a67beccf985179a3052aa8f3a4242827.pdf
Media
Part of Mit, sztuka, interpretacja / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3
- extracted text
-
Dariusz Czaja
MIT, SZTUKA, INTERPRETACJA
Niejednokrotnie zwracano
współczesnej, p o d e j m o w a n o
u w a g ę n a obecność m i t u w
próby
rozpoznania
jej
j a k o ś c i . C z y m j e s t ó w m i t i j a k się w s z t u c e p r z e j a w i a ?
jącej
odpowiedzi
symbolicznej
psychologii
twórczą.
w
Sergiej
Awierincew,
w
J u n g a i j e j zastosowań
kultur
wszystkie
z jakim mamy
archaicznych,
dziedziny
zrelatywizowane
swej
krytycznej
d o badań
do
mitu
analizie
n a d wyobraźnią
wyodrębnienia
a
nawet
w
s t a d i u m prelogicznego w
badaniach
Wszystkie
te
wieku.
Brancusi
w
swym
przy
niesieniem
ludowych
gdzie
powtarzało
się w
również
podstawowego
i w
sztuka,
jego
d a j ą się r o z u m i e ć o r a z „ z r ó ż n i c o w a n e j t w ó r c z o ś c i
są
kontekście
artystycznej",
przyrodniczych.
dominującą
tendencję
pragnieniu
odkrycia
archaicznych
p o z i o m ó w " s z t u k i z w r ó c i ł się k u l u d o w y m k o r z e n i o m .
do czynienia w
aktywności,
l u d z k i m myśleniu,
nauk
duchową k o n k r e t n e g o czasu historycznego — początku obecnego
jego
ludowych,
przedstawicieli
odzwierciedlają
fakty
„pier
plemiennych,
ludzkiej
myśli
do
rozróżnienia
o n o d porządkującego
wotnego m i t u totalnego",
padku
Interesu
tej kwestii udziela radziecki badacz
Wychodzi
1
sztuce
mitycznych
twórczość,
cjalne,
które
co
akcentuje
wzorców,
niej,
było
Eliade,
nie była
Jednakże
prostym
za,sadę
i warunkiem.
rozumienia,
przez
prze
Jeśli
i c h repliką.
t o u n i w e r s a l n o doświadczenie
jej podstawą
fenomenologiczną
nie była
coś
egzysten
Wy korzystując
r
symbol,
odsłania
Eliade mitologiczne uniwersalia tematów opracowywanych
przez
rozważa p o c z ą t k o w o
t e r m i n u o d n o s z ą c e g o się d o s y t u a c j i k u l t u r o w e j , w k t ó r e j s z t u k a
Brancusiego.
stalą się j e d n y m z o b s z a r ó w k u l t u r y , o r g a n i z m u z r ó ż n i c o w a n e g o ,
tle m o t y w u „ k o l u m n y n i e b i o s " obecnego w m i t o l o g i i rumuńskiej,
powstałego z d e s t r u k c j i niepodzielnego
świata m i t u
b y przejść d o s z e r s z y c h
o g ó l n o ś w i a t o w y c h odniesień
Emancypacja
rezultacie
nych,
rzeźbie
sztuki
dokonała
się
w
pierwotnego.
śmierci
W historii s z t u k i europejskiej zauważa A w i e r i n c e w
dwie
mitu.
postawy
Niekończącą
dostrzegając
motywu
axis
się
w
z
mundi
kolumnę
jego
przetworzenie
na
mitologicz
archetypicznego
wielowartościowymi
konotacjami
w o b e c m a t e r i i m i t y c z n e j : klasyczną i r o m a n t y c z n ą ; nie u ż y w a
s y m b o l i c z n y m i . U j m u j e dzieło B r a n c u s i e g o w powiązaniu z s y m
t y c h terminów zgodnie z i c h h i s t o r y c z n o - l i t e r a c k i m r o z u m i e n i e m ,
boliką
lotu,
ale w i d z i w n i c h d w a najogólniejsze w z o r y r e a k c j i w o d n i e s i e n i u
dobnie
w
do
widzi
dziedzictwa
mitycznego.
Wzór
kla,sycystyezny
odznacza
formalistycznym traktowaniem symbolicznych topoi,
się
estetyzacja
wstępowania,
transeendowania
opracowywanym
E l i a d e rozwinięcie p o p u l a r n e g o
skiego.
Równocześnie
doczesności.
Po
wielokrotnie przezeń temacie
pokazuje,
m o t y w u folkloru
jak
samo
rumuń
doświadczenie
w a r t o ś c i m i t y c z n y c h b i e r z e się z p o s ł u g i w a n i a się n i m i w s p o s ó b
absolutnej
i n s t r u m e n t a l n y . Odniesienie do m i t u m a t u charakter świadomy,
c z e n i a k o n d y c j i l u d z k i e j , k t ó r e stało u ź r ó d e ł c a ł e g o c y k l u , r e a l i z o
racjonalny.
emocjonalne
zaangażo
wane
w a n i e . W z ó r r o m a n t y c z n y u k s z t a ł t o w a ł się w w e r s j i
modelowej
skrzydeł,
Koncepcyjność
w
wieku
X I X ,
chociaż
w
sztuce
europejskiej
eliminuje
wcześniej
w
jej
było
przez
lotu,
wyobraźnię
ptaków.
z i e m s k i c h ograniczeń,
mityczną
Uwydatnia
obyd
długo
trwałej
pracy
Trzeba
zaznaczyć, że zauważone
wykra
icznej
mitologii i
egzystencjalnych
czają
poza
obejmuje
jej
danej e p o k i , które —
horyzont
zarówno
złożonych
j a k w i e r z y się —
Z
tej racji
w
stronę
historyczny.
świadomy
zwrot
postawa
ta
mitologii, jak
dochodzi
genetycznego,
do
odczytanie, które p r o p o n u j e
romantycznego.
czesnej
jest
W
za
rezultacie zadaniem
ujawnianie
roli
mitu,
kontynuację
badacza
który
wzorca
kultury
definiuje
współ
autor
„ p i e r w o t n e s c h e m a t y przedstawień". O n e t o organizują
wowe struktury
Mircea
badali
w
Eliade
wiele
dzieła,ch
razy
sztuki
tacyjną,
zainteresowaniu dla
archetypicznych,
współczesnej,
stopniu plastyki i filmu.
Brancusiego
pokrewnego
dawał w y r a z
na odkrywanie
pokładów
mniejszym
podsta
kreacji artystycznych.
zorientowanych
logicznych
jako
jest
tyleż
głównie
Tekst
2
o
osobistym
mito
literatury,
rzeźbiarskich
wspomnieniem
m u d u c h e m a r t y s t y , co p e w n ą p r o p o z y c j ą i n t e r p r e
sposobem
czytania
„tekstu"
dzieła
artystycznego,
Sięgnijmy
lecz
laboratoryjnym,
zatem
zawierający
po
i n n y , już
podobną,
W
swoim
linoskoczka,
arlekina
Analizowany
material pochodzi
Baiwillo'a,
Jaeoba,,
gęstego,
w
antropologicznego
analizie
do
i podziemiami, bajki
tradycji
jak
do
s w o j e g o k r a j u , j e g o dzieła, z a k o r z e n i o n e
mitologicznej
—
to
zestaw
są w r o d z i m e j
obiegowych
T
banałów
związanych
artysty
w
też
bohaterze
twórczości
pod
jako
lino
zajmował
3
Rilkego,
malarstwa
Picassa,
oraz
w
tekstu,
demoniczną
i legendy
rokrouj ioego
:
odwołującego
ludowej,
„folkfool"
niej
z
i
wizualnie i znaczeniowo
filmu.
artystycznej.
Baudelaire'a,
4
N i e s p o s ó b streścić t e g o n i e z w y k l e
w; i s t o c i e
rzęcym
utrzyrnująeogo
w
t r a d y c j i pogańskiej
folkloru
rysy.
Portret
z poezji
Apollinaire'a
Rouaulta, Tolouse-Lantrcca.
B r a n c u s i był rumuńskim chłopem, czerpał o b f i c i e z
jego
eseju
na symboliczne
ż o n e k o m p l e k s y s y m b o l i c z n e w j a k i e u w i k ł a n e są p o s t a c i b ł a z n a ,
klowna,
średniowiecznych
Awierincew.
podejścia,
przykład,
nie t a k c z y t e l n y
h i s t o r y k l i t e r a t u r y J e a n S t a r o b i n s k i śledzi b o g a t e i z ł o
jakie
mówił
takiego
na
skoczka
miejscom
którym
przy
podatnym
interpretację.
misteriów
o
względu
teksty
Warto
n a d strategią
się
zo
w y d a ć się
szczególnie
uwrażliwioną
główne
tropem,
zatrzymać
Brancusiego
Eliade.
opisać
podążającego
Dzieło
archa
świata
nie m a c h a r a k t e r u
ze s z t u k ą l u d o w ą , m o ż e
sztukę
Awierincew
nieomal
zna,czeń u n i w e r s a l n y c h .
pokrewieństwo
artystycznej
ale s t r u k t u r a l n y .
na wyraźne koneksje
kładem
w i e k u uważa
wyrażenia
wyobraźni
i n i e ś w i a d o m e d z i a n i e się m i t u w w y o b r a ź n i t w ó r c z e j . Co w a ż n e :
X X
twórczej
w u o m a w i a n y c h p r z y p a d k a - c h t r a n s f o r m u j e go i w d r o d z e
treści
do wyrażenia
obrazów
niekanonicznym
wanie
symbolicznej
użyciu
wyobraźni
B r a n c u s i e g o , k t ó r y sięgając p o f o l k l o r y s t y c z n y k o n k r e t , w
przejawia!
n u r c i o . Cechuje go ż y w y , e m o c j o n a l n y s t o s u n e k d o m i t u , a p l i k o
jego m o w y
przy
rolę
przekro
się
ustawicznie
nieoficjalnym,
wolności, o d r z u c e n i a
to
Ptaki
ze
się
szczególnym
(głupek
wiejski),
postacią,
Arlekina,
w i ę ź ze ś w i a t e m
zwie
ludow-ej, dziel Szekspira,
archaiczno
komedii Chaplina i braciach
znaczenia
Marx.
błazna
Przywołajmy
z t w ó r c z o ś c i ą rzeźbiarza,. E l i a d e m e d y s k r e d y t u j e i c h i n i e o d
j e d y n i e w t y m m i e j s c u dla, u k a z a n i a p o s t ę p o w a n i a a u t o r a p o r t r e t y
rzuca,
klownów
ale
traktuje
jako
punkt
wyjścia
swojej
hermeneutyki,
({eorges'a
J a k oświadcza
artysta w
t y m tematem
była, r e z u l t a t o m
liście
ujęcia.
s p o t k a n i a . Został p o r u s z o n y któregoś d n i a w i d o k i e m w ę d r o w n e g o
Warto
lekceważy
że
przy
t y m zwrócić
Szukając
Eliade
poszukiwania
historycznego
Brancusiego,
miało swój o d p o w i e d n i k
cych
nieświadome
elementów
uwagę
na
dwutorowość
kontekstu
owo
dzieła.
„zstępowanie
w badaniach psychologów
warstwy
tej
trwałych, n i e z m i e n n y c h , nie
p s y c h i k i , etnologów
wozu
jego
fascynacja
do
interpretacji.
przyjaciela,,
Rouaulta.
zmierzając k r o k p o k r o k u d o p r z e k r o c z e n i a tego s t e r e o t y p o w e g o
mieszkalnego,
starego,
wychudzonego
konia
skubiącego
Podkreśla,
trawę i dopełniającego t e n obraz, starego k l o w n a naprawiającego
do
swój
głębi",
odkrywają
zmierzających
różnobarwny
metaforę
swojego
strój.
Rouault
Losu, p ó ź n i e j
pojął
jako
postać
figurę
klowna
jako
k o n d y c j i ludzkiej,
w i z e r u n e k k a ż d e g o z n a s . O b j a w i ł a m u się z całą m o n ą s p r z e c z -
283
nośó p o m i ę d z y b o g a t y m , b ł y s z c z ą c y m s t r o j e m a n ę d z ą i s t n i e n i a ,
które s k r y w a . Nawiązuje
w t y m rozpoznaniu
do słynnego poe
tyckiego obrazu „Starego linoskoczka"
Baudelaire'a,
cego
jej
całą
wzlotem
dwuznaczność
i
upadkiem,
życiodajną
sławą
i
tej
postaci:
zręcznością
nieustanną
i
kondycją
artysty
i kondycją
zawieszeniu
oporem
jaki
bliskością,
autoportretach o d k r y w a Rouault istotne
odsłaniają
między
stawia
śmierci.
ciało,
nowość
znaczeń
wadzi
zawarta
Starobinskiego
głęboką
grę
„Zmaganie
do
symbolicznych
się
duszy
z
malarza
wyobraźni
jej
rozziew
jego
pomiędzy
wcielenia,
ujawniającej
Pierrola
Rouaulta:
wcielenia
znajduje w twarzy Chrystusa. Tragiczny —
symbolicznym
Podobnie
jak w
ustalonego
typu
odpowiednikiem
autoportrecie,
klowna,
t a k też
cja
można
się
on
w
zaś o t r z y m u j e
paradoks
termin
„archetyp"
dopatrywać
stanowią „ o s a d " o b r a z o w y c h
nas
od
razem
policzki klowna. Nic
popadając
w
mają
wciąż
swoich
topo
przywoły
Mędrca,
obrazu
wywołuje
początku
t y m otoczeniu
tekście
M.
dziedziczny
i
Ecce
reakcje
Porębskiego:
wrodzony,
doświadczeń w s z y s t k i c h
g a t i n : u pokoleń,
naturalnego
od
kultury
charakter
prapoczątków
naszego
świętości,
i kulturowego
przyswajane
osobników
—
są
czy
raczej
otoczenia
i
przez
to sprawa
czy
dzioląoych
pochodzą
za
każdym
pojawiających
się
dalsza,
o której t u
nabyte,
pozostaną
jest w i
rozstrzygać
nie
musimy.
Wrodzono
czy
scenach,
archetypy
wyznacznikiem
pewnego
najogólniejszego
do k t ó r y c h n a t c h n i e n i e m była h i s t o r i a święta. W a r t o ś c i
okazują
odniesień polaryzującego nasze w y o b r a ż e n i a i czyniącego z n i c h
w
jego obrazach
się w y m i e n n e :
o tematyce
cyrkowej
Pasja wedle R o u a u l t a rozgrywa
p r z o d m i e ś c i a , za,ś a r e n ą s c e n c y r k o w y c h
Golgoty.
Rouaulta
w
przozoń
chrześcijańskiego
dla. b a d a c z a
archetypy
aureolę
stwierdzić, że religijność
reaktualizuje
o rozwijanej
jak w
doczna
można
blacie
Ponieważ
instruktywnym
podtekstów
Chrystus
historycznych
w fazie f i n a l n e j r e k o n s t r u k
alergiczne, p r z y p o m n i j m y jeszcze uwagę zawartą w t y m o g r o m n i e
z
uzyskuje
arehotypieznego
„Czy
togo
jest
systemu
w a n y c h na wpół świadomie postaci Błędnego Rycerza,
Chrystusa,.
wpływom
determinant
które
7
Mowa
6
określe
jako
grafii Drogi i D o m u , motywów W a l k i i Dziedzictwa,
Homo.
staje
schematów ,
7
precyzyjnemu
p o t r a k t o w a n i u go
odczytaniu
Michałowski.
klown
podłoga
klown
elementarny ch
obrazach
m o d e l u , j a k i m j e s t ś w i ę t e o b l i c z e . W y t w a r z a się z a m k n i ę t y o b i e g
znaczeniowych:
zbiorowej,
i niewinny —
odpowiednik
perspektywy:
„romantyzmu",
pozw'ala
cechę t e g o s e m i o t y c z n e g o p o
w świadomości twórczej, t o w a r z y s z y
odnawianiu
znieważanego
artysty
pojęcia
wyraz
P a s j i . K l o w n j e s t t y m , k t ó r e g o policzkują, i w t e n sposób
najistotniejszą
dejścia z a n t r o p o l o g i c z n e j
najgłębszy
złożony w ofierze s t a n o w i nieznacznie p a r o d y s t y c z n y
się
pro
refleksji
podtekstów
nędzą
wydobyć
niu
clowna,
odkrywczej
jedynie
swych
i koniecznością
modelowo
Porębskiego
analiza m a l a r s t w a P i o t r a Michałowskiego. B r a k miejsca
między
głowy
i odkrywcza
d o t w ó r c z o ś c i z d a w a ć b y się m o g ł o
realistycznej, przekonuje podjęta przez Mieczysława
W
błazna. N a k r y c i e
w postaci
duchowym
zastosowaniu
podobieństwo
i c z a p k a b ł a z e ń s k a t r a k t o w a n e są p r z e z e ń w y m i e n n i e . T a b i e g u
pierwiastkiem
Ż o t e g o r o d z a j u i n t e r p r e t a c j a możo b y ć z a s a d n a
w
A-wtedy,
zdają
się n a t l o n ę d z y
całość, k t ó r a
sio b y ć
swój d o niego
wyżyny
g d y t r a g i c z n y k l o w n p r z y j m u j e rolę złożonej
dla o d k u p i e n i a o f i a r y , czyż nie w r a c a m y
do jednego z
niejszych
z n a c z e ń p o j ę c i a k l o w n a i s z a l e ń c a ? (...)
Rouaulta
jesteśmy może z a t e m
świadkami
7
najważ
Nad
pomaga
n a m rozpoznać
stosunok."
sztuką
ciąży
się
w
świecie
układu
i
określić
7
przekleństwo
interpretacji.
Z r a c j i n a d m i a r u sensów , k t ó r e p r z y n o s i , e s e n c j a l n e j
nieuchronnie
niedookreślo-
7
W
twórczości
ności z n a c z e n i o w e j ,
procesu
odżywania
tania. Być może droga
poddawana
jest r o z m a i t y m próbom
interpretacji symbolicznej,
odczy
którą o b r a l i
i chrystianizacji e l e m e n t u o f i a r y i zbawienia obecnego początko
w s p o m n i a n i t u przykładowo h i s t o r y k religii, h i s t o r y k literatury,
wo
historyk
sztuki,
i
i
w
postaci
niejako
taraz
oto
jednak
błazna.
Ta
pogańska
niewinnie
trwająca
jedno
swoich
ze
blaskiem
chrystianizmu'' .
namiętnego
w
pozostałość,
nieświadomie
najbliższa
jest
przedmiotowi,
który
tradycj',
odzyskuje
zrozumieć
pierwotnych
znaczeń,
oświetlone
artystycznego,
cierpieniom
gając p r z y t y m jego oporność n a d y s k u r s y w n y przekład, wreszcie
i
zafascynowanego
5
opisać.
wprow adzają,c
7
Szanując
każdorazowo
swoistość
wpisując j e w h o r y z o n t m e n t a l n y e p o k i ,
7
w nieoczekiwane
wychwytuje
Starobinski
istotną
wyobraźni, o której wspominał również E l i a d e :
trwałe
opracowywanie,
przetwarzanie
obrazów ,
szukanie
dla nich
wyrazu,
prow adzi
do
7
odsłonięcia
i
7
matrycy
wzbogacającego
coraz
ujawnienia
to
sens p r z e d s t a w i e n i a
f a k t , że długo
pewnych
motywów ,
7
adekwatniejszych
w a,rtośei
mitologicznej,
właściwość
form
arehetypicznych,
7
praobrazu
ożywiającego
ukazuje
i c h w i o l o w a r t o ś c i o w o ś ć i g ł ę b i ę . U j a w n i a się t y m s a m y m
podo
bieństwo s y m b o l u i k r e a c j i twórczej: o b e c n y
w nich splot pier
wiastków
świadomego
koncepcyjnego
i
emocjonalnego,
świadomego, realnego i nierealnego,
rycznego.
Istotę
symbolicznego
historycznego
spojrzenia
na
i
nie
i transhistodzieło
sztuki
t r a f n i e o d d a j e piękna s e n t e n c j a B a c h t i n a : „ K a ż d y sens przeżyje
święto swojego
plastycznego.
dzieła
dostrze
konteksty, interpretacja t a nie
t y l k o n i e d o k o n u j e r e d u k c j i treści d z i e ł a a l e p r z e c i w m i e
Błyskotliwie
próbuję
ludowej
odrodzenia."
8
1' R Z Y P i S Y :
Anałiticzeskaj"
psirhologija
K.-O.
Jungu
i
zakonomiernosti
tworczeskoj
fantuzii.
Streszczeniem
tego artykułu jest
tekst
L . K o l a n k i e w i c z a , Rozumienie
i dialog
(Psychologia
analityczna
w oczach badacza
radzieckiego),
. . L i t e r a t u r a , na, ś w i e c i e " n r 3 ( 8 3 ) :
1 9 7 8 , ss. 2 2 1 — 2 3 3
1
- J . S t a r o b i n s k i , Portret
artysty jako linoskoczka,
„Literatura
Ś w i e c i e " n r 9 ( 6 5 ) : 1976, ss. 3 0 8 — 3 2 3
* Psychologizującą interpretację m o t y w u k l o w n a , l i n o s k o c z k a
w t w ó r c z o ś c i P i c a s s a d a j e J u n g . Z o b . C. G . J u n g , Picasso,
[w:]
Archetypy
i symbole,
W a r s z a w a 1 9 7 6 , ss. 4 8 9 — 4 9 6
S t a r o b i n s k i , Portret
artysty...,
s. 3 1 2 — 3 1 3
M . P o r ę b s k i , Romantyzm
i archetypy,
[w:]
Interregnum.
Studia
z historii
sztuki
polskiej
XIX
i XX
w., W a r s z a w a 1 9 7 5 ,
ss. 6 7 — 1 2 8
T a m ż e , ss. 1 2 6 — 1 2 7
M . B a c h t i n , Estetyka
twórczości
słownej,
W a r s z a w a 1986,
s. 5 2 5
1
na
5
P o r . l i c z n e na, t e n t e m a t u w a g i r o z s i a n e w Ordeal
by
Laby
rinth.
Conversations
with
Claude-Henri
Pecquet,
j a k również
d r o b n i e j s z e p r a c e : Sur la permanence
du saere
dans
l'art
contemporuin,
„ X X
s i e c l o " , 1 9 6 4 , 2 6 , ss. 3 — 1 0 ; The Sacred
and
the Modem
Artist,
„ C r i t e r i o n " , 1 9 6 5 , 4 , ss. 2 2 — 2 4 ; Art
and
the Divine,
[ w : ] Encyclopaedia
of World
Art, v o l . 4, ss. 3 8 2 — 3 8 7
2
7
е
6
7
8