.
a n d coopers
Also
increased
because
of the n e c e s s i t y
of r e b u i l d i n g after t h e p e r i o d of w a r s (the B a l e a n w a r s
and
World
well
the
W a r ) , as
as
because
of
changes
in
home
furnishings.
h i g h e s t f l o u r i s h of the crafts w a s r e c o r d e d b e t w e e n 1920 a n d 1930. A
organization
of
the
crafts
reflected
11 — Etnografia Polska, t . X V , z. 1
its
growing
importance.
On
The
nation-wide
each
level
of
162
WANDA PAPHOCKA
state
administration, cooperative
sponsored
b y the C h a m b e r of
organizations
of
craftsmen
have
I n d u s t r y a n d T r a d e , a n d by the
been
set
up,
Craftsmen Asso
ciation.
In
Gramada
such
an
organization
was
formed
in
1923, i n c l u d i n g a l s o
three
other v i l l a g e s . I n 1936 it g a t h e r e d 54 m e m b e r s , a n d i n 1939 t h e r e w e r e 105 c r a f t s
m e n i n it. T h i s p r o f e s s i o n a l group h a s been t h e r e b y c l e a r l y d i s t i n g u i s h e d . D u r i n g
this
period
l i k e i n the
e a r l i e r one,
the
crafts have
been
the
main
non-farming
t y p e of occupation. J o b e m m i g r a t i o n to F r a n c e a n d G e r m a n y , a n d i n n e r m i g r a t i o n
of
women
to
small number
Gramada
Grabov
and
Varna,
of people a n d did not
to
the
textile
influence
industry, concerned
the
a rather
o c c u p a t i o n a l s t r u c t u r e of
the
population.
Basic
changes
of
that
structure have
o c c u r e d after
brought about a s e p a r a t i o n the household,
h a d e a r l i e r been
p a r t s of the
1944.
Collectivization has
a n d thus some of the a c t i v i t i e s
v e r s a t i l e i n d i v i d u a l w o r k of
a peasant,
which
have
now
b e c o m e s e p a r a t e occupations. F o r e x a m p l e , there h a s e m e r g e d a group of s p e c i a l i s t s ,
working
in
auxiliary
category
of
w o r k e r s consists
brigades,
for
of
the
handling
youth
agricultural machinery.
mainly, who
can w i n
The
new
status
of
their
a q u a l i f i e d w o r k e r or of a t e c h n i c i a n i n s p e c i a l c o u r s e s .
T h e c r a f t s m e n a r e o r g a n i z e d i n a C o o p e r a t i v e of P r o d u c t i v e W o r k , a n d t h e y
s e r v e the needs of the f a r m , a n d of i n d i v i d u a l p e a s a n t s . T h e r e a r e c a r p e n t e r s ,
s h o e m a k e r s , t a i l o r s , l o c k s m i t h s , etc.
T h e p r o c e s s of i n d u s t r i a l i z a t i o n h a s s t r o n g l y i n f l u e n c e d t h e o c c u p a t i o n a l
s t r u c t u r e of G r a m a d a . I n o r d e r to p r e v e n t e m m i g r a t i o n to t h e u r b a n a r e a s ,
a section of a f a c t o r y of c o m m u ni cation i m p l e m e n t s h a s b e e n b u i l t i n G r a m a d a .
I t n o w e m p l o y s 8 p e r c e n t of t h e v i l l a g e ' s l a b o r force, a n d it is e x p e c t e d to
e m p l o y about 20 p e r cent i n the f i v e y e a r s p l a n . D u r i n g this p e r i o d e m p l o y m e n t
i n the c o o p e r a t i v e sector w i l l a l s o i n c r e a s e . T h u s w e o b s e r v e a p r o c e s s of
s o c i a l a n d o c c u p a t i o n a l d i f f e r e n t i a t i o n of t h e r u r a l p o p u l a t i o n , a n d a n i n c r e a s e
of e m p l o y m e n t i n sections of e c o n o m y other t h a n a g r i c u l t u r e . T h e f o r m e r is
c o n n e c t e d w i t h a n e m e r g e n c e of the d e v e l o p e d a n d c o m p l e x e c o n o m i c s t r u c t u r e
of the r u r a l a r e a s , w h i l e t h e l a t t e r is r e l a t e d w i t h the g e n e r a l t r e n d of I n d u s t r i a
l i z a t i o n of the c o u n t r y .
The
of
development
consequences.
negative
side
several
elements
urban
life,
problem
This
effects.
its
of
of
industrial production
institutions,
employment
desorganization
its
facilities,
based
A
johs, b u t
different
with
new
their village
on
connected
etc.
In
must
H i t h e r t o , the
also
village
have
could
our
category
from
involves
protected
rural
with
to
been
a
number
against
however,
work
bears
to
the
the
whole
conditions,
consequences
more
many
migration
adjustment
case,
certain
have
fied w i t h the a g r i c u l t u r a l p r o d u c t i o n cooperative.
complex.
village
occupational training, adaptation
industrialization
community.
in the
of i n d u s t r i a l i z a t i o n is t h u s
Industrial
social
is r e d u c e d to
type
village's
of
T h e process
for
or less
etc.
the
identi
N o w the p r o b l e m becomes
more
of q u a l i f i e d w o r k e r s h a s b e e n f o r m e d , s k i l l e d i n t h e i r
urban factory
community
w o r k e r s i n that t h e y
as its l e g i t i m a t e
members.
a r e tightly
related
