967c288225300cbe599ef1d5837234c7.pdf
Media
Part of Świat ogłoszeń matrymonialnych - poszukiwania i inspiracje / LUD 2004 t.88
- extracted text
-
Lud, t. 88,2004
KATARZYNA ORSZULAK-DUDKOWSKA
Katedra Etnologii Zakład Folklorystyki
Uniwersytet Łódzki
ŚWIAT OGŁOSZEŃ MATRYMONIALNYCHPOSZUKIWANIA l INSPIRACJE
Rozważania przedstawione w niniejszym artykule są wynikiem zainteresowań
badawczych autorki i dotyczą prasowych ogłoszeń matrymonialnych, które traktowane są tu nie tylko jako tekst językowy, ale przede wszystkim jako niezwykle
ciekawe zjawisko kulturowel. Ten skrótowy w f01mie komunikat prasowy, pozornie oczywisty i zbyt skromny, by stać się przedmiotem wnikliwych dociekań, okazał się doskonałą inspiracją dla wielu różnorodnych tropów badawczych, wskazując na możliwość interdyscyplinarnego oglądu ogłoszeń matrymonialnych w perspektywie folklorystyki, antropologii, etnografii, socjologii, psychologii społecznej
czy też lingwistyki.
Autorka chciałaby nakreślić różnorodność kontekstów, w jakich odnalazła ogłoszenia matrymonialne, i wyraźnie zaznaczyć, iż stanowią one wstęp i inspirację do
dalszych, bardziej szczegółowych i spójnych dociekań.
Ogłoszenia matrymonialne jako teksty kulturowe, bardzo silnie związane są
z przestrzenią prasową i pośrednią formą przekazu. Potwierdzeniem tych genetycznych wręcz zależności jest sama forma anonsu, krótkiego komunikatu tekstowego, dla którego naturalną sytuację wykonawczą tworzy rubryka codzielmej gazety. Treści rozpowszechniane przez środki masowego przekazu są nie tylko raportem z otaczającego świata, ale również niejako wtórnie podlegają szerokiej
recepcji społecznej. Poddawane wstępnej selekcji są przyswajane i wykorzystywane w rozmaitych sytuacjach społecznych. Prasowe ogłoszenia matrymonialne,
jako teksty o szczególnym znaczeniu międzyludzkim, odpowiadają codziennym
potrzebom bliskości i podjęcia kontaktu z drugim człowiekiem. Pomimo swej skrótowej formy, stanowią przekaz medialny zawierający określone wizje światopoglądowe. Można by zatem powiedzieć, że są zjawiskiem folkloropodobnym2• Jak piI Problematyka ogłoszeń matrymonialnych
jest bowiem tematem opracowywanej przez autorkę
dysertacji doktorskiej.
2 Na ujmowanie współczesnego
folkloru w szerokiej perspektywie antropologicznej wskazuje
P. Kowalski, Współczesny/olklor ifolklorystyka. O przedmiocie poznania w dzisiejszych badaniach
folklOlystycznych, Wrocław 1990, s.128-129.
66
Katarzyna Orszulak-Dudkowska
sze Dorota Simonides: "Folklor realizował rudymentarne psychospołeczne potrzeby ludzkości, był człowiekowi potrzebny do psychicznej stabilizacji i zaspokajał
jego odwieczne pragnienia. Człowiek współczesny musi także posiadać analogiczne, choć adekwatne do dzisiejszego stanu kultury, sposoby regulowania swojego
istnienia w Kosmosie"3. W tej perspektywie ogłoszenia matrymonialne są więc
interesującym zjawiskiem społeczno-kulturowym ijako takie zainteresować mogą
antropologa codzienności i folklorystę4.
Ogłoszenie matrymonialne związane jest przede wszystkim z typową sytuacją
egzystencjalną człowieka poszukującego małżonka czy partnera. Ze względu na
swoją podstawową funkcję wpisuje się w kulturowy scenariusz, powszechnie organizujący sytuacje i zachowania skupione wokół reguł kojarzenia małżeństw.
Wywołuje zatem nieodparte wrażenie, że jest fragmentem odwiecznej historii
o łączeniu ludzi w pary, opowiadanej w kulturze według różnych scenariuszy. Interesujące wydaje się porównanie scenariusza realizowanego przez ogłoszenie matrymonialne do sytuacji swatania znanej z tradycyjnej kultury ludowej. Pomimo
wielu odmienności zauważyć można tutaj zasadniczą paralelę, opartą na realizacji
wspólnego schematu zachowań kulturowych i powtórzeniu elementów znaczeniowych w obu scenariuszach.
W ludowym scenariuszu kwestie doboru życiowego partnera rozstrzygane były
przy udziale wiejskiej wspólnoty, zgodnie z miejscowym obyczajem i zasadami
sprawdzonymi przez doświadczenia całych pokoleń. Dobierano sobie małżonków
z najbliższej okolicy, często poznawano się na weselach, okolicznych odpustach,
jarmarkach czy pielgrzymkach. Jednakże bliska znajomość młodych nie była wcale konieczna, by wysłać swata w celu rozpoznania sytuacji, zebrania wieści czy
przeprowadzenia rozmowy z rodziną wybranej panny. Jak pisze Anna Zadrożyńska: "Zatem dawniej przed zawarciem małżeństwa obydwie strony gromadziły
informacje zbierane własnymi kanałami. Na wsiach wieści takie zbierał swat, kursując między domem chłopaka i dziewczyny, negocjując z dwoma rodzinami. (...)
Zbierał wiadomości niczym komputer biura matrymonialnego, aby w odpowiedniej
chwili złożyć odpowiedniąpropozycję"5. Swat funkcjonował zatem pomiędzy światem dwóch rodzin, jako pośrednik w kojarzeniu par. Ten podstawowy element
funkcji swata, znanego z tradycji polskiej kultury ludowej, przejmuje także gazetowe ogłoszenie matrymonialne, pośredniczące w nawiązaniu kontaktu pomiędzy
mężczyzną a kobietą. Mechanizm swatania występuje tu w roli trwałej matrycy
J D. Simonides, Pojęcie ,.jolklor" w my.i:lieuropejskiej, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Opolskiego", Filologia Polska, z. 36, Folklorystyka 1,Opole 1995, s.18.
4 Należy zaznaczyć jednak,
iż szczególny udział ogłoszeń matrymonialnych w realizacji międzyludzkich kontaktów wyrażnie widoczny jest właściwie dopiero w kulturze współczesnej, zdominowanej przez fonnę przekazu medialnego. Potwierdzeniem atrakcyjności tego rodzaju ogłoszeń
są gry SM S-owe, programy telewizyjne czy towarzyskie portale internetowe, nawiązujące do tej
formy podejmowania kontaktów.
5 A. Zadrożyńska. Powtarzać czas początku, cz.Il, O polskiej tradycji obrzędów ludzkiego życia,
Warszawa 1988, s.89.
Swiat ogłoszeń matrymonialnych
67
kulturowej odradzającej się w nowych, zmieniających się kontekstach. Jednak dzisiejsze ogłoszenie matrymonialne wymaga odrębnej historyczno-kulturowej konkretyzacj i.
Celem rozmowy swata jako pośrednika było dokładne omówienie wstępnych
warunków "transakcji", co miało ustrzec przed nieporozumieniami i zapewnić byt
nowej rodzinie. Kandydatów do ożenku swat wyręczał także z publicznego zachwalania ich własnych zalet i negocjowania osobistej oferty. W kulturze tradycyjnej bowiem jawne dążenie do własnych korzyści nie należało do aprobowanych
zachowań. Ogłoszenie matrymonialne stanowi również rodzaj przestrzeni, w której w imieniu nadawcy dokonuje się prezentacji jego osoby i wysuwa najważniejsze oczekiwania wobec poszukiwanego adresata. Najnowszą odmianą prasowego
ogłoszenia matrymonialnego jest ogłoszenie internetowe, funkcjonujące w ostatnim dziesięcioleciu w postaci portali towarzyskich. W ogłoszeniach tych występują
nawet ściśle określone kryteria opisu osoby nadającej komunikat matrymonialny.
Pośród nich najczęściej pojawia się imię lub pseudonim6, znak zodiaku, wiek, wzrost,
waga, kolor włosów i oczu, wykształcenie, zawód, zainteresowania7•
Tradycyjny swat w swych poszukiwaniach kierował się głównie wymaganiami
rodzin panny i kawalera. Nie zważając na uczucia dwojga młodych ludzi, dążył do
szczęśliwego połączenia nie tylko ludzkich losów, ale i majątków. W ogłoszeniu
matrymonialnym również pojawia się element pragmatycznego myślenia, kartą
przetargową staje się bowiem przede wszystkim atrakcyjny wygląd, życiowe doświadczenia i plany na przyszłość oraz posiadane dobra. Namiętne uczucie, inaczej niż w osobistych kontaktach bezpośrednich, pozostaje tutaj kwestią przyszłych
doświadczeń.
Tradycyjne zaślubiny jako obrzęd przejścia miały doprowadzić przede wszystkim do zmiany statusu inicjowanychjednostek, a wszystkie kolejne etapy obrzędu
miały wykreować ich nową postać - dziewczyna z panny stawała się żoną,
a mężczyzna z kawalera przekształcał się w męża i gospodarza. Po okresie rytualnego zawieszenia mieli odrodzić się w nowej postaci, a wraz ze zmianą statusu
zmieniało się ich dotychczasowe życie. W tradycyjnej kulturze ludowej realizacja
tego powszechnie znanego scenariusza przebiegała zwykle bez większych przeszkód i problemów. Swat wypełniał zatem swoje zadanie do końca, a połączone
przez niego osoby odnajdywały się w swoich nowych rolach. W kulturze tradycyjnej człowiek dysponował uporządkowaną wiedzą o świecie, opartą na ustalonych
i trwałych regułach, zapewniających bezpieczeństwo i społeczny ład.
6 W kulturze tradycyjnej młodzi również nie zwracali się do siebie po imieniu, używali fom1
grzecznościowych, zaimków osobowych lub też występowali pod imionami swoich rodziców. Zob.
A. Zadrożyńska, Powtarzać ... , s. 90.
7 Dla przykładu
podam wybrane adresy wirtualnych serwisów http://www.randka.future.pl.
www.ajlawju.pJ, www.sympatia.pl. Przewagą ogłoszenia internetowego nad formąprasowąjest nieograniczony niemalże zasięg jego oddziaływania, jeden z polskich portali tego typu "Sympatia" liczy około pół miliona uczestników.
68
Katarzyna Orszulak-Dudkowska
W kulturowym scenariuszu z udziałem ogłoszenia mattymonialnego szczęśliwe
finalne zaślubiny nie stanowiąjednak takiej oczywistości, a wręcz przeciwnienadawcami i odbiorcami ogłoszeń są zwykle osoby długo już poszukujące swojego
partnera, a nawet mające w swojej biografii wcześniejsze nieudane czy nieszczęśliwe związki. Uwikłane w samotność, uczestniczą we wspólnocie ludzi o podobnym życiowym doświadczeniu, pozostają w okresie zawieszenia, połączeni niemożnością przeżycia i dopełnienia całego obrzędu przejścia. Doskonałą egzemplifikację powyższego stanowią serwisy internetowe, usiłujące wykreować wirtualną
przestrzeń wspólnoty. Korzystają z nich ludzie samotni, poszukujący nowych znajomości w celu swobodnej rozmowy czy flirtu. Świadczą o tym choćby teksty
serwowane na powitanie: "Witajcie w Krainie Sympatii8, lub Witaj w strefie ajlawiu. Spotkasz tu ludzi, którzy podobnie jak ty szukają kontaktu z drugą osobą płci
przeciwnej. Ajlawiu to strefa nieustającej zabawy. Przystępując do naszej społeczności (...) po zarejestrowaniu poznasz pozostałych uczestników zabawy.
Poznasz ich zainteresowania, przekonania, to, co lubią - dowiesz się, kim są!'''!.
Popularność randkowych stron internetowych wskazuje na wzrost zainteresowania tego typu ofertami, które pozwalają spotkać i poznać nowych ludzi. Uczestnictwo w serwisach randkowych umożliwia "bycie razem", stwarza większe szanse
wymiany komunikatów i poznania podobnych ludzi.
W kontekście rozwoju cywilizacyjnego współczesnej kultury komunikacja oparta
na bezpośrednim kontakcie ze wszystkimi członkami społeczności lokalnej czy rówieśniczej, okazała się po prostu niemożliwa. Kontakt za pośrednictwem mass
mediów (prasy, TV, radia czy Internetu) lansowany jest jako najprostszy sposób
nawiązywania znajomości. Taki komunikat jak ogłoszenie matrymonialne nie jest
kierowany do konkretnej wybranej osoby, proponowany jest bowiem wszystkim
członkom potencjalnej publiczności. Ogłoszenia mattymonialne stanowią element
innej niż w kulturze tradycyjnej sytuacji komunikacyjnej, odmienny jest ich cel,
treść, kontekst sytuacyjny, bo inna jest współczesna rzeczywistość, oparta przede
wszystkim na przekazie medialnym.
Zmiany stosunków ekonomicznych i społecznych podważają tradycyjne role
i wzory uważane za właściwe dla każdej płci. Wpływają na przemiany codziennych kontaktów męsko--<:iamskich oraz odmienne poglądy na to, czym jest życie
rodzinne i małżeństwo. Małżeństwo nie jest już najlepszym sposobem na kontynuację rodzinnych tradycji i przejęcie majątku 10, również prokreacja przestała być
jego podstawowym celem!!. Dziś cechą rodziny połączonej więzią małżeńską nie
jest zakorzenienie i przywiązanie do rodzinnej tradycji i własności, a raczej otwarhttp://www.sympatia.pl
http://www.ajlawiu.pl
10 Ogłoszenia matrymonialne
z okresu międzywojennego podejmują głównie wątek możliwości
połączenia majątków.
II A. leanniere,
Od więzi rodowej do więzi małżeńskiej, w: Natura, kultura, pleć, K.W. Meissner
(red.), Kraków 1969,5.149-150.
8
9
Świat ogłoszeń matrymonialnych
69
tość na zmiany i ruchliwość w sensie geograficznym, zawodowym i społecznym.
Teraz najważniejszym pierwiastkiem więzi małżeńskiej stał się dmgi człowiek, kontakt z nim, jego obecność - spotkanie mężczyzny i kobiety oraz tworzenie historii
ich wspólnego życia'2. To oderwanie od stmktur rodowych i dążenie do autonomii
jest jednocześnie jedną z głównych przyczyn współczesnego osamotnienia.
Ogłoszenie matrymonialne, pomimo wielu odmienności wobec ludowego scenariusza swatania, realizuje jednak wciąż tę samą funkcję kojarzenia par i pozostaje kulturowym sposobem na poszukiwanie pmtnera. Różnice pomiędzy tymi dwoma scenariuszami sąjednak nieuniknione, a wynikają przede wszystkim z przemian obyczajowych i swoistości warunków społeczno-kulturowych, w jakich każdy
z nich funkcjonuje.
Prasowe teksty ogłoszeniowe można by potraktować jako wypowiedzi lokujące
się na pograniczu literatury użytkowej i "artystycznej", czyli w obszarze tzw. trzeciej literatury, określanej też mianem literatury bmkowej czy tandetnej 13. Jak podkreśla Czesław Hernas, ten typ literatury w szerokim rozumieniu powiązany jest
z kulturą środowiska miejskiego i folklorem miasta. Literatura bmkowa ma zwykle
charakter handlowy, (...) "a równocześnie wyraża gusty, normy, pojęcia i dążenia
środowiska mieszczańskiego"'4. Jako produkt rynkowy nastawiona jest na potrzeby wyraźnie określonego adresata, a dodatkowo względom handlowym odpowiada również sama forma przekazu literackiego'5. Wnikliwa analiza tekstów ogłoszeniowych pozwala doszukiwać się w nich elementów kanonu estetyki bJUkowej.
Ogłoszenie upowszechniło się wraz z rozwojem mediów jako gatunek przede wszystkim prasowy, stanowiący doskonały "pomysł" na realizację technik reklamowych.
Jego podstawowy cel zakładał sprzedaż produktu prezentowanego i reklamowanego przez treść anonsu. Skrótowa i czytelna forma komunikatu spełniała wymogi
taniej i atrakcyjnej oferty, silnie uzależnionej od potrzeb, gustów i oczekiwaó odbiorców.
Ogłoszenie nie jest jednak wynalazkiem XX wieku. Pierwszych fonn ogłoszeniowych można by doszukiwać się w zamierzchłych czasach. Jako najstarszy zachowany zabytek tej fonny podaje się w literaturze papims znaleziony w wykopaliskach egipskich, ppchodzący z 3000 roku p.n.e., obecnie przechowywany w British Museum w Londynie'6. Tekst tego papirusu ogłaszał nagrodę za schwytanie
zbiegłego niewolnika. Na wykopaliskach murów Pompei zaś znajdują się najrozmaitsze ogłoszenia winiarni, zakładów kąpielowych lub mieszkań do wynajęcia.
A.leanniere, Od więzi ..., s.158-159.
Zob. Cz. Hernas, Potrzeby i metody badania literatury brukowej, w: O wspólczesnej kulturze
literackiej, red. M. Hopfinger i S. Żółkiewski, Wrocław 1973, t. I, s.15-45, R. Su lima, Tradycje /iteratwy brukowej a w~pólczesna kultura .środowisk robotniczych, "Literatura Ludowa", 1985, nr 3/4,
s.63-81.
14 Cz. Hernas, Potrzeby i metody. .., s. 15.
IS Ibidem, s. 20.
16 O. Langer, Zasady ogłaszania,
Warszawa 1927, s. 4.
12
13
70
Katarzyna Orszulak-Dudkowska
Co najważniejsze - ogłoszenia te, niezależnie od czasowej odległości, w swojej
zasadniczej fonnie niewiele różnią się od obecnych,
Funkcjonalnym odpowiednikiem ogłoszeń od bardzo dawnych czasów były okrzyki ulicznych sprzedawców i wędrownych rzemieślnikówJ7• Właściwe ogłoszenie
prasowe powstało jednak wraz z drukiem, a jego rozwój wiąże się z rozkwitem
przemysłu i handlu. Z chwilą powstania pierwszych czasopism ogłoszenia stały się
najpopularniejszym sposobem reklamy handlowej. Ogłoszenie zostało nawet określone mianem "sprzedaży za pośrednictwem druku"'8. Jego celem pozostało zwrócenie uwagi i wywołanie zainteresowania prezentowanym towarem czy usługą
oraz doprowadzenie do transakcj i finalnej. Ogłoszenie matrymonialne również można
traktować jako rodzaj propozycji handlowej, ma ono bowiem wywołać w odczuciach drugiej osoby pewien proces psychologiczny, który doprowadzić powinien do
decyzji o nawiązaniu kontaktu, czy też "kupnie" oferowanego produktu w postaci
kandydata na współmałżonka ..
Estetyka literatury brukowej oparta jest na budowaniu rzeczywistości pożądanej, pełnej pierwiastków piękna i niezwykłościl9• Treść prezentowana w ogłoszeniu matrymonialnym jest skondensowanym fragmentem realnej biografii, podanej
w wyidealizowany, choć typowy sposób. Powstaje wspomnienie czy też projekt
pięknego życia, wypełnionego niecodziennymi doświadczeniami lub nastawionego
na najcudowniejsze przeżycia. Oferta zawarta w treści ogłoszenia projektuje radosną i pełną szczęścia wizję przyszłości, rysuje obietnicę lepszego jutra, spełnienia
pragnień i wielu ekscytujących przeżyć. Sceneria spotkania kobiety i mężczyzny
nawiązuje wręcz do idyllicznej przestrzeni nieograniczonych możliwości, wolnej od
trosk i problemów, w której jeszcze wszystko może się zdarzyć. To szczególne
spotkanie może być początkiem nowej życiowej drogi. Postacie nadawców są
kwintesencją urody ciała i dobrego charakteru. W tę pełnąhannonii przestrzeń
wpisana jest również figura pary - ona i on, jako uosobienie pożądanej całości.
Celem ogłoszeniajest połączenie nie znających się wzajemnie osób, co ilustrują
poniższe przykłady2°:
Jestem gotowa na wspólny czas twórczej radości, wspólnego istnienia. Jesteś
gotów podarować mi świat i uczynić mnie swoją damą? Napisz ...,
Jesteś wysoki, romantyk, erudyta, doświadczony tramp, anglista? Zwiedźmy świat!
Pisz dziś, Nie wiadomo co będzie jutro! ""
Jeśli pragniesz przeżyć coś wspaniałego, jesteś prawdziwym mężczyzną bez nałogów i zobowiązań, wierzysz w miłość, kochasz taniec - to zadzwoń ...,
17 p, Bogatyriew, R. Jacobson, Okrzyki przekupniów
ulicznych i wędrownych rzemieślnikówznaki reklamy, w: tegoż, Semiotyka kullury ludowej, Warszawa 1979, s, 292-304,
18 O, Langer, Zasady
, s. 24.
19 R. Sulima, Tradycje
, s. 65.
20 Wszystkie cytowane przeze mnie ogłoszenia zaczerpnięte zostały z ogólnopolskiego
miesięcznika "Kontakt Matrymonialno-Towarzyski"
z roku 2002 (nr 4, 6, 8, 10) - szczegółowe dane
w archiwum autorki. Zapis jest zgodny z oryginałem.
Świat ogłoszeń matrymonialnych
71
Jeśli jesteś szczupłą, zgrabną dziewczyną - zapraszam cię na szaleństwa do
Paryża. Wiek nieistotny. Liczy się tylko temperament i wyobraźnia ...
W świetle analizy tekstów ogłoszeń matrymonialnych należy stwierdzić, iż przywodzą na myśl cechy gatunkowe literatury populamell. Struktura tekstu i forma
stanowi określony wzorzec, oparty na zestawieniu kilku wyrazów opisujących
w sposób skrótowy cechy nadawcy i pożądany obraz odbiorcy tekstu. W różnych
wariantach tego tekstu pojawia się wspólny temat oraz typizacja postaci, sytuacji
losowej nadawców i odbiorców komunikatu, a także językowych środków wyrazu. Przekaz ten raczej nie wykracza poza konwencjonalne i stereotypowe formuły,
ale jednocześnie odwołuje się do ukrytych warstw rzeczywistości kulturowej. Pozostaje w zgodzie z estetyką pięknych słów, które odsyłają czytelników do określonej wizji świata.
W koncepcję nadawcy i adresata przekazu wpisane są kulturowe wyobrażenia
na temat idealnych partnerów, oparte na zbiorowym wizerunku osoby atrakcyjnej
i wartej zainteresowania. Wykorzystując nieustannie to, co "ładne" i "przyjemne",
ogłoszenie przedstawia stereotypy pięknej kobiety i atrakcyjnego mężczyznyich wygląd zewnętrzny, zainteresowania, osiągnięcia, nawyki i potrzeby. Stereotypowe formuły, służąc jako wzór dla budowy opisu bohaterów tych tekstów, wyznaczają sposób konstruowania treści zamieszczonych w ogłoszeniu. Język odtwarza
wzorce i schematy utrwalone i powielane w różnych zdarzeniach kultury popularnej. Oto typowe przykłady:
Męski, wyższe, własna finna, mieszkanie, auto, sytuowany, wolny - pozna panią
dobrze zbudowaną, o kobiecych kształtach, bezdzietną, niepalącą, w wicku do 40 laL,
Przystojny, atrakcyjny 27/174, elegancki facet z klasą, bez nałogów, z poczuciem
humoru, własny biznes - pani, ładna, zgrabna, szczupła blondynka, do 28 lat, z prezencją, która pragnie żyć na poziomie...
.
W ogłoszeniu matrymonialnym wyróżnić można początek, rozwinięcie i zakończenie. Rodzajem nagłówka, wstępu czy tytułu jest pierwsze słowo ogłoszenia
wyróżnione dodatkowo pogrubioną czcionką. Wyrażając zwykle najważniejszą
cechę prezentacji nadawcy, stanowi jednocześnie sygnał kontaktowy dla potencjalnego odbiorcy komunikatu. Sam przekaz wypełnia charakterystyka nadawcy
i pożądany opis adresata, ewentualnie przyczyny i cele poszukiwania kontaktu.
Rozwój treści komunikatu jest utrwalony gatunkowo, z góry przewidywalny i podporządkowany kulturowej funkcji tekstu. Elementem zakończenia natomiast nazwać można tzw. prośbę o kontakt, która zawiera dane adresowe, czyli numer
telefonu, oferty lub skrytki pocztowej. Dla realizacji swych zadań społeczno-kulturowych ogłoszenie matrymonialne wpisuje się w pewne konwencje tekstowe,
właściwe funkcji anonsowania i związane z grupą tekstów ogłoszeniowych.
21 Zob. T. Żabski, Literatura popularna,
w: Slownik literatwy popularnej, T. Żabsk i (red.), Wrocław 1997, s. 212-217.
Katarzyna Orszulak-Dudkowska
72
Ogłoszenia matrymonialne dają również sposobność do stylistycznych zabaw.
Przyjęta przez autora konwencja stylistyczna może być także źródłem dodatkowej
infonnacji o nadawcy ijego nastawieniu światopoglądowym, a także typie poszukiwanego odbiorcy. Można też pokusić się o ułożenie pewnej typologii ogłoszeń
matrymonialnych, gdzie najważniejszym kryterium będzie konwencja stylistyczna22.Dowodem literackich ambicji nadawców ogłoszeń bywają wierszowane cytaty z poezji czy nawiązania do tekstów przysłów. Stany emocjonalne i nastroje
podkreślane są poprzez wzbogacające tekst fragmenty popularnych piosenek czy
w.ierszyków, porównywane do konwencjonalnych wzorów uczuciowości, znanych
w kulturze popularnej. Zastępują one analizy psychologiczne, których literatura
brukowa i folklor nie tolerują23:
Zostawiłam przeszłość, pokochałam życie, nie prowadzę przedszkola ani wykopalisk. ..,
Jeśli nie szukasz pajaca ze złotym łańcuchem i bmw - to zadzwoń ...,
Za wielkim morzem Ty, za wielką wodąja, a wielki Boże jak nie pomożesz, to zgubią
się serca dwa ...,
Życie to chwila, ze mną to wieczność ...,
Lato mija, Ty niczyja? ...
W ogłoszeniu matrymonialnym nawiązanie kontaktu pomiędzy kobietą i mężczyzną dokonuje się za pomocąjęzyka. Halina i Tadeusz Zgółkowie24, poszukując najbardziej typowych wartości illokucyjnych ogłoszeń matrymonialnych, wskazują na:
zaproszenie, zachętę, pokusę, zachwalanie (głównie własnych walorów), prośbę
(o kontakt), obietnicę (korzyści płynących z nawiązania znajomości). Te elementy
występują w powiązaniu z warstwąinfonnacyjną-wiek,
stan cywilny, wzrost,
waga, cechy charakteru, zawód, sytuacja majątkowa, zainteresowania, znak zodiaku. Ogólny schemat budowy tekstu pozostaje jednak fonnalnie niezmienny: "Ktoś
kogoś szuka". Treść ogłoszenia, często banalna, może się okazać znacząca w planie
kulturowym. To rodzaj "żywego" napisu25,będącego życzeniem, propozycją, ofertą.
Medialny charakter ogłoszeń wskazuje na konieczność zastanowienia się nad
szczególnym rodzajem komunikacji międzyludzkiej realizowanej w tego typu tekstach. Przekaz ogłoszeniowy nie jest bowiem jednokierunkowy, stanowi realizację
celu, który zakłada konieczność reakcji zwrotnej - odpowiedzi na ogłoszenie ze
strony osoby zainteresowanej przedstawioną ofeltą.
22 Zob. B. Sandig, M. Selling, Style dyskursu, w: Dyskursjako
struklllra i proces, T.A van Dijk
(red.), Warszawa 2001, s.140-149 - to jednak temat na odrębne rozważania.
23 R. Sulima, Tradycje .... s.70-71.
24 H. i T. Zgółkowie, Świat warto.ki w leksyce ogloszeń towarzyskich i matrymonialnych,
w: Językowy obraz świata ikultura, A. Dąbrowska, 1. Anusiewicz (red.), "Język a kultura" 1. 13, Wrocław
2000, s. 328.
25 Ciekawe wydaje mi się tutaj odwolanie do szczególnego ujmowania znaczenia napisów w tekstach Bystronia. Por. J.SI. Bystroń, Napisy, w: tenże, Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, wybrał i opracował L. Stomma, Warszawa 1980, s. 109-171.
Świat ogłoszeń matrymonialnych
73
Nadawca komunikatu jest jednocześnie głównym bohaterem tekstu, zwykle
przedstawiającym siebie jako wymarzonego partnera, szukającego kogoś bliskiego26.W konkretnym przypadku autor może potwierdzać lub modyfikować konwencjonalne właściwości tekstu i typowe sposoby opisu postaci. Ogłoszenie matrymonialne jest więc rodzajem autoprezentacji, poprzez którą nadawca skrótowo
przedstawia swoją osobę. Mechanizm działania autoprezentacji zwykle wiąże się
z pewną strategią doboru informacji. Definiując zjawisko autoprezentacji, należy
zauważyć, iż w świetle ustaleń psychologii społecznej: ,,Autoprezentacja, zwana
czasami manipulowaniem wrażeniem wywieranym na innych, jest procesem, poprzez który staramy się sterować odbiorem naszego wizerunku przez innych"27.
Odkrywamy przed publicznością te wcielenia, które najlepiej służą naszemu celowi. Czasem naginamy własne doświadczenia i osiągnięcia, dopasowując je do kulturowo przyjętych ról płciowych. W ogłoszeniach matrymonialnych mężczyźni informują przede wszystkim o swojej pozycji społecznej, majątku, pewności siebie
i niezależności. Kobiety natomiast starają się eksponować swą atrakcyjność fizyczną i młody wiek28:
Biznesmen, gentelmen, Polak-Niemiec, z klasą i kasą, wolny, nicpalący, nie pijący,
studia, mistrz tańca, dom, 5 aut, 2 firmy, pozna panią 20-47 lat, chętnie z dziećmi.
Janusz O ...,
Atrakcyjna, wysoka i bardzo kobieca studentka, wrażliwa romantyczka ...,
Bardzo atrakcyjna, wysoka, zadbana, szczupła o młodym wyglądzie, 40-letnia brunetka ...
Przekaz ogłoszeniowy w niezwykle skrótowy sposób, poprzez kilka zestawionych ze sobą słów pozwala zapoznać się z najważniejszymi elementami życiorysu
nadawcy. Jak już wspominaliśmy, pojawiają się w nim elementy wskazujące na
pozycję społeczną i majątkową nadawcy, jego życiowe szanse i możliwości. Prezentacja społecznego obrazujego środowiska życiowego pozwala domyślać się
sukcesów i porażek autora oferty:
Niemłody , nieładny, biedny, palący rencista po wylewie, niegłupi, M-2 bez wygód, średnie, prawo jazdy, domator, romantyk - pozna panią ...,
Wdowa, stomatolog, pracująca, niezależna finansowo ...
Wyraźnie kształtuje się tutaj pewien model biografii, w której oprócz cech zewnętrznych człowieka (wyglądu) pojawiają się szczegóły z życia zawodowego
(wykształcenie, status materialny), towarzyskiego (nałogi, życiowe pasje) i rodzinnego (stan cywilny, posiadane dzieci), wzbogacane o infonnacje dotyczące światopoglądu (wyznanie religijne) i osobowości. Zdecydowanie rzadziej napotkać można
informacje dotyczące zdrowia, doświadczeń seksualnych czy planów na przyszłość:
H. iT. Zgółkowie, Świat wartości .... s. 140-141.
DT. Kenrick, S.L. Neuberg, R.B. Cialdini, Psychologia społeczna, Gdańsk 2002, s. 181.
2R Ibidem, s. 419-420.
26
27
74
Katarzyna Orszulak-Dudkowska
Wolna, wierząca, czuła, pracowita romantyczka, wesoła, 64/162170, kocha życie,
ceni wierność i odpowiedzialność. Masz domek na wsi lub M-3? Możesz wziąć ślub
kościelny? ..,
Młoda, gospodarna bizneswomen z własnym mieszkaniem ...,
Katoliczka, praktykująca, dobra, skromna, radosna, lat 42, średnie, bez nałogów
i dzieci, na rencie, unieważniony ślub kościelny - pozna pana, dobrego, uczciwego,
bez nałogów ...,
Biznesmen zamieszkały w Niemczech, Polak, dżentelmen z klasą, dwie finny, dom,
auta, studia, nie pali i nie pije - pozna panią w wieku 20/49, chętnie z dziećmi ...
John Steward i Carole Logan, analizując zagadnienie komunikacji interpersonalnej zauważają, iż za każdym razem, kiedy ludzie porozumiewają się, uzgadniają
jednocześnie własne tożsamości. Proces ten wpływa na to, kim jesteśmy w relacji
z innym człowiekiem i kimjest nasz rozmówca. Komunikowanie sięjest więc nie
tylko wymianą myśli, uczuć czy realizacją określonego celu, ale stanowi również
proces konstruowania schematycznych wizerunków osób rozmawiających29, ujawniających różne wymiary własnej tożsamości (w zależności od specyfiki sytuacji
komunikacyjnej i wpisanych w nią naszych konkretnych dążeń osobistych).
Ogólnikowe i konwencjonalne formuły zawarte w ogłoszeniach wyrażająjednostkowe losy i potrzeby nadawców, a także wpisują się w konkretne oczekiwania
odbiorców komunikatów. Pomimo możliwości określenia typowych cech ogłoszenia, realizowanych w różnorodnych wariantach podstawowej formy, należy wyraźnie podkreślić, iż pojedyncze ogłoszenie matrymonialne jest w intencji nadawczej zjawiskiem indywidualnym,jednostkowym i w pewnym sensie niepowtarzalnym, bo wyznaczonym przez konkretne losy życiowe. Pojedynczo wyrażane
tęsknoty posiadająjednak również charakter zbiorowy, wpisując się w po wszechną kulturową potrzebę bliskości i międzyludzkich kontaktów. Identyczność w treści ogłoszeń może więc pojawiać się również w oparciu o wspólnotę losu nadawców, wyznaczoną podobną sytuacją życiową.
Osoba odbiorcy tekstu wraz z wysuwaną intencją nadawczą, pojawia się zwykle pod koniec tekstu, poprzedzając numer skrytki pocztowej czy telefonu lub adres do korespondencji. Proporcje pomiędzyautoprezentacją
a charakterystyką
pożądanego odbiorcy mogą służyć do opisu projektowanych relacji międzyludzkich30. Różnorodność koncepcji adresatów warunkowanajest przez społeczną
pozycję i oczekiwania nadawcy poszczególnej oferty. Najistotniejsza w opisie adresatajest rola, jaką przewiduje dla niego twórca komunikatu. Zgodnie z wysuwanymi propozycjami odbiorca może zostać małżonkiem, partnerem (luźny związek),
opiekunem czy przyjacielem. Ogłoszenie oprócz propozycji przedstawia też cały
wachlarz warunków do spełnienia ze strony potencjalnego adresata, które mogą
również stymulować jego postawę i zachowania. Nadawca, znając najważniejsze
29 J. Steward, C. Logan, Negocjowanie
obrazu własnej osoby, w: Mosty zamiast murów, 1. Steward (red.), Warszawa 2000, s. 339.
30 B. Sandig, M. Selting, Style ..., s. 141.
Swiat ogłoszeń matrymonialnych
75
oczekiwania typowego odbiorcy komunikatu matrymonialnego, epatuje CZl;(stobietnicami wspólnego Szczl;(ścia,niezapomnianych przygód, ale również spokoju i bezpieczeństwa. Jednakże samo poczucie osamotnienia i wynikająca z niego potrzeba
bliskości oraz kontaktu z płcią przeciwną nie jest warunkowana sytuacją społeczną
nadawcy. Różnicować sil;(tutaj mogąjedynie cele pożądanego kontaktu ijego jakość:
Chcę być kochana i kochać, chcę podróżować i mieć u swego boku przedsiębiorczego, czułego pana, 40-latka. Zgrabna, zaradna z temperamentem ...,
Czekam na Ciebie z miłością, troską, wiernością i nadzieją na szczęśliwe, wspólne
życic ...,
Anons kieruję do pana, wolnego, w wieku 55 lat, powyżej 176 cm, z minimum średnim, kulturalnego, bez nałogów i zobowiązań ...,
Ogłoszenie moje jest tylko dla mądrych i bogatych. Lubię taniec, muzykę, podróże, seks. Mam 53/158, 98--68-98, klasę, mini, szpilki, biust '5'. Na dobre i na złe, z czułym, inteligentnym, bogatym. Kochaj gorąco. Piękna i smutna ...
W treść ogłoszenia matrymonialnego wpleciony jest element tajemnicy, myślenia o nieodgadnionej przyszłości, projektowania i snucia planów. Nadawcajest
właściwie anonimowy, nikt nie wie, jaki on czy ona jest w rzeczywistości. Ile kreacji kryje sil;(za tym schematycznym tekstem, aspirującym do rangi niecodziennej
oferty? Można doszukać sil;(tutaj elementów zaklinania rzeczywistości, snucia niezwykłych wizji i wróżb na przyszłość. W perspektywie spotkania z nieznajorną osobą
jako fascynującą i nieznaną pojawia sil;(pierwiastek obcości. Tajemniczość jest
tutaj walorem obcości - wzbudza obawl;(i niepokój, ale też fascynuje i pociąga
jednocześnie)'. To przejaw świata szczególnego, kropla niezwykłości zanurzona
w codzienność, że zacytujemy:
Wiem dokąd, wiernjak. Zapraszam do wspólnej drogi. Czasem nazywają to miłością. On - siła i kreatywność. Ona - piękno i subtelność. Razem - gwiazdy i obowiązek, płonące oczy ...
Jeśli masz 18-23 lat i lubisz się śmiać, to napisz do naprawdę zakręconego 22-latka,
zadzwoń, a może to właśnie Ty...Tą, którą szukam ...
W typowym ogłoszeniu matrymonialnym nie można mówić o wszystkim, są
pewne obszary, które świadomie są pomijane. Zakazem okryte są przede wszystkim te dziedziny, które są drugoplanowe w kulturze popularnej, gdyż są nieatrakcyjne (choroby) lub też wymagają przemilczeń ze wzgll;(du na tabu obyczajowe
dotyczące ogłoszeń matrymonialnych (np. potrzeby seksualne). Ogłoszenie staje
się zatem szczególną realizacją kulturowego mechanizmu tabuizacji. Pod płaszczykiem konwencjonalnych fonnuł cZl;(stoskrywa sil;(coś wil;(cejniż ogłoszeniowy
slogan, a mianowicie tajemnicze potrzeby i nieujarzmione fantazje. Obecność tabu
li
Z. Benedyktowicz, Portrety obcego, Kraków 2000, s.160-177 i in.
76
Katarzyna Orszulak-Dudkowska
kulturowego ukrywa, nakazuje omijać obszary zakazane, często jednak inwencja
autorska czy stosowane zabiegi stylistyczne pozwalająjednocześnie uchylać rąbka tajemnicy.
W ostatniej dekadzie klasyczne ogłoszenia matrymonialne ulegają powolnym
przemianom pod wpływem tzw. ogłoszeń towarzyskich32, czyli ofert z usługami
seksualnymi. Odejście od konwencji ogłoszenia matrymonialnego, anonimowość
i niejawna prezentacja pozwala tutaj na pewną swobodę wyrazu, podjęcie gry
i nieco przewrotne ujawnianie skrywanych dotąd potrzeb i pragnień, które wywołałyby rumieniec wstydu w sytuacji bezpośredniego kontaktu, o czym świadczą
następujące cytaty:
Żeby być ze nmąmusisz mieć takie hobby: długo i delikatnie pieścić ...,
Jeśli chciałabyś zakosztować prawdziwej miłości z przystojnym n-latkiem - to
zadzwOll...,
Na stałe poznam zdrową, szczupłą, zdecydowaną, bez pruderii, ustawioną, spokojną, kobiecą, z temperamentem, lat? Ja wdowiec, 50, 166, M4, palę, praca, kondycja,
forma duża w tym też szczery, lojalny ...,
Na gorące wieczory i frasunek najlepszy jest pocałunek. Jeżeli to dla ciebie gratka
- zadzwOll do przystojnego 40-latka z Krakowa. Wiek pani obojętny ...
Bardzo lubię podróże i kiedy tańczysz na rurze. Twe ciało takie miłe, a moje trochę
otyłe, mój portfel jest cieniutki, lecz mam coś w sobie takiego, Woody Allenowskiego ...
Rekapitulując, kulturowo-społeczny wymiar tekstów ogłoszeń matrymonialnych
jest interesującym przedmiotem badań antropologicznych, stanowiąc przyczynek
do rozważań o zmagającym się z samotnością człowieku doby współczesnej. Jedną z głównych przyczyn powszechnego osamotnienia współczesnego człowieka
są przemiany obyczajowe, skutkujące zerwaniem tradycyjnych stJuktur rodowych
z jednej strony, z drugiej zaś - dążeniem do autonomii jednostek. Obecnie wychodzi się poza tradycyjne i bezpośrednie kontakty towarzyskie ku samodzielnym sposobom poszukiwania partnera, często wykorzystując pośrednictwo środków masowego przekazu. Niezwykła popularność prasowych ogłoszeń matrymonialnych
(rubryki prasowe oraz odrębne pisma poświęcone ofertom matrymonialnym i towarzyskim) i ich licznych kulturowych odmian w postaci towarzyskich portali internetowych, programów i stacji telewizyjnych oraz licznych zabaw SMS-{)wych
potwierdza ogromne poczucie samotności, jednocześnie zaś wskazuje na istnienie
pewnej mody w dziedzinie nawiązywania kontaktów męsko--clamskich. Korzysta-
)2 W ogłoszeniach
towarzyskich, niezwykle bliskich formie ogłoszeń matrymonialnych, w sposób jawny i bezpośredni poszukuje się partnera seksualnego. W treści tych ogłoszeń poruszane są
sfery seksu, erotyczne potrzeby i nietypowe fantazje nadawców. Ich popularność w polskiej prasie
wiąże się z początkiem lat 90., kiedy towarzyskie anonse pojawiły się jako atrakcyjna nowość
w wielu "kolorowych" pismach.
Świat ogłoszeń matrymonialnych
77
nie z pośrednictwa ogłoszeń matrymonialnych należało kiedyś do wstydliwych
i skrywanych przedsięwzięć. Teraz wydaje się niezwykle atrakcyjne, a wręcz staje się świadectwem nowoczesnego, szybkiego i wygodnego stylu życia; partnerów
wybiera się z bogatej oferty propozycji, niczym towar ze sklepowej półki, który
musi być niepowtarzalny, modny i godny pożądania.
Katarzyna Orszulak-Dudkowska
THE WORLD OF MARRIAGE ADS - PROSPECTING AND INSPIRATION
(Summary)
The author presents the results ofher research on press marriage ads. She has identified
different research leads; a marriage ad is discussed as a linguistic phenomenon and, first of
all, as a cultural phenomenon, in the focus of interest of different areas of humanistic studies. The author makes a marriage ad part ofthe cultural scenario, organizing behaviours
that follow the rules of matchmaking, making them a fragment of an old story about pairing
a man and a woman. She points to a parallel between marriage ads and the traditional matchmaking. She tries to find folklore-like features in marriage ads, existing in the world of everyday culturallife. The author analyses marriage ads from the point of view of popular literature, with defined aesthetics and genre features. She also discusses the communicative
function ofthe ad. The article carries many quotations from singles ads. The author tries to
put marriage ads into a broad perspective ofthe discussion about the position of man in the
modem culture - his/her status, aspirations and needs.