83e49911a814b6a4cbc3ab4a9a3c8b3a.pdf
Media
Part of Globalizacja w "czwartym świecie" a nowe ruchy tubylcze/ LUD 2010 t.94
- extracted text
-
Lud, t. 94, 2010
ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza
Poznań
GLO BA LIZA CJA W „CZW ARTYM ŚW IECIE”
A N O W E RU CH Y TU BYLCZE
Uwagi wstępne
Od czasu zwrócenia większej uwagi na procesy globalizacji, tematyka ta
stała się niezwykle popularnym obszarem refleksji naukowej, angażując niemal
wszystkie dyscypliny społeczne i humanistyczne, w tym oczywiście także an
tropologię kulturową1. Każda z nich koncentrowała się na nieco innym aspekcie
globalizacji, starając się jednocześnie uchwycić to „nowe” zjawisko w całej jego
złożoności. Ze względów oczywistych antropologia (etnologia) skupiała uwagę
na aspektach kulturowych, starając się poznać skutki niespotykanego dotychczas
przepływu idei, kapitału, towarów i ludzi oraz uchwycić i zinterpretować kon
sekwencje tworzenia się globalnych sieci wymiany informacji, podejmowania
skoordynowanych działań i aktywnego uczestnictwa ludzi zarówno na rzecz
spraw lokalnych, jak i globalnych (Appadurai 2005; Boli, Lechner 2001; Han
nerz 2006).
Niezależnie od tego, w jaki sposób interpretować będziemy globalizację i jak
będziemy j ą oceniać, jeśli chodzi o jej skutki, nie ulega wątpliwości, iż procesy
charakterystyczne dla tego „megazjawiska” w sposób istotny zmieniają społe
czeństwa i kultury, gdziekolwiek by one się znajdowały. Jednocześnie zmiany
te powodują, że poddane im podmioty oddziaływają zwrotnie na przebieg i cha
rakter dalszego biegu globalnych transformacji. Te wyzwania i sytuacje skłaniają
społeczeństwa i kultury do szybkiego przystosowania się do nowo powstałych
warunków, do poszukiwań swego miejsca w nowym układzie, wreszcie do wy
1Autor od lat prowadzi badania nad współczesną kondycją ludów tubylczych w Ameryce Łaciń
skiej, szczególnie w rejonie państw andyjskich. Stąd też refleksje, obserwacje i uogólnienia zawarte
w tym artykule, choć dotykają problematyki ludności rdzennej całego globu, z pewnością są mocno
przesycone autorskim doświadczeniem antropologicznym wynikającym z oglądu nowych ruchów tu
bylczych głównie z perspektywy latynoamerykańskiej.
26
Aleksander Posem-Zieliński
pracowania odpowiedniej strategii przeżycia (zachowania tożsamości) w globalizującym się świecie. Tak więc rzec można, iż kultury i społeczeństwa sązarówno
podmiotem, jak i przedmiotem globalizacji, są jednocześnie poddawane globali
zacji, jak i uczestniczą aktywnie w tym procesie, głównie poprzez glokalizacyjne
innowacje (Sassen 2007; Bauman 2000; Keamey 1995; Appadurai 2001).
Procesy globalizacji są analizowane najczęściej z perspektywy gospodarczej,
kiedy to zwraca się uwagę na powstawanie „światowego rynku” sprzyjające
go szybkim przepływom kapitału, towarów, pracowników, usług i technologii
(Gawrycki, red., 2006; Mojsiewicz 1998; Friedman 2001). Tym zjawiskom
ekonomicznym towarzyszy globalizacja w sferze społecznej (de Sousa Santos
2002). Powoduje ona powstawanie nowych form i struktur organizowania się
ludzi zarówno w przestrzeni prywatnej, obywatelskiej, jak i międzynarodowej,
a to przede wszystkim dzięki wykorzystaniu elektronicznych środków przekazu
umożliwiających powstawanie „społeczeństw sieci” (Castells 2008). Wreszcie
trzeci istotny wymiar globalizacji to z pewnością szybkie rozprzestrzenianie się
nowych idei, rozwiązań, pomysłów i wartości, które sprawiają, iż w sferze po
lityki, prawa, sztuki, filozofii, nauki, religii i etyki wzory pretendujące do uni
wersalnych zderzają się z odmiennymi rozwiązaniami i tradycjami, prowokując
często kontuzję, napięcia i konflikty, ale także przyczyniając się do polepszenia
kondycji ludzkiej (prawa człowieka, ekologia, demokracja) (Scholte 2006; Rosas
Mantecon 1993). Te dwa ostatnie aspekty procesów globalizacyjnych, a więc po
wstawanie światowego społeczeństwa sieci oraz światowej kultury popularnej, są
często określane w literaturze fachowej (hispanojęzycznej i francuskojęzycznej)
mianem mundializacji (mondializacji) (Bueno 2002). Czyni się tak po to, aby
odróżnić zjawiska zachodzące w skali globalnej w sferze społecznej i kulturowej
od globalizacji wąsko pojmowanej (ekonomicznej) i łączonej często w dyskursie
ideologicznym z krytykowanym nurtem gospodarczego neoliberalizmu.
Od kolonializmu do trzeciej fazy globalizacji
W dotychczasowych studiach nad globalizacją, a w zasadzie nad jej źród
łami i drogami ekspansji, zauważalne są dwa podstawowe podejścia. Pierwsze
z nich wychodzi od tradycji „ewolucjonistycznej”, zwracając uwagę na odległe
w czasie korzenie globalizacji, z których to stopniowo, drogą poszerzania, eks
pansji, wyłaniać się zaczął światowy system powiązań gospodarczych, kulturo
wych i społecznych. Druga interpretacja podkreśla absolutną wyjątkowość dzi
siejszej globalizacji, nie szuka jej antecedensów w przeszłości, lecz koncentruje
się na podkreśleniu jej całkowicie nowej jakościowo specyfiki, jej rewolucyjnej
roli w transformacji rzeczywistości, współtworzącej now ą erę dziejów ludzko
ści (Robertson 1990). W istocie rzeczy te dwie pozornie sprzeczne interpretacje
m ogą być komplementarne, łącząc podejście odwołujące się do historii z tym,
Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze
27
które oparte jest na analizach współczesnych unikatowych kontekstów. Otóż do
ciekania historyczne, poszukujące w przeszłości wczesnych, stopniowo coraz
silniejszych i falowo rozprzestrzeniających się faz globalizacji, doskonale wy
jaśniają nam trajektorię drogi prowadzącej ku częściowemu zanikowi tradycyj
nych barier gospodarczych, kulturowych i społecznych, którego konsekwencją
jest dzisiejszy, jakościowo całkowicie odmienny światowy system przepływów,
powiązań i współzależności.
Dziejopisarze globalizacji wyróżniają w tym narastającym procesie trzy pod
stawowe fazy, dostrzegając zaczątki tego procesu w dobie wielkich odkryć geo
graficznych, które rozpoczęły proces kulturowego, politycznego i gospodarczego
scalania dotychczas odizolowanych od siebie kontynentów. To „spotkanie” tak
odmiennych światów zapoczątkowało pierwszy etap globalizacji zwany „kolo
nialnym”, ze względu na jego charakter oparty na europejskim podboju, pod
porządkowaniu, eksploatacji i ideologicznej dominacji. Etap ten rozpoczął się
w XV i trwał nieprzerwanie do połowy XX wieku, choć na terenie obu Ameryk
zakończył się już na przełomie XVIII i XIX wieku, dzięki kontynentalnemu pro
cesowi wyzwalania się zamorskich terytoriów Anglii, Francji, Hiszpanii i Portu
galii z okowów kolonialnej kontroli. W trakcie tej fazy na niespotykaną wcześ
niej skalę przepływały przez oceany towary, płody rolne i szlachetne kruszce; ze
wschodu na zachód dokonywał się wielki transfer ludzi (niewolników z Afryki
i osadników z Europy), na nowych, zintegrowanych ze Starym Światem lądach
powstawały nowego typu synkretyczne społeczeństwa o mieszanym składzie ra
sowym; europejskie języki, takie jak hiszpański, portugalski, angielski czy fran
cuski stawały się środkami interkulturowej komunikacji; jednocześnie na koloni
zowanych terenach, w innych cywilizacyjnych kontekstach upowszechniały się
europejskie wzorce społeczne, polityczne, prawne, kulturowe i religijne. Istotą
tej wczesnej globalizacji było jednak nie tylko powstanie europejskiej ekumeny
kolonialnej w zamorskich terytoriach, ale także zainicjowanie światowego syste
mu wzajemnych zależności łączących odległe, peryferyjne obszary i zamieszkałą
tam ludność z terenami metropolii. Działały one w taki sposób, iż skutki poli
tycznych czy ekonomicznych zawirowań w Starym Świecie szybko przenosiły
się na tereny kolonii, dotykając tam nawet mieszkańców nie mających pojęcia
o istnieniu Europy; z drugiej zaś strony eksploatacja bogactw naturalnych i lud
ności rdzennej na podbijanych obszarach w znaczący sposób oddziaływała na
gospodarkę europejską, to j ą wzmacniając, to znów wydatnie osłabiając (Waller
stein 2007).
Druga faza globalizacji przypadła na okres dekolonizacji i lata postkolonialnej budowy państw peryferyjnych, nazwanych w epoce zimnej wojny trzecim
światem, a następnie określanych eufemistycznie mianem państw „rozwijających
się”. W sensie chronologicznym, faza ta przypadła na drugą połowę XX wie
ku, choć na kontynencie amerykańskim została zapoczątkowana niemal sto lat
wcześniej. W tym okresie zaczęły się kształtować prawdziwie światowe rynki
28
Aleksander Posem-Zieliński
korzystające ze zniesienia wcześniejszych kolonialnych monopoli, na niespo
tykaną dotychczas skalę ujawniły swoją siłę m chy migracyjne, w tym także te
0 transkontynentalnym charakterze. Europejskie i północnoamerykańskie wzory
kulturowe rozpoczęły na dobre swą ekspansję poprzez powstające kanały upo
wszechniania treści kultury popularnej, a obszary postkolonialne stały się tere
nem ostrej politycznej, ideologicznej i militarnej rywalizacji świata agresywnego
komunizmu i „cywilizacji Zachodu”. Jednocześnie zaczęły się upowszechniać
uniwersalne idee poszanowania różnorodności kultur, respektowania praw czło
wieka i obywatela, uznania statusu grup tubylczych i mniejszościowych.
W fazę trzecią - współczesnej globalizacji - weszliśmy w ostatniej dekadzie
XX stulecia, a więc w okresie popularności ideologii i praktyki neoliberalnej,
ogromnej ekspansji międzynarodowych korporacji, rozpadu dwubiegunowego
świata i likwidacji zimno wojennych barier, transnarodowych przepływów siły
roboczej, coraz większego oddziaływania tożsamych wzorów kultury na świa
domość i obyczaje mieszkańców wszystkich krajów naszej planety, a przede
wszystkim rewolucji internetowej umożliwiającej globalną komunikację i szyb
ki transfer danych na niespotykaną dotychczas skalę. Nie ulega wątpliwości, że
globalizacja w XXI wieku osiągnęła rozmiar, intensywność i jakość nieporów
nywalną z jej wcześniejszymi fazami (Robbins 2006). Skutki tak zapoczątkowa
nych procesów jednych przerażają, gdyż czują się zagrożeni w swej tożsamości
1 egzystencji, innych skłaniają do organizowania akcji obywatelskiego protestu
(antyglobaliści) lub poszukiwania alternatywnej drogi światowego rozwoju (alterglobaliści); są wreszcie i tacy, którzy w globalizacyjnych tendencjach widzą
szansę na budowę nowego (być może lepszego) typu społeczeństwa (Domosławski 2002; Steger 2005).
Procesy charakterystyczne dla globalizacji obejmują dziś wszystkie kraje,
społeczeństwa, wspólnoty i kultury, docierając do najbardziej odległych i pozor
nie izolowanych obszarów. Impulsy te rozprzestrzeniają się głównie od nowych
centrów władzy/dominacji/ekspansji ku rejonom peryferyjnym i coraz bardziej
marginalnym, oddziałując tam na lokalne obyczaje, porządki społeczne i kul
turowe nawyki. Wpływom tym poddani są zarówno mieszkańcy tak zwanego
pierwszego świata, to jest krajów zachodniej (euroamerykańskiej) demokracji,
wraz ze znajdującymi się obecnie w tym samym kręgu cywilizacyjnym państwa
mi byłego obozu komunistycznego, jak i ludność obszarów postkolonialnych,
znajdujących się na drodze „rozwoju”, zajmująca terytoria określane mianem
„trzeciego świata”. Globalizacja dociera dziś także, i to coraz intensywniej, na
tereny definiowane najczęściej jako „czwarty świat”. Tym terminem, metafo
rycznie podkreślającym peryferyjność szczególnego rodzaju, określa się obecnie
obszary zamieszkiwane nadal przez ludy tubylcze, a więc przez te etniczne grupy
mniejszościowe, które zachowały swą autochtoniczną tożsamość oraz część swe
go pierwotnie zajmowanego terytorium, mimo iż ziemie przez nich zajmowane
były poddane długotrwałej kolonialnej dominacji i osadniczej ekspansji.
Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze
29
Czwarty świat jako wspólnota ludów tubylczych
Ze względu na tradycje badań antropologicznych, skupionych już od początku
tej dyscypliny na obserwacji ludów „pierwotnych”, „egzotycznych”, „plemien
nych”, kulturowo odmiennych od mieszkańców Europy, studia nad grupami tubyl
czymi leżą i dziś w centrum jej zainteresowań. Jednakowoż w znacznie mniejszej
mierze badacze interesują się obecnie problematyką „tradycyjnego” dziedzictwa
kulturowego tych grup, koncentrując się na tych aspektach, które wynikają z bieżą
cej kondycji ludów tubylczych, ich starań na rzecz przetrwania i wysiłków, aby za
chować zagrożoną tożsamość. Procesy globalizacyjne obejmują w ostatnich latach
z coraz większą intensywnością również świat ludów autochtonicznych, kreując
całkowicie nową dla nich sytuację. Z jednej strony, globalizacja jest dla nich nie
wątpliwie wielkim zagrożeniem, ze względu na niebezpieczeństwo dalszej utraty
rdzennych terenów, ich degradację ekologiczną oraz przyspieszoną akulturację,
z drugiej natomiast, włączenie ludów tubylczych w światowy system norm praw
nych, wymiany informacji, pomocy międzynarodowej (rozwojowej) oraz wymiany
doświadczeń sprawia, iż ich kondycja egzystencjalna, jak i status etniczny ulegają
poprawie (de Sousa Santos 2001). Właśnie te ambiwalentne problemy związane
z globalizacyjnymi oddziaływaniami na ludy tubylcze są jednym z głównych tema
tów antropologicznych badań zorientowanych na studia nad grupami autochtonicz
nymi. W tych dociekaniach wspomagają antropologów prawnicy interesujący się
kwestiami aplikacji nowych rozwiązań ustawodawczych do różnych tubylczych
kontekstów kulturowych oraz (etno)politologowie zajmujący się monitorowaniem
relacji między autochtonicznymi wspólnotami, organizacjami i przywódcami a lo
kalną administracją i władzami państwowymi (Varese, ed„ 1996).
Wszystkie te problemy dotykające ludy tubylcze m ają dość jednorodny cha
rakter, i to mimo występowania owych wspólnot na niemal wszystkich kontynen
tach, nie wyłączając Europy. Spotykamy je przecież także w zachodnim, a więc
„pierwszym” świecie (np. Saami w Skandynawii, Indianie w Kanadzie i USA,
Inuici w należącej do Danii Grenlandii) oraz na terenach postsowieckich (małe
ludy północnej, przeduralskiej części Rosji oraz etnosy żyjące na Syberii). Obec
ne są one na wielu refugialnych obszarach azjatyckich, jak choćby w Indiach,
Chinach, Wietnamie, na Filipinach, w Indonezji, a także w Afryce (Berberowie,
Hotentoci, Pigmeje), gdzie ludy te żyją na marginesie i pod dominacją wielkich
narodów i grup etnicznych. Najwięcej jednak ludów tubylczych spotykamy na
terenach Ameryki Łacińskiej, od Meksyku aż po Chile (Indianie), w Australii
(Aborygeni), Nowej Zelandii (Maorysi), Nowej Gwinei (Papuasi) oraz na wy
spach i archipelagach Oceanu Spokojnego (Mikronezyjczycy, Melanezyjczycy
i Polinezyjczycy) {El Mundo... 2000).
Jak z tego niezwykle skrótowego przeglądu geografii ludów tubylczych wy
nika, są one bardzo rozproszone po całym globie, a ponadto w państwach ich
30
Aleksander Posem-Zieliński
obecnego zamieszkiwania również nie żyją w zwartych skupiskach, tworząc au
tochtoniczne wspólnoty często od siebie oddalone i rządzące się odmiennymi
prawami. Można zatem rzec, iż świat współczesnych ludów tubylczych, czyli
tak zwany czwarty świat, to w gruncie rzeczy coś na kształt wysp i archipe
lagów porozrzucanych po wszystkich kontynentach, tworzących jednak wespół
rozczłonkowaną, ale typologicznie jednorodną przestrzeń, zamieszkałą przez
ludność o zbliżonym statusie prawnym, pozwalającym traktować j ą jako jedną
kategorię. Ten zespół tubylczych archipelagów, ze względu na swoją kolonialną
przeszłość i współczesne globalizacyjne oddziaływania, staje się dziś światem
o obiektywnie odrębnych cechach, którego większość problemów (etnicznych,
politycznych, społecznych, gospodarczych i ekologicznych) wymagających szyb
kiego rozwiązania ma podobny charakter. To właśnie te elementy współtworzą
rzeczywistość „czwartego świata” i potencjalnie nadają ludom tubylczym status
wspólnot etnicznych posiadających prawo do szczególnych uprawnień, specjal
nego traktowania i wyjątkowej ochrony. Z drugiej jednak strony, mieszkańcy tych
tubylczych archipelagów, przede wszystkim dzięki procesom globalizacyjnym,
stali się również, w sensie subiektywnym, „czwartoświatową” wspólnotą auto
chtonów, świadomą podobieństwa swych losów, odczuwającą zbliżone zagroże
nia swojej egzystencji i posiadającą niemal tożsame interesy. Dzięki globalnym
systemom wymiany informacji, dzielenia się doświadczeniami i upowszechnia
nia ważnych idei, archipelagi ludów tubylczych zostały połączone aktywną siecią
wzajemnych kontaktów, w wyniku których uformowała się (choć nadal in statu
nascendi) specyficzna „czwartoświatowa” świadomość, a wraz z nią także glo
balna tubylcza ideologia, będąca istotnym orężem tych grup w ich walce o prze
trwanie, emancypację i rewindykację utraconych dóbr.
Ta zbiorowa tożsamość i solidarność ideologiczna ludów tubylczych, obok
fundamentu negatywnych, (endo)kolonialnych doświadczeń w kontaktach ze
światem zewnętrznym, opiera się także na rodzimych koncepcjach światopoglą
dowych, mocno odróżniających się od europejskich wzorców „racjonalności”. Jej
elementami najbardziej powszechnymi, to jest występującymi w wielu konteks
tach kulturowych, są - po pierwsze, silny komunalizm objawiający się poprzez
kolektywną kontrolę wspólnoty nad zajmowanym i eksploatowanym obszarem
należącym nie tylko do żyjących, ale również do przodków oraz do tych pokoleń,
które narodzą się w przyszłości. Po drugie, bardzo mocny holizm światopoglą
dowy, polegający na respektowaniu rodzimej kosmowizji, to jest takiego oglądu
świata, w którym nie ma miejsca na oddzielność sfer sakralnych i świeckich,
dotyczących człowieka i świata przyrody, żywych i zmarłych, a tożsamość grupy
czerpie swą siłę ze związków z sakralizowanym terenem wspólnoty. Wreszcie,
po trzecie - jest to odmienny (od europejskiego) układ lokalnych autorytetów,
podejmowania ważnych decyzji (zwykle drogąkonsensualną) i zasad prawa oby
czajowego, którego przestrzeganie zapewnia grupie spoistość i czyni j ą odpor
n ą na bodźce zewnętrzne. Wydawać by się mogło, iż wymienione wyżej zasady
Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze
31
dawno już odeszły w niebyt lub straciły swą siłę oddziaływania w sytuacji, gdy
grupy tubylcze od dawna żyją w stałym i bezpośrednim kontakcie ze światem do
minującym, respektującym odmienne pryncypia. Bardzo często okazuje się jed
nak, iż akulturacyjne pozory upodobniające tubylców do przedstawicieli „głów
nego nurtu” w sytuacjach konfliktów, negocjacji, debat, podejmowania decyzji,
są tylko zewnętrznym sztafażem „cywilizacyjnym”, pod którym nadal obecne
są rodzime idiosynkrazje. Są one zwykle jednym z powodów poważnych spięć,
nieporozumień i kontradykcji powstających między grupami tubylczymi a przed
stawicielami lokalnej administracji, agendami pomocowymi, organami władzy
państwowej i przedsiębiorstwami. Argumenty tubylców wyprowadzone z ich
kosmowizji zderzają się wówczas nieuchronnie z „racjonalnością” okcydentalną
wywodzącą się z całkiem innej tradycji intelektualnej (Posem-Zieliński 2004).
Podstawy koncepcji „czwartego świata”, świata ludów tubylczych, zbudowa
ne zostały na pięciu kontekstach charakteryzujących razem tę kategorię etnicz
nych wspólnot. Pierwszy z nich to kontekst historyczny, odwołujący się do dzie
jów kolonializmu jako do tego okresu i ustroju, który w istocie doprowadził do
powstania „ludów tubylczych” jako ofiar podboju zamorskich terytoriów, a dziś
żywych świadków tamtych smutnych czasów. Drugi istotny czynnik to kontekst
etnopolityczny, odpowiedzialny za marginalizację rdzennych ludów (zarówno
społeczną, ekonomiczną, jak i terytorialną), dokonywaną przez państwa i spo
łeczeństwa powstałe na obszarach ich pierwotnego zamieszkiwania (Warren,
Jackson 2002; Posem-Zieliński 2009). Trzeci kontekst jest związany z rozwojem
gospodarczym realizowanym w ramach ekspansji wielkich korporacji, budowy
nowej infrastruktury, programów osadnictwa we wnętrzu kraju i innymi podob
nymi przedsięwzięciami, z reguły sprzecznymi z żywotnymi interesami ludności
rdzennej i prowadzącymi do jej wypierania z zajmowanych przez nią dotych
czas terenów. Czwarty kontekst ma charakter kulturowy i wiąże się z domina
cją (przemocą) społeczeństwa większościowego, które poprzez swe instytucje
edukacyjne, religijne, komunikacyjne prowadzi do akulturacji tubylczych grup,
a w dalszej perspektywie do ich dekulturacji. Wreszcie, ostatni istotny kontekst
dotyczy kwestii ideologicznych i jest zazwyczaj związany z działaniami na rzecz
„integracji” ludności tubylczej, to jest większego włączenia jej do „głównego
nurtu” (czyli dominującego społeczeństwa narodowego), co niezależnie od in
tencji musi stopniowo prowadzić ku asymilacji, deetnizacji, przyspieszając tym
samym utratę tożsamości. Odpowiedzią ludów tubylczych na ten szczególny ze
spół wyjątkowo niekorzystnych uwarunkowań i czynników jest dziś ruch etnicz
nego odrodzenia i emancypacji, wypracowujący wspólne postulaty mające na
celu przezwyciężenie dotychczasowych warunków życia i stworzenie nowych
zasad i ram organizacyjno-prawnych, umożliwiających rdzennym wspólnotom
ich dalszą egzystencję na zasadach przez nich ustalonych i zaakceptowanych.
Tak więc, z jednej strony mamy do czynienia z typologiczną kategorią „czwar
tego świata” ustanowioną przez badaczy, prawników i polityków, a więc niejako
32
Aleksander Posem-Zieliński
z zewnątrz tego obszaru, z drugiej natomiast strony, spotykamy się z fenomenem
tubylczego zespołu podobnych dążeń i zbieżnych interesów jako specyficznej
formy subiektywnej świadomości zbiorowej (obecnej co najmniej u aktywistów),
współtworzącej światową, pantubylczą wspólnotę i wypracowującej razem zbiór
istotnych dla niej haseł i postulatów, który można by określić mianem ideologii
tubylczości. Ta światowa wspólnota losów, statusu i dążeń odzwierciedlać się
ma także w przyjmowanych oficjalnie i aprobowanych powszechnie nazwach
tej kategorii grup etnicznych. Otóż w międzynarodowej nomenklaturze prawnej
przyjęło się używać na oznaczenie grup autochtonicznych postkolonialnego po
chodzenia jednolitego określenia „ludy tubylcze” (indigenous peoples, pueblos
indígenas). Jednocześnie w wielu krajach wprowadza się określenia synonimiczne, choć o nieco odmiennym semantycznym profilu, odwołującym się do zasady
uznania pierwszeństwa tych grup w procesie kolonizacji krajów dziś przez nich
zamieszkiwanych. Dlatego też w USA i Kanadzie w powszechnym użyciu jest
termin first nations („narody pierwsze”, a więc żyjące na kontynencie od po
czątku jego zaludnienia, przed przybyciem europejskich odkrywców), natomiast
w Ameryce Łacińskiej zyskuje znaczną popularność określenie pueblos origina
rios („ludy oryginalne”, a więc nie synkretyczne, lecz pierwotne, rdzenne, ro
dzime, żyjące na tej ziemi „od zawsze”), w istocie nawiązujące do tego samego
ideowego przesłania.
Ludy tubylcze a globalizacja
Wraz z postępem procesów globalizacyjnych następują silne przeobrażenia
wewnątrz świata ludów tubylczych, powodując znaczne zróżnicowanie poszcze
gólnych grup, przede wszystkim w odniesieniu do ich prawnego statusu, interetnicznego kontekstu, miejsca zamieszkiwania i stopnia integracji z dominują
cym żywiołem etnicznym. I tak, w ramach kategorii ludów tubylczych mamy
te wspólnoty, które nadal żyją relatywnie z dala od centrów „cywilizacji” i za
chowują spory asortyment swego dziedzictwa kulturowego. Jednak obok tego
zespołu „tradycyjnych” wspólnot autochtonicznych coraz częściej spotykamy się
z grupami tubylczymi bardzo mocno zintegrowanymi ze społeczeństwem domi
nującym, i to zarówno w sensie gospodarczym, jak i kulturowym. Ich kultura
życia codziennego niewiele różni się od otoczenia, rdzenny język jest coraz bar
dziej spychany na boczny tor lub ulega eliminacji, a o specyfice grupy świadczą
przede wszystkim eksponowane okazjonalnie etniczne symbole oraz świadomość
odrębności losów wzmacniająca jej tożsamość.
Ewidentne korzyści, jakie wynikają dziś ze statusu ludów tubylczych (pomoc
rozwojowa, ochrona prawna, rewindykacje utraconych własności itp.) sprawiają,
iż coraz więcej grup lokalnych czy regionalnych, często o dość wątpliwych czy
kwestionowanych związkach z ludnością rdzenną, stara się usilnie o formalne
Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze
33
uzyskanie takiej kwalifikacji etnicznej. Z tego typu sytuacjami spotykamy się
zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i w wielu krajach Ameryki Łacińskiej,
w których pewne społeczności metyskie, a nawet mulackie, „przypomniały” so
bie ostatnio o swych rzekomych tubylczych korzeniach. Tego rodzaju aspiracje,
czasami kończące się sukcesem, są ewidentnym przykładem siły ideologii i prak
tyki tubylczości, a także przejawem zjawiska (re)konstrukcji etniczności jako do
godnej strategii adaptacji do współczesnych prawno-ekonomicznych warunków,
tworzonych specjalnie dla ludności rdzennej.
W obrębie nie-statusowych grup tubylczych, a więc tych, które od strony
formalnej nie są uważane za wspólnoty stricte autochtoniczne, mające prawo
do szczególnego traktowania, znajdują się również grupy ludności rdzennej za
mieszkałe obecnie z dala od swych ojczystych terytoriów. Nasilające się zjawisko
migracji zarobkowych (stałych i sezonowych), a także mobilności uchodźczej
(spowodowanej wojnami, prześladowaniami czy klęskami ekologicznymi) w du
żym stopniu dotyka dziś tubylczych mieszkańców naszego globu. W rezultacie
coraz więcej ludności rdzennej przenosi się do wielkich miast (zjawisko znane
z terenów USA, jak i Ameryki Łacińskiej), próbując tam tworzyć kluby i organi
zacje pozwalające jej zachować tożsamość i wspierać się wzajemnie w potrzebie.
Choć migranci ci nadal są faktycznie tubylcami, to jednak nie są - jak dotych
czas - przedmiotem zainteresowania agend i organizacji udzielających wsparcia
i pomocy ludności rdzennej, co w dużym stopniu jest konsekwencją przyjętych
definicji „tubylczych wspólnot” jako etnicznych społeczności mieszkających na
resztkach terenów odziedziczonych po przodkach.
Mimo tak znacznej różnorodności ludów tubylczych posiadają one pewien
korpus wspólnych dążeń i celów. Jednym z najważniejszych z nich jest idea za
chowania tożsamości etnicznej poprzez kultywowanie rodzimej kultury, dbałość
o utrzymanie własnego języka i kontynuowanie tradycji sakralnych grupy. N ie
zwykle ważnym elementem jest także obrona integralności terytorialnej rozumia
nej jako wspólnotowa kontrola nad ziemiami grupy, w tym nad środowiskiem
naturalnym i jego zasobami. Realizacji tych zadań ma służyć lokalna autonomia
z własnym samorządem, działającym według prawa zwyczajowego, oraz z re
prezentacją grupy na zewnątrz, dysponującą mandatem do negocjacji z władzą.
Kolejnym postulatem jest idea etnorozwoju, czyli takiej modernizacji życia co
dziennego, która likwidując ubóstwo, wprowadzając edukację i ochronę zdrowia,
aktywizując gospodarczo mieszkańców, uwzględniałaby lokalne normy kulturo
we i szanowała tradycję. W ten sposób polityka „rozwoju” nie służyłaby asy
milacji i nie byłaby sprzeczna z postulatami zachowania tożsamości. Wreszcie
jednym z coraz mocniej akcentowanych celów jest także, zapożyczona ewiden
tnie z dyskursu zachodniego, teza o konieczności ochrony tubylczej, kolektyw
nej własności materialnej (ziemi, terytorium, zasobów naturalnych - lasów, wód,
kopalin) oraz zbiorowej własności intelektualnej (wiedzy o środowisku, o leczni
czych substancjach, tradycji oralnej, symboliki, wzornictwa, technik rękodzielni
34
Aleksander Posem-Zieliński
czych i innych elementów dziedzictwa). Chodzi w tym przypadku głównie o to,
aby rdzenne treści kultury nie ulegały komercjalizacji i fokloryzacji, a jeśli taki
proces ma miejsce, to żeby był on kontrolowany przez stronę tubylczą i przynosił
jej również należne profity.
Trzeba podkreślić, iż wymienione wyżej dążenia ludów tubylczych, wynika
jące ze wzrostu ich świadomości, natrafiają dziś na korzystne warunki realizacji
dzięki docierającym nawet na krańce świata ideom globalnym. To one w isto
cie - ja k o postulaty powszechnie akceptowane w krajach zachodniej demokracji
- pozwalają na transformację dezyderatów tubylczych w normy prawne, coraz
bardziej akceptowane zasady i preferowane wzory przyzwoitego postępowania
z grupami mniejszościowymi. Wśród tych globalnych idei zyskujących coraz
w iększą akceptację wymienić należy prawa człowieka i obywatela oraz regulacje
międzynarodowe odnoszące się już bezpośrednio do ludów tubylczych jako kate
gorii etnicznej wymagającej ochrony. Wspomnieć tu trzeba choćby o powszech
nie znanej konwencji nr 169 Międzynarodowej Organizacji Pracy z roku 1989
czy też o Deklaracji ONZ dotyczącej Praw Ludów Tubylczych przyjętej w roku
2007, po latach niezwykle trudnych negocjacji. Ustalenia zawarte w obu tych
dokumentach są ewidentnym świadectwem „globalizacji tubylczości”. Ich treść
dotyczy wszystkich rdzennych wspólnot, niezależnie od miejsca ich zamiesz
kiwania oraz kulturowej specyfiki, ponieważ wszystkie one znajdują się nadal
w zbliżonym postkolonialnym położeniu i zmagają się z podobnymi problemami.
Zawarte w tych międzynarodowych dokumentach zasady powinny zatem obo
wiązywać wszystkie państwa posiadające na swym terytorium ludność tubylczą,
tak aby wypracowane globalne postulaty mogły powoli przenikać coraz bardziej
„w dół”, aż do regionalnej administracji oraz do samych wspólnot tubylczych, by
tam, na szczeblu lokalnym, zgodnie z zasadami glokalizacji, można było popra
wiać kondycję grup autochtonicznych (Anaya 2005; Leary 2002; United. .. 2007;
Hall 1991).
Istotne znaczenie dla zmiany sytuacji ludów tubylczych m ają także idee de
mokracji powiązane z koncepcją społeczeństwa obywatelskiego. W krajach
odchodzących od rządów autorytarnych zyskują one, siłą rzeczy, popularność
i dostosowywane są do miejscowych warunków. Wśród elit tubylczych stają się
również popularne, tym bardziej, iż wychodzą naprzeciw ich dążeniom do ze
rwania z paternalizmem, do upodmiotowienia rdzennej ludności, do uczestni
ctwa w podejmowaniu decyzji, począwszy od szczebla lokalnego aż do udziału
w życiu politycznym kraju (Favre 1998; Posem-Zieliński 2005b). Duże znacze
nie dla tej kategorii ludności m ają także coraz powszechniej respektowane idee
tolerancji (dla kulturowej odmienności), wielokulturowości, promującej interkulturową edukację, pluralizm prawny i akceptację tubylczych religii, oraz w al
ki z przejawami rasizmu, etnicznymi stereotypami i klasowymi uprzedzeniami.
Jednocześnie coraz częściej głosi się w przestrzeni międzynarodowej hasła na
wołujące do likwidacji rażących społecznych nierówności, jaskrawo widocznych
Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze
35
w przypadku ludów tubylczych. Dlatego też organizacje międzynarodowe sporo
uwagi poświęcają problemom ubóstwa, niedożywienia, braku opieki medycznej,
niskiego poziomu edukacji, nawołując do pomocy w likwidacji tych znaczących
barier, utrzymujących nadal ludność tubylczą na odległych peryferiach współ
czesnej cywilizacji.
Analizując związki globalizacji z sytuacją ludności tubylczej, najczęściej
zwraca się jednak uwagę na zjawiska negatywne, szkodzące kondycji tych lu
dów, destabilizujące ich dotychczasowe formy życia. Takie podejście ma oczywi
ście swoje głębokie uzasadnienie, ale jest wynikiem jednostronnego kojarzenia
współczesnych procesów globalizacji wyłącznie z neoliberalnym kapitalizmem
oraz modernizacyjną ideologią kręgów decyzyjnych, postrzegających ludy tubyl
cze jako zbędny przeżytek preindustrialnych, kolonialnych czasów, stojący do
datkowo na drodze cywilizacyjnego postępu. Tak właśnie na globalizację spoglą
dają sami przedstawiciele ludów rdzennych, dostrzegając w niej tylko poważne
zagrożenia dla dalszej egzystencji tubylczych mniejszości (Los pueblos... 2005;
Cansino 2007).
Jednym z takich zagrożeń jest niewątpliwie ekspansja gospodarki rynkowej,
przemysłu, wielkotowarowego rolnictwa i hodowli na obszary, które do niedaw
na nikogo nie interesowały, i z tej racji były dogodnym refugium dla wspólnot
tubylczych żyjących z dala od szlaków komunikacyjnych i centrów gospodar
czych. W dobie współczesnego kapitalizmu poszukującego stale nowych prze
strzeni ekspansji, te regiony interioru, przez wieki traktowane jako ziemie w isto
cie „niczyje”, zostały odkryte jako atrakcyjne rezerwuary bogactw naturalnych.
Na w ielką skalę zaczęto więc eksploatować obszary dotychczas zamieszkiwane
przez ludy tubylcze, wydobywając tam gaz i ropę, budując kopalnie i nowoczes
ne szlaki komunikacyjne, wyrębując tropikalne lasy i zakładając na tym miejscu
wielkie gospodarstwa hodowlane, wykupując ziemię pod plantacje przemysło
wych roślin, przegradzając rzeki tamami i tworząc ogromne zbiorniki wodne na
ziemiach dotychczas zajmowanych przez autochtonów (Robinson 2003). Wypie
raniu ludności rdzennej z jej terenów towarzyszy również znaczna degradacja
środowiska, zanieczyszczanego przez firmy kopalniane i pozbawianego często
zasobów wodnych. Trudno zatem dziwić się, iż tego rodzaju programom m o
dernizacyjnym bardzo zdecydowanie przeciwstawiają się tubylcy. Wszelkimi si
łami, czasami nawet w sposób zbrojny, próbują przeciwstawić się tej ekspansji
lub też ograniczyć j ą do rozmiarów umożliwiających rdzennym mieszkańcom
zachowanie w stanie nienaruszonym ich habitatu.
Kolejnym zagrożeniem, niewątpliwie związanym z globalizacją jest prze
łamanie dotychczasowej izolacji terenów zamieszkałych przez ludy tubylcze.
W dobie współczesnej są one dostępne dla coraz większej liczby ludzi (turystów,
osadników, handlarzy, agentów organizacji pomocowych, misjonarzy, naukow
ców, partyzantów, grup przestępczych), a co za tym idzie intensyfikacji ulega
j ą kontakty międzykulturowe, często prowadzące do niepożądanych następstw,
36
Aleksander Posem-Zieliński
destabilizujących wspólnoty tubylcze (alkoholizm, wzrost zachorowalności,
prostytucja, upadek tradycyjnych norm i autorytetów). W samowystarczalnych
przez wieki osadach rośnie zapotrzebowanie na atrakcyjne wytwory współczes
nej, globalnej cywilizacji, tymczasem zdobycie ich jest utrudnione z braku pie
niędzy, dotychczas niepotrzebnych tubylcom żyjącym przecież poza sferą rynku.
Takie napięcia powodują frustracje przyczyniające się do zarobkowych migracji
do miast, na plantacje i farmy, a nawet poza granice kraju, co przyspiesza rozpad
tradycyjnych wspólnotowych organizmów (Radcliffe 2001). Jednym ze sposo
bów aktywizacji „zawodowej” w miejscu zamieszkiwania tubylców jest ekoi etnoturystyka powiązana z produkcją wyrobów pamiątkarskich. Choć działal
ność ta dostarcza grupie dochodów, to jednak w zamian sprzyja komercjalizacji
i folkloryzacji ich rodzimej kultury.
Negatywne skutki oddziaływania globalizacji są widoczne również w sferze
ideologiczno-komunikacyjnej. Myślę tu o ekspansji nowych ruchów religijnych,
przeważnie powiązanych z protestanckimi wyznaniami, które w części odciąga
j ą środowiska tubylcze od ich rodzimych tradycji lub posługując się metodami
paternalistycznymi uzależniająje od siebie, izolując od świata zewnętrznego. Ja
skrawym przykładem tego rodzaju praktyk były z pewnością strategie rozwijane
w wielu częściach świata przez organizację występującą pod niewinną nazwą
Summer Institute o f Linguistics (SIL), będącą w rzeczywistości międzywyzna
niowym ugrupowaniem misyjnym (Wycliff Bibie Translators) o profilu zdecydo
wanie fundamentalistycznym (Stoli 1982). Znaczną rolę w procesie globalizacji
odgrywa dziś także edukacja, która jednak w większości przypadków w niewiel
kim stopniu uwzględnia szlachetne postulaty interkulturowości i bilingwizmu.
Z jednej strony, ma ona na celu przygotowanie tubylczych dzieci do życia we
współczesnym świecie, z drugiej jednak strony, instytucja ta staje się często in
strumentem asymilacji, podważania zaufania do wartości rdzennych oraz upo
wszechniania treści całkowicie nieprzydatnych w miejscu zamieszkiwania jej
autochtonicznych adeptów. Wreszcie należy wspomnieć i o ekspansji globalnej
popkultury, która również z coraz większą m ocą dociera do bardzo dotychczas
izolowanych obszarów świata, choćby dzięki odbiornikom TV zasilanym bate
riami słonecznymi.
Nowe ruchy tubylcze i globalna solidarność
W takim kontekście rzec można, iż dotychczasowa relatywna izolacja ludów
tubylczych została zastąpiona wmontowaniem ich w świat globalnych powiązań
i wzajemnych oddziaływań, ze wszystkimi tego negatywnymi oraz pozytywny
mi skutkami. Los ludów tubylczych stał się kwestią w ażną w sensie politycz
nym, międzynarodowym, rozwojowym (pomocowym), prawnym, społecznym
i ekologicznym. Informacje o jaskrawym naruszaniu praw tych grup szybko
Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze
37
rozchodzą się dziś po całym świecie, wzbudzając fale protestów i krytyki. Spe
cjalni obserwatorzy z ramienia ONZ i innych organizacji starają się monitoro
wać sytuację ludów tubylczych i w przypadkach ewidentnych naruszeń ich praw
poruszać opinię międzynarodową. W wyniku pozytywnej zmiany podejścia do
ludów tubylczych, powstała w przestrzeni publicznej ogromna sieć różnego ro
dzaju instytucji specjalistycznych dedykowanych sprawom pomocy rdzennym
mniejszościom. W wielu krajach powołano rządowe agendy mające nadzorować
i nieść pomoc grupom tubylczym. Jednakowoż nie zawsze działają one w rze
czywistym interesie swych podopiecznych, ukrywając często pod hasłami roz
wojowymi faktycznie kontrolną, paternalistyczną i pacyfikacyjną politykę pań
stwa względem ludności tubylczej. Z tego względu agendy o tym charakterze są
często poddawane ostrej krytyce zarówno ze strony działaczy tubylczych, jak
i niezależnych ekspertów. Pewnym remedium na te zarzuty stały się instytucje
nowego, „mieszanego” typu, w których zarządach zasiadają obok przedstawicieli
miejscowych władz reprezentanci środowisk tubylczych.
Również w przestrzeni międzynarodowej działają obecnie instytucje zajmują
ce się problematyką praw, rozwoju, edukacji, zdrowia ludów tubylczych. Są one
niewątpliwie częścią tworzącego się na naszych oczach globalnego społeczeń
stwa obywatelskiego, którego cechą charakterystyczną jest przezwyciężenie par
tykularyzmu etniczno-państwowego na rzecz wzmożonego zainteresowania spra
wami odległymi, niemniej ważnymi dla współczesnego świata (ekologia, prawa
człowieka, rozwój zrównoważony, pomoc rozwojowa itp.) (Marden 1997). Z jed
nej strony, prowadzą one poprzez swych ekspertów (bardzo często antropologów)
stały monitoring różnych aspektów życia ludności rdzennej, produkując w efekcie
sążniste raporty ukazujące jej najpilniejsze potrzeby, z drugiej natomiast, realizu
j ą konkretne projekty pomocowe mające polepszyć sytuację tych grup. Sieć tych
instytucji jest rzeczywiście bardzo rozległa, poczynając od Organizacji Narodów
Zjednoczonych i jej agend (UNESCO, MOP), przez Międzynarodowy Fundusz
Walutowy, Bank Światowy, aż do międzynarodowych organizacji regionalnych,
takich jak Unia Europejska czy Organizacja Państw Amerykańskich. Na niższym
szczeblu zwracają uwagę działania setek organizacji pomocowych (NGO) i fun
dacji charytatywnych, niezwykle skutecznie zbierających środki finansowe, rea
lizujących projekty rozwojowe, udzielających wsparcia prawno-organizacyjnego
ludom tubylczym i nagłaśniających ich problemy w globalnej przestrzeni komu
nikacyjnej (Brysk 2007).
W tym dziele znaczną rolę odgrywają także ruchy wsparcia solidarnościo
wego, widzące w kwestii niesienia ochrony i pomocy ludom tubylczym ważny
postulat, który należy włączyć do zespołu głoszonych przez nie haseł gruntow
nej przebudowy współczesnego świata. Stąd też różnego rodzaju ugrupowania
anty- i alterglobalistyczne oraz ekologiczne wspierają dążenia ludności rdzennej,
interesują się jej położeniem, protestują zdecydowanie przeciwko naruszeniom
jej praw i nawiązują z przedstawicielami tych ludów kontakty, czego dobrym
38
Aleksander Posem-Zieliński
przykładem może być niezwykłe zainteresowanie tych środowisk powstaniem
Indian w Chiapas (Diaz-Polanco 2007) bądź udział przedstawicieli ludów tu
bylczych w wielkich zgromadzeniach alterglobalistycznych i ekologicznych.
Jednym z przykładów może być także szczyt klimatyczny zwołany przez ONZ
w roku 2008 do Poznania, w którym udział wzięli działacze ruchów tubylczych
z kilku kontynentów. W tego rodzaju debatach upatrują oni kolejną szansę na
ukazanie wspólnoty interesów ludów rdzennych, zaniepokojonych postępującą
degradacją ich naturalnego środowiska, oraz tej części wspólnoty międzynarodo
wej, której zależy coraz bardziej na ochronie przyrody i jakości życia przyszłych
pokoleń (Villena 2000).
„Czwarty świat”, choć usytuowany na peryferiach głównego nurtu cywiliza
cyjnego, rozczłonkowany na setki wysp i archipelagów oraz poddany nadal presji
różnych sił (rządów, społeczeństw dominujących, korporacji) nieliczących się z in
teresami i wolą ludów tubylczych, nie jest dzisiaj osamotniony czy pozostawiony
sam sobie. Ma po swojej stronie rozbudowaną sieć instytucji, organizacji i ludzi
dobrej woli solidaryzujących się z ludami tubylczymi; niewątpliwie jest dziś ona
istotnym czynnikiem łączącym ów „czwarty świat” z globalną przestrzenią. Ta sieć
solidarności współpracuje ściśle z innym układem organizacji, ruchów oraz insty
tucji, a mianowicie z siecią stowarzyszeń i różnego rodzaju grup inicjatywnych
działających w ramach „czwartego świata”. Jest ona autentycznym przejawem
upodmiotowienia tubylców, po latach traktowania ludności rdzennej jako kategorii
pozbawionej samodzielności, nie mającej głosu, nieposiadającej jakiejkolwiek re
prezentacji, a zatem niepotrafiącej trafńie wyartykułować swych potrzeb.
Emancypacyjne ruchy ludów tubylczych należy traktować jako część szer
szego zjawiska społecznego aktywizmu, a mianowicie jako szczególny rodzaj
tak zwanych nowych ruchów społecznych (NRS), które po dyskredytacji lewico
wych nurtów poszukujących ideologicznego wsparcia w marksizmie, leninizmie,
trockizmie i maoizmie oraz po zaniku bipolarnego układu geopolitycznego świa
ta, stały się przejawem protestu obywatelskiego przeciwko dotychczasowym,
niesatysfakcjonującym, a zatem krytykowanym formom organizacji życia (poli
tycznego, gospodarczego, kulturowego, prawnego itp.). Wśród NRS znajdujemy
ruch bezrolnych chłopów domagających się parcelacji nieużytków (silny w Ame
ryce Łacińskiej), ruch drobnych plantatorów roślin uznawanych za nielegalne
(koki, konopi, maku), gdyż wykorzystywanych do produkcji narkotyków (którzy
walczą o legalizację swych upraw), a także liczne ruchy ekologiczne, femini
styczne, gejowskie, antyrasistowskie, etnonacjonalistyczne, regionalno-separatystyczne czy wreszcie anty- i alterglobalistyczne. Wszystkie one są w istocie
przejawem buntu przeciwko status quo, próbą poszukiwania innej drogi rozwoju
oraz formą obywatelskiego zaangażowania korzystającego z uwolnionych swo
bód demokratycznych.
Ważnym segmentem tych nowych ruchów społecznych są nowe ruchy et
niczne (NRE), które odwołując się do wspólnoty pochodzenia i zamieszkiwania,
Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze
39
tożsamych wartości kulturowych, odziedziczonego po przodkach dziedzictwa,
jednakowych doświadczeń historycznych, a także „wymyślanych” idei etnicz
nych i podzielanej tożsamości zbiorowej, starają się uzyskać dla swych grup
autonomiczną przestrzeń. Jedne z nich walczą o wyzwolenie spod dominacji
obcych państw, domagając się niepodległości (Baskowie, Czeczeni), inne dążą
do uzyskania daleko idącej autonomii terytorialnej (Katalończycy, Camba, czyli
mieszkańcy boliwijskiej prowincji Santa Cruz); są też i takie, które w ramach
istniejącego porządku domagają się tylko uznania ich praw, jako mniejszości (et
nicznych, narodowych, językowych), do kultywowania swego dziedzictwa i za
chowania odrębnej tożsamości.
Na tle nowych ruchów etnicznych specyficzną kategorię tworzą nowe ru
chy tubylcze (NRT), będące najważniejszym dzisiaj elementem konstytuują
cym życie społeczne i polityczne „czwartego świata”. Apogeum rozwoju tych
nowych inicjatyw ludów tubylczych przypadło na ostatnią dekadę XX wieku,
choć w wielu częściach globu tego rodzaju zorganizowane formy działania znane
były już wcześniej. Lata 90. przyniosły ludom tubylczym wiele ważnych impul
sów do jeszcze bardziej zdecydowanego działania na rzecz respektowania ich
praw. W tym czasie wybuchło powstanie zapatystów w Chiapas, które dla całej
tubylczej Ameryki Środkowej stało się wzorem walki o autonomię Indian; po
serii krótkotrwałych, lecz doniosłych w swych politycznych skutkach buntów
ludności rdzennej Ekwadoru powstała tam pierwsza ogólnokrajowa i interetniczna organizacja indiańska, z którą władze m uszą się poważnie liczyć i układać;
planowane celebracje „500-lecia odkrycia Ameryki” przekształciły się w serię
gwałtownych i zdecydowanych protestów rdzennych mieszkańców Nowego
Świata przeciwko podbojowi ich ziem i skutkom pięciu wieków kolonialnego
ucisku, a ONZ poruszone tymi aktami protestu ogłosiło lata 1994-2004 Dekadą
Ludów Tubylczych, m ającą w założeniu doprowadzić do zdecydowanej prawnej
i faktycznej poprawy losu mieszkańców „czwartego świata”. Wszystkie te wyda
rzenia, dzięki nowoczesnym sieciom wymiany informacji, rozchodziły się szyb
ko głośnym echem, docierały do wielu grup tubylczych i wywoływały tam „efekt
domina”, aktywizując coraz to nowe społeczności autochtoniczne do działań na
rzecz poprawy swej sytuacji.
Warto także zauważyć charakterystyczną koincydencję chronologiczną zwią
zaną z omawianą wyżej ostatnią dekadą XX stulecia. Otóż szczególna aktyw
ność emancypacyjna ludów tubylczych przypadła w istocie nie tylko na okres
kształtowania się całkowicie nowych układów geopolitycznych, ale także na lata
niezwykle dynamicznej globalizacji. Można zaryzykować twierdzenie, iż wzrost
aktywizmu tubylczego był naturalnym przejawem protestu przeciwko neoliberal
nym (gospodarczym) nurtom globalizacji, które uderzały bezpośrednio w żywot
ne interesy ludności tubylczej. Z drugiej strony, siła wzrostu, dynamiki i oddzia
ływania ruchu emancypacji „czwartego świata” nie byłaby tak znaczna, gdyby
w tym okresie organizacje tubylcze i ich przywódcy nie korzystali obficie ze
40
Aleksander Posem-Zieliński
współczesnej technologii i mechanizmów (komunikacyjnych, informacyjnych,
finansowych, organizacyjnych) współtworzących globalny świat.
Nowo powstałe organizacje ludów tubylczych są ewidentnym przejawem uzy
skiwania przez te grupy etniczne podmiotowości prawnej i ich starań o uznanie
przez świat zewnętrzny (administrację, państwo, organizacje międzynarodowe
i pomocowe) tych struktur za faktycznych reprezentantów wspólnot autochtonicz
nych. Dzięki pojawieniu się tego rodzaju społecznych ugrupowań, ludy tubylcze
m ogą zaistnieć we współczesnym świecie jako prawni przedstawiciele swego śro
dowiska i realni partnerzy zdolni do negocjacji, konsultacji i pomocy rozwojowej.
Organizacje te, poprzez swych przywódców, należących do nowo powstałych tu
bylczych elit, prowadzą swą walkę na trzech głównych frontach (Warren 1998;
Posem-Zieliński 2002). Po pierwsze, czynią to na arenie globalnej, domagając się
międzynarodowego uznania praw wynikających ze statusu przysługującego gru
pom tubylczym. Po drugie, działają na scenie krajowej na rzecz wprowadzenia
gwarancji dla tych praw i ich rzeczywistego respektowania. Wreszcie po trzecie,
walczą one zdecydowanie na szczeblu lokalnym, w regionach swego zamieszki
wania, występując w obronie partykularnych interesów konkretnych tubylczych
wspólnot i przeciwstawiając się tym formom rozwoju gospodarczego, które zagra
żają środowisku i jego rdzennym mieszkańcom (Pieck 2006).
W śród NRT spotykamy ogromne bogactwo form organizacyjnych, orientacji
ideowych i profilów specjalizacyjnych. I tak, na najniższym szczeblu znajduje
my organizacje lokalne, zajmujące się codziennymi sprawami tubylczych wspól
not (lub ich zespołów), które funkcjonują przeważnie jako organy samorządo
we reprezentujące mieszkańców autochtonicznych rejonów. Na nieco wyższym
szczeblu napotykamy interetniczne organizacje regionalne, a nawet ogólnokra
jowe, które koordynują działania wielu grup tubylczych i traktowane są jako li
czący się partnerzy do rozmów z władzą i organizacjami pomocowymi. Coraz
większą popularność zyskują również tubylcze organizacje polityczne, które sta
rają się aktywnie włączyć w proces elektoralny i zdobyć tubylcze przyczółki we
władzach ustawodawczych i wykonawczych. W tej mozaice NRT znajdujemy
również stowarzyszenia o charakterze „zawodowym”, reprezentujące interesy
tubylczych nauczycieli, studentów, chłopów, pasterzy, górników, handlarzy, rze
mieślników. D użą aktywnością wykazują się organizacje kobiece, które próbują
przeciwstawić się podwójnej dominacji - tradycyjnego świata swych mężczyzn
nad kobietami i świata „zachodniego” nad tubylcami. W rejonach o silnych wpły
wach protestantyzmu spotykamy organizacje tubylcze grupujące tylko wyznaw
ców jednej religii. Wreszcie trzeba także wspomnieć o organizacjach typowo
celowych, powoływanych na przykład po to, aby przeciwstawić się konkretnym
zagrożeniom (np. ekologicznym) lub by zrealizować pewne ważne zadanie.
Organizacje te nie tylko walczą o lepsze warunki życia ludów tubylczych, ale
tw orzą jednocześnie bardzo nowoczesną sieć wewnętrznych powiązań, wymiany
informacji i doświadczeń. Pozwala ona na koordynację działań, przyczynia się
Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze
41
do wzrostu samowiedzy, umacnia solidarność między ludami tubylczymi. Zada
niu temu służą internetowe fora oraz liczne spotkania przedstawicieli organizacji
tubylczych, zwoływane na różnorodnych szczeblach, od krajowych poczynając,
a na kontynentalnych i światowych kończąc. W ten sposób rozproszone archipe
lagi „czwartego świata” jednoczą swe siły, integrują się i um acniają w swych ra
cjach, słowem tw orzą globalną sieć tubylczą, której elementy składowe są nadal
mocno osadzone w społecznościach lokalnych i w ich konkretnych problemach.
Uwagi końcowe
Na tle przedstawionych tu uwag na temat sytuacji ludów tubylczych we współ
czesnym globalizującym się świecie wypada zauważyć, iż dość powszechnie wy
rażana ocena (zarówno przez badaczy, analityków, jak i przywódców autochtonicz
nych organizacji), w myśl której te grupy etniczne są biernymi ofiarami „postępu
cywilizacyjnego”, a więc także globalizacji, jest jednostronna (Bodley 1975; Posem-Zieliński 2005a). Oczywiście, nie można ignorować bardzo wielu poważnych,
negatywnych skutków tego procesu, widocznych chociażby w degradacji środo
wiska zamieszkiwania czy dalszym wypieraniu tubylców z ich dotychczasowych
terenów. Trzeba jednak przyznać, że w dzisiejszych czasach ludy tubylcze, dzięki
swej samoorganizacji, świadomym swych celów przywódcom i często bardzo sku
tecznej strategii postępowania, stają się aktywnymi aktorami nie tylko na krajo
wej, ale także na globalnej scenie. Starają się w miarę możliwości przystosować
do zachodzących zmian oraz wykorzystać całkowicie dla nich nowe instrumenty
działania, które dostępne stały się na skutek globalizacji. Dzięki uformowanej sie
ci kontaktów i wymiany doświadczeń konstytuującej dziś archipelagi „czwarte
go świata” oraz globalnego mchu solidarności z ludami tubylczymi, coraz śmie
lej przeciwstawiają się one łamaniu swych praw, zyskując w tej walce poważne
wsparcie materialne, organizacyjne, ideologiczne, rozwojowe, moralne i prawne.
Bez współczesnej sieci globalnych powiązań gospodarczych, finansowych, komu
nikacyjnych, informacyjnych i politycznych, „czwarty świat” byłby nadal - tak
jak przed półwieczem - bardzo osamotniony, zmarginalizowany, a ludy tubylcze
nie mogłyby liczyć na międzynarodowe wsparcie, apelować do światowej „opinii
publicznej” oraz przywoływać na obronę swych racji argumentów zawartych w do
kumentach prawnych o znaczeniu międzynarodowym.
Tak więc rzec można, iż obecnie ludy tubylcze, szczególnie te dobrze zorga
nizowane, a więc mające rozwiniętą sieć stowarzyszeń, i to dopasowanych do
wymogów współczesnych czasów, stały się widocznym i aktywnym podmiotem
interetnicznych relacji. Z jednej strony, są przedmiotem globalizacyjnych presji
(np. neoliberalnej gospodarki), z drugiej jednak strony (dzięki mundializacji),
wychodzą z dotychczasowego „cienia”, ukazują światu swe problemy i na arenie
międzynarodowej poszukują sojuszników. Dzięki tej strategii „czwarty świat”
42
Aleksander Posem-Zieliński
staje się stopniowo częścią globalnego świata, starając się w nim znaleźć dla
siebie dogodną niszę umożliwiającą zharmonizowanie procesów modernizacyj
nych (etnorozwoj owych) z zachowaniem istotnych elementów rdzennej kultury
i tożsamości. Nie jest to zadanie łatwe do osiągnięcia, a przez niektórych obser
watorów uważane wręcz za utopijne. Sporo cech charakterystycznych dla sy
stemów społecznych i wartości kulturowych ludów tubylczych „nie pasuje” do
współczesnego świata, a więc trudne są one do pogodzenia z wymogami i norma
mi globalnego otoczenia. Świadomość tej kontradykcji jest obecna także coraz
bardziej wśród liderów tubylczych i ich doradców. Stąd też bierze się znaczna
popularność haseł „trzeciej drogi”, poszukiwania alternatywnego szlaku rozwo
ju, który pozwalałby na osiągnięcie stanu niezbędnej równowagi między pod
stawowymi potrzebami ludzi, standardami współczesnego życia i zachowaniem
walorów naturalnego środowiska traktowanego jako szczególnie cenny habitat.
W ideach tego typu, czerpiących inspirację z haseł „zrównoważonego rozwoju”,
ale dostosowanych do warunków „czwartego świata”, chodzi o to, aby wypra
cować strategię umożliwiającą osiągnięcie „dobrostanu”, który pozwalałby na
zaspokojenie indywidualnych i kolektywnych potrzeb w sferze materialnej, edu
kacyjnej oraz zdrowotnej, i to przy jednoczesnym zharmonizowaniu lokalnych
tubylczych tradycji z wytworami i wzorami świata globalnego.
Nie wdając się w tym miejscu w dyskusję na temat charakteru koncepcji „tubyl
czego dobrostanu” jako idei możliwej do osiągnięcia lub też tylko millenarystycznej
utopii społecznej, należy podkreślić wielką ewolucję tubylczego ruchu emancypa
cyjnego, który w znacznej mierze już dzisiaj zmienił sytuację „czwartego świata”.
Początkowe żądania poprawy warunków życia naznaczonych postkolonialną opresjąi nędzą codziennej egzystencji zostały uzupełnione prawno-kulturowymi postu
latami zagwarantowania zasad umożliwiających zachowanie tożsamości i własnej
tradycji. W końcu zwieńczyły je hasła społeczno-polityczne głoszące konieczność
pełnego udziału wspólnot tubylczych i ich przedstawicieli w przestrzeni publicznej,
obywatelskiej, a także w kręgu administracji i władzy (Van Cott 2005; Posem-Zieliński 2008). Jedne grupy ludności rdzennej osiągnęły już na tej drodze znaczące
sukcesy, inne z wielkim trudem zmagają się z oporem kolonialnego dziedzictwa, są
też i takie wspólnoty, które dopiero uczą się, jak walczyć o swe prawa. Niezależnie
jednak od tego, jaki los czeka w przyszłości „czwarty świat”, to zapoczątkowanego
w końcu XX wieku procesu „powrotu” ludów tubylczych na arenę dziejów z pery
feryjnych przestrzeni „bez historii”, ich obywatelskiej emancypacji, kulturowego
„odrodzenia”, politycznego aktywizmu czy społecznego upodmiotowienia nie da
się dziś powstrzymać. Proces ten jest jednym z elementów konstytutywnych budo
wy nowego globalnego porządku, w którym także dla ludów tubylczych powinno
znaleźć się satysfakcjonujące je miejsce.
Słowa kluczowe: globalizacja, ludy tubylcze, nowe mchy tubylcze, nowe mchy etniczne,
etniczność
Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze
43
LITERATURA
Anaya S.J.
2005
Los pueblos indígenas en el derecho internacional, Madrid: Trotta Press.
Appadurai A.
2001
Anthropology o f Globalization, w: International Encyclopedia o f the So
cial and Behavioral Sciences, Oxford: Elsevier, s. 6266-6271.
2005
Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, przeł. Z. Pucek,
Kraków: Universitas.
Bauman Z.
2000
Globalizacja i co z tego dla ludzi wynika, przeł. E. Klekot, Warszawa:
Państwowy Instytut Wydawniczy.
Bodley J.
1975
Victims o f Progress, Menlo Park (Cal.): Cummings Publishing.
Boli J., Lechner EJ.
2001
Globalization and World Culture, w: International Encyclopedia o f the So
cial and Behavioral Sciences, Oxford: Elsevier, s. 6261-6266.
Brysk A.
2007
Globalización y pueblos indígenas: el rol de la sociedad civil internacional
en el siglo XXI, w: S. Marti i Puig (ed.), Pueblos indígenas y política en
America Latina, Barcelona: CIDOB, s. 17-30.
Bueno G.
2002
Mundialización y globalización, „El Catoblepas. Revista Critica del Pre
sente” 3, http://www.nodulo.org/ec/2002/n003p02.htm (5.06.2009).
Cansino H.
2007
El discurso del indianismo. Su critica de la modernidad y de la globa
lización, http://uk.cbs.dk/content/download/32400 ( 1.12.2007).
Castells M.
2008
Społeczeństwo sieci, przeł. M. Marody i in., Warszawa: Wydawnictwo
Naukowe PWN.
Diaz-Polanco H.
2007
La rebelión zapatistay la autonomia, Ciudad de México: Siglo XXL
Domosławski A.
2002
Świat na sprzedaż. Rozmowy o globalizacji i kontestacji, Warszawa: Sic!
El Mundo...
2000
El Mundo indígena 1999/2000, Copenhague: IWGIA.
Favre H.
1998
El indigenismo, Ciudad de México: Fondo de Cultura Económica.
Friedman T.L.
2001
Lexus i drzewo oliwne. Zrozumieć globalizację, przeł. T. Homowski,
Poznań: Dom Wydawniczy Rebis.
Gawrycki M.F. (red.)
2006
Ameryka Łacińska wobec wyzwań globalizacji, Toruń: Wydawnictwo
Adam Marszałek.
Hall S.
1991
The Local and the Global. Globalization and Ethnicity, w: A.D. King (ed.),
Culture Globalization and the World-System. Contemporary Conditions
fo r the Representation o f Identity, Binghampton: Macmillan, s. 19-39.
44
Hannerz U.
2006
Kearney M.
1995
Leary V.
2002
Aleksander Posem-Zieliński
Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, przeł. K. Franek,
Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
The Local and the Global: The Anthropology o f Globalization and Trans
nationalism, „Annual Review of Anthropology” 24, s. 547-565.
La utilización del Convenio no. 169 de la OITpara proteger los derechos
de los pueblos indígenas, San Jose (Costa Rica): Instituto Interamericano
de Derechos Humanos.
Los pueblos...
2005
Los pueblos indígenas ante el mundo global. II encuentro de pueblos que
chuas de America, Lima: Instituto Nacional de Cultura.
Marden R
1997
Geographies o f Dissent: Globalization, Identity and the Nation, „Political
Geography” 16: 1, s. 37-64.
Mojsiewicz C.
1998
Globalne problemy ludzkości, Poznań: Wydawnictwo Wyższej Szkoły
Zarządzania i Bankowości.
Pieck S.K.
2006
Opportunities fo r Transnational Indigenous Eco-Politics: The Changing
Landscape in the New Millenium, „Global Networks” 6: 3, s. 309-329.
Posem-Zieliński A.
2002
Los lideres indígenas en los países andinos, „Estudios Latinoamericanos” 22,
s. 69-86.
2004
Globalizacja w krajach andyjskich a sytuacja ludności tubylczej, w: J. Ro
kicki, M. Banaś (red.), Naród, kultura i państwo w procesie globalizacji,
Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 117-137.
2005a
La globalización en los países andinos y la situación de la población indí
gena, „Estudios Latinoamericanos” 25, s. 5-32.
2005b
Między indygenizmem a indianizmem. Andyjscy Indianie na drodze do etnorozwoju, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.
2008
Indigenous Organizations as „New Tribes” and their Ethno-political Stra
tegies. The South American Context, w: L. Mróz, A. Posem-Zieliński (eds.),
Exploring Home, Neighbouring and Distant Cultures, Warszawa: Wydawnic
two DiG, s. 189-207.
2009
The State and the Indigenous Peoples in Latin America, w: R. Stemplowski
(ed.), On the State o f Latin American States. Approaching the Bicentenary,
Kraków: Oficyna Wydawnicza AFM, s. 301-384.
Radcliffe S.A.
2001
Development, the State, and Transnational Political Connections: State and
Subject Formations in Latin America, „Global Networks” 1: 1, s. 19-36.
Robbins R.H.
2006
Globalne problemy a kultura kapitalizmu, przeł. S. Dymczyk, Poznań:
Wydawnictwo Pro Publico.
Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze
45
Robertson R.
1990
Mapping the Global Condition: Globalization as the Central Concept,
w: M. Featherstone (ed.), Global Culture, Nationalism,Globalization and
Modernity, London: Sage, s. 15-30.
Robinson W.I.
2003
Transnational Conflicts. Central America, Social Change and Globaliza
tion, London, New York: Verso.
Rosas Mantecon A.
1993
Globalización culturaly antropologia, „Alteridades” 3: 5, s. 79-91.
Sassen S.
2007
Globalizacja. Eseje o nowej mobilności ludzi i pieniędzy, przeł. J. Tegnerowicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Scholte J.A.
2006
Globalizacja. Krytyczne wprowadzenie, przeł. K. Ślęczka, Sosnowiec:
Wyższa Szkoła Zarządzania i Marketingu.
Sousa Santos de B.
2001
Globalization: Legal Aspects, w: International Encyclopedia o f the Social
and Behavioral Sciences, Oxford, Elsevier, s. 6277-6284.
2002
The Processes o f Globalisation, „Eurozine”, http://www.eurozine.com/articles/2002-08-22-santos-en.html (15.06.2009).
Steger M.B.
2005
Ideologies o f Globalization, „Journal of Political Ideologies” 10: 1, s. 11-30.
Stoll D.
1982
Fishers o f Men or Founders o f Empire? The Wycliffe Bible Translators in
Latin America, London, Cambridge (Mass.): Zed Press.
United...
2007
United Nations Declaration on the Rights o f Indigenous Peoples, „Interna
tional Journal of Cultural Property” 14, s. 399-408.
Van Cott D.L.
2005
From Movements to Parties in Latin America. The Evolution o f Ethnic
Politics, New York: Cambridge University Press.
Varese S. (ed.)
1996
Pueblos indios, soberaniay globalismo, Quito: Ed. AbyaYala.
Villena S.
2000
Globalización y multiculturalidad. Pueblos indigenas y medio ambiente en
la Amazonia, „Perfiles Latinoamericanos” 17, s. 95-122.
Wallerstein I.
2007
Analiza systemów-światów. Wprowadzenie, przeł. K. Gawlicz, M. Star
nawski, Warszawa: Dialog.
Warren K.B.
1998
Indigenous Movements and their Critics. Pan-Mayan Activism in Guate
mala, Princeton: Princeton University Press.
Warren K.B., Jackson J.E.
2002
Introduction: Studying Indigenous Activism in Latin America, w: K.B. War
ren, J.E. Jackson (eds.), Indigenous Movements, Self-Representation, and
the State in Latin America, Austin: University of Texas Press, s. 1-46.
Aleksander Posem-Zieliński
46
Aleksander Posem-Zieliński
GLOBALISATION IN THE „FOURTH WORLD”
AND NEW INDIGENOUS MOVEMENTS
(Summary)
Processes of globalisation have their centres and peripheries but they spread syste
matically without avoiding any area. They also reach the areas of the „fourth world”, i.e.
regions inhabited by indigenous peoples pushed by colonial conditions and post-colonial
politics to the margin of economic, social and civil life. In these areas, at least from the
final decades of the 20lh c., a new community of indigenous peoples has been formed,
mainly thanks to the organisations that are established there, their leaders and the new
ideas reaching them, external aid and solidarity support. The aspirations of indigenous
peoples include the defence of their own territory and the natural environment, attempts
at empowerment and legal recognition of their rights, parity in public life, and autono
my, at least cultural autonomy. Attempts at preserving their ethnic identity and cultural
heritage and support for the ethnodevelopment of indigenous groups are important aspects
of their efforts. The establishment of a network of indigenous peoples and organisations
and the formation of the ideology of the „fourth world” is an emancipatory achievement
of post-colonial indigenous groups, achieved to a large extent thanks to globalisation.
However, globalisation poses a serious threat to the indigenous peoples, mainly becau
se of the economic expansion targeted at the areas which they inhabit, strong impact
of the global popular culture, labour related migration, and eco- and ethnotourism. Indi
genous peoples oppose these conditions, often stressing their anti-/alterglobal attitude.
Their commitment to defend their own interests shows that these communities are better
and better prepared to the new living conditions in the world of global dependences, re
lations and flows.
Key words: globalisation, indigenous peoples, new indigenous movements, new ethnic
movements, ethnicity