-
extracted text
-
Uboga Itaka
- Podróży, miejsc mitycznych,
rzeczy - ciąg dalszy
Zbigniew Benedyktowicz
Tak można by nazwać ten numer. Jest on kontynuacją te
matów i wątków zawartych w poprzednim numerze (podróże
- miejsca mityczne - rzeczy). Drugą jakby jego częścią.
Otwiera go blok tekstów zebranych przez Małgorzatę Dzie
wulską o przedmiotach w teatrze Tadeusza Kantora.
Przedmiotach ubogich.
I w pewnym kontraście do poprzedniego, na tym zda się
polegać znamienny rys tego numeru. - Mianowicie, że tak,
jak w przypadku przedmiotów u Kantora, które „musiały być
prawdziwe", „Nie wolno im było być przedmiotami arty
stycznymi - sztucznie stworzonymi dla estetycznej przyjem
ności", i które były „ostentacyjnie wyjęte z codzienności, naj
lepiej z życia ludzi ubogich i lekceważonych, często związa
ne z różnymi posługami, z czynnościami powszechnie nie
szanowanymi" (Małgorzata Dziewulska, Drugie życie
przedmiotów). - Tak i tutaj owym znamiennym rysem przed
stawionych w tym numerze podróży, miejsc mitycznych, mo
że z wyjątkiem biblioteki Aby Warburga i kontynuacji te
kstów z poprzedniego numeru o tajemniczych miejscach
greckiej Sycylii (Marzena Gierga), przejściach i światach
równoległych w Kronikach Narnijskich CS Lewisa (Marek
Oziewicz), jest ich - „ubogość".
Za sprawą zgromadzonych tu tekstów znajdujemy się
w kręgu pojęć tak charakterystycznych dla słownika Kantora:
„biedne miejsca", „gdzieś w kącie", „peryferie". Dotykamy
regionów rzeczywistości, czasami tandetnej, i jeśli już nie
„naj"- to z pewnością -"niższej rangi". W przeważającej mie
rze przedstawione tu rzeczy w części etnograficznej,
przedmioty, podróże, miejsca mityczne zostały również
„ostentacyjnie wyjęte z codzienności". Czyż nie można by
wręcz powiedzieć, że duch etnografii jest bliski duchowi tea
tru Kantora. I od razu odwrócić to stwierdzenie: że teatr au
tora Wielopola, Wielopola ma swój głęboki etnograficzno antropologiczny wymiar.*
Bohaterami bowiem tego numeru obok „korowodu 'bied
nych przedmiotów"'z teatru Kantora są tu: - aparat fotogra
ficzny a la minute, podróże i dekoracje „pięciominutowego
fotografa": „Podobało mi sie z afrykańskich terenów: palmy
malowałem, zamki malowałem ... coś takiego, że ktoś był za
interesowany, że on tam był w Afryce, w Egipcie. Najwięcej
malowałem nad Nilem pałace, leśniczówki też malowałem";
„Jeździłem tak do jedenastego listopada, do odpustu ostatnie
go, do świętego Marcina i dopiero wiosną dużo sie dla woj* Por. na ten temat: Zbigniew Benedyktowicz, Przestrzenie Pamięci
[w:] Film i kontefat, Ossolineum, Warszawa-Wrocław 1989, s. 149-201
oraz Sławomir Sikora, Cmentarz. Antropologia pamięci [w:] „Polska
Sztuka Ludowa" Nr 1-2/1986 s. 57-68
ska robiło. A potem sie jeździło po odpustach, po jarmarkach,
na placu sie w mieście stało. Ja zjechałem całą Polskę, ale jak
mi sie nie chciało dalej jeździć, to jeździłem bliżej Warszawy,
do Świętej Lipki na Mazury; jeździłem motorem, dekoracje
miałem przypięte do motoru, aparat na bagażniku." (Stani
sław Łabiszewski)
Bohaterami są tu Podróże barbarzyńców (Agnieszka Tulik), nieudana (?) podróż dwóch studentów - etnografów, ja
dących na karnawał do mitycznej Wenecji, którzy uwierzyli
w Europę bez granic: (Krzysztof Cibor, Nieistniejący film,
nieistniejące miasto, nieistniejące życie). A także i podróż,
która „...nie jest podróżą w dalekie egzotyczne kraje. Odby
wając ją nie dotrzesz do Mongolii, nie popływasz w Bajkale,
nie będziesz mógł porozmawiać z pięknymi kobietami Poli
nezji, nie przywieziesz z niej wspomnienia zapachu korzeni
Lewantu i widoku czerwonych stoków Rodop (...) O nie. Jest
to podróż codzienna, gdy oczy zamykają sie z niedospania,
a widok za oknami jest od lat niezmienny. Jest to podróż zwy
czajna, jakich masz za sobą i przed sobą tysiące. Jedynymi
wspomnieniami z niej są: znajomość widoku i zapach potu.
Jest to podróż po chleb i wiedzę, podróż którą musisz odby
wać. Jest to też podróż w nieznane i niebezpieczne." Podróż
jaką odbywają miliony ludzi na świecie. Tu - z zapisaną, ca
łą swą kulturowo społeczną, „małą", chciałoby się dodać
„biedną", niczym z Umarłej klasy - geografią: Podróż doja
zdową koleją podmiejską na trasie Warszawa - Pilawa. (Ar
tur Maciej Setniewski, Świetlica, rzecz o dwóch królestwach).
Odbywana, nie przy pomocy luksusowych samolotów i po
ciągów, „autobusowa" podróż współczesnych zbieraczy owo
ców - „picker'ów", jadących do Anglii, na zarobek, „na sa
ksy", podroż z całym swoistym rytuałem przekraczania gra
nicy (Maksymilian Dawid Rej mer, Światy czas i święta prze
strzeń). I wreszcie filmowa podróż: Pod osłoną nieba,
w której „trójka bohaterów opuszcza Nowy Jork, centrum cy
wilizacji i rusza na jakże egzotyczną Saharę", podróż prze
świetlona antropologicznymi rozważaniami o istocie podróży
i rozważaniami o istocie antropologicznej lektury, w której
pojawiają się znajome już nam, wspomniane wyżej wątki do
tyczące przedmiotów u Kantora. Bo tak, jak w przypadku
Kantora, dla którego „przedmioty musiały być prawdziwe",
tak i tu przecież nie o sam film, o odczytanie filmu tylko
idzie: „Autor wyprowadza z kultury swoje dzieło i tym sa
mym ją wypowiada, my zaś, jak to ujął Ricouer, ponawiamy
tylko wysiłek wypowiadania. Dlatego żywić możemy nadzie
ję, iż zajmujemy się nie sztuką lecz 'rzeczywistą obecno
ścią'"(Wiesław Szpilka, Podróż: „Pod osłoną nieba") Podróż (jak w przypadku tego ostatniego tekstu) prześwietlo
na światłem poezji Kafawisa, odkrywającej znaczenie i war-
3
tość „ubogiej Itaki" - z której i ja korzystam w tytule, żeby
jakoś sklecić to wprowadzenie do numeru -
SPIS
Zbigniew
PRZE!
Małgorzc
Edyta Bii
Tomasz Ь
Dorota Л
Anna Łoi
Dominiki
Krzyszto)
Igor Gor
Marta K,
Joanna f
PODR
Jakub Sz
Joanna 1
Piotr Szc
Stanislas
Jan Gon
Agnieszk
Krzyszto
Artur Se
Maksym
Wiesław
Marzeni
Marek С
Dariusz
Agniesz)
Danuta
Katarzy
Marceli
Marcin
Krystyn,
Ireneusi
Jarosla\
Jacek O
Chana I
Sylwia 'i
Janusz i
Dorota
Marcu
Dorott
Dorota
Magdal
Dorota
Tomoho
James (
Olga Łi
BROr
BronisL
Sumrm
Noty o
Na
Na
Itaka dała ci tę piękną podróż .
Bez Itaki nie wyruszyłbyś w drogę.
Niczego więcej już ci dać nie może.
A jeśli ją znajdziesz ubogą, Itaka cię nie oszukała
gdy się stałeś tak mądry, po tylu doświadczeniach,
już zrozumiałeś, co znaczy Itaka.
Bohaterami tego numeru są nie tylko „przedmioty ubo
gie". Wyjęte z codzienności - krzesło, autobus, piłka, papie
ros, ulotna sztuka „vlepki", podróżowanie kolejką dojazdo
wą, autobusami czy PKS-em - jak u Chany Pollack, wędru
jącej po śladach swojej babci, żydowskiej emigrantki
z „Ostrowce" (Pekaesem do Ostrowca i z powrotem), gdzie
dotknąć możemy jeszcze jednego z obszarów „ubogiej Itaki",
po którym nawet nowojorskie metro nie będzie już tym sa
mym: „...minął miesiąc odkąd powróciłam na Manhattan po
moim rocznym pobycie w Polsce. Tu podróżuję metrem. Sie
dząc w wagonie łatwo odpłynąć, słysząc języki, którymi
mówią ludzie, szczególnie hebrajski, polski, angielski,
w których słychać naleciałości wschodnioeuropejskie i j i
dysz. Pociąg wydaje się przekraczać oceany, zatrzymując się
w Tel Awiwie, Manhattanie i Warszawie. Lista rzeczy do wy
konania, które wylatują z mojego dziennika podróży, symbo
lizuje obecnie koniec mojego filmu i początek montażu, two
rzenia koherentnej formy dla moich doświadczeń."(tamże).
W gruncie rzeczy mniej lub bardziej ukrytym bohaterem,
czy wspólnym wątkiem większości zgromadzonych tu teks
tów jest to, co dla etnografii wydaje się być najważniejszym:
Odnowione spojrzenie. Odnawianie spojrzenia: dostrzec, zo
baczyć w codziennych, zwykłych, banalnych obszarach
i czynnościach, zużytych, biednych, ubogich przedmiotach w krześle, autobusie, podmiejskim pociągu, metrze,
i w odbywanych przy ich pomocy „podróżach", i w nich sa
mych - Niezwykłą rzeczywistość. Niezwykłość. Coś, co na
leży niemal już do objawienia. Do dramaturgii objawienia, na
którą zwraca uwagę w swym tekście Piotr Szacki: „Niezwy
kłość jednak wyrażała się dobitniej w dramaturgii objawień,
gdy o niezwykłości zdarzenia przesądza raczej skontrastowanie wzniosłości Epifanii ze zgrzebnością sytuacji (np. orka w objawieniach Matki Boskiej Gidelskiej) czy skromnością
kondycji osoby doznającej Objawienia (często są to ubogie
dzieci, niewiasty, wyrobnicy)''(Niezwyklos'c).
Bohaterem tego numeru jest też więc poszukiwanie formy,
„ćwiczenia w zapomnianej sztuce opisywania rzeczywisto
ści". Zataczamy tu koło - podróżujemy, robimy notatki, pi
szemy dzienniki (James Clifford, Opowiedz mi o swojej pod
róży: Michel Leiris, Bronisław Malinowski, Dziennik), a po
tem poszukujemy formy, by przekazać coś z tej doświadczo
nej przez nas niezwykłej rzeczywistości. Wtedy dopiero mo
żemy zacząć mówić o „pamięci jako zorganizowanej materii"
(por. Jakub Szczuka, Aby Warburg i jego biblioteka), „rzeczo
wości pisma", o „pisemnym wymiarze ustności" (Joanna
Tokarska-Bakir), gdy ową niezwykłość wpierw dostrzeżemy,
gdy jej doświadczymy. Wtedy Etnografia może przyjąć już
różne formy od traktatu naukowego - czy jak to się dzisiaj
częściej zdarza - po notatki, dzienniki, sięgać po formę sce
nariusza filmowego lub filmu (Krzysztof Cibor, Chana
Pollack).
Ale u źródeł tych wszystkich działań winno leżeć prze
świadczenie, że „coś w końcu istnieje naprawdę".
...O, ale zaraz za tym,
Za ostatnim parkanem oblepionym plakatem „Los Śmierci"
tego gorzkiego piwa, co się słodkie wydaje pijącym,
gdy na zakąskę żują wciąż nowe rozrywki...
tuż za parkanem, na tyłach, coś w końcu istnieje naprawdę,
(...)
Rainer Maria Rilke, Dziesiąta elegia
(tłum. Mieczysław Jastrun)
Czyż nie byłoby to wyzwanie, projekt dla współczesnej et
nografii. W takich przypadkach i o takiej etnografii mogliby
śmy mówić, że opowiada o rzeczywistości „jak z fotografii",
„jak z filmu", „jak z teatru Kantora".
Deska
Szukaliśmy czegoś takiego bardzo biednego, bardzo nędznego, i to jest może takie wspomnienie, które powinno zostać... Po
winno zostać w ogóle bardzo dużo wspomnień, ale u nas się jakoś o te wspomnienia - jeżeli chodzi o sztukę, życie artystów nie dba, żeby one zostały. Otóż sławny rzeźbiarz krakowski - ale nie tylko - Jacek Puget, baron Jacek Puget, który posiadał ka
mienicę przy ulicy Wolskiej - obok kamienicy był duży ogród, w nim jego pracownia, a obok pracowni był zwyczajny klozet,
to nawet można było nazwać, że tak powiem, wychodek wiejski - złożony z desek, normalnie, tak jak na wsi. I Jacek mówi słuchaj, ja mam takie deski, po prostu wyrwę z tego klozetu i tu ci przyniosę. Rzeczywiście, była to deska spróchniała, z wszy
stkimi cechami, które są właściwe dla klozetu. Myśmy te deskę jakoś utrwalili werniksem, żeby jej nie czyścić, ale żeby zosta
ła jaka jest, na dwóch końcach umieściliśmy haki, do tych haków znowu szukaliśmy łańcucha - i łańcuch wynaleźliśmy nad
Wisłą, koło mostu, gdzie stały statki i były stare, zardzewiałe łańcuchy ze statków, też nędzne i biedne. Otóż na tych dwóch łań
cuchach, z dwóch stron, ta deska była umieszczona nad widzami w pokoju, gdzie grana była sztuka Wyspiańskiego Powrót Ody
sa. 44 rok. I ta deska również była właściwie bezużyteczna, czyli była - jak to się mówi w sztuce - bezinteresowna. Była czymś
bezinteresownym, i przez swoją bezinteresowność, nieutylitarność życiową, stawała się jakimś przedmiotem tajemniczym,
przedmiotem wyobraźni - czyli przedmiotem sztuki.
Tamta deska gdzieś zaginęła i to, co tutaj jest, to rekonstrukcja, że tak powiem, tamtej deski. I ta rekonstrukcja obecnie znaj
duje się w Mediolanie, ponieważ wisiała nad sceną w spektaklu Nigdy tu już nie powrócą, potem ją zdjąłem. To jest też
przedmiot gotowy. Tutaj w tej notatce na użytek biura Cricoteki napisałem: Jest to mój wojenny przedmiot gotowy. Chciałbym
aby kiedyś zawisnął w muzeum i aby profesor Mieczysław Porębski napisał mały esej o tym biednym przedmiocie".
Tadeusz Kantor, cyt. za Mieczysław Porębski, T. Kantor, Świadectwa, Rozmowy, Komentarze, Warszawa 1997
