09ea8d02289637635b5912ed2af1688d.pdf
Media
Part of Dział informacyjny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.9-10
- extracted text
-
D Z I A Ł
I N F O R M A C Y J N Y
„ K O Z I O Ł "
W e wrześniu r. b. Sekcja M u z y c z n a
Z B Ą S K O - L U B U S K I
w P o z n a n i u Państwo
w y c h piszczałki m e l o d y c z n e j .
O d c i s k i t a k i e dają
w e g o I n s t y t u t u B a d a n i a S z t u k i L u d o w e j przeprowadzała ba
obraz wielkości i r o z m i e s z c z e n i a
dania terenowe
(Wiel
czałki, a możność w y g o d n e g o z e s t a w i e n i a
Ziemi
na a r k u s i k a c h p a p i e r u ułatwia p r z e p r o w a d z a n i e
w o k o l i c a c h Zbąszynia i W o l s z t y n a
kopolska Zachodnia)
Lubuskiej. Celem
oraz n a w s c h o d n i c h połaciach
i c h b y ł o : 1) p e n e t r a c j a
terenu, na j a k i m
studiów
porównawczych.
Trasa
dokładny
otworów p a l c o w y c h
objazdu
pisz
ich obok
siebie
nad nimi
prowadziła
przez
osadził się s t a r o d a w n y l u d o w y i n s t r u m e n t m u z y c z n y , i s t n i e
w s z y s t k i e te w s i e , w których mieszkają jeszcze, l u b ongiś
n i e którego — j a k o i n s t r u m e n t u p o l s k i e g o
stwierdzają
m i e s z k a l i , koźlarze i s k r z y p k o w i e . Miejscowości te w s k a z y
16-go w i e k u . I n s t r u m e n
w a l i n a m s a m i gracze oraz ludność. Objechaliśmy i przeba
niemieckie
rozprawy
teoretyczne
—
t e m t y m j e s t t z w . « к o z i o ł » ; 2) d o k o n a n i e nagrań na płyty
repertuaru muzycznego
kozła; 3) z e b r a n i e w s z e l k i c h d a n y c h
o w y g a s ł y c h już i n s t r u m e n t a c h , które t o w a r z y s z y ł y k u l t u r z e
kozła, m i a n o w i c i e o m a z a n k a c h
i koźle
ślubnym.
d a l i 24 w s i e .
Zbiór pomiarów, zdjętych z i n s t r u m e n t u , a p o p a r t y c h k o l e k
cją
odcisków
o t w o r ó w p a l c o w y c h piszczałek, pozwolił n a
s k o n s t a t o w a n i e k o n s t r u k c j i i sposobu w y r o b u kozła do j e g o
O b j a z d u t e r e n u dokonaliśmy n a r o w e r a c h . Z a o p a t r z e n i b y
n a j d r o b n i e j s z y c h szczegółów. Łącznie z t y m p r z e b a d a n o w y
liśmy w sprężynowy a p a r a t (własnej k o n s t r u k c j i ) do m i k r o
sokość s t r o j u kozła i technikę g r y n a n i m . Okazało się, że
f o n o w e g o n a g r y w a n i a n a płyty, łącznie z k o n i e c z n y m sprzę
jest
tem
gry na dudach wielkopolskich, polega
technicznym
słuchawki,
stanowił
(mikrofon, akumulator, baterie,
zapas płyt
decelitowych).
aparat fotograficzny,
Resztę
przyrządy
do
głośnik,
to t e c h n i k a zupełnie
p a l c o w e g o . D a j e to m e l o d y c e kozła s w o i s t e , j e m u t y l k o wła
muzycznego.
Pomiarów
opracowanych
t a b l i c schematów p o m i a r o w y c h . Okazała się
metoda
zdejmowania
na papier
odcisków
techniki
ności w y k o r z y s t a n i a przedęcia d r u g i e g o i trzeciego
ściwe
p r z y t y m bardzo p r a k t y c z n a , p o raz p i e r w s z y
od
b o w i e m n a umiejęt
wyposażenia
mienna — w
według
odmienna
zdejmowania
pomiarów z instrumentów, oraz do s t w i e r d z e n i a i c h s t r o j u
dokonywano
swoista,
poprzednio
zastosowana
otworów
palco
zwroty
i maniery melodyczne,
regionie
które —
otworu
rzecz
zna
kozła w p ł y n ę ł y w y d a t n i e n a obraz
m e l o d y k i l u d o w e j pieśni śpiewanej. N a g r a n i a , j a k i e zostały
w
terenie
przeprowadzone
zanalizowanie
w ilości 90 s z t u k , pozwolą n a
wyłaniającego
się t u p r o b l e m u w p ł y w u i n
s t r u m e n t u l u d o w e g o n a melodykę l u d o w e j pieśni w o k a l n e j .
W ę d r u j ą c o d gracza do gracza ustaliliśmy spis i m i e n n y k o źlarzy oraz g r a n i c e
g e o g r a f i c z n e g o zasięgu kozła. Pragnąc
zbadać żywotność kozła i udział j e g o w m u z y c z n e j
tyce
w s i , zgromadziliśmy
prak
na ten temat —
niezależnie o'd
o b s e r w a c j i własnych — szereg w y p o w i e d z i
i opinii samych
g r a c z y i l u d u , z których w y n i k a , że dzisiaj w l u d z i e wśród
generacji
starszej
i s t n i e j e umiłowanie, n i e m a l k u l t
kozła.
D l a t y c h l u d z i n i e m a m u z y k i bez kozła. P o w s z e c h n e j e s t
z j a w i s k o , że d l a l u d z i s t a r y c h zawsze przeszłość j e s t pięk
niejsza n a d t o , co dzieje
się d z i s i a j . P r z y p u s z c z a l n i e
więc
t e n właśnie f a k t s t a n o w i część podłoża, n a którym do l e
g e n d a r n y c h rozmiarów
dochodzi
dziś c h w a l b a czasów m i
n i o n y c h , k i e d y to n i e było i n n e j m u z y k i , j a k t y l k o kozieł
ze s k r z y p c a m i , oraz sława n a j p r z e d n i e j s z y c h
koźlarzy, w y
marłych p r z e d t r z y d z i e s t u do pięćdziesięciu l a t y . T y m n i e
m n i e j m i s t r z o w s k i e t r a d y c j e koźlarzy l a t d a w n y c h
koźlarze
dzisiejsi,
nestorzy
dzisiejszej
sztuki
przejęli
kożlarskiej,
których p o s t a c i e w y r o s ł y p o n a d szereg szarej b r a c i
n a t y m i n s t r u m e n c i e i niewątpliwie z t y m s a m y m
graczy
entuzjaz
m e m i c h sławę głosić będzie za l a t pięćdziesiąt
dzisiejsza
młodzież. F a k t , że w
imiennym,
obejmują
praktykujących
koźlarzy,
cym
nazwiska
istnieją
pozycje,
naszym
dziewiętnastu
spisie
które wymieniają
koźlarzy
czterdziesto-
ośmio, czterdziesto, t r z y d z i e s t o d w u l e t n i c h , a n a w e t j e d n e g o
o s i e m n a s t o l e t n i e g o , sam przez się w s k a z u j e n a t o , że żywot
ność tego i n s t r u m e n t u n i e t y l k o t r w a , ale i t o c z y
strym nurtem k u pokoleniom
58
najmłodszym.
się b y
N i e da się j e d n a k zaprzeczyć, że obie w o j n y uczyniły w m u
z y c e koźlarskiej głębokie w y ł o m y . Po p i e r w s z e j w o j n i e świa
t o w e j n a n i e s i o n e zostały — j a k o pozostałości p o o r k i e s t r a c h
w o j s k o w y c h — f a b r y c z n e i n s t r u m e n t y dęte, p r z e d e
kim
k l a r n e t es i trąbka. Z n i m i
s z y b k o radę, b o j e p o p r o s t u
wszyst
j e d n a k kozioł dał
włączył
do
i o i l e p r z e d r o k i e m 1914 p o w s z e c h n y m
swego
sobie
zespołu
zespołem był k o
zioł ze s k r z y p c a m i , o t y l e p o r o k u 1918 zespół t e n począł
pęcznieć, dobrał sobie k l a r n e t , p o t e m trąbkę c z y l i t y c h wła
śnie intruzów, którzy m o g l i m u praktykę odebrać, względ
n i e zanieczyścić ludową muzykę instrumentalną
m u z y c z n y m poza l u d o w y m . W
elementem
t e n sposób t a k k l a r n e t j a k
i trąbka poszły p o supremację kozła, przejęły j e g o
reper
t u a r c z y l i zostały z a s y m i l o w a n e przez siłę melodyczną kozła.
W o j n a o s t a t n i a uczyniła w y ł o m b a r d z i e j d o t k l i w y , b o w i e m
w
czasie o k u p a c j i p r a k t y k a
kożlarska zamarła, n i e t y l k o
z p o w o d u z a k a z u urządzania z a b a w , ale i z o b a w y
przed
z n i s z c z e n i e m i n s t r u m e n t u przez o k u p a n t a . M o m e n t t e n , łącz
nie z faktem wysiedlenia
i rozproszenia
ludzi,
zwłaszcza
młodzieży, stał się — z d a n i e m koźlarzy — przyczyną d w u
d z i s i e j s z y c h bolączek. Po p i e r w s z e , że młodzież n i e miała
g d z i e i k i e d y osłuchać się z kozłem, w o b e c czego j e s t n i e
d o s t a t e c z n i e zżyta z muzyką kozłową, stąd z m n i e j s z o n y dziś
stopień
zainteresowania
młodzieży
że nikły j e s t n a r y b e k młodych
kozłem;
po
drugie
—
graczy.
S y t u a c j a j e d n a k n i e j e s t t a k groźna, j a k to p r z e d s t a w i a n i e
j e d e n osiemdziesięcioletni koźlarz, który ż y j e jeszcze w s p o
n y m — pozwolą n a rekonstrukcję i o p r a c o w a n i e tego i n s t r u
mentu.
mnieniem
d n i swej
chwały, k i e d y t o chodził
Razem z kozłem ślubnym w y s z ł y z p r a k t y k i m u z y c z n e j t o
z wesela
n a w e s e l e i k u s t r a p i e n i u żony p o parę t y g o d n i
warzyszące m u m a z a n к i . Jest t o r o d z a j małych s k r z y p e -
największej
n i e zaglądał d o d o m u . A l e m i l s z a była m u sława kożlarska
czek
n a d gospodarkę. P r a k t y k a m u z y c z n a w s i układa się b o w i e m
zienie na Z i e m i Lubuskiej d w u egzemplarzy
własnej
roboty,
o specyficznej
konstrukcji.
Odnale
w t e n sposób, że n a w e s e l a i z a b a w y zapraszane są d w a ze
i n f o r m a c j e o t r z y m a n e o d skrzypków, którzy za młodych l a t
społy: s t a r y — złożony z kozła, s k r z y p i e c , k l a r n e t u i trąbki
g r a l i n a m a z a n k a c h , stanowią źródłowy, o w i e l k i e j w a r t o
mazanek
oraz « m o d n y » , w skład którego w c h o d z i a k o r d e o n , sakso
ści materiał.
f o n i trąbka. I o k a z u j e się, że ta sama młodzież, która tań
Materiały, z e b r a n e
czy i b a w i się p r z y m o d n y m zespole, z całą swobodą i za
n i u i stają się podstawą następujących, będących w
pałem tańczy s t a r o d a w n e w i w a t y czy szocze « p o d kozła)),
p r a c : « K o z i o ł zbąsko-lubuski» (mgr. J . Sobieska),
rzucając
wielkopolskie»
jak
wesołymi przyśpiewkami
czynią
waczki
to dziś jeszcze
z t y m samym
starsze
kobiety,
zapałem,
dawne
śpie
weselne.
Największe
w
n a s z y m objeździe,
(mgr. M . S o b i e s k i ) ,
ślubny» (J. i M .
są w
oraz
opracowa
toku
«Mazanki
«Zbąsko-lubuski
kozioł
Sobiescy).
MGR
MARIAN
SOBIESKI
w z i ę c i e m a t a k i zespół, który zależnie o d za
p o t r z e b o w a n i a może przedzierzgnąć się ze starego w m o d n y ,
wtedy
b o w i e m m a się n a z a b a w i e
zapłatą. I rzeczywiście
oba zespoły za
jedną
j e s t w Zbąszyniu zespół t a k i , zło
żony z o j c a i t r z e c h synów, którzy — o t r z y m a w s z y
zapro
szenie d o g r a n i a n a w e s e l u c z y z a b a w i e — siadają n a m o
t o c y k l , zabierają
podwójny
k o m p l e t instrumentów i
grają
w obsadzie kozioł, s k r z y p c e , k l a r n e t , trąbka a l b o a k o r d e o n ,
s a k s o f o n , k l a r n e t , trąbka. C i właśnie gracze twierdzą j e d
n a k s t a n o w c z o , że bez kozła n i g d y n i e idą grać, b o l u d z i e
żądają
kozła, że młodzież
« r ó w n o ze starymi»
u m i e tań
czyć « p o k o ź l e » i p r z y ś p i e w y w a ć s t a r o d a w n e p i o s e n k i .
G d y b y jeszcze c z y n n i k i samorządowe w sposób w y d a t n i e j
szy
popierały muzykę kozłową, g d y b y
na wszystkie
uro
czystości państwowe, samorządowe, r e g i o n a l n e b r a n o z a w
sze koźlarza ze s k r z y p k i e m i zawsze z a p e w n i a n o
mu tym
z a r o b e k — moglibyśmy n i e mieć żadnych o b a w co d o p r z y
szłości t e g o pięknego, p o l s k i e g o
W
instrumentu.
b i e g u p e n e t r a c j i t e r e n u udało n a m się odszukać egzem
plarz wymarłego
przed
50-ciu l a t y i n s t r u m e n t u , m i a n o w i
cie k o z ł a
ś l u b n e g o . Był t o i n s t r u m e n t obrzędowy uży
w a n y przez
koźlarza p r z y obrzędzie w e s e l n y m . Głos kozła
ślubnego spraszał gości w e s e l n y c h , towarzyszył młodej p a
rze p r z y w y j e ź d z i e do kościoła i rozbrzmiewał aż d o c h w i l i
wieczerzy
w e s e l n e j . Po w i e c z e r z y
kozioł ślubny
ustępował
m i e j s c a k o z ł o w i właściwemu. O d n a l e z i o n y e g z e m p l a r z
zła ślubnego
(wprawdzie
uszkodzony)
ko
oraz i n f o r m a c j e za
sięgnięte o d koźlarzy, którzy g r a l i jeszcze n a koźle ślub
59
Z D O Ś W I A D C Z E Ń N AD F O T O G R A F O W A N I E M
TAŃCÓW LUDOWYCH
Ł
Jedną
z pomocniczych
form
w
notowaniu
tańców
ludo
kierunku,
wyjątkowo
d y s k r e t n i e , a d l a rozjaśnienia
w y c h , w i c h wyobrażaniu i o d t w a r z a n i u j e s t niewątpliwie
silnych cieni, z drugiego
źródła, o d b i t e g o
d o b r e zrjęcie f o t o g r a f i c z n e ,
3. N i e z m i e r n i e
c z y n n i k a m i wzbudzającymi
które w p e w n y m w y c i n k u i l u
struje ruch
tańca.
Doskonalszą
formą
od
utrwalenie
ruchów n a taśmie f i l m o w e j
fotografii
jest
i odtwarzanie ich
ważnymi
j e s t m u z y k a , która k o n i e c z n i e
musi
przygrywać
w
d o k o n y w a n i a zdjęć. W a ż n y m też j e s t dobór
j e s t s p e c j a l n i e p r e d y s t y n o w a n y , szczególnie d o n a u k o w y c h
par, j a k również i p o r a d n i a . Czułe o k o f o t o g r a f a
a n a l i z i d o n a u k i tańców. J e d n a k ujemną j e g o cechą
jest
cza t e r e n o w e g o ,
trudność p r o d u k c j i ,
wła
i publikowania we
w ta
n e c z n i k a c h w ł a ś c i w e g o d u c h a i oddającymi c h a r a k t e r tańca
d l a różnych c e l ó w p r z y p o m o c y projektorów. F i l m r u c h o m y
eksploatacji
zbyt
jednak o ekran.
te i p o d o b n e
przejawy
czasie
odpowiednich
i bada
m u s i w czas zau
w a ż y ć i n a n i e w ł a ś c i w i e w porę reagować.
ściwej f o r m i e — w r u c h u . W p u b l i k o w a n i u w i ę c tańca n a
4. Mając n a u w a d z e zapobieżenie n i e p o r o z u m i e n i o m t r z e b a
papierze
z góry
m u s i m y zadowolić się t y l k o składowym
elemen
przewidzieć skład zespołu
pod
t e m f i l m u , poszczególnymi j e g o k l a t k a m i i fotografią, p r z e d
wzrostu, specjalnego
pochodzenia
stawiającymi
w najdoskonalszej
postaci dany
mieć
na uzyskanie
Fotografując
tańce s p o t y k a m y
się z s z e r e g i e m
ruch.
zagadnień,
pewien
wpływ
trzenie drobnego
względem
jednolitości.
szczególiku może stworzyć
Niedopa
nieprzyjemne
występujących w o g ó l e p r z y każdej f o t o g r a f i i , ale n i e z m i e r
sytuacje
n i e ważnych i s p e c y f i c z n y c h d l a i l u s t r a c j i tańców, j a k o po
n y c h , których s y m p a t i e i a n t y p a t i e mogą zawsze
moc
n a u k o w a , mająca
niespodziankę i w i e l e popsuć.
wie
najprostszej,
spełnić swą
rolę w
najprzystępniejszej
D o t y c h zagadnień z a l i c z a m
a
postaci
zarazem
kompozycję
możli
istotnej.
g r u p y , czy
pary
taneczników, oraz oświetlenie w z g l ę d n i e naświetlenie f i l m u
wraz
z całą
techniczno-laboratoryjną
stroną.
u w a g i i należytego rozwiązania wymagają
Specjalnej
takie
zagadnie
n i a j a k tło, naświetlenie, ostrość, środki n a s t r o j o w e ,
zespołu, ilość f o t o g r a f o w a n y c h
skład
osób, r u c h , strój i «reżyse-
ria». Z t y m i t o p r o b l e m a m i spotkałem się, dokonując zdję
c i a tańców w W i e l k o p o l s k i e j
Dąbrówce p o w . Międzyrzecz
(Ziemie
Odzyskane).
Korzystając ze spostrzeżeń i doświad
czenia
uważam, że
spotykane
trudności
dobrze
jest
roz
w i ą z y w a ć w następujący sposób:
t a k i e , które
stwarza
w a r u n k i s w o b o d n e g o p o r u s z a n i a i całkowitego w y ż y c i a się
uczestników w tańcu. T a k i m są z a b a w y
łym n i e b e m , r z a d z i e j
i majówki p o d go
w e wnętrzach zabudowań. Stąd zdję
c i a należy w y k o n y w a ć n a p o l a n a c h , n a t l e krzaków, już t o
w
m i e s z k a n i u n a t l e właściwych t e m u r e g i o n o w i
i
mebli. Fotografowanie
dokonywanych
gdyż
stwarza
wcale
warunki
c y c h z atmosfery
na
urządzeń
l u b nakręcanie filmów z pokazów
na specjalnych
uwzględniających
podiach
środowiska
sztuczne
czy
nie
scenach,
nie
jest
pożądane,
i wyrywając
produkują
normalnej, wpływa t y m samym
i c h zachowanie
się. P r z e d s t a w i a n i a
tańców
ujemnie
ludowych
na scenach j a k i u t r w a l a n i e i c h t a m n a t l e j e d n o b a r w n y c h
kulis kojarzy
się z b a l e t e m , potrzebą s t y l i z a c j i , a t y m sa
mym wprowadza
o d c h y l e n i e o d naturalności, n a j a k i e j n a m
w badaniach t a k bardzo
5. Fotografując
zależy.
dla
tańce
fotografującego,
zdecydować
z t r z e c h f o r m : a) z d e j m o w a n i e
się
jak
fotografowa
trzeba
stworzyć
n a jedną
całych zespołów, b) poszcze
gólnych par, c z y g r u p , tworzących z a s a d n i c z y
element ta
n e c z n y , c) łączne w y k o n y w a n i e zdjęć g r u p o w y c h i poszcze
gólnych p a r . Każde z t y c h podejść i ujęć m a s w o j e
zalety
i w a d y . Zdjęcia g r u p o w e dają o b r a z całości zespołu w a k c j i .
M n i e j w i d o c z n y w t y m ujęciu j e s t r u c h , który rozprasza się
w g r o n i e osób, z a m a z u j e
się i r z a d k o k i e d y d a się u c h w y
cić w f o r m i e właściwej u w s z y s t k i c h taneczników.
poszczególnych p a r są p r z e j r z y s t s z e ,
Zdjęcia
jaśniej ilustrują
ruch
taneczników, łatwiej się z n i c h zorientować o sposobie tań
czenia
1. T ł o w i n n o b y ć n a t u r a l n e , a w i ę c
zarówno
wieku,
i i n n y c h cech, mogących
p a r y , czy g r u p y —
elementu. Wadą i c h jest
oder
w a n i e , w y e l i m i n o w a n i e w s z t u c z n y sposób p a r y z całości.
Jednak
walory
tych
zdjęć należy j e stosować o b o k g r u p o w y c h , dających
ze
względu
n a zasadnicze
cechy
i
obraz
zespołu w akcj-i i j e g o barwną grupę estetyczną i społeczną.
Połączenie
tych
dwóch
rodzai
i i l u s t r o w a n i a tańców w y d a j e
sposobów
fotografowania
m i się najszczęśliwsze i m a m
wrażenie, że te d w i e m e t o d y w i n n y być przeważnie
wane
przy
nakręcaniu filmów
datkową formą ilustracyjną,
stoso
i i l u s t r o w a n i u tańców. D o
objaśniającą
fragmenty w i n n y
być zdjęcia obrazujące w y c i n k i poszczególnych części ciała
w s w e j d y n a m i c e mięśni. T e n r o d z a j zdjęć należy stosować
w wyjątkowych
wypadkach,
kiedy
ruch
jest
niezmiernie
s k o m p l i k o w a n y i p r z e d s t a w i e n i e f r a g m e n t u całości daje j a
śniejsze i pełniejsze wyobrażenie o jakości
wykonywanego
ruchu lub efektu stroju.
6. T a n i e c
jest
artystyczną
formą
ruchów,
wykonywaną
w t a k t i r y t m m e l o d i i . Stąd n i e z m i e r n i e ważną
czynnością
ści j a k i spotęgowania przejrzystości zdjęć n i e należy f o t o
jest uchwycenie
Sądzę, że
grafować w
fotografując, należy k i e r o w a ć się n i e t y l k o estetyką
2. W
c e l u uniknięcia niewyrażności ruchów i k o n t r a s t o w o
między
pełnym
słońcu, szczególnie w
10—17. Z a najodpowiedniejszą
godzinach
po
porę d o naświetla
n i a uważam g o d z i n y poza w y m i e n i o n y m i (w p o r z e
letniej)
właściwego ruchu na negatyw.
leży fotografować t a k , a b y fotografią pomóc odtwórcy. N i e
i d n i e , w których słońce j e s t u k r y t e za n i e z b y t grubą w a r
zmiernie
stwą
które s t o s u n k o w o łatwo poznać p o r o z w i e w i e
c h m u r , umożliwiającą
naświetlanie
przez
filtr
na
1/250, 1/100 i 1/50 s e k u n d y p r z y jasności o b i e k t y w u zależ
nej
o d warunków
barw
w
stroju,
świetlnych. W
konieczne
tego l u b jasno-zielonego.
jest
Cały
celu
użycie
uzyskania
filtru
szereg zdjęć
o
tonacji
ruchu
i l e również techniką w y k o n a n i a . N a j t r u d n i e j s z e f i g u r y n a
pożądane są zdjęcia
wykonane
podczas
ruchu,
u b i o r u , i te
uznać należy za wyższą klasę f o t o g r a f i i tańca. N a l e ż y n a
t o m i a s t unikać s z t u c z n y c h zdjęć r u c h u u t w o r z o n e g o
naśladującej
przez
ciemno-żół-
u s t a w i e n i e tańczącego w p o z y c j i
ruch.
Przy
niepożąda
znać muszę, że dosyć t r u d n o j e s t uchwycić n a f i l m
pożą
n y c h c i e n i a c h i prześwietleniu j e s t r e p r o d u k o w a n y w « W i ą -
d a n y r u c h w k l a s y c z n y m w y k o n a n i u , a l e pełna wartość do
zance
kumentalna
tańców
śląskich*
(Jerzy
Drozd,
Wisła
—
Poznań,
zdjęcia j a k i e f e k t
a r t y s t y c z n y nakazują
1937 г.). P r z y w y k o n y w a n i u zdjęć p r z y s z t u c z n y m oświetle
trudzić się d l a u z y s k a n i a t y c h w y n i k ó w . D o t a k i c h
n i u uważam za niezbędne w y z b y c i e
n y c h zdjęć w r u c h u należy zaliczyć f o t o g r a f i e
świateł i półcieni, gdyż
się w s z y s t k i c h efektów
one głównie
przyczyniają
się do
wane
we wspomnianej
czone n u m e r a m i 7 i 8.
zależy. Z a w s z e pożądane j e s t
7. Strój w i n i e n b y ć m i e j s c o w y ,
60
rzucanie
światła z j e d n e g o
reproduko
« W i ą z a n c e tańców śląskich*
z a m a z a n i a ruchów, n a których p o k a z a n i u p r z e d e w s z y s t k i m
popięk
ozna
charakterystyczny dla re-
g i o n u , możliwie odświętny, w którym z w y k l e ludność l.ań-
kowskiej
czy.
nej reżyserii i w ł a ś c i w e g o
O d niego
w w i e l u w y p a d k a c h zależy szereg ruchów
i i c h celowość. P r z y n a p o t y k a n i u trudności w
kompletowa
obrazy
(Lwów
1939 r,, « K s i ą ż k a » ) . Za przykłady
Wacława
n i u strojów, l e p i e j fotografować taneczników w i c h u b i e r z e
czaje
ludowe»
c o d z i e n n y m , który przeważnie w p e w n y m s t o p n i u j e s t z b l i
skie».
Mniej
żony 'do s t r o j u odświętnego, niż przenosić czas w y k o n y w a
skutek
daleko
rozsąd
rozwiązania tła można
uważać
Boratyńskiego z c y k l u « O b c h o d y i
—
«Taniec
szczęśliwe
idącej
zbójnickb
i «Wesele
rozwiązanie
stylizacji
tych
ruchu
zwy
krakow-
zagadnień,
widać
w
na
obrazie
n i a zdjęć n a lepszą okazję, n a później, co kończy się osta
Z. Stryjeńskiej p t . « W i e c z o r n i c a góralska».
tecznie o d t w a r z a n i e m i c h w środowisku m i e j s k i m , w s t r o j u
Kończąc powyższe u w a g i , uważam, że zdjęcia
ogólno-europejskim,
w i n n y być n a szeroką skalę s t o s o w a n e w p u b l i k a c j a c h , i l u
na
osobach
związku ze wsią i r e g i o n e m
nie
mających
żadnego
tanecznym.
8. M i m o , że zdjęcia f o t o g r a f i c z n e
tańców l u d o w y c h o r y g i
fotograficzne
strujących tańce, szczególnie do c h w i l i
rozpowszechnienia
filmów
na
wąskotaśmowych.
Ze
względu
improwizację
n a l n y c h są d o k u m e n t a m i n a u k o w y m i , z a c h o d z i czasami k o
p e w n y c h ruchów w tańcach l u d o w y c h pożądane j e s t w y k o
nieczność, w p e w n y m
sensie,
nywanie
jednakowoż
się ograniczyć
powinna
reżyserowania. Reżyseria t a
t y l k o do u s t a w i e n i a
zdjęcia
równocześnie z n o t o w a n i e m
piśmiennym.
Odkładanie zdjęć n a i n n y czas n i e t y l k o naraża badacza n a
par, t a k b y j e d n a d r u g i e j n i e zasłaniała, oraz d o w y e l i m i
n o w e w y d a t k i związane z d o j a z d e m , ale zmusza go do n i e
n o w a n i a z tła powtarzających się g r u p i osób, szczególnie
pożądanego reżyserowania zdjęć w e d l e p o p r z e d n i o
wtenczas
drugoplanowe na fotogra
w a n e g o t e k s t u . Poza t y m uważam, że o b e c n i e zdjęcia f o t o
f i i n i e w y « h o d z ą o s t r o i n i c n o w e g o n i e wnoszą d o całości.
g r a f i c z n e są najtańszymi, p l a s t y c z n y m i i l u s t r a c j a m i tańców,
Taką
o walorach dokumentu.
na
k i e d y g r u p y i postacie
nieprzemyślaną
tytułowej
ilustracją
fotograficzną
«Pląsów»
Ludmiły
okładce
jest
zdjęcie
Turkiewicz-Jur-
ADAM
BADANIA
SZTUKI LUDOWEJ
CIESZYŃSKIM,
GÓ R N Y M I
W
l a t a c h 1946—1948, g ł ó w n i e w miesiącach l e t n i c h , prze
prowadzono
w
badania
n a d śląskim
39 miejscowościach,
zdobnictwem
rozrzuconych
ludowym
n a obszarze
Cieszyńskiego, Górnego i O p o l s z c z y z n y
Śląska
NA ŚLĄSKU
O P O L S K I M
wację, a częściowo i M o r a w y
obszary
zasobami
GLAPA
swojej
o ż y w i a ł y południowe śląskie
twórczości, przynosząc
i różnorodność m o t y w ó w oraz b o g a c t w o
barwność
elementów i f o r m
cie
z d o b n i c z y c h . Oddziaływania te w i d z i m y szczególnie w sztu
szyńskim (Brenna, I s t e b n a , J a w o r z y n k a , Koniaków, W i s ł a ) ;
ce l u d o w e j g r u p w y ż y n n y c h , t j . Górali i W a ł a c h ó w , k t o r z v
gliwickim
do
kim
w powiatach:
opraco
(Księży Las, P ł a w n i o w i c e , R u d z i n i e c ) ;
(Krzyżanowice,
lublinieckim
Sułków); k i u c z b o r s k i m
(Gosławice,
Gwoździany);
o l e s k i m (Biadącz, K o c i a n o w i c e ) ;
głubczyc-
(Kujakowice);
nyskim
(Przyłęk);
o p o l s k i m (Dobrzeń W i e l k i ,
Kaniów, Ładza, S i o l k o w i c e Stare); p r u d n i c k i m (Dzierżysław,
Racławice);
pszczyńskim
(Grzawa,
Miedźna); raciborskim
(Brzeźnica, Gamów, L i g o t a Książęca, Łęgi, M a k ó w ,
nia,
Owsiszcze, Pawłów,
tarnogórskim (Brzozowice,
kary
Śląskie). Oprócz
z niewielkiego
Siedliska,
Zabełków);
Dąbrówka W i e l k a , Kamień, Pie
tego nieco
skrawka
Tworków,
Miedo-
Śląska
materiałów
Dolnego,
otrzymano
zamieszkałego
o s t a t n i c h czasów
wyrażali
cze w t k a n i n a c h , w d r z e w i e
swoje
zamiłowanie
upodobania
i umiejętności d o b r z e znane l u d o m p a s t e r s k i m .
Tymczasem
mieszkańcy obszarów północnych o b a r d z i e j s u r o w e j
chice
(niemały w p ł y w w y w a r ł n a i c h u s p o s o b i e n i e
stantyzm),
pozostający
w
bliskim
kontakcie k u l t u r o w y m
resowań
artystycznych.
dość o g r a n i c z o n a
motywach
—
Twórczość
zdobnicza
—
objawia
się
w
wytworach
drewnianych
i w b u d o w n i c t w i e . D o n i c h będą n p . należały o z d o b n i e w y
c i n a n e o r n a m e n t y szczytów t z w . pachołków
wiaternic i in.
(pazdury), po-
c o w a n o większość zbiorów, wchodzących w r a m y śląskiego
Ogółem
zdobnictwa ludowego,
b a r w n y c h szkiców r y s u n k o w y c h , w y k o ń c z o n y c h
miejsco
z
całego
terenu
zebrano
1720 j e d n o -
w y c h ( B y t o m , Chorzów, C i e s z y n , G l i w i c e , Głubczyce, N y s a ,
tuszem, bądź g w a s z e m i akwarelą. W
Opole,
Racibórz, Zabrze).
łów
obszarów
w
z
Uzyskano
sudeckich
także
znajdujących
zbadane,
się
muzeum
( d z b a n k i , m i s y , k u b k i , g a r n k i , k r o p i e l n i c z k i , przęśliki i i n . ) ,
w
następujące
działy
sztuki
jednak
zamieszkałymi
przez
one w p r a w d z i e
biorąc
śląskie
zostały
ogólnie można b y
na omawianych
poszczególnych
działów
grupy
etni
skidu
sprzętarstwo
Śląskiego;
2)
grubsza
sztuki
i
ży
ludowej,
niki,
cedzidła,
miary,
formy
kołowrotki,
n a masło,
przęślice,
ręby
itd.). O s o b l i w i e
południowy
podziału
linię
działywaniem
przebiegającą
n a o d c i n k u o d T a r n o w s k i c h Gór d o
południowy
pół
Opola.
o d d a w n a pozostawał p o d s i l n y m o d
żywotnych k u l t u r
zgrupowanych
w
basenie
śródziemnomorskim. O n e t o prąc k u północy poprzez
bałkańskie i a l p e j s k i e
a następnie Rumunię, W ę g r y ,
kraje
Sto
i tragarze
tychczas
i
nieznane
szczyty
barwne
i narzędzia
wrzeciona,
laski pasterskie,
i
na d w a obszary:
3) n a c z y n i a
ławy,
oraz przyrządy g o s p o d a r c z e i rzemieślnicze ( s o l n i c z k i , łyż
z
można b y
przyjąć
szafy,
już
(odrzwia,
n o c n y , a za granicę
(skrzynie,
półki, stołki, łóżka, kołyski i t d . ) ;
4) b u d o w n i c t w o
podzielić
garncarskie,
równomiernie
terenach zasoby
śląskiej
ceramika
d o o s t a t n i c h czasów n a obszarze Be
ziemie
Obszar
1)
o b f i c i e występujące
a zwłaszcza z d o b n i c t w a . Przede w s z y s t k i m b a d a n e
mniej więcej
ludowej:
zwłaszcza b r a n e b y ł y p o d uwagę stare f o r m y
scharakteryzować
wotność
zakres badań w c h o
dziły
5
z obszarami
wielo
materia
Karpaczu ).
czne. N i e w s z y s t k i e
i
następnie
część
B a d a n i a m i objęto z a t e m t e r e n y pokrywające się m n i e j w i ę
cej
zresztą
zarówno w t e c h n i c e w y k o n a n i a , j a k też
namysłowskiego (Domasłowice, Strzelce) ' ) . Poza t y m o p r a
w muzeach
psy
prote
z Wielkopolską, posiadają s t o s u n k o w o ubogą skalę z a i n t e
przez śląską ludność autochtoniczną, m i a n o w i c i e z p o w i a t u
zgrupowanych
zdobni
i metalu, a więc
itd.);
dachów, w y p u s t y ,
sos
na uwagę
motywy
z g ł o w c e (rysie) a n i e k i e d y i t r a g a r z e
zasługują
zdobiące
oraz
t y m p r y m i t y w n e t e c h n i k i z d o b i e n i a oraz
do
wypusty
szczyty
b e s k i d z k i c h . W a r t o równocześnie nadmienić, że
przy
cierlice,
świecaki,
chat
stosowano
przyrządza
n i a f a r b , a m i a n o w i c i e łączono krwią bydlęcą glinę, tartą
cegłę i sadzę.
61
1
Poważną gałąź l u d o w e g o z d o b n i c t w a śląskiego s t a n o w i zdo
w o w a ć natężenie, rozwój i z a n i k l u d o w e j twórczości n a od
bienie
c i n k u t e j właśnie gałęzi z d o b n i c t w a
metalu i
szechnie
inkrustacja metalem.
znane i p r a k t y k o w a n e —
niu motywów
Pierwsze —
o b j a w i a się w
na okuciach wozów, siekierach,
pow
wybija
obuszkach,
Łącznie
poza
przepracowano
i
a w i ę c kołatkach, z a m k a c h , wrzeciądzach i t d . Z e b r a n e m o
nienia
tywy
bianka i mgr M .
uzupełniają
a więc
osiągnięte
wyniki
na obszarach
zdobienie
drzewa
badawcze
Śląska.
w
Drugie
latach
znany
(cieszyńskie,
ludową, ale w y d a t n i e
uzupełniają
ctwa. Niespodziewanie
zupełnie okazało się j a k dużą róż
głubczycdo
południowo-słowiań-
obuszków,
a także części d r e w n i a n y c h f a j e k
batów,
na
innych
dzielne
jest
l u b t a k niepokaźny
zwyczajne
się m a l o w a n e
stach, t r a g a r z a c h oraz s z c z y t a c h
obszarach
grupę tworzą narzędzia d o z d o b i e n i a
i k a m i e n i a . Są t o przeważnie
skóry, m e
talu,
drzewa
lazne
i dłuteczka, a także noże, krążydła, a n a w e t
drew
niane
samorodne
prehi
szydła, nawiązujące
s t e m p e l k i że
do narzędzi
storycznych.
Bogatą kolekcję
stanowią zebrane
drzeworytniczym
z form
nych metalem,
Osobny
wzory
odbite
sposobem
d r e w n i a n y c h przeważnie
nabija
służących d o d r u k o w a n i a płócien.
dział przedstawiają
sprzęty, n a c z y n i a
i
gospodarczy,
interesującymi
jakim
okazały
chat beskidzkich. To nie
są oczywiście j e d y n e z d o b y c z e n a s z y c h poszukiwań n a o b
szarze całego Śląska. U z y s k a n o
rocznych
liśmy
o
systematycznych
najstarsze
nienotowanej
także b o g a t y
oraz b u d o w n i c t w a . W
chaty
poszukiwań
typowe
dotychczas
meteriał d o
czasie zeszło
terenowych
d l a Śląska
konstrukcji
odkry
południowego
ani
zdobieniach.
Również d a t o w a n i e i c h należy d o n a j s t a r s z y c h , b o sięgają
samego początku w . X V I I I . P o d o b n i e
o ozdobnych
tragarzach
na obszarze Śląska O p o l s k i e g o
wiązują
one d o c h a t y
stare d a t o w a n e
chaty
i n a p i s a c h p o l s k i c h odnaleźliśmy
(Leśnica, R u d z i n i e c )
z r. 1738 o d k r y t e j w
a na
Domasłowi-
cach p o w . namysłowskiego (Śląsk D o l n y ) , o d k r y t e j w cza
przyrządy
m a l o w a n e , a w i ę c przede
w s z y s t k i m s k r z y n i e (truhły, ma-
lówki, k i z i n i e ) z b o g a t o
zdobionym
licem o
zdobni
o r n a m e n t y na o d r z w i a c h , zgłowcach, w y p u
zdobnictwa barwnego
Ciekawą
przyrząd
cedzidło. P o d o b n i e
lasek
Polski.
niektóre działy
norodność f o r m z d o b n i c z y c h posiadają śląskie łyżniki d w u
(gajdy,
i t d . Tak bogatych i ory
spotykamy
badań n a d śląską
zdo
raciborskie,
i
poprzednich
na całym obszarze
instrumenty muzyczne
rękojeści
nie
Suboczowa.
zasięg
skich. Inkrustacja zdobiono
zdobień
zagad
Kutrze-
sztuką
słowackich, węgierskich
ginalnych
dr A .
moich
zarówno techniką j a k też m o t y w a m i
noży,
dr J . K l i m a s z e w s k a ,
terytorialny
południowego
trzonki
opracowywali:
cyną, s r e b r e m , b a k w u n e m , m i e
Śląska
fujarki),
Ukleja
A . Podżorski. Poza t y m częściowo i t y l k o p e w n e
materiały n i e t y l k o poszerzają znacznie
d a w n i e j był p o w s z e c h n i e
wytworów
badaniach
W.
Otrzymane
dzią, mosiądzem, należy już d o rzadkości. T e n rodzaj
i nawiązuje
165 d n i . W
natomiast,
bienia
kie)
barwnego.
terenie
mną b r a l i udział: a r t . - m a l . F. A . H a y d e r ,
pierścieniach k o s , różnego r o d z a j u o k u c i a c h d r z w i i skrzyń,
przedwojennych
w
sie badań e t n o g r a f i c z n y c h
zorganizowanych
Śląski w r o k u 1946.
przez
MIECZYSŁAW
Instytut
GŁADYSZ
symetrycznie
rozłożonych k w i a t a c h i w a z o n a c h w p o d z i a l e j e d n o - i d w u polowym.
Zanikające
te w y t w o r y
głównie n a renesansowych
o motywach
układach, pochodzą
z ubiegłego s t u l e c i a . S p o t y k a się j e d n a k i t y p y starsze n o
szące d a t y
osiemnastowieczne.
Opierając się n a materiałach z e b r a n y c h , d a t o w a n y c h m n i e j
w i ę c e j n a p r z e s t r z e n i d w u s t u l a t , można d o s k o n a l e
C Z E P C E
Z REGIONU
Zaraz
p o ślubie h a f t o w a n o
bowiem w zwyczaju,
PRZYPISY
opartych
przeważnie
obser
') P i e r w s z e o r i e n t a c y j n e b a d a n i a p r z e p r o w a d z o n o w czasie
etnograficznej w y p r a w y zorganizowanej
w r o k u 1946
przez I s t y t u t Śląski w K a t o w i c a c h . W ó w c z a s t o przeba
dano całe p o g r a n i c z e Śląska O p o l s k i e g o i D o l n e g o .
-) Inwentaryzację oraz r y s u n k i wykonała m g r M . K a c z a
nowska.
T I U L O W E
KURPIE-GOCIE
młodej
mężatce czepiec, b y ł o
że w pierwszą niedzielę szła do k o
ścioła d o « w y w o d u » w n o w y m czepcu. Odtąd w
H A F T O W A N E
(PUSZCZA ZIELONA)
Dlatego
wany
tył czepca j e s t
skromnie wyszyty,
że b y ł
zakry
r o g i e m c h u s t k i . Czoło obramowywała biała, t i u l o w a
niedziele
«langietka» k r o c h m a l o n a i równo, s z t y w n o układana w r u r
i święta ubierała się w t e n czepiec, a p o śmierci była w n i m
k i . P r a n i e m t y c h czepców, które k r o c h m a l o n e i układane,
p o c h o w a n a . E l e g a n t k i i zamożniejsze k o b i e t y miały p o k i l k a
schły n a desce, a także p r a s o w a n i e m l e t n i c h białych spód
czepców, t r z y m a n y c h w pudełkach l u b i a n y c h , żeby się n i e
n i c i staników z f a l b a n k a m i , m o c n o k r o c h m a l o n y c h —
gniotły.
m o w a ł y się s p e c j a l n e
Specjalistki
«wyszywaczki»
czepców b y ł y n i e l i c z n e —
dna l u b d w i e n a parafię, b o t y l e wystarczało n a
je
miejscowe
«strefin»
zaj
«strefinie». Jedną z o s t a t n i c h t a k i c h
była Józefa T o n t a r s k a z Cieńszy zmarła w 1942
r o k u j a k o 8 0 - l e t n i a s t a r u s z k a . Szyła o n a także s t r o j n e k a f t a
p o t r z e b y . O s t a t n i e h a f c i a r k i c z e p c ó w Sobociniankę z Z a t o r
n i k i z wełenki, noszone
i Zieleńską z B a r t o d z i e j poznałam około 1928 r o k u już j a k o
1900 m o d n e b y ł y c z e p k i «szlacheckie» w kształcie czółenka
d o s t r o j u « k u r p i e c k i e g o » . Po
roku
zdziecinniałe s t a r u s z k i . O s t a t n i a z n i c h posiadała n a s t r y c h u
z długimi końcami, wiązanymi p o d brodą n a kokardę. Z tyłu
zatęchły w o r e k z r e s z t k a m i czepców. D o r o k u około 1900
młode mężatki upinały w a r k o c z s t r o j n y m i s z p i l k a m i ze świe-
wyszywano
czepce t a k z w a n e chłopskie « z kaczorami». Za
cidłami i d r o b n y m i k w i a t a m i . Czepce p r z e s t a n o nosić z w y
wiązywano na nich w i e l k i e chustki «szalinówki» z l e k k i e j
b u c h e m w o j n y 1914 r o k u . Bezpośrednią przyczyną tego b y ł
wełenki w k w i a t y . C h u s t k i d l a s t a r s z y c h m o d n e b y ł y
b r a k c h u s t e k d o wiązania n a c z e p k u , które przeważnie p o -
lowe», «pieprzowe»
chustki
lub
l u b «na dnie»
«na dnie» pomarańczowym,
«modrym».
Chustki
wiązano
czarnym. Młode
czerwonym,
bardzo
«li-
lubiły
zielonym
kunsztownie
w kształcie t u r b a n u , j e d e n k o n i e c spadał r o g i e m n a p l e c y .
62
ginęły w czasie z a t r z y m a n i a się f r o n t u w o j e n n e g o
nad Nar
wią i w a l k n a przyczółku m o s t o w y m pomiędzy Pułtuskiem
a Wyszkowem
— w sercu K u r p i - G o c i .
WANDA
MODZELEWSKA
U W A G I — UZUPEŁNIENIA — P O L E M I K A
REALIZM KAFLI
W
związku z n u m e r e m 4—5 «Polskiej S z t u k i L u d o w e j " po
święconym
wystawie
otrzymaliśmy
Sztuki
o d twórcy
jej
Ludowej
Mazur
następujące
i
Warmii
uwagi:
MAZURSKICH
ogromną różnorodność, bogacąc p o z o r n i e wąski z a k r e s k a flarstwa
mazurskiego.
Rodzaj
sztanc
jest
«Osobiście
jednakowoż
«realizmu»
(str. 20 n u m . w l e w e j k o l u m n i e ) , j a k i
pewnej
nadal
rodzaj
uchwycenia
sublimacji
natury;
rzeczywistości,
za
stanowi
wśród
formę
pośrednią
form
nadałem
mi w
kafli
reliefowych,
k a f l a r s t w i e m a z u r s k i m . Re
l a c j e E. S. B i e d r a w i n y uważałem za niesprawdzoną i h i p o
teczną, d l a t e g o
ficzną
j e j n i e powtarzałem. Zależność
kaflarstwa mazurskiego
od sztuki
ikonogra
ludowej
szwedz
k i e j uważam za bardzo doniosłe spostrzeżenie. N i e s t e t y
artystyczną
względu n a nieznajomość t e g o obszaru, j a k również b r a k u
pomiędzy
natura
artystycznego
raczej
używanych do w y r o b u
nieznany
uważani za
m i się, że f o r m a r e a l i
wyrazu
t j . w sztuce w a r s t w w i e j s k i c h —
i
określeniu
z naturalizmem. Realizm
l i z m e m a a b s t r a k c j o n i z m e m . Zdaje
styczna
przy
g r u p i e k a f l i m a z u r s k i c h . Pojęcie r e a l i z m u n i e j e s t
dla mnie identyczne
swoisty
trwałbym
niestety
mniejszy
ludu
procent
pewną rzadkość, w przeciwieństwie d o f o r m a b s t r a k c y j
odpowiedniej
literatury
porównawczej,
n i e mogłem
ze
tego
w y z y s k a ć . W i e m n p . że w y s t ę p o w a n i e k o r o w o d u w e s e l n e g o ,
jako
m o t y w u wśród
kobierców
mazurskich, jest
wspólne
całej g r u p i e ludów bałtyckich a w i ę c i l u d o w i s z w e d z k i e m u .
Niestety
nasza podręczna b i b l i o t e k a m u z e a l n a n i e p o s i a d a
n y c h . W ś r ó d k a f l i m a z u r s k i c h w i d z ę właśnie te d w i e różne
i długo n i e będzie posiadała, dzieł z obszarów s k a n d y n a w
formy w y r a z u artystycznego.
skich.
styczne
a
z
drugiej
Z jednej
strony formy reali
abstrakcjonistyczne.
Stwarza
to
Ponadto
odszukanie
właściwego
materiału
HIERONIM
Z
jest
o g r o m n i e u t r u d n i o n e a często wręcz n i e m o ż l i w e » .
SKURPSKI
P I Ś M I E N N I C T W A
NAJNOWSZE
WYDAWNICTWA
DOTYCZĄCE
WĘGIERSKIEJ
SZTUKI
LUDOWEJ
Osiągnięcia p r a c y b a d a w c z e j n a d węgierską muzyką l u d o
l a t o n e m . B a l a t o n i K o n y v e k I I . B u d a p e s t 1943, str. 87). с) D o
wą B a r t o k a i K o d a l y a , skierowały cały szereg specjalistów
manovszky
do
sztuka pasterska.
przewartościowania
dowej
dotychczasowych
na Węgrzech. Wzbogaciło
to w
ujęć
sztuki l u
dużej m i e r z e
tychczasową literaturę węgierską, przynosząc w
dziedzinach, podstawowe
opracowane
do
niektórych
źródłowe p r a c e i p o raz p i e r w s z y
tematy. Przytaczamy
poniżej, w 5 g r u p
Gyórgy:
L'art pastoral Hongrois.
Officina.
Budapest
(Węgierska
1948, str. 38,
tabl.
X X X I I ) : d) D o m a n o v s z k y G y ó r g y : U n g a r i s c h e Tópferei. ( W ę
gierskie
garncarstwo.
Budapest.
str. 37, t a b l . X X X I I , e) Gyórffy
Muzeum
Etnograficzne,
Istvan: Magyar
nepi h i m -
ujęty
zesek. ( L u d o w e
h a f t y węgierskie. B u d a p e s t
1930, str. 154,
materiał, który może n i e t y l k o służyć d o z o r i e n t o w a n i a się
88 k o l o r o w y c h
ilustr.,
200 obrazków
w
w
różnorodności tej l i t e r a t u r y , lecz również może być po
m o c n y w pracy p o l s k i c h badaczy
!. D o p i e r w s z e j
grupy zaliczamy
n a d sztuką
ludową.
literaturę
ludową,
która p o d c z a s d r u g i e j w o j n y była i s t o t n y m k r z e p i c i e l e m d u
tekście), f) Gyórffy
ludności
80 j e d n o b a r w n y c h ,
I s t v a n : Matyó szurhimzesek.
tzw. «matyó».
g) P a l o t a y
Budapest.
17 i l u s t r .
G e r t r u d : Oszman-tórók e l e m e k
zesben — Les e l e m e n t s
(Hafty
kolorowych),
a magyar h i m -
t u r c s - o t t o m a n s des b r o d e r i e s h o n -
c h a w ę g i e r s k i e g o : a) B a j k i l u d u w ę g i e r s k i e g o w y d a ł I l l y e s
groises).
G y u l a es O r t u t a y G y u l a : M a g y a r
t a c h . B u d a p e s t 1940. B i b l i o t h e c a H u m a n i t a t i s H i s t o r i c a , str.
parasztmesek.
(Ilustracje
B u d a y G y ó r g y . B u d a p e s t , F r a n k l i n T a r s u l a t , str. 170). b) O r
tutay Gyula: Mesel
а пёр ( B a j k i l u d o w e . N e m z e t i
Konyv-
tar. B u d a p e s t 1940, str. 32). c) O r t u t a y G y u l a , B u d a y G y ó r g y :
S z e k e l y n e p b a l l a d a k . ( S e k l e r s k i e b a l l a d y l u d o w e . Budapest,
str. 312. Po p o l s k u w przekładzie J a n a K o t a = A d a m B a h
daja).
145, t a b l . I ) .
podstawowe
prace
ukazały się z
dziedziny
elementy
w
węgierskich
haf
h) C z a k o E l e m e r es G y ó r g y i K a l m a n : A m a -
g y a r o s izlśs. (Smak węgierski. Budapest. E g y e t e m i
Nyomda,
str. 220). i) C s o r b a T i b o r : A hałas c s i p k e m u l t j a - j o v o j e . ( K o
r o n k i z K i s k u n h a l a s . K i s k u n h a l s 1933, str. 46).
4. Z w y c z a j e
cych
2. N a j b a r d z i e j
Turecko-osmańskie
opracowań:
i
obyczaje
są p r z e d m i o t e m
a) B a l i n t S a n d o r :
Az
następują
esztendó
neprajza
( Z w y c z a j e l u d o w e w c z t e r e c h p o r a c h r o k u . Budapest. M a
e t n o g r a f i i : a) O r t u t a y G y u l a : K i s m a g y a r n e p r a j z (Mała
g y a r Szemle Tarsasag, str. 78). b) V i s k y K a r o l y : H u n g a r i a n
e t n o g r a f i a węgierska. E g y e t e m i
dances (Tańce węgierskie. B u d a p e s t 1937, s t r . 194). c) V o l l y
N y o m d a . Budapest. I I w y
d a n i e 1947, str. 208. b) O r t u t a y G y u l a : M a g y a r
(Ludoznawstwo
węgierskie. Budapest. M a g y a r
nepismeret
I s t v a n : Nepi j a t e k o k ( Z a b a w y l u d o w e , I — I I I tomów. B u d a
Szemle T a r -
pest 1941. E g y e t e m i N y o m d a , s t r , 67, 87, 70. T o m I z a w i e r a :
sasag. 1937, str. 80). c) C z a k o E l e m e r : A m a g y a r s a g
I—IV
(Etnografia
Egyetemi
p o w i n s z o w a n i a , z w y c z a j e n a św. Błażeja i G r z e g o r z a , W i e l
k a n o c , Z i e l o n e Święta. T o m I I : z w y c z a j e w o k r e s i e Bożego
T o m I i I I z a w i e r a przedmiotową etnografię W ę g i e r , str. 878,
N a r o d z e n i a , T r z e c h Króli, jasełka. T o m . I I I : b a l l a d y , dożynki,
tom I I I i I V zawiera
duchową etnografię W ę g i e r , str. 976).
prząśniczki.
Jest t o p o d s t a w o w a
i źródłowa p r a c a o e t n o g r a f i i W ę g i e r ,
5. N a j w i ę k s z e z a i n t e r e s o w a n i e budzą s t r o j e l u d o w e , d l a t e g o
i l u s t r o w a n a i podająca
Nyomda.
neprajza
Budapest.
bogato
Węgier.
całą literaturę
poszczegól
n y c h zagadnień.
3. Z poszczególnych działów s z t u k i
ludowej
ukazały się
tę dziedzinę s t a r a n o
językach
obcych:
a) V i s k y K a r o l y : H u n g a r i a n peasant customs. (Stroje
się
wydać
też
w
ludowe
węgierskie. Budapest. D r . G. V a j n a . 1937, str. 187, 32 i l u s t r a
następujące o p r a c o w a n i a : a) A n d r & s s y - K u r t a J a n o s : A m a
cje), b) K a r o l y i F. A l e k s a n d e r : H u n g a r i a n pageant, ( L u d wę
gyar
g i e r s k i . Budapest. D r . V a j n a . S t r . 113). c) M i k l ó s E.: P i t u r e s -
пёр szobraszata
I . (Ludowa
rzeźba
węgierska. A B C .
Budapest 1944, str. 68, t a b l . L X X V I ) , b) D o m a n o v s z k y
A
B a l a t o n k o r n y e k nepmiiveszete.
Gyórgy:
(Sztuka l u d o w a n a d Ba
q u e H u n g a r y . (Malowniczość W ę g i e r . B u d a p e s t , C s e r e p f a l v i ,
:1934, str. 160).
MARIA
NYIRY
63
I
GŁÓWNE OPRACOWANIA
Umeni
Praha 1938. Dzieło z b i o r o w e
na Slovensku,
c o n e sztuce
słowackiej. O s o b n e
S Z T U K I L U D O W E J SŁOWACKIEJ
poświę
ustępy poświęcone
Sochan Р.,
są
sztuce l u d o w e j pióra A . V a c l a v i k a .
V y d r a Josef, L i d o v e
Czeska
gato
stavitelstvi
K a v u l j a k A., Starobyle
wackiej
sztuki ludowej. Obejmuje
drevene
kostoly
G u n t h e r o v a - M a y e r o v a E., Dejiny
nie tylko budownic
Oravy.
tok
a supis
Sbornik Slovenskeho
t w o , ale i urządzenie wnętrz, sztukę dekoracyjną, rzeźbę
XXXVI,
ludową etc. Z a o p a t r z o n a
i o zabytkach sztuki ludowej.
V a c l a v i k A., Tradicie
grafia,
i
w
bibliografię.
drevorezby.
ludovej
obejmująca
zasadniczo
z d o b i e n i a ornamentyką m a g l o w n i c
chodząca
teorii
znacznie
Obszerna
zagadnienie
słowackiego o r n a m e n t u
V a c l a v i k A., Slovenske
mono
się objąć
całość
ludowego.
1937. T e g o ż a u t o r a równie
police,
s u m i e n n a p r a c a o o r n a m e n t a c h n a słowackich l a s k a c h .
D r o p p a V I . , Slovenski]
1938. O słowackim s t r o j u l u
cyklus,
XVIII
k i m i czeskim drzeworycie
Guntherova-Mayerova
a XIX
O słowac
stoleti.
Monografia
ceramika.
Medvecky
Sbornik Slov.
X X I I . O t e c h n i c e znaczenia
carzy
K a r o l , Detva.
Monografia
V a c l a v i k A., P o d u n a j s k d dedina,
w s i odznaczającej
Spolećnosti
się
1925. M o n o g r a f i a w s i C h o r -
vacky
Grob
nad Dunajem, z uwydatnieniem sztuki l u
dowej
b. rozwiniętej w tej w s i .
Hala J . , Podfafranskd
dedina,
1931. O w s i W a ż e c p o d Ta
też materiały
do
sztuki ludowej.
dibanka-
Muzealnej
wyszy-
s i l n i e rozwiniętą sztuką ludową.
trami, z licznymi rysunkami, zawiera
L a n d s f e l d H . , O f e c h n i k e z n a c k o v a m a slovenskych
a hrnciarov.
Słowackie h a f t y i
Slovenske
Tatry — Kraj a lid, 1931. W a r t y k u l e o l u d z i e p o d
T a t r a m i pisze S t r a n s k a o sztuce l u d o w e j .
słowackiej c e r a m i k i .
rov
vysivicy.
Jest
Prażak V . , Talianske
ornamenty
v slovenskej
lud, v y s i v k e ,
1940. O w p ł y w a c h włoskich na w y s z y c i a l u d o w e sło
wackie.
ludowym.
A., Slovenska
pamiaMuzeum,
wanki.
dowym.
Dusa Ferd., ZJdovy dfevoryt
vytvdrnych
Narodniho
V I I 1941/43. Pamiątki a r t y s t y c z n e O r a w y .
Prażak V . , SfovensJte
rzeźbienia
i k i j a n e k , ale w y
szerzej i starająca
Sbor. M u z .
v Orave.
1935. O d r e w n i a n y c h kościółkach
w i e j s k i c h na O r a w i e .
p r a c a o słowackim b u d o w n i c t w i e l u d o w y m , b o
o b f i t y materiał d o sło
Cas. M u z . S l o v . Spo-
na Slovensku,
Slov. Spolećn. X X I X ,
P r a h a 1925.
na Slovensku,
i l u s t r o w a n a i zawierająca
O obrusach
lećn. X X V I , 1935. O o b r u s a c h .
G u n t h e r o v a - M a y e r o v a A., Slovenske
s w y c h w y r o b ó w prze;: g a r n
ludove
sośky
(Słowac
k i e rzeźby l u d o w e ) . B r a t i s l a v a 1944.
słowackich.
JAN
REYCHMAN
TV AR
T V A R . 1948, n r 1, 2 — 3 , 4, 5—6. O d początku 1948 w y c h o d z i
wreszcie
w Pradze C z e s k i e j
tura nowoczesna
«Tvar»
o r g a n «Centrali L u d o w e j
i Ar
n u m e r 5—6 z a w i e r a rozważania V . Boućka
«Kul-
— s z t u k a l u d o w a » oraz artykuł J . H o k o -
t y s t y c z n e j W y t w ó r c z o ś c i * . Jest t o b o g a t o i l u s t r o w a n y , sta
vej
rannie, na k r e d o w y m papierze
miesięcznik p o
«Tvar»
ze
piękna w życiu p o w s z e d n i m , z estetyką wnętrz, p r z e d m i o
święcony zasadniczo
wydawany
sztukom stosowanym
uwzględnieniem l u d o w e j
szczególnym
twórczości a r t y s t y c z n e j .
Oczywi
« N i e z n a n y u r o k l u d o w y c h spinek».
tów
wymi
źródło n o w y c h
piękna
zagadnienie
codziennego
ście s z t u k a l u d o w a uwzględniana j e s t przede w s z y s t k i m j a k o
motywów
łączy
sztuki
użytku, z
ludowej
nasycaniem
z
zagadnieniem
motywami
z d o b n i c t w a , d e k o r a c y j , bibelotów, b a n a w e t
ludo
i stro
wytwórczości
artystycz
j ó w i całego o t o c z e n i a człowieka. F o r m a zewnętrzna czaso
n e j , ale t y m n i e m n i e j cały szereg artykułów
czasopisma
p i s m a , j e g o artykuły n a t e m a t y s z t u k i l u d o w e j , l u b o głów
uwzględnia n a j r o z m a i t s z e j e j z a g a d n i e n i a . N u m e r 1 z a w i e r a
nie
m . i n . artykuł p r o f e s o r a
Ludową»,
uniw. A. Vaclavika «Na
margine
sie u w a g o l u d o w e j twórczości)) oraz J . K o v a ć i k o v e j - H o r o vej
«Garncarstwo s ł o w a c k i e » . W
numerze 2 m a m y
artykuł
E. M a r k o v e j « S ł o w a c k i e k o r o n k i l u d o w e » . N u m e r 4 z a w i e r a
artykuł H o l l e c z y o v e j
« О słowackiej w y s z y w a n c e
p o d względem
przypominają
dążeń
«Polską
do estetyzacji
L I S T Y , dwumiesięcznik poświęcony k u l t u r z e t a
Sztukę
życia p i
smo p r z y p o m i n a d a w n e « A r k a d y » . W każdym razie j e s t t o
c i e k a w e czasopismo, g o d n e poświęcenia m u u nas s p e c j a l n e j
uwagi.
ludowej»,
TANECNI
TANECNI
opisowo-sprawozdawcze
J . Я.
LISTY
s t y c z n y c h tańców n a Słowaczyźnie; S. K u k u d o v : K i l k a u w a g
n e c z n e j , w y c h o d z i o d 1947 r o k u w Pradze, p o d redakcją J a n a
0 bułgarskim tańcu l u d o w y m ; H . R a j c h e r t o v a : K i l k a
R e y a , nakładem A t h o s u . D o t y c h c z a s
dziesięć
dotyczących t e o r i i tańca l u d o w e g o ; M . Żdimal: L u d o w y t a
numerów w s i e d m i u zeszytach. Czasopismo o b e j m u j e
wszel
niec w l u d o w e j d e m o k r a c j i ; T . Z y g l e r : P o l s k i e tańce l u d o w e
k i e zagadnienia z zakresu sztuki tanecznej i zawiera
dużo
1 i c h b a d a n i e ; S. H a j d u k o v a : Ś p i e w y i tańce z W i e l k i e j K u -
interesującego i w a r t o ś c i o w e g o materiału z d z i e d z i n y tańca
b r y koło T r e n c z y n a ; M . S o u k u p o v a : T a n i e c l u d o w y w e F r a n
ludowego
c j i — i szereg i n n y c h .
różnych narodów.
szczegółowiej
wego
omówić
wymienię
ukazało się
N i e mogąc
artykułów
z braku
miejsca
dotyczących tańca l u d o
przykładowo kilkanaście
tytułów:
uwag
Czasopismo
j e s t b o g a t o i l u s t r o w a n e w tekście i wkładkami
na papierze
k r e d o w y m oraz przykładami m u z y c z n y m i . Po
J . M o j s i e j e w : Tańce narodów ZSSR; E. K u r y ł o : P o l s k i e tańce
ziomem
l u d o w e ; J . Sarseova i L. H y n k o v a : N i e z n a n e s k a r b y (o tań
n i e l i c z n y c h zresztą czasopism
c a c h macedońskich); J . R e y : K u l t u r a tańca w J a p o n i i ; F. G.
c y c h w k r a j a c h E u r o p y z a c h o d n i e j . Jest to niewątpliwą za
de R o d e : O f o l k l o r z e f r a n c u s k i m ( t a n e c z n y m ) ; M . A . D y m i -
sługą r e d a k t o r a p r o f . J a n a R e y a ,
c h o v a : N a g r a n i c y Strażnic a Rożnowa (o f o l k l o r z e
a u t o r a szeregu c e n n y c h p r a c i k i e r o w n i k a wydziału tanecz
nym
Czechosłowacji); A . M a n d e l o v a :
spół tańca n a r o d o w e g o ;
64
tanecz
Czechosłowacki
ze
E. H o l e ć y : O wartościach f o l k l o r y
s w o i m i wszechstronnością przewyższa
z z a k r e s u tańca,
wybitnego
większość,
wychodzą
choreologa,
nego w K o n s e r w a t o r i u m p r a s k i m .
Г. Z.