d9da06936305e479b6c9fc3d5a6a7e68.pdf
Media
Part of Czy Camilo Jose Cela jest etnografem ? / LUD 1993 t.76
- extracted text
-
Lud, t. 76, 1993
CZY CAMILO
JOSE CELA JEST ETNOGRAFEM?
Jako pisarza Celę znamy z tego, że jest dość niepokorny, nie daje się łatwo
zaszufladkować i chętnie sięga po drażliwe tematy. Już w tej postawie bliski jest
wiecznie dziwiącym się i poszukującym etnografom. Proponuję spojrzeć na
twórczość Celi właśnie pod kątem etnograficznym. Obecnie - w dobie
"gatunków zmąconych" 1 - także u pisarzy można doszukiwać się interesujących pomysłów.
Camilo Jose Cela jest autorem dość dobrze w Polsce znanym. Już dawno
opublikowano jego dwie powieści: Rodzinę Pascuala Duarte i Ul (ta ostatnia
znana też z filmu Mario Camusa pod tym samym tytułem). Większy rozgłos
przyniosła mu literacka nagroda Nobla w 1989 roku i książka Mazurek dla
dwóch nieboszczyków, w Polsce wydana w 1990 roku. Właśnie ta książka stała
się bezpośrednią inspiracją moich rozważań.
M azurek dosięga etnografii przynajmniej w dwóch miejscach. Po pierwsze
książka ta, która ma szansę stać się jedną z najważniejszych europejskich
powieści 2 połowy XX wieku, wydaje się być klasyczną pozycją z nurtu tzw.
literatury chłopskiej. Jest to "wybitna powieść galicyjska napisana po kastylijsku"2. Oto staje przed nmni główny bohater książki - Galicja lat 30. Czyta się
tę powieść jak najlepszą kronikę czy rodzaj reportażu o. życiu tamtejszych
ludzi. Mamy tutaj opis tego wszystkiego, co najbardziej istotne, typowe
i charakteryzujące
galicyjską kulturę. Oto wspaniałe typy ludzi, jak na
fotografiach Augusta Sandera 3, i dokładne, bogate w najdrobniejsze szczegóły
opisy miejsc. Jeszcze ważniejsze jest doskonałe uchwycenie galicyjskiej mentalności, światopoglądu i typów charakteru. Mazurek określany bywa jako hołd
złożony rodzinnej Galicji 4.
C. GccrlZ, o galUnkach zmąconych, "Teksty drugie" nr 2, 1990, s. 113-130.
B. Lasada, Cela - piewca Galicji po kastylijsku, "Literatura na Świecie" 1990, nr 11, s. 60-64.
3 A.ugust Sander (1876-1964), wybitny fotograf niemiecki. W 1910 roku rozpoczął realizację
wielkiego cyklu dokumentacyjnego "Ludzie XX wieku", portretując przedstawicieli wszystkich klas
społeczeństwa Republiki Wcimarskiej. W 1936 roku faszyści wycofali z księgarń album ze
zdjęciami Sandera i zniszczyli kilka tysięcy jego negatywów.
4 A. Komorowski,
Z mi/ością o Camilo Jose Celi, "Zdanie" 1989, nr 11-12, s. 67.
I
2
218
Po drugie - stosując efekt mieszania rozmaitych technik pisarskich:
symultanizmu, retrospekcji, monologu wewnętrznego i tradycyjnej narracji
autorskiej s Cela przypadkowo zabiera głos w zaniedbywanym raczej dziale
etnografii, mianowicie w metodyce jej badań. Dokładniej mówiąc, pokazuje na
czym polega doskonały wywiad etnograficzny.
Znaczenie wywiadu w etnografii trudno przecenić. Jest to ciągle jedna
z podstawowych technik badawczych. Niby rzecz prosta, oczywista - jednakże wywołująca przeróżne kontrowersje. I to zarówno teoretyczne (także
etyczne!) - jak i czysto praktyczne, techniczne w zasadzie. W podręczniku
antropologii czytamy m.in., że wywiad kierowany "musi być prowadzony
z uwzględnieniem pewnych podstawowych wymogów: stosowności miejsca,
gdzie rozmówca będzie się czuł swobodnie, towarzystwa, w jakim jego
wypowiedź ma szansę być szczera lub w ogóle może zostać uzyskana 6. Są to
etnograficzne oczywistości, ale może warto się przyjrzeć jak je stosuje Cela,
gdyż wszystko wskazuje na to, że kierował się nimi w swoich rozmowach.
,,- W Seixos ukazał się duch świętego Rolanda i chociaż chciałam uciekać,
nie mogłam, zresztą tak bardzo to znowu nie chciałam, bo byłam spokojna
i zadowolona ze spotkania. Święty Roland mówił jakoś tak dziwnie, na moje
oko nie miał wszystkiego po kolei.
- A jak do ciebie mówił święty Roland, po kastylijsku czy po galicyjsku?
- Mnie się wydaje, że mówił po łacinie, ale nie myślcie, całkiem łatwo
można go było zrozumieć"?
Cela prowadzi rozmowę w taki sposób, żeby nie wzbudzać w rozmówcach
żadnych podejrzeń, żeby wypowiedzi były jak najbardziej swobodne i aby
należały do informatora, a nie etnografa. W zadawanych pytaniach nie narzuca
swoich poglądów. Używa prostego i zrozumiałego języka. Być może warto
zwrócić uwagę, że oprócz samego sposobu zadawania pytań równie ważna jest
dla niego umiejętność uważnego i cierpliwego słuchania B.
"Ciotkę Lourdes wrzucono do wspólnej fosy, ponieważ wuj Cleto opłacił
pogrzeb, ale nie miejsce na cmentarzu, pod tym względem Francuzi są bardzo
skrupulatni, a konsul powiedział, że jego to ani ziębi, ani grzeje; umieranie
za granicą jest zawsze trochę upokarzające, bo nie zna się miejscowych
zwyczajów.
- Francuzi są katolikami?
- Tak, myślę, że tak, w każdym razie katolikami na swój sposób, bo
protestantami są Anglicy i Niemcy"9.
5
D. Walasek-Elbanowska,
Mazurek Camilo Jose Celi, "Literatura
na Świecie" 1990, nr II,
s. 37.
E. Nowicka, Świat kultury - świat człowieka, Warszawa 1991, s. 166.
C. J. Cela, Mazurek dla dwóch nieboszczyków, Warszawa 1990, s. 95.
8 Z. Gostkowski,
Z zagadnień socjologii wywiadu, "Studia Socjologiczne" 1961, nr 2.
9 C. J. Cela, op. cit., s. 59.
6
7
219
W taki to właśnie sposób Cela buduje swoją opowieść o Galicji. Co chwilę
narracja "przeszywana" jest krótkimi pytaniami jakby kontrolującymi i ukierunkowującymi bieg fabuły. Gdzieś nagle w zapędzie galicyjskich dyskusji i opisów
pojawia się i stoi na straży narrator (którego można nazwać też antropologiem)
umiejętnie wyłapujący i pogłębiający najbardziej istotne sprawy. Zarazem
także - co ważne - dający odpoczynek zmęczonym informatorom. Cela
- antropolog zdający sobie doskonale sprawę z własnych preferencji i
z własnych doświadczeń staje się w pełni tego słowa znaczeniu narratorem a nie tylko autorem. Jest więc nie tylko przekaźnikiem, ale bohaterem i twórcą. Dlatego musi znaleźć swoje miejsce pomiędzy światem
opowiadanym a założonym adresatem. Zakłada to przyjęcie określonego
punktu widzenia, perspektywy epistemologicznej i dystansu wobec przedstawianego świata. Ważny jest też dobór odpowiednich do posiadanej wiedzy
środków narracji, a także sposób posługiwania się nimi 10. Można powiedzieć,
że autor Mazurka
wypełnia tekstualistyczne
postulaty Jamesa Clifforda.
Jednym z wymagań współczesnej etnografii jest bowiem nie tylko dyskurs
antropologa z członkami badanych kultur, ale również - jak robi to Cela
- samego ze sobą.
Niech o doskonałej etnograficznej intuicji Celi świadczą jeszcze dwa inne
przykłady. Pierwszy również dotyczy sposobu prowadzenia nowoczesnych
badań. Otóż jako początkujący pisarz Cela wybrał się z plecakiem na
wędrówkę po całej Hiszpanii, spisując swoje rozmowy z napotykanymi ludźmi
- proboszczami, pijakami, żebrakami, zwykłymi wieśniakami, aptekarzami
itp. Nie byłoby w tym nic nadzwyczajnego, gdyby nie to, że - już jako uznany
pisarz - powrócił na tę samą trasę, ale w zgoła innym charakterze. Jeżdżąc
Rolls-Roycem z czarnym szoferem, stwarzał odmienne warunki do tych
samych obserwacji 11. (Czy nie podobnie musi się jawić amazońskim Indianom
lądujący awionetką w środku ich wsi antropolog?). Stawiał w ten sposób
zasadnicze pytania ujawniające kontekstowość jakichkolwiek obserwacji i badań kultury.
Drugim przykładem intuicji Celi jest jego pierwsza powieść Rodzina
Pascuala Duarte z 1942 roku. W kontekście etnograficznym można uznać ją za
nowatorską i zgoła proroczą. Autor napisał ją w formie rękopisu tytułowego
Pascuala Duarte, jakoby znalezionego w 1939 roku w pewnej aptece w Almendralejo. Jest to wstrząsający zapis czynów i losów kilkakrotnego mordercy
próbującego przed śmiercią wyjaśnić swoje życie. Całość opatrzona jest tylko
krótką notą wyjaśniającą osoby oddającej tekst do druku. Ów pamiętnik jest szczególnym studium zbrodni, a także całej kultury, w której mogła ona
zaistnieć.
10
Słownik
11
Komorowski,
terminów literackich,
op. cit., s. 66.
pod red. J. Słowińskiego,
Wrocław
1976, s. 258.
220
Ale oto w 1973 roku ukazuje się doskonała praca zespołowa pod redakcją
Michaela Foucaulta Ja Piotr Riviere, skorom już zaszlachtował mojq matkę.
moją siostrę i brata mojego ... - autentyczny tym razem pamiętnik kilkukrotnego mordercy z XIX wieku 12. Porównując obydwa teksty - fantazje Celi
i autentyk Foucalta - można dojść do wniosku, że ich podobieństwo graniczy
z niemożliwością przypadku. Na kilkadziesiąt lat przed pozyskaniem dla nauki
zeznań sądowych przez takich autorów jak Emanuel Leroy Laduire, Carlo
Ginzburg czy Bogdan Baranowski, Cela skomponował tekst na podstawie
wymyślonego przez siebie pamiętnika więźnia. Jak się okazało - jego
etnograficzna intuicja potwierdzona została w stu procentach przez pracę
Michaela Foucaulta.
Huhert Czachowski
12 Ja. Piotr Riviere. skoram już zaszlachtował
"Literatura na Świecie" 1988, nr 6, s. 4- ł 32.
moją matkę, moją siostrę i hraw mojego ....