-
extracted text
-
Jacek
Olędzki
ŚWIATOPOGLĄD
W
ŚWIETLE
ARTYSTYCZNY
STUDIÓW
NAD
LUDNOŚCI
KULTURA
WIEJSKIEJ
KURPIOWSZCZYZNY
„Pola ło już nienawidzę. Dla mnie pole
ło już ostatnia rzecz..."
Dziś n a K u r p i o w s z c z y ź n i e w y p o w i e d z i
zdarza
się
o samej
słyszeć
często.
im
też
opinie
z i e m i k u r p i o w s k i e j , o j e j k r a j o b r a z i e , o pięk
nie tutejszej
natury.
tych
estetycznych,
sądów
A l e różnią
w
się o n e z a s a d n i c z o
których
Poddając
o t a k i e j treści
Towarzyszą
podstawą
od
silnego
kultury,
wych
się
ciśnieniu
teorii
sztuki
nazwisk),
świadczeniach
tecznie
badawczych,
rozbudowanej
szczególnie
dzaj
rozumieć z a s a d n i c z e
gospodarstwa,
wem
tłustość 1 czerstwość.
Antyrolnicze
„widzenie
świata"
wiąże
się
na t y m
t e r e n i e z c z a s e m n a j n o w s z y m , z p o k o l e n i e m k t ó r e miało
możliwości
korzystania
szechnej
całego
tym
i
pokoleniem
społecznej w
Przed
byłaby
z
oświaty
pow
jakie
przed
brak
szans,
w
wyniku
rewolucji
niechęć
do
pola
uznana
nieuszanowanie
postaw
Na
wcześ
łoniło
kraju.
laty
przeniewierstwo
Można
ideologicznych
przeło
zastanowienie
nad per
z własnych przemyśleń, n i e z
powodzeniem
niechaj
ludowym
badań
światopoglądem
tych
zainteresowań
szyć b ę d z i e hasło „ a k t u a l n e " , że s z t u k a t o ś w i a t o p o g l ą d .
naszym
się w
gruncie
okresie
naukowym
zagadnienie
międzywojennym
to w y
na s z e r o k i m t l e
poszukiwania
z nielicznych którym
zdobyć
mian
l o k a l n y c h stylów
historycznych)
i
Jako w y
istoty
stylu
Rozwijający
się
naczelnych
s z t u k i o d końca X I X w . w
nauce europejskiej,
zaś
psychologiczny
n i e r o l n i c z y u majstrów
organmajster
bogorobów w
rodzinnego
(a
w
się
Warszawie.
potem
jeden
z
t y c h stronach) nie wrócił z W a r s z a w y
Jeglijowca.
Osiadł
w
innej
wsi
i
do
zmienił
Nie
starając
się
rozpoznać
zbiorowości
wpływających
które przez
zbiorowość
mamy
szanse
przekonaniu
ności
spraw,
do dziś
Od
rozważania
do
co
okazuje
Nasze
stworzył
się w
żywym,
Ale
twórczości.
że
Zarówno
z
twórców
zbiorowości,
W
nas
i
rozpraw
rozwinięciem
Sobeskiego,
nauki
twórczości
w
badaniach
już
nauce
całości
badaniach samej
psycho
organizacji
XX
w.
zainteresowań
j a k jego
artystycznej
poprzedników,
odnosiły
nurtu
duży
postęp
badań
artystycznej
stanąć n a
z
anglosaskiej
dowiadujemy
twórcami
NIEKONWENCJONALNI,
są
się
z
ludzie
NIEZALEŻNI.
(konstruktywnie!),
subiektywni
szerokie
badań
STANOW
—
Są
oni
U
zdobytych
nas
na
Bystroń, k t ó r y w
sformułował
tezę
istnieniu
mienność
w
o
światopoglądu
znaczeniu
niefiguratywnych,
użytych
się
czy
Jan
Stanisław
kultury
artystów
środkków
ludowego
ludowych
w
wyraża
w y r a z o w y c h , choćby n a w e t
asemantycznych),
a nie, j a k
się ,na t y c h w n i o s k a c h . D o s z l i
formalnych.
Drevdahl,
Kerr,
M a c K i n n o n , Peck, Parloff,
m a n , Shannon, V a n Zelst. Niestety,
man
s t w i e r d z i l i , że
dla
spraw
ekonomicznych... .
f r a n c u s k i e j szkoły
znawcą
mają
zainteresowania
mitym
związanych
A
zatem
mamy
modelu
twórcy,
którego
wzór
że p r z e z
odpowiada
badanej
przez
rzeczywistości.
Mo
2
oznaczenie
1033 n a j n o w s z y c h
„twórcy
ludowego"
Stanisława
nas
osobowości
twórczej,
jest
uczonego
znako
więc
przypadkiem,
sprawa
światopoglądu
została p o d d a n a i s t o t n e j k o r e k c i e — z w r ó
osobowości
c ó w , n a i c h społeczne u w a r u n k o w a n i e i o s t a t e c z n i e ( m o
przeszłości,
jak i
„lasów".
wsi. Nie
właśnie
też
społecznych
na
(tak w
ekonomicznych, n i e stworzyłaby
Był
cenia
do
n i e miała
z życiem
tego
socjologicznej.
l u d o w e j , zagadnień
artystycznego
nie przystaje
gdyby
kultury
wynikające
prac,
Bakułowa,
jeszcze
cechach
J a k w i a d o m o , Bystroń p o z o s t a w a ł p o d s i l n y m i w p ł y
wami
istnienia
delowe
z
nie
Roe, Ross-
M a c K i n n o n i Ross-
dowód
jeden
nie
twórcy
Blatt,
się
określonym
t y c z n y s t o s u n e k d o świata. M o ż n a b y s k w a p l i w i e oprzeć
Barron,
pracy
Bystronia, od
t w i e r d z i l i niektórzy k o n t y n u a t o r z y j e g o tezy, w
do n i c h :
este
ludowej,
odmiennego,
b y dziś dodać —
pozornie
próby
ludowej
sztuki
Według
4
(można
pierwsze
badaczy
artystycznego .
treści d z i e ł
ich na
czasie p o ogłoszeniu
wśród
i
este
niedługim
pierwszy
światopoglądu
dotyczące
twórczości
wysuwa
Sobeskiego,
witalni,
zainteresowania
stanowiły
przez filozofów
czoło
do
ludowej.
też
doświadczeń
się
oficjalnego
a r t y s t y c z n e j , to n i e opierano
do
tyków.
są
3
Dlatego
zgoła
niepełna
ukazuje
poświęconych t y m
niemieckiej,
twórczości
do
Sobeskiego .
włączenia
się n a m w y
„właściwą
twórczości
głównie
skłaniał
analizy
tych
Michała
prace
od
rozpatrywania
badania
początkach
obszernych
filozoficzne
(względnie
o p a r c i u o s t u d i a cech
twórczych
kręgu
i
temu
CZY,
mają
U
lub
ona
„wiodącego",
entuzjastyczni,
artystycznego.
któremu
możliwym
odnaleźliśmy
1033 p o z y c j i
I
umysłu
się s p o r a l i c z b a
przyporządkowujemy
się
do
określonych
głośne p r a c e
sztuki
t y c h zagadnień w
procesów
głównie
naszej
a więc
kiedy
że
myślenie
wreszcie
kierunek
logicznej
sprawom.
stylu
( e l i t a r n e g o ) . Jeśli n a w e t f o r m u ł o w a n o p o g l ą d y
nurtu
krytyczni
niemieckiej,
na
Niedosziwina.
Sięgamy
psychologii
ludowego.
rozwiązywania
Współczesne
przodującej
W u n d t , W o l f f l i n , a b y z czasem
stanowisku
żywot
przedmiot,
rozwijają
zrozumieliśmy,
interpretację",
fałszywa.
Polsce.
małe
moim
fenomenem
grupy
to
—
w
uwagę.
półwiecza
zrozumienia.
że coś
w
danej
człowieka,
1
doniosłych
z
artystycznej
nad zjawiskiem
poznania,
daje,
ludowej
poświęcić
przeszło
przekonań
są m o r a l n i e
wielu
światopoglądzie
działalności
chciałbym
oceniane
związanych
sztuki
w
ogółu
na te zachowania
rozumienia
przeobrażenia
polu
narodowego
psychicznych
nazwisko.
artys
towarzy
K a c z y ń s k i — rzeźbiarz z 2. poł. X I X w .
udało
—
n a m służy h i s t o r i a
niej...? A n d r z e j
szkolony
jeszcze
nas
jesteśmy
musi
niegdyś
Przypomnieniu
badań,
przekonań.
—
zawód
A
u
bazy
do
t y m dosta
w
jednym
środowisku.
zainteresowań
tycznym.
przy
powszechnych
był
tym
—
zaczętych
świato
oryginalnych
nauce
się j e d n a k
ciągłości. P r z y k ł a d e m
splotu życiowych
się
w
rozwoju
magii
z m i a n y poglądów p o d w p ł y
manentnym rezygnowaniem
kończenie
na
zmienność
nawet
teorii
tylko
n i e mając
własnej
na
„historycznych
roztoczyły
kilkudziesięciu
za
dobrodziejstw
podatni
m ó w " . Budzić
też
ukształtowanych
przeżycia musiało być z a w s z e : p o l e , p l o n , r ó w n i n a , u r o
i rozwój, „wszelka przydatność" d l a
światowych
(albo
obecnie).
zainteresowań
uwagi
glibyśmy
egzogeniczne
powiedzieć)
cechy
semantyczną
osobowości
stronę
twór
twórczości
artystycznej.
Bystroń
n i e rozwinął
szerzej
swych
poglądów. N a j 239
prawdopodobniej
pełniejszego
wychodził
ujęcia
nad
określonymi
sferami
ty,
nikt
nie
u
nas
z założenia,
problemu
są
życia
że
warunkiem
szczegółowe
badania
społecznego w s i . N i e s t e
próbował
rozwinąć
tego
kierunku
zwolennik
kierunku
poszukiwań.
Eugeniusz
Frankowski
kulturowohistorycznego
nienie
—
w
światopoglądu
jako
etnologii
—
ujmował
od
strony
cech
tym
samym
założenia
zagad
antropopsychicz-
nych.
Kontynuował
szych
s t a n o w i s k , w których kładziono n a c i s k n a p o z n a
nie
cech
endogenicznych
sługiwał
chiczny",
mość",
,,nakaz
„zmroki
zmysłowe".
ogólnych
tury
w
się o k r e ś l e n i a m i :
i
twórców.
Po
mechanizm
psy
wewnętrzny",
„spotęgowana
podświadomości",
„utajone
skojarzenia
próbom
tłumaczenia
Określenia
te
predyspozycji
jej
osobowości
„specyficzny
postępu",
służyły
artystycznych
czyli
kul
Oczywiście,
wy
twórców .
n
odmienności w c e c h a c h
twórców
środowiska
ludowego
mniej
o
swoistościach
życia
jemy
w
pracach
nych
spostrzeżeń.
było
tego
Frankowskiego
Służyć
one
świado
„rzeczników
k r y c i e na tej drodze
omawianego
wcześniej
osobowych
niemożliwe.
środowiska
wiele
niezwykle
mogą
dalszej
przedmiotu. Wskazywał
Nie
znajdu
waż
analizie
on n p . na „zwartą
skalę życia l u d u " , n a j e g o z w i ą z e k z naturą, m a n i f e s t u
jący
się w
wiąc
o
obrzędowości
i twórczości
„mechanizmie"
rotwiązań
formalnych,
magań. P r z y j m o w a n e
wskazywał
swoim
cemu
u k o j e n i a psychicznego,
wewnętrznym
odzwierciedlają
do h a r m o n i j n e g o
Pod
koniec
dziestych
w
historyków
się
na
ładem
swoistość
jednostki i
lat
dwudziestych
różnych
pracach
—
i
na
początku
i wypowiedziach
Władysława
—
ludowym
program
Podlachy,
rozszerzony .
W
tyki
ludowej
wzbogaciły
się
wań
analitycznych.
7
nie
sposobu
widzenia
rzeczywistości
wynik
(głównie
odbiegające
innych
zaprzątało
wielu
ludowego
w
przyjmowanych
stanowisku
żonej
Ale w
prowadziło
jako
to
takim
nobilitacji
dowych.
udział
140
I
razie
do dziś
jeszcze
badacze,
drzeworytu.
świadomości
artysty
się
do
zasłu
Piwocki
podjął
tury
wrażeń
kim
w
z
wiele
Zawarta
imponującym
Można
ludzi
(Wólfflin).
Założenie
rozwiązań
formalnych
teczne
Stanowisko
być
było
jeszcze
sztuki
ludowej.
prowadzonych
twórców
ludowych
Europy.
Z
o
roli
wyłoniło
przyjmował,
Chodziło
i
struktury
struk
od
Piwockiego.
widzenia,
monograficznym
nawet
teoretycznym
czasu
t o było
do dziś.
a
godzić
odmienności
pozycji
społecznej
do p e w n e g o s t o p n i a
Niemniej,
jeśli
innymi,
Chodzi
czy
nawet
słowy
może
pod
niektóre
to wówczas
doszedł
Piwocki,
bowiem
o
wrażeń
danego
po
osta
mogą
rozpoznanie
środo
być
określane
strukturą
zarazem
poglądów
na
wyobrażeń-poglądów
i
sfery
(nie t y l k o „naturalną" ). Z
3
czasem
pełni
nacisk
na k o
również
rzeczywistości
abstrakcyj-
Piwocki
że
nieczność
nie
położy
ludo
artystycznym,
wistości
najlep
świata,
Dobrowolskiego
wy-
w
uzupełnienia
artys
o
w
ma
to
i
nie
o
się
artystów
Polski,
artyku
opracowaniu
zależnie
co i n n y m i
cennych
świadomości
oczywiście
z obszaru
twierdzeń
przez
wiska,
światopoglądu
abstrakcyjny.
współczesnej
niedawna
do z a g a d n i e n i a
Dobrowolski
określania
do
aktualne
dwu
Sprawom
wszyst
dyskutować,
założeniem
widzenia
uświadomione).
Piwocki
tych
próbę a n a l i z y
do j a k i c h
pełni
his
dzie
o n a została p r z e d e
stwierdzenia,
(w
i
badań.
niezwykle
zastąpić
to
użył
nas
dys
i „jak się t o
jakich
u nas p i e r w s z ą
ludu.
samym
różnych
teoretycznych.
Wolfflinowskie
p y t a n i e , nawiązujące
szym
pytanie,
formalnych.
autor
wypowiedzi
jęcia
w
doby
i
stanowisko
ności
tów
poświęcił
łów
okresu
wykazanie
zaś e t n o l o g i i
przedmiocie
konsekwencjach
ważne
do
tym
Oto
dążenie
wspólnym
tego
zainteresowań
dalszych
dysput
jako
we
określenia
kierunków
założeń
Na
wych
czy
dyscyplin
lapidarne
stawą
badaczy
podstaw
szczególności
oznaczenia
właś
istnieją
interesującego
—
oto
z
było
warsztatowych
zbiorowości l u
podtrzymywane
sztuce.
naukowych, w
które
się
do u z n a n i a w s z e l k i c h
tle
cyplin
badaniach
artystycznego
zamierzone
działaniach
w
doświadczeń
wysiłku
większość
w
łączenia
przedmiotu
dla
rozwiązaniach
wyrażało
konieczności
dorobek
uczonego
je"
pytanie
pełnej
zasługuje
zasługą
artystów
fizycznych
od
uwagę
Wielką
artystów
Czy
h i s t o r y c y , a także i n n i
ogół
osobną
tych
rozstrzygnięte.
na
Na
przez
formalnych).
się a b s t r a k
i rzeczy r e a l n i e
t o r i i s z t u k i . „ D l a c z e g o t a k się d z i e j e "
uwarunkowań.
badaczy,
uznawali
nosiło się l u b o d n o s i do s p r a w
określe
u
było
dziełach l u d o w y c h , są z a m i e r z o n e ,
n i e zostało o s t a t e c z n i e
W
zo
i postulowania no
z nich
uświadomienia
formalne,
ciwości rzeczy w
Wymienieni
fragm.),
cych.
opraco
Jednym
rozwiązań
zain
nowych
samym
poglądów
przyjmowanych
oraz K s a -
pełniejsze
wiele
tym
badawczych.
które
i
w sztuce l u d o w e j , w j e j w ł a s n y m środowisku o d
o
Zaistniały
stanu
cyjne
Piwockiego.
precyzowania
oraz
snuć można w n i o s e k , że t o co n a m w y d a j e
Mieczy
artystycznym
zadań
stanowią
(całość
trzy
t y m czasie b a d a n i a p l a s
wych
rozwiązania
kicree
głównie
dotychczasowych
światopoglądem
stał z n a c z n i e
ludowych
П. 1, 2. Aleksandra
Reich,
słoma, bibułka
kolorowa.
e
Piwockiego
możliwości
gromady
życia .
sztuki
teresowań
patrzą
zaś (i t o j e s t
sława G ę b a r o w i c z a , T a d e u s z a D o b r o w o l s k i e g o
werego
wy
formalne,
dostarczają
a pośrednio
pragnienie
Mó
określonych
są t y l k o te rozwiązania
które
istotne)
artystycznej.
przyjmowania
poznaniem
społecznej.
a przede
uzasadniony
zainteresowań
światopoglądem
stosunku twórców
„Zbadanie
wszystkim
do
różne
do r z e c z y
stosunku
artysty
otaczającej
go
wistości społecznej, p o p r z e z treści z a w a r t e
w
do
rzeczy
jego
dzie-
le
—
pozwoli
zaliczyć
go
bądź
do twórców
ludowych,
bądź n i e l u d o w y c h " .
Można
znacznik
w
by
t u jedynie
odrębności
n i m zawarte).
wiem
w
dodać,
stanowi
Zresztą
przypadku
jest
wyznaczników
ciu
funkcji
w
analizę
życiu
środowiska.
Przez
dłuższy
szość
dla
badaczy
nym
poszukiwany
tylko
dzieło
ludowej
i
mamy
szeroko
pojętą
nie, zdobycie
tania
zapisywaniu —
opar
niki,
pozwoliły
ich
rolę
rozwiązywania
w
które
swej
zakresie
badania
dostatecznego
oparcia
czym
swego
znaczenia.
specjalnie
zgromadzo
swych
badań
opublikował
1 0
że
takich
Tymczasem
po
najbardziej
od
w y r a ź n i e , że zasłona
świata
odsłoniło
ludowych
się
wewnętrzne
przed
życie
oddzie
artystów,
zo
nami
najgłębsze,
tamtejszej
wiejskiej
sztuki.
Ile
jednak
kosztowały
zdania,
trudu,
nieraz
ostrożnie
Zdarzało
te
od
z nim w
ciągu
długich
2
do
dziedziny...
z ust w i e j s k i c h
a b y zdobyć
góralskiego
dopiero, zjednawszy
ny
że
te,
i
jeśli
pominąć
późniejsze
sobie
starego,
dzy
13
.
ludu,
ludowej..."
twór
Słowa
11
Dotyczy
w
wyniki
Książki
szkic
Udzieli
i
w
naszej
ona
dziedziny
ludowej
uzależniona
wój
charakter.
jest
z
już z a k r e s i e
szedł z n i m , u z n o j o -
Chociaż
niezwykle
prrejawy
wiedzy
do
artystyczna,
Gładysz
roz
dziedziny,
jej
od
roz
tendencjami
poświęcił
i pod
oraz
estetycznej.
uwagę
starał się rozpoznać p r z e j a w y
zajął
Nie
do s f e r y
zarazem
mniej
społecznej
zującymi
dziś
wie
W
łoże w r a ż l i w o ś c i
magicznej).
do
kompendium
ówczesnymi
szym
poznaniu
nauce,
poglądach
najtrudniejszej
i
twórczość
Zgodnie
o
literaturze
bezcennym
kulturze
której
Seweryna
Lubeckiego
twórców.
i
razu
naukowej
,2
wrażliwości
Gładysz
na hali
są
unikalnym
poznania
i
wczesny
kosił
trawę
czyn
od
Gładysz
głównie
lakoniczne
się
d w u książkach .
w
uwagi Kazimierza
potem
rzeźbiarza,
godzin
jakieś
chwy
ufności
bezwzględna
wznieść
Mieczysław
dla laika
drobne, tak nieporadne
nich
wreszcie
sztuki
w
mozołu
w
n a szczyty
metodologicznymi
niewypowiedzianego
wykradane
się przecież,
zwierzenie
ile
pracy,
te pisał M o s z y ń s k i 30 l a t t e m u . A l e n i e utraciły w n i
znajdywała
się n i e u d a . .
w
przygotowa
o t o są najważniejsze
autorowi
wniosków
w
budzenia
języków,
książce
zupełnie
i
im
pierwszej
w
zapamiętanie
długoletnie
czasu w s z e l k i c h a r k a n ó w
serce,
więk
nie
świat
za
i
estetycznych
nasz
z biegiem
wierność w
j a w i ł o się dzieło niezwykłe... „ C z y t a j ą c j e g o [Gładysza —
rozdarta
zupełne
Albo
J . O.] książkę, o d c z u w a m y
stała
i
entuzjazm,
międzywojennego
zgromadzić
lająca
się
niej
chłopstwa
czości
okresu
dla
możli
odrębności w
m a t e r i a l e . F r a n k o w s k i stwierdził n a w e t ,
materiałów
wy
(treści
t o dziś o c z y w i s t e .
owej
dzieł
czas
formułowanych
że
nie
twórczości
wość p o z n a n i a
o
Rozmiłowanie
cgromny
9
ideowej
się n a t o m i a s t
wrażliwości
sumiennie
technicznej.
(wierzeniowej,
poglądami,
praktycznej,
nawią
utylitarnej.
udokumentował
różne
Materiały, j a k i e
i
zgromadził
Gładysz, są t a k
szczegółowe, że w y m a g a ł y b y
wienia.
Łączy
się
Brak
jest
dzieła
dokonanego
z
t y m jeszcze
dotychczas
Gładysza.
krytyczne
opinie
na temat
przyjętej
przez
autora,
zgromadzonych
dodatkowa
jakiejkolwiek
przez
przy
oceny
krytycznej
wprawdzie
„metody
pomocy
omó
trudność.
Istnieją
eksperymentalnej"
niemniej
jej
obszerne
o s o b n e g o zupełnie
parnych
nikt
wyników
dotychczas
nie
kwestionował.
Gładysz
w
operowania
obydwu
mentacyjnym,
i
wspomnianych
wyjątkowo
obszernym
ograniczył
się
do
pracach,
mimo
materiałem
doku
bardzo
ostrożnych w n i o s k ó w . W s f o r m u ł o w a n i u
wniosków
wyręczył
Kazimierz
Moszyński.
Moszyński
otwiera
roli
rozważania
znanymi
o
w
niższy
spadku
postać
rozwoju,
twórczości
tym
n i e można
biorąc
ogólnie
niewątpliwie
większe
artystycznej,
orientuje
znaczenie,
silniejsze
jej
człowieka.
—
t a k , j a k go
pisze
wyjątku;
pojmuje
Boas]
należy p r z y z n a ć m u słuszność. K t o k o l w i e k
się
rozwoju
ar
człowieka.
t e g o sądu stosować
[to jest
roz
twórczości
M o s z y ń s k i — do w s z y s t k i c h l u d ó w świata bez
ale
temat
sformułował
cywilizacyjnego
p o w i ą z a n i e z całokształtem życia
„Oczywiście
Boas
—
ludowej
na
szczeblach
znaczenia
miarę r o z w o j u
szczebel
pełniejsza
Boasa
wiadomo,
idących
dzieła
plastyce
Franza
twórczości n a r ó ż n y c h
postępującym
tystycznej
Im
poświęcone
ludzkościJak
tezę
i n s p i r a t o r jego
poglądami
artystycznej
woju
Gładysza
skromnych
dalej
w
wielkim,
zdobnictwa
niekiedy
nawet
ogromnym
u niezliczonych
ludów
wszystkich
części k u l i
z i e m s k i e j , k t o o r i e n t u j e się w
niezmiernym
bogactwie
ozdób
dekorowaniu
ruchomych,
najprzeróżniejszych
nego
w
całe
kunszcie
zdobnictwo
II. 3, 4. Czesława Konopkówna,
groch,
pióra
gęsie.
i w
jest
czasem w p r o s t
starannności,
wykonywane,
w
ogromnej
owo
który
kształtował
ilości
nym.
W
nie
późniejszych.
przyznać
sztukom
plastycznym
bardzo
doniosłej r o l i w życiu n i e o ś w i e c o n e j ludzkości,
większej
może
dziwnego
niż
w
życiu
n a pozór z j a w i s k a
liwość
mało,
t y m czy
Tajemnicę
tego
już z n a m y . Jest nią f a k t , że
estetyczna
bardzo
z
naszym.
czy
też
[podkreślenie
raczej
nie
i n n y m poziomem
ma
kultury;
wraż
—
J . O.]
nic
wspólnego
a podobnie
ma
ma
się r z e c z z p o p ę d e m d o a r t y s t y c z n e j twórczości.
P i ę k-
n o
mimo
[ J . O.] — t w i e r d z i M o s z y ń s k i — t w o r z o n e
wolnie,
a
także
czy
rozmyślnie
dostarczane
przez
cenione
oraz
na
mach...
Niekiedy
idzie
wzięte
dziką
rzeczy
się n a i c h p r z y g o t o w a n i e
dących
bardzo
przekonać
do
się, j a k b o g a t o
beryjskich
ostiaczek.
się
zaś,
chodzi
gdy
zimą
i
było
jest
kulturalnych
uwierzyć,
daleko
ile
trudu
u ludów
wio
z n a s może...
do szyi
powiedzmy
od
dłoni
koszule
i
sy
A l e m a ł o k t o w i e . . . że
bardzo
jedną
tylko
pozio
jak
oraz
nawet
o d stóp
bywają,
przy
o
przyrodę,
egzystencję. K a ż d y
ramion haftowane
odbywa
O.],
pięknych
zużywa
ciężką
J.
wszelkich
trudno wprost
zapotrzebowanie
[podkreślenie
haftowanie
skąpym
świetle,
trwa
koszulę,
niekiedy
rok,
stanowiska
W
wań
się g ł ó w n i e
d w u przypadkach
wić
się
(całość
i
iragm.),
niepraw
z jakimi
czasu, którą m u się n i e r a z p o ś w i ę c a , t e n a n i n a c h w i l ę
zawaha
kierec
przedmiotów codziennego i odświęt
użytku, n a d z w y c z a j n y m ,
dopodobnym
obfitym
3
w
okresie
pozwoliłem
najwybitniejszych
okresie
bujnego
nauka
nasza
rozwoju
międzywojen
sobie
badaczy
przedsta
w
omawianych
zachowuje
więź
czasach
zaintereso
zarówno
(Riegl,
szkołami g ł o ś n y m i w
h i s t o r i i s z t u k i (wiedeńskiej,
lejskiej,
ikonologów).
W o l f f l i n , Boas),
z
n a r z a m i myśli obcej
Równolegle
się
podstawy
badań
w
których
wydarzeniach
udział
to
rodaków
jednak
funkcjonalnych
jako
i
notować
autorów
i
lumi
j a k też
kształtowały
strukturalnych,
możemy
współ
współautorów
(Bro
n i s ł a w M a l i n o w s k i , J a n B a u d o u i n de C o u r t e n a y ) . W
blemach,
jakie
kowskiego,
zaprzątały
Piwockiego
i
wówczas
(o
paradoksie!)
funkcji
w naukach huma
w
tym
naj
poważnej
bardziej
zaangażowani
rezygnują
z i c h dalszej
w
dopełnia
studia
naszej
nad
światopoglądem
k o n t y n u a c j i . Można
że o d t e g o c z a s u zaistniało w i e l e
w
pojęcie
pro
Fran
klęski. D z i ę k i p r z e ł o m o w i t e m u
zakresie
sytuacji
Bystronia,
Moszyńskiego,
n i e występuje... P r z e ł o m i d e o l o g i c z n y
nistycznych
ze
bazy-
wykorzystania
nowych,
doświadczeń
badaniach sztuki omawianych
by
sądzić,
sprzyjających
funkcjonalizmu
środowisk.
a l e częściej d w a l a t a i w i ę c e j " .
1 5
W
tych
kakrotnie
który
rozważaniach
do materiału
to materiał m a wskazywać
rakter
wrażliwości
istoty
ludzkiej,
zewnętrznych,
tworzenia. W
ludy
Moszyński
estetycznej.
właściwość
decydująca
16
o
w
się
Ma
kil
Gładysza,
na immanentny
cha
W
studiach, jakie
lizowane
to
być
właściwość
że
od
czynników
jedynej
potrzebach
artystycznego
swym
Moszyński
wiekopomnym
dziele
.
ich
wyżej
autorzy
w
142
!
został
dorobek
myśli
rodzimej,
mieli
badawcze.
możliwość
rodzaju,
dzenia,
do j a k i c h
d o s z l i , mają
czenie.
Mimo
założeń
wyraźnego
ana
temu,
sytuacji
ukształtowanej
historii,
anachronizmu
które
w
stwier
szczególne zupełnie
nieraz
metodologicznych,
wiele
artys-.
Dzięki
poznawania
swoiście
warunkach rodzimej
rych
tu
doświadczenia
swoim
n a d kulturą
starałem się w y k o r z y s t a ć
niepowtarzalnych
badaczom,
Przedstawiony
prowadziłem
tyczną K u r p i o w s z c z y z n y
niezależna
t y m też d u c h u c h a r a k t e r y z u j e
tzw. pierwotne
Człowiek
odwołuje
zgromadzonego przez
zna
niektó
przewodziły
tym
i c h spostrzeżeń, a co najważniejsze
—
aparat
pojęciowy,
dziś swoją
dużą
Wydaje
giwanie
mi
się
wości".
jakim
się,
że
szeroko
Doświadczenia
ograniczane
nadal
jest
pojęcie
że
postrzegania
Mówiąc
o wrażliwości,
„wrażliwości
reakcje
twórczością
artystycznej"
jednostki
k i c h dostarcza
czy
liwości e s t e t y c z n e j " ,
o
też
życie. A
„wrażliwości
staraliśmy
się
to nie może
t y l k o k a t e g o r i i doznań, n p .
(struktury
z
„wrażli
jakie
do j e d n e j
związek
pojęciem
badawcze,
estetycznych.
o
do
posłu
jednak,
wizualnych
średni
zachował
uzasadnione
ujmowanym
poznać, w s k a z y w a ł y b y
być
się p o s ł u g i w a l i ,
przydatność.
wzrokowego)
ostatnim
mogłyby
a
także
ralne
treści
rialne,
wyróżnienie
związane
z
miotów, zjawisk
chowań
czy
tylko
wrażliwości
określonymi
i osobno
mate
właściwościami
przed
czynności, p o s t ę p o w a ń —
należy
uwzględniać
n a całość
doznań
Jeśli
zaś
chodzi
o
„wrażliwość
na różnego
i wiążącą
Brane
są p r z y
twory
(chociażby
przede
nie
dzieła
estetyczną",
rodzaju
treści
wierzeniowe,
społecznopolityczne,
t y m pod uwagę
Wiemy
naszym
rzeźby,
p r z y p a d k u będą t o
grafiki
oraz
(wycinankarskiego,
snycerskiego,
i in.).
poszczególne t y p y
wraż
między
kultu
nimi
ności
na pewno,
że
ścisły z w i ą z e k zależności. W
występuje
podstawowa
strukturze tej
zależ
prawidłowość,
którą
ulega
rozwinię
s u b l i m a c j i doznań)
następują
społecznych,
ciu
zarazem
t o r i a l n e j , łącznie z j e j s ą s i e d z t w e m , g r u p i e
rówieśniczej,
czy
U . S z c z e g ó l n i e zaś w
tej ostatniej. Wydaje
zawodowej czy wreszcie w
relacjach, t a
że
jeśli
przyjmuje
bieta, starszy
—
„Wrażliwość
wo
4
najsłabiej
szczegółowych
—• z b i o r o w o ś ć ,
mężczyzna
—
ko
młodszy.
utylitarna"
osadzonym
jest
w
określeniem
naszej
stosunko
literaturze
przed
dzieła
l i w o ś c i n i e mają p o s t a c i s a m o i s t n e j . Ż e z a c h o d z i
społeczną"
tery
wy
różnych
grupie
j a k : jednostka
excellence
—
l u b wyłącz
a w i ę c w r o d z i n i e , społeczności w i o s k o w e j ,
kich
par
może
człowieka.
nie tyle wszelkie
malarstwa,
tkackiego
dziś
pracy
się
układach
to na
rzeczywistości
e s t e t y c z n e ) , lecz g ł ó w n i e
zdobnictwa
kowalskiego,
kategorie
się z w y t w o r a m i
sztuki. W
architektury,
rodzajów
wrażliwości
„wrażliwość
naturalną
zasadnicze
ja
zasadzie również
typów
na dwie
o „wraż
l u b „utylitarnej",
za
społecznych.
reakcje
więc
się
korzyści
określić m o ż n a t a k : jeśli w r a ż l i w o ś ć E
różnych
propo
okazywało
na
r o z u m i e l i b y ś m y r e a k c j e n a w i ę z i 1 napięcia, kształtujące
w
pewne
prowadziłem
a
—
poprzez
przydatne
jakie
—
l u b po prostu
polityczne,
ii I n . N a t o m i a s t
badaniach
artystyczną
grupy
reakcje
religijne
W
zastrzeżenia j a k i e t o o k r e ś
wysunąłbym
o g ó ł p a n u j e zgodność, że określenie t o o b e j m o w a ć
wymienionych
się mieścić
ideowe; magiczne,
zycje.
budzić,
bezpo
ale na t e j samej
z
może
ma
w s z y s t k i m j e d n a k o „społecznej" i „ideowej".
W
lenie
która
zatem możemy mówić
praktycznej"
m i o t u . Stąd też, r o z u m i e j ą c
{pogłębieniu, s w o i s t e j
zmiany
w
i n n y c h rodzajach
wrażliwość
postać, z a b a r w i a
U
ona s w y m
wrażliwości.
Jednym
słowem
znajduje
swoje
uwrażliwienia
17
.
nader
S,
I
się też,
rozwiniętą
c h a r a k t e r e m pozostałe t y p y
wrażliwości
odmianach
wrażliwości
charakter
określenie
danego
w
typu
pozostałych
П. 5, 6, 7.
kolorowa.
W
Aleksandra
odniesieniu zarówno
nie
można
ona
przeobrażeniom
wości,
i
Reich,
mówić
o
ogólnych
słoma,
miarę
niezmiennej.
kształtowania
określonych
zdarzeń
obrębie
wzoru
dowiska,
ma
tzw. grup
wrażliwości.
są
poszukiwać
inne
śro
jaką
zawodowy
bogorób
—
wy
—
wioskowych
(byli
zasadniczo
inna
jest
wszak
niż
rzeźbiarze
wę
spo
rolników-gospodarzy.
Ale
odnajdywać
i
bardziej
zamożne,
i
jednostki
wiążących
się
z
znajduje
typu
doznania,
Źródłem
dowiska
są
wiedzi
jego
naszej
bazę
wywiadów
testowych.
źródeł
o
nimi
potrzeb
lub
których
—
wy
Faktem
jest
w
środowis
sprzyjające
często
warunki.
świecie
w
doznań
tego
gromadzone
śro
wypo
czasie specjalnie
(jawnych
Uzyskujemy
wywołanych,
wadzenie analizy
aktywne,
fachowo
reprezentantów,
kręgu
mniej
—
natrafiają
wiedzy
tym
u n i f i k a c y j n e , obejmujące
szczególnie
niewątpliwie
nizowanych
badań
na
w
podłoże.
j e d n a k b e z s p o r n y m , że p r o c e s y
ludowych
i
warstwy
przedsiębiorcze
niejednakowe
społecznych,
reprezentantów
łeczności
doznań
jednostka
układów
możemy
różnego
jednolitego
wrażliwości
rodzinnych,
kach
oddziaływają
Struktura
drowni)
świat
osobo
też p o d s t a w , a b y
te, t a k j a k każde
często ze s t e r e o t y p o w y c h
magań
się
zróżnicowane.
rzeźbiarz
łączona
ludowych
Grupy
grupy,
Podlega
biograficznych
historycznych przemian, jakie
n a tę jednostkę czy grupę. N i e m a m y
w
bibułka
d o j e d n o s t k i , j a k też
wrażliwości
w
następstwa
kierece,
i
na
które
tej
drodze
pozwalają
deklarowanych
orga
niejawnych)
oraz
solidną
na
przepro
poglądów, o p i n i i
(spo
łecznych, i d e o w y c h , e s t e t y c z n y c h , a l e też i u t y l i t a r n y c h ) .
Osobną
bazę m a t e r i a ł o w ą
stane. Składa
mujący
stanowią
się n a n i e w
wszystkie
(często
skutków
dzieła
w
się w ó w c z a s
danej
wywiad,
jest
celów
nad
jest
roz
pojmowanych
obiegu.
życiem.
W
wagi
przez
stają
kultury
studiach
o skuteczny
Ogromnej
przez
Istotne
tych
dobór
testów,
nabiera
długo
bezpośrednia, d o c i e k a n i e
pełnionych
inwentarz
s t u d i a n a d całością
jej
choćby w z b o g a c o n y
n i e wystarczający.
sposoby
szeroko
za
obej
k u l t u r o w y c h , wywołanych
kompleksowe
trwała obserwacja
—
najważniejsze
i c h społecznym
zbiorowości,
kompletny —
twórczości
rekonstrukcja)
konsekwencji,
sztuki
miarę
dziedziny
dzieł s z t u k i . D l a n a s z y c h
poznanie
d l a nas źródła
dzieła
funkcji.
na
wszelkie
Prowadzi
to
D a n e , j a k i e pragnę p r z e d s t a w i ć , odnoszą
wielkiej
około
w
stu ostatnich lat.
oparciu o te dane
czeniu
każdej,
nijmy
od
Zrozumiałe
nawet
bardzo
przedstawienia
twórczości
artystycznej.
w funkcji
dzieł w y r a ż a j ą
interesowania
związek,
w
jego
możemy
Jednym
z
plastyce
Kurpiowszczyzny
Włączając
najdonioślejszych
do
„nowe l a t k a "
jej
zakresu
i wota —
dążenia,
rzeźbę
poszczególne
dziedziny
do r o z p a t r z e n i a
ich funkcje
nie
j u . Jest t o twórczość p o w s z e c h n y c h
postaci
stałej,
wrażliwość —
legają m n i e j l u b b a r d z i e j z a s a d n i c z y m
Nawiązując
wrażliwości
do „ k o r o n n e j " tezy
estetycznej,
mieć
ważny
grupy
czy
j e d n o s t k i , lecz
kiem
—
czynnikiem
jednostki
nie
wpływ
na
doznań
się w
jest
Bywają
swym
estetycznych
z n a c z y , że są j a k b y ś m y
powiedzieli
o
oczywiście
takiego
wolą,
jeśli
tworzenia,
właśnie artystycznego
Co z a t e m w p ł y w a
Co
nie
też
ostatecznie
zjawisku:
wielkiej
to
o
owym
A
żenia.
na
niskim
szczeblu
społecznoekonomicznych,
poziomu
grup po
rozwoju
życia
—
rodziny,
w
czy
czasie f u n k c j e
ludystyczne.
zachowały
relacji
się
natomiast
dziś
możemy
Do
t e j twórczości
swą
funkcji
pierwotną
i c h p r z y p a d k u pojawiły
elementy
funkcji
ro
magiczne
funkcję
się w
naj
rekreacyjnych
zatem — przykład t y l k o j e d n e j , wąskiej
zadziwiającym
życiu
to
tych
(widowiskowych).
funkcji
stosunków
144
czasach
wolę?
zostających
cywilizacji.
stosunkowo
ale i w
pełniły
całkowicie. Rozwinęły
Wota
nowszych
twórczości
decydująco n a tę w z m o ż o n ą
decyduje
estetycznych.
w.
o towarzyszeniu
magiczną,
działania.
doniosłości s z t u k i w
zanikły
nie
się o n i
życia
dzice — d z i e c i ) . W późniejszym
stają
przynajmniej
XIX
obrębie
mówić
wybredniejsi)
Znalazło
zakre
(w
końca
również
właś
majstrzy.
kra
której
ważne
społeczne
do
rekreacyjne
że
całego
umiejętności,
one
sie
Niemal
wypieków
sytuacje,
skali
—
wówczas
funkcje magiczno-gospodarcze i w skromniejszym
funkcje
środowisku
(co
wyspecjalizowani
artystyczną
warun
rzeźba.
(wypieki
w p r o s t o c i e wartości i d e o w o - f o r m a l n y c h
jej
się szczególnie a k t y w n i a r t y s t y c z n i e . L e g i t y m u j ą
wzmożoną
roli
że w r a ż l i w o ś ć t a
działalność
decydującym.
wyróżniające
nikłością
Moszyńskiego
n i e zawsze
przewodzili
też w y r a z
rzeźb.
zmianom.
stwierdzamy,
może
pod
nie
unikalne w
to
ludowej.
ofiary, osiary), m a m y
że
j e g o s t a n doznań — s z e r o k o pojęta
jest
artystycznych
drobną
że
środowiska,
że
swoistości
niewątpliwie
stwierdzeń,
poglądy
że
się
osiągnięć
jest
wielofunkcyjne,
jak
zjawisko
Zacz
funkcji
zarazem,
dopatrzyć
do
samo
analizy
czy też odrębności, z w i ą z a n e j z pojęciem s z t u k i
w
tłuma
sytuacji.
Przymujemy
są
tak
uzyskane
się n a j d o b i t n i e j p o t r z e b y i z a
najczęściej
że
że
służyć
podobnej
szczegółowej
środowiska,
którym
jest,
w n i o s k i nie mogą
plastyki
mają
się d o n i e
g r u p y ludności chłopskiej, j e j d z i e j ó w z o k r e s u
suje
plastycznej
dzieła
pozwala
i zachodzące
Oczywiście, p r o b l e m
się
jeszcze
bardziej
w
tych ramach
w
zakres
przeobra
wielofunkcyjności
zasadniczo
dziedziny
prześledzić
dzieł
rzeźbie
n e j — ś w i ą t k a r s t w i e . Szczególnie zaś . w t y m j e g o
który
wiązać
należy
wych
(bogorobów).
z działalnością
Początkowo
(w
rzeźbiarzy
XIX
i
XX
ry
religij
dziale,
zawodo
w.
do
7
I
wojny
szeroko
światowej)
darczych),
religijne
dokumentacyjne.
nikną
z
rzeźbiarstwem
pojęte f u n k c j e magiczne
funkcje
działalność
do
tej
jakiegoś
stopnia
społeczne,
ścisłym
powiązaniu
z potrzebami
społecznego
w i ś c i e f u n k c j e z g o d n e ze s w y m i i d e o w y m i
Pozostają
jedynie
świadectwa
w
okresie
najnowszym
rzeźbiarskie. P o j a w i l i
się
to, a
może
daje
swej
dla
do
Sęka,
Kamińskiego
znaczenie
poczucia
i
funkcjonujące
wyjątkowe.
Porów
już
nie w
określone
treści
oddziaływania.
praktyce,
zaczęło
Dla
j e j u p r a w i a n i e . Rzeź
Polaka
przemyśleń,
s t o s u n k u do
ważną
funkcji
tą
o
szerokim
twórców,
powszednim,
rolę
własnego
funkcjono
kulturowe
samych
życiu
w
społeczne, w
czy
ich
rzeźbiarstwo
rekompensacyjną.
uśmierzającej
Można
obiegu
Spróbujmy
i
rozmaitej
XIX
i
początków
wierzeniowe,
znajemy
społeczności
Puszczy
tyczne,
snycerstwo
spełniają
w
i
k u r p i o w s k i e j , przeobrażenia
funkcji
W
są
malar
sposobów
skiej.
Rozwijało
szym
malarze
Z
rzemieślników,
stopniu garncarzy.
głównie
W
stolarzy
obrazów r e l i g i j n y c h i f i g u r
pisankarstwem
łączyć
i
w
mniej
X I X w . działali t u r ó w n i e ż
możemy
„świętych".
funkcje
magiczne
wyobraże
się p o d o b n y m
wej)
w
łączą
pewnym
przemia
wyłączając
okresie
stopniu
funkcje
społeczne.
całej
grupy
terytorialnej
Tkanina, kowalstwo
(w
szczególności
czasie
doniosłą
osądów
kształtowania
tej
grupie.
jak
kom)
funkcje
innym
rozwój
na
tle
dziedzinom
—
(po
rozwojowe.
estetyczne.
tym
niektóre
ponownie
podstawy
dobnie
mieszkańców
najnowszych,
zdobniczych
uzyskały
otoczenia
Na
słabo
Kurpiowszczyzny
Twór
odparo
sąsia
kulturalnym
Puszczy.
z
tradycyjnych
I I wojnie
świato
Przewodzą
im, po
twórczości
uwagę
(np. m a k a t
zasługuje
osadzonych
—
i
(głównie
szlacheckiego) o poziomie
społecznym
—
artys
architektoniczne)
rolę
w
Po
życie r o d z i n y ,
się i n s t r u m e n t e m uśmierzania
czasach
artystycznej
i
bogatej
się w
jednak
społecznokulturowej
charakterze
zbiorowości
oraz
i
z d o b n i c t w a (nie
wszystkim
zjadliwych
rejestrowane
pisankarstwo
zainteresowania
„rewolucjonizuje"
Zielonej.
tym
samowiedzy
się
się
Makatka
w.
wioskowej
Kurpiów
dzieł
się n a t y m t e r e n i e
zasadzie
bezpośrednie
plastycznej
XX
przede
wywania
twórczości
w
kształtują
j e w rozległej s k a l i , obejmującej
uwikłany
w
były
Tak
malar
sztuki.
dów pochodzenia
najpełniej
rekreacji,
z pojawieniem
t y m środowisku p o t r z e b y
twórczości
jakie bywa
z ży
Dopiero
oczy
kościelne.
środowisku
podporządkowane
w
założeniami.
w y c i n a n k a r s t w a ) . Otóż z całością t e j szczególnie
czość t a s t a j e
powiązaniu
się
prestiżu
pełniło
elementami
temu
jeszcze p r z y j r z e ć
łagodzącej
społecznym, w
dostępnych
piękna.
w
z
uroczystości
n o m w różnych dziedzinach
ciem
malatury
z
dzieła
też
artysta ludowy.
szerokim
nia o roli
tworzenia,
świadomości
Chojnowskiego,
lecz n a r o d u . . . Z t w ó r c z o ś c i ą
napięcia i n i e p o k o j e
W
szczere
przekonań o posłannictwie czy też r z e c z -
zaczęły
współczesny
międzywojennym)
śro
doniosłości
i poprzez
Chrostka,
kulturowym,
o
okresie
uzyskało
stało się podstawą g ł ę b o k i c h
kształtowania
mówić
(w
dlatego,
właśnie
łączność
niektóre
wyrazu
autentyczne,
sztuce
tu
pozaestetycznym.
przeżywaniem
istnienia w
spełniać
środki
rzeź
a r t y s t o m o spotęgowanej
codziennej
skie
zindywidualizowanymi. Nowe
się
zasięgu
rzeź
makatek
jakie towarzyszy
środowiska,
wszystkie
sied
nać
wać
więc
artys
dla samych twórców
nictwie
stwarzały
osiągnięciami
ciekawymi
ono
i
ono
jaką
funkcjom
się
jakąś
religijne
Miało
reaktywowano
też
pewnej
manifestacji
zanika
ogóle
Malarstwo
i w
rozwijały
międzywojennym)
w
rodziny.
stolarzy
okresie
b i a r s t w o n i e uzyskało j e d n a k p o w i ą z a n i a z ż y c i e m
biarstwo
t y l k o te ostatnie
następnie
wyraźnie
ono
czasem
Malatury
sztuki.
Mimo
Z
estetyczne.
a
legitymujący
dowiska.
rekreacyjne.
(w
umiejętności
tycznymi,
i
mierze
b i a r z e ( w początkach l a t sześćdziesiątych w l i c z b i e
miu),
się
gospo
Później
wiadomo,
tradycyjne
łączyły
magiczne,
rzeźbiarzy.
świetności
Jak
i
tym
(nie wyłączając
takich
także
w
tradycji
form
wypo-
145
wtedzi
zdobniczej,
stroję w
lniane
jak wyszywanie,
dzianinach
oraz
(zdobne
serwety
i
często
i
też
„sztuce
hafciarstwo
miały
miejsce
nych
do j e d n e g o
Łącznie
żywa, mocno
środowiska.
współczesnej
mem
firanki).
j e s t t o twórczość b a r d z o
współczesnym
przy
c h u s t y wełniane, f a r t u c h y
makatkami
osadzona
Stanowi
ludowej"
z
ona
nurt
w
życiu
jednak
jakby
k r y t y k o w a n y , podobnie
i
we
nieoficjalny,
j a k niegdyś
świątki
wycinanki.
w
t u został
zarys
zasadniczych
przeo
funkcji
różnych
dziedzin
plastyki
głównych
kulturze ludowej
obrażeń
pozwala
wysiłku
twórczym
tej
rolę
tystycznego.
sadnicze
dłuższego
piów
w
tych
prze
południe
zawodowych,
czy k o w a l e
składniki
i
ta
cieśle),
światopoglądu
generalnie
ar
Osob
t y m światopoglądzie
czy
też
stanowi
artystycznych.
dorobku
artystycznym
się i n n e osiągnięcia, k t ó r e
Ale
świadectw
w
wymagały
sztuce
rozrzutności
Kur
czy
też
w poświęcaniu czasu. Świadectw, któ
w
słynne
(Opoczyńskie)
dorobku
popisowe
i
w
w
innych
przykłady
hafciarstwie,
tkactwie
takiej postawy
na terenach
halańskich
W
były
pracochłonności
nujące p r z e j a w y
grup
oraz
praco
dalej
równie
w koronkarstwie i sny
zamieszkałych
przez
górali
(pod
śląskich).
twórczości z a w o d o w y c h
Jest
na
impo
artystów k u r p i o w s k i c h —
k o w a l i , b o g o r o b ó w , m a l a r z y skrzyń i g a r n k ó w —
powały
on
czy
cerstwie
składnik
ekonomiczny).
te
skróco
uniesień
odnajdujemy
Mazowszu,
działalności
j e uszeregować
(praktyczny
na
w
(najczęściej
w
dnia
czasie nakładu p r a c y .
łatwością
jak
też
roku
święta,
l u d o w y c h w P o l s c e . Już n i e o p o d a l , w o k o l i c a c h Pułtuska
witości
3 za
w
z
przededniu
tradycyjnym
nie odnajdziemy
zbiorowym
w
kategorię
re
w
w
w
t e j g r u p y znajdują
w
bogorobowie
wielorakie
Można
Zarys
g r u p y — społeczną, i d e o w ą i estetyczną.
utylitarny
Oczywiście,
zarówno
że
grupy,
twórców
np. jak dawni
odgrywały
ną
Kurpiowszczyzny.
twierdzić,
wyodrębnionych
kich
tylko
większej swobody
Przedstawiony
brażeń
przedsięwzięć. W s z e l a k o j e d n a k przedsięwzięcia
również
owe
ograniczenia.
Sztuka
wystę
uprawiana
przez „zawołanych" majstrów
była t u podporządkowana
podstawą działań a r t y s t y c z n y c h w przeszłości i
obecnie.
w
w
Ale
znacze
k r a j u t a k i m c z y n n i k o m , j a k oszczędność środków,
towarzyszą
m u z mniejszym
n i e m elementy
określonej w r a ż l i w o ś c i , które już w
pośredni
sposób
tycznym,
w
z niego
l u b większym
manifestowane
dziele
sztuki,
i na koniec
w
są
w
w
działaniu
sposobach
szeroko
bez
artys
korzystania
formułowanych
o nim
niczone
silniejszym,
możliwości
przemian
w
w
schemat
światopoglądzie
znaczenia
stycznej
tutaj
głównych
jest
grupy,
wytworów,
rzemieślników
drewnie)
rywalizacja
wielu
niedostatek
i
(poza
wiążąca
ekonomiczne,
ogra
większe
rzeźbiarstwem
się
i dzisiaj
materialne,
w
obrę
skiej postaci twórczości a r t y s t y c z n e j
wrażliwości
arty
dziedzinami
rejonach
z
t y m słaba
zawodowa.
wodowe
z określonymi
innych
odbiorców, b r a k
ukazania
przemian
składników
powiązaniu
próbą
nabywcze
w
Czynniki
Przedstawiony
niż
go w y b o r u
sądach.
bie
stopniu
silnie ważą
organizacyjnoza-
na charakterze
z
cepeliow
Kurpiowszczyzny.
*
pla
styki.
Artystyczna
znaczny
twórczość
odcinek
dziejów
plastyczna
służyła
poprzez
ludności k u r p i o w s k i e j d o w y
rażania g ł ę b o k i c h treści i d e o w y c h
i społecznych,
jakimi
Przed
wej"
pięciu
wydała
artystycznym
Chętnik
innych
tych
•wspomnianym
dane
całościowe
ludowych
odłamów
ówczesnego
było
początku
do
na terenie
społeczeństwa,
XX
w.
Polski —
którym
korzystać
z
nie
dobrodziejstw
pisma.
Zanik
tradycyjnych
terpretowanych
więzi
przez
w y c h (magicznych
nia
większości
wej.
Rozwijające
te
społecznych,
środowiska
i religijnych)
silnie
w
wierzenio
usunął p o d s t a w y
najważniejszych
się
swoiście i n
treści
tych
kształtowaniu
trwa
jeszcze
kultury
Chętnik
się
i
wówczas
tej
dołączyła
poświęcone
historycznego
Zielonej.
O d czasu
u k a z a n i a się t y c h p r a c
zmiany
dziedzin
plastyki ludo
procesie
przeobrażeń
XX
zainteresowania
wały w
w i e l u częściach K u r p i o w s z c z y z n y
w.
plastycznej
studium
regionu
We
pierwsze
twórczości
żywotności
Adam
grupy.
Kutrzeba-Pojnarowa
interesujące
Ludo
tradycjom
przedstawił
tradycyjnej
wiadomości
Puszczy
Żył
Anna
Sztuki
poświęcony
znawca
zeszycie
ujęcie
„Polskiej
zeszyt
znakomity
Kurpiowszczyzny.
do
Redakcja
Kurpiów.
żyła t a g r u p a . P o d o b n i e r z e c z się p r z e d s t a w i a ł a u w i e l u
ugrupowań
—
laty
specjalny
kultury
artystycznej
w
ogólnym
w s i następo
w
sposób d y
e s t e t y c z n e w p ł y n ę ł y n a u t r z y m a n i e się w p o s t a c i szcząt
n a m i c z n y , zaznaczając się w y r a z i ś c i e w p o s t a w a c h i dą
kowej
żeniach
niektórych
pojawienie
tradycyjnych
się n o w y c h
Funkcjonowanie
tecznie
szczególne
warunki
do
w
sztuce
życiowe
najbardziej
tego sJowa z n a c z e n i u
nikała
dziedzin
tej grupy.
Owa
walki
jednak
w
rozwojowi
nakazy
surowej
mających
pełnić
artystyczne
grupy
powstawały
refleksji
co m o ż n a
Drobne
maite
146
i
role.
—
w
Katedrze
Prace
te
niżej
Etnografii
dotyczą
obrażeń
na
UW
ośrodka
terenie
Wynikiem
prace
w
latach
nie
Strzałki
i
zowian.
obejmowały
two
osiąg
napięciach
ale p r z y
ją
stałej
powiedzenie:
pozwolić".
jaj, wycinankarstwo,
to przejawy
imponujących
Dzięki
takiemu
nieźle z a r y s o w a n y
określonym
życia
w
na
wsi
obrębie
Ośrodkiem
Wszystkie
jego
gospodarki
pracach
autorki
i
otoczeniem,
zadań
mówią
do
Kry
Brzo-
uzyskaliśmy
organizacji
pozostającym
tradycyjnych
zasad
między
nowego
nadal
drobno-
rolnej.
tych znajdujemy
pierwszą
analizę s y t u a c j i współczesnego
twórcy
łeczności
zawodowej,
wioskowej,
tym
głów
Szeska włącza
dokładniej społeczność
podziałowi
inwestycji
oddziaływania
towarowej
W
a
13
prze
z n i m wioski,
o b r a z z w i ą z k ó w zachodzących
centrum
1968 .
obecnie
badań w e w s i Strzałki, a
styna Bałabanow analizuje
przedsięwzięć,
silnych
Określa
rę
rozważań w y n i k i
między
studiów
1963 —
Kurpiowszczyzny.
i b l i s k o sąsiadujące
Brzozówka.
Sprawom
warszaw
i c h są
najżywszych
Kadzidło
swych
w
absolwentek
jest
sytuacji
Najciekawsze
przy
estetycznych),
rzeźby, m a l o w a n i e
przystroję
też
drukowane
ludności.
badania prowadzone
Zarazem
określonych
ekonomii
praktycznej.
sobie
ośrodku e t n o g r a f i c z n y m .
innymi
ciężkiej
dla
oszczędności,
się w
również
skim
na
ta w y
umiejętności
swoiste
wyrażały
społecznych
tutejszej
osta
jej sytuacji
artystycznych.
t y m zakresie
Kurpiów
odłamów
poświęcone były
szerokim
warunków
przyjmowanie
(ideowych,
ją
różnych
tym
o s y t u a c j i kadzidlańskiej. M a g d a l e n a
nięcia
„na
z
czasu,
tej
w
grupy,
dozowanie
rzyw,
na
o byt.
ostatecznie
działały
materialnej
one
i
Możemy
życiowo. Cecha
przywilejów
zaradność sprzyjała
kodzielniczych
natrafiało
przedsiębiorczych,
społecznej, a l e p r z e d e w s z y s t k i m
wielostronnej
społecznych i
Kurpiów
zaradnych
z historycznych
plastyki i
przejawów.
treści i d e o w y c h ,
estetycznych
zaliczać
jej
grupie
roz
członkowie
Spółdzielni
artyz
znaczeniem
różnorodnych
Cepelia.
szczegółową
ludowego
jaką
Zapoznajemy
czynników
w spo
tworzą
się
ze
warunkujących
r o z w ó j współczesnej twórczości a r t y s t y c z n e j w t y m śro
Władysław
Krystkowicz
dowisku.
z
nie m a
się
Z
pracy
ponadto
o
Jadwigi
arcyciekawej
współczesnych
potrzeb
wyrażających
się w
dowiska
i
Hilczer-Pilch
sprawie
estetycznych,
w
wyborze
stwierdzeń
wzajemnie
się
spod
Myszyńca
urządzenie
kich
Spółdzielnia C e p e l i a
i
że
w
zgodności
poszczególnych
Kadzidło —
rza
w
miosłem i h a n d l e m . D o I I w o j n y
Warto
też
tych
nabiera
fakt
mógłby
spełniać
ośrodka
kulturotwórczego.
stwierdzeń.
— stwa
s t r o n a c h najpełniejsze
możliwości
kształto
tradycji
wej
z innych
artystycznej. Towarzyszy
uwrażliwienie
w
stron
„życia
w
częściach
temu
n a osiągnięcia
kraju.
Łączy
podejmowaniu
propozycji
innych
s t o s u n k u do m i e j
sztuki
się z t y m
różnych
kulturalnego". Jak
dawnej
osada
starsza
niż
ośrodek
Kurpiowszczyzny.
się
ta
dziś
silne
Myszyńca
poczucie
rzecz
Myszyniec
się
tej grupy
ślady
w
ma
jako
kulturowych
zachowuje
do K u r p i ó w .
odrębności
sposób
Myszyniec,
powszechnie
myszyniecka
przynależności
zachowały
(artystycznej)
uznana
historycznych i
Parafia
również
Puszczy?
Kadzidło,
tradycji
ludo
współczesnych
W i e m y , że i s t n i e j e n a t y m t e r e n i e sławny
główny
zazwy
do
Wokół
kulturowej
najpełniejszy.
j e d n a k n i e m a w ł a s n e j Spółdzielni C e p e l i a ,
chociaż
t u właśnie
działali
Rozalia
Sfcrodzka,
Anna
sławni
K o r decka,
twórcy
l u d o w i •—
Waleria
Brodzik,
Myszyniec
stylu
więc
„Kurpianka"
swoiste
najżywiej
W
dzięki Spółdzielni
czaj
się
latach
scowej
aktywność
innym
rozwijały
małomiasteczkowego
oraz
się ś w i a d o m e g o , p o g ł ę b i o n e g o
do
naszej
Oprócz
kilka
wyrobów
w
tkac
dawniejszej,
w
nie
życiu
Myszyńca
w s i , które
światowej
wzory
życia.
zdystansowany
rzeczywistości
przeobrażeń,
Nato
h i s t o r i i miała s i l n e p o w i ą z a n i a
sobą
wania
zarówno
do
materiałów
znaczenia
rodzaju
sposobie
śnie
kontaktów.
Mikołajkach...
myszyniecka
i najnowszej
między
autorki
stanowisk. T y m większego
w
n i e uzgadniały
trakcie gromadzenia
ich opracowywania
różnego
dojść
autorkom
uzupełniających.
skup
jak
dodać, że każda z p r a c p r o w a d z o n a b y ł a w n i e c o
terminie
„Kurpianka"
przylegającym
pełniejszych
śro
t e m a t u , różnice w
pozwoliły
i
m i a s t , z d u ż y m p o w o d z e n i e m , o r g a n i z u j e w ś r ó d ludności
jego
jakichś
Społeczność
dociekań
innych.
życiowych,
d l a tego
wystrój.
Odmienności
wiciu
dążeń
dom,
prowadzenia
i
Myszyńcem
niego
Jest
rejonem
z
charakterze
ważkiej
nią
Kadzidła
o
—
najbardziej
dziedzinie.
dowiadujemy
W
miejskiego
czy
został p r z e z
można
nawiązywania
się
do
dopiero
Kadzidło.
znaczenia,
Kurpiowszczyzny
wymienić
rze
wła
ostatnich
dostąpił
wyróżniają
z
tutaj
w
—
jakie
ważnego
tym
rejonie
silniejszym
tętnem
miejskich wzorów
ży
c i a . D o w s i t y c h należą w
części z a c h o d n i e j
i
Zbójna i L i p n i k i . T a o s t a t n i a
Gleba, a we wschodniej
wieś z w r a c a
ziemi
szczególną
lipniczanie
uwagę. Dzięki
znajdowali
warunki
i
w s i a c h , t r u d n i o n o się r o z m a i t y m i
dodatkowymi
jętności
w
żyiniejszej
W
innych
w.
nieco
korzystniejsze
materialne.
w
XIX
Jednorożec
L i p n i k a c h , t a k zresztą
(pozarolniczymi).
n a korzyść
A l e o w a różnica w
l i p n i c z a n pozwoliła
jak
zajęciami
ma
i m n a większą
a k t y w n o ś ć w t y c h p r a c a c h . L i p n i k i zasłynęły z r o z w o j u
chałupnictwa,
wanych
w
szczególności
wyrobów
tkackich.
zaś z m a s o w o
W
produko
najnowszych
czasach
t r u d n i o n o się t u w y r o b e m samodziałów ( n a s z a l i k i i m a
zbywano
wielkiej
rzeszy p r y w a t n y c h krawców w Polsce. L i p n i k i
rynarki)
oraz
włosianki.
Wyroby
to jedno
z najporządniej
zabudowanych
nie. Przeważają
w
na
modłę
te
osiedli n a Kurpiowszczyź-
tej w s i domy
murowane,
urządzone
małomiasteczkową.
Л . 8. Przemiany
funkcji
twórczości
artystycznej
w życiu Kurpiowszczyzny:
a — funkcje
dziel w okresie
od końca
XIX
do początków
XX w.; Ъ — funkcje
pełnione
przez dzieła obecnie.
Pierwszy
krąg
wewnętrzny
zakreśla
trzy
główne
kategorie
funkcji.
Kolejne
kręgi na zewnątrz
oznaczają
określone
dziedziny
twórczości.
Linia
ciągła
ozna
cza pełną postać pełnionych
funkcji,
linia
przerywana
— postać funkcji
zanikającej
lub pojawiającej
się.
147
T
W
w
podobnie
nieoficjalny
Lipnikach —
rozwijało
całej
Kurpiowszyźnie
szywanie
serwet
w
wsi i w
każdej
wyszywaniem.
dochód
i
Z
sposób
się
w
inne
zajęcie
firanek.
W
każdym
bodaj
zajęcia
(przeznaczony
tego
głównie
—
jak
ostatnich
zarobkowe
na
—
pięćdziesiątych
wy
latach
domu zajmowano
czerpano
na
nieraz
pokrycie
r o l n y c h ) . Z b ó j n a t o j e d n a ze w s i , w k t ó r e j
w
tkactwo
latach
się
spory
i
serwetami
odleglejszych
ławia,
prosperowało
nabywców
z
różnych,
naj
części k r a j u — Gdańska, S z c z e c i n a ,
Katowic,
Dane,
do
jakie
Wroc
Lublina.
znajdzie
czytelnik
w
t e g o doniosłego p r o b l e m u . J e d n a
sławniejszych
w
niniejszym
zbędne
źródło
Do
rych
dziś sławne
ludność
niejszym
prac
z
w
prac
w
tutejszym
materialne
gospodarstwie
—
środowisku b y ł y
niemożliwość
wystarczających
środków
życia. Sens dociekań S z e s k i e j , B a ł a b a n o w i H i l c z e r
wadza
się d o j a k n a j b a r d z i e j
i są
uzyskania
Nie
ulega
się
nadal
chałupniczego,
silna potrzeba
lub
s c o w e j ludności
i
do g o s p o d a r s t w
miej
do o ś r o d k ó w m i e j s k i c h , p r z e m y s ł o w y c h
na ziemiach odzyskanych
Kurpiowszczyźnie
awangardową.
nie rozwią
jest
dwie
Ale
przy
bardzo
Cepelia
nie
za
artystów.
tej
organiza
poważne.
jakby
kierowniczy
istnieniu
spółdzielczej
zwolniona
od
spółdzielnie,
więzi
można
by
wy
możliwości
rękodzielników,
samokontroli. Gdyby
proces
określone
personel
organizacji
kulturowej
ważny
odpływ
rzeszy
że
tutaj
s t o s u n k a c h — j a k pisze H i l c z e r —
czości
znaczny
szerszej
Kurpianki
wątpliwości,
pełni istniejących
zamoż
pracy...
miejscowych
zajęć
sy
natężenia
spro
by
Stosunkowo
przasnyskim
na ten rodzaj
'najmniejszej
w
okresie
jego
j a k m a t o m i e j s c e w t z w . zakładach z w a r t y c h spółdziel
cepeliowskiej.
rynku
W
„Kurpianki",
nadzorowanych,
nie
na któ
swym
n i e d a się z a p r z e c z y ć , że zasługi
garda
typu
na
jarmarki,
oferuje
na
są
czy
utrzymuje
Przasnyszu
Chociaż
stronach
Zielonej
Z
do
praktycznych, aktualnych
naj
pisze
artystycznej
cji
w n i o s k ó w . N a całym t e r e n i e d a w n e j k u r p i o w s k i e j P u s z
zarobkowych
są w
kontraktów
trudnienia
warunki
z
której
gospodarstwa.
z Kurpiowszczyzny
polowych
czekują
łamach, wskazują, że g ł ó w n y m
trudne
pracy
sąsiadom pracę najemną.
wykorzystała
jęć r ę k o d z i e l n i c z y c h
w
dofinansowywania
o
padkach.
zeszy
za
wycinankarek,
tuacją taką s p o t y k a m y się często w w i e l u i n n y c h p r z y
cie, j a k też w i a d o m o ś c i w c z e ś n i e j p u b l i k o w a n e n a t y c h
czynnikiem rozwoju
kraju
szczegółowo Szeska, z n a j d u j e
podatków
t y m czasie s p o r e g r o n o h a n d l a r z y . D o c i e r a l i o n i z f i
rankami
zał o s t a t e c z n i e
jednej
tylko
Cepelii,
niezbędnej
istniały
Zespół
zajmuje
owa
w
tych
awan
społeczno-
tutaj
oczekiwać,
w
pozycję
że
chociaż
nastąpi
rywalizacji
zespołów,
ukształtują
się
i
społeczne,
nieodzowne
dla
napięcia
twórczości a r t y s t y c z n e j .
PRZYPISY
1 N i e t r z e b a podkreślać, że pojęcie ś w i a t o p o g l ą d u
nie jest jednoznaczne
i że b y w a różnie
definiowane.
A n a l i z i e i t y p o l o g i i światopoglądu poświęcono obszerne
r o z p r a w y filozoficzne
(W. D i l t h e y , K . Jaspers i in.).
U nas własną definicję ś w i a t o p o g l ą d u p r z e d s t a w i ł p r z e d
l a t y L. Kołakowski,
Światopogląd
i życie
codzienne,
W a r s z a w a 1957, s. 30: „ Ś w i a t o p o g l ą d j e s t t o ogół p r z e
konań w p ł y w a j ą c y c h n a t e z a c h o w a n i a c z ł o w i e k a , k t ó
r e w j e g o epoce są p r z e z społeczeństwo m o r a l n i e o c e
niane".
2 A . Strzałecki,
Wybrane
zagadnienia
psychologii
i twórczości,
W a r s z a w a 1969.
3 M . Sobeski,
Uzasadnienie
metody
obiektywnej
w estetyce,
K r a k ó w 1910; tenże, Filozofia
sztuki,
War
s z a w a 1917, 2 w y d . P o z n a ń 1924; tenże, Myśl a
marmur
i inne
szkice
estetyczne,
W a r s z a w a 1959, a u t o r w y b o r u
i wstępu H . J u n g h e r t z .
4 J . S t . B y s t r o ń , Etnografia
Polski,
W a r s z a w a 1947,
s. 125—126.
5 E . F r a n k o w s k i , Sztuka
ludowa
[ w : ] Wiedza
o Pol
sce, t . I I I , W a r s z a w a 1932, s. 357.
6 T a m ż e , s. 353.
7 K . P i w o c k i , Zagadnienie
metody
w badaniach
nad
sztuką ludową,
„ L u d " , s e r i a 2, t . 10, 1 9 3 1 ; tenże,
Drze
woryt
ludowy
w Polsce,
W a r s z a w a 1934; tenże, Z b a
dań
nad
powstawaniem
stylu
ludowego,
„Przegląd
W s p ó ł c z e s n y " , t . 58, 1936, s. 8 9 — 9 6 ; W ł . P o d l a c h a ,
Hi
storia
sztuki
a historia
kultury
[ w : ] Pamiętnik
IV
Zjaz
du Historyków
Polskich
w Poznaniu,
1925, s e k c j a V ,
s. 8; T . D o b r o w o l s k i , Śląska rzeźba ludowa
w
drzewie,
K a t o w i c e 1930.
8 K . P i w o c k i , Zagadnienie
metody...,
w y d . c y t . , s. 2.
9 K . P i w o c k i , P r ó b a d e f i n i c j i kilku
pojęć, „ P o l . Szt.
L u d . " , R. V I I , ,1953, n r 6, s. 325.
10 E. F r a n k o w s k i , o p . c i t . , s. 355: „...właściwie n a
c z e m m o ż e się opierać a n a l i z a p r o c e s u t w ó r c z e g o . O c z y
wiście n a a n a l i z i e dzieła, a g ł ó w n i e n a
zeznaniach
a r t y s t y . Jednakże p r z e p r o w a d z e n i e
t a k i c h zeznań j e s t
Fot.
T
i rys.
niezmiernie t r u d n e i zwodnicze, a o t r z y m a n y w t e n
sposób m a t e r i a ł m o ż e posiadać d l a b a d a c z a
jedynie
w a r t o ś ć materiału s u r o w e g o . Będą t o t y l k o w y n u r z e n i a
subiektywne."
11 K . Moszyński, p r z e d m o w a do p r a c y M i e c z y s ł a w a
Gładysza,
Góralskie
zdobnictwo
drzewne
na
Śląsku,
K r a k ó w 1935.
12 M . G ł a d y s z , G ó r a l s k i e zdobnictwo...,
w y d . cyt.;
tenże, Zdobnictwo
metalowe
na Śląsku,
K r a k ó w 1938.
13 S. U d z i e l a , Poczucie
piękna u ludu
ropczyckiego,
„ W i s ł a " , t . 3, 1889; K . L u b e c k i , Estetyka,
ludowa
[w:]
Szkice
filozoficzne.
Księga pamiątkowa
ku czci
Maury
cego
Straszewskiego,
K r a k ó w 1910, s. 121—128.
14 K . M o s z y ń s k i , Kultura
ludowa
Słowian,
cz. I I ,
zeszyt 2, K r a k ó w 1939, s. 727 i n a s t .
15 K . M o s z y ń s k i ,
Kultura
ludowa...,
w y d . cyt.,
s. 384—385.
16 K . Moszyński, Człowiek.
Wstęp do etnografii
po
wszechnej
i etnologii,
„Biblioteka E t n o g r a f i i P o l s k i e j " ,
n r 3, W r o c ł a w 1958, s. 572—573.
17 P o r . szersze o m ó w i e n i e z a g a d n i e n i a w m o j e j p r a
c y : Tradycyjne
poglądy na piękno przyrody
w
wypowie
dziach
chłopów
kurpiowskiej
Puszczy
Zielonej,
„Pol.
Szt. L u d . " , R. X V I I , 1963, n r 2, s. 97—109. W p r a c y t e j
sygnalizowałem szczegółowe b a d a n i a poświęcone p r z e
m i a n o m wrażliwości środowiska k u r p i o w s k i e g o . W y n i k i
t y c h badań z pełną dokumentacją ukażą się w p r a c y :
Kultura
artystyczna
ludności
wiejskiej.
Przedstawione
niżej u w a g i opierają się n a w y n i k a c h t y c h w c z e ś n i e j
publikowanych i na danych zawartych w pracy odda
n e j do d r u k u .
18 P r a c e p o w s t a ł y w K a t e d r z e E t n o g r a f i i U . W . n a
seminarium magisterskim prowadzonym pod kierownic
t w e m p r o f , d r W i t o l d a D y n o w s k i e g o . A u t o r k i korzystały
r ó w n i e ż z l i c z n y c h k o n s u l t a c j i n a u k o w y c h u doc. d r
A n n y K u t r z e b a - P o j n a r o w e j i doc. d r Z o f i i S o k o l e w i c z .
A u t o r k i i R e d a k c j a składają n a t y m m i e j s c u w y m i e
n i o n y m osobom podziękowania.
autor.
