b85fa2833c1687d12d23fd0a4710e366.pdf
Media
Part of Wywiad fotograficzny - jak zaplanować, przeprowadzić i zaprezentować wyniki badań? / SAID
- extracted text
-
Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID)
Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego
mgr Łukasz Braun
lukaszbraun@gmail.com
Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UWr
Doktoranckie Studia Nauk o Kulturze
Wywiad fotograficzny
1
- jak zaplanować, przeprowadzić i zaprezentować wyniki badań?
Podsumowanie warsztatów / SAID 25-26 XI 2011 r.
„ (...) uwaga poświęcona nowym znaczeniom tworzonym przez
ludzi, gdy łączą oni obrazy i słowa, może przynieść fascynujący,
nowatorski materiał" (Pink 2009: 112).
„Wywiad na podstawie fotografii jest metodą łatwą do
zrozumienia, ale nieco trudniejszą w użyciu" (Banks 2009: 116).
1. Wywiad fotograficzny, nazywany także
wywiadem z interpretacją
fotografii
czy na podstawie fotografii, wywoływaniem fotograficznym, metodą stymulacji
fotograficznej (photo-elicitation),
wywiadem projekcyjnym lub
prowokowanym,
polega na wykorzystywaniu bodźców wizualnych (fotografii) w celu wywołania
(emocjonalnej) reakcji respondenta.
2. Z czego zatem wynikają trudności z praktycznym zastosowaniem tej metody? W dużej
mierze
biorą
się
one
teraźniejszość/przeszłość,
z
pełnej
sprzeczności
wiedza/pamięć,
jednoznaczność/wieloznaczność,
natury
mechanika/magia,
prawda/interpretacja,
fotografii:
tu/tam,
rzemiosło/sztuka,
realizm/konwencja,
świadectwo/konstrukcja, obiektywizm/subiektywizm to tylko niektóre z opozycji,
1
Tekst szkoleniowy powstał na zlecenie Polskiego Instytutu Antropologii w oparciu o literaturę
w bibliografii oraz doświadczenie autora.
wyszczególnioną
1
Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID)
Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego
które ścierają się na zdjęciach kształtując społeczno-kulturowe mechanizmy ich
wytwarzania oraz interpretowania.
3. Geneza wywiadu fotograficznego w projekcyjnych testach psychologicznych.
a. W psychologii projekcja to jeden z mechanizmów obronnych polegających
na przypisywaniu własnych (często negatywnych) cech innym ludziom. „Jeśli
robię coś nieakceptowanego, jestem skłonny uważać, że inni również tak
się zachowują."
b. Celem testów
projekcyjnych
jest
poznanie
treści
nieuświadamianych
przez badane osoby. Do najbardziej znanych testów projekcyjnych należą:
i. Test plam atramentowych Rorschacha (opracowany w 1921 r.
i rozwinięta w latach późniejszych - na podstawie interpretacji 10
tablic badane są podświadome stany psychiczne i cechy osobowości).
ii. Test apercepcji tematycznej (lata 30. XX w., Henry A. Murray
i Christiana D. Morgan, naukowcy z Harvardu, opracowali zestaw
31 obrazów z życia społecznego - badani mają wymyślić jak najbardziej
dramatyczną
historię
odpowiadając,
co
doprowadziło
do przedstawianej sytuacji, co się dzieje na rysunku, jakie są emocje
przedstawionych osób i jak historia się zakończy).
4. Włączając
do
wywiadu
badawczego
fotografie
możemy
spodziewać
się,
że otrzymamy dane innego rodzaju, niż w przypadku standardowych wywiadów,
gdyż interpretując obrazy respondenci wykorzystują starsze ewolucyjnie obszary
mózgu.
Te
odpowiedzialne
za
percepcję
wzrokową,
a
zatem
odbieranie
oraz interpretację bodźców wizualnych, są starsze niż te, które
odpowiadają
za przetwarzanie komunikatów werbalnych.
Założeniem testów projekcyjnych jest, że interpretacja wypowiedzi nt. wizualnych bodźców
pozwala na dotarcie do ukrytych obszarów świadomości, do poznania postrzegania,
emocji, potrzeb i motywacji badanych.
2
Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID)
Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego
5. Informacje, które uzyskamy, będą różnić się w zależności od tego, jakie zdjęcia
przedstawimy badanym. O tym, jakie fotografie wybrać,
należy
oczywiście
zadecydować mając na uwadze problem badawczy, który chcemy rozwiązać. Mamy
do wyboru kilka rozwiązań, które przedstawia poniższy schemat:
a. Autorem zdjęć jest badacz
b. Autorem zdjęć jest respondent:
i. zdjęcia będące własnością badanych (np. rodzinne albumy)
ii. zdjęcia zrobione przez badanych na prośbę badacza
iii. "zdjęcia nieobecne" - zniszczone lub ukryte
c. Różni autorzy
i. wybrane zdjęcia funkcjonujące w przestrzeni publicznej (np. reklamy,
fotoreportaże, zdjęcia w prasie codziennej)
ii. "zdjęcia nieobecne" - znane a nawet słynne, o których można
rozmawiać nawet ich nie oglądając.
6. Jeśli chodzi o sposób prowadzenia wywiadów możemy zdecydować się na:
a. Zastosowanie formuły zamkniętej, tj. stworzyć standaryzowany lub półotwarty
kwestionariusz
i/lub interesującymi
z
wyszczególnionymi
badacza
zagadnieniami
konkretnymi
pytaniami
(wersja
„formalna")
lub zastosować formułę otwartą, t j . mając wciąż na uwadze problem
badawczy reagować spontanicznie na wypowiedzi respondenta umożliwiając
mu tym samym większą swobodę w kierowaniu wywiadem.
b. Planując badania powinniśmy się także zastanowić, czy będziemy rozmawiać
z pojedynczymi osobami, czy też będziemy prowadzić wywiady w grupach.
Wybierając zdjęcia i planując badanie, za każdym razem należy mieć na uwadze, czy zdjęcia
oraz cel badania będą zrozumiałe dla respondentów. Szczególnie w ostatniej kwestii należy
zachować równowagę - jeśli nie dostarczymy badanym kontekstu („dlaczego oglądam
te zdjęcia?"), może to zrodzić niepewność. Z drugiej strony zbyt szczegółowe omawianie
naszych pytań badawczych może zaowocować chęcią badanego, aby sprostać naszym
oczekiwaniom. Może się również zdarzyć, że element obecny na zdjęciu, nieznaczący
dla antropologa, przykuje uwagę respondenta i całkowicie zmieni tok jego wypowiedzi.
3
Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID)
Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego
7.
Badacze stosujący wywiad fotograficzny w praktyce zajmowali się m.in. :
2
a. Strukturą społeczną i rodzinną.
b. Społecznościami lokalnymi (badania nad przestrzenią prywatną i publiczną,
subiektywnym odbieraniem przestrzeni, gentryfikacją).
c. Tożsamością (kategoria swój/obcy), badania biograficzne - często nad grupami
marginalizowanymi lub wykluczonymi.
d. Kulturą
popularną
(w
szczególności
reklamami)
i studiami
kulturowymi
(wyobrażenia o innych kulturach).
8. Utrudnienia: polisemiczność fotografii (powodująca skrajnie rożne interpretacje tych
samych zdjęć) może uniemożliwić utrzymanie wywiadu we właściwych torach.
Z drugiej strony realizm fotografii może sprawiać, że badani nie wspomną o tym,
co uznają za oczywiste. Badacz, mając na uwadze pytania badawcze, powinien tak
kierować rozmową, aby opis zdjęcia był jak najpełniejszy. Pomocne są tutaj pytania
i komentarze pomocnicze. Na co warto zwrócić uwagę:
a. Co się tutaj dzieje? Miejsce, sytuacja, rzecz przedstawiona na zdjęciu - gdzie
to jest? Kiedy?
b. Prośba o identyfikację poszczególnych elementów na zdjęciu (Co to? A to?)
pozwala na upewnienie się, że nic nie zostało pominięte.
c. Pytania o tożsamość, motywy,
działania, wiedzę, doświadczenie
osób
na zdjęciach lub fotografa.
d. Dwie zestawione ze sobą (kontrastowe) fotografie tworzą sprzeczność - rodzi
to nowe znaczenia, które stają się kontekstem dla dalszej rozmowy.
9. Mocne strony wywiadu fotograficznego:
a. Dane jakościowo różne od tych uzyskiwanych w tradycyjnych wywiadach szczególnie przydatne w przypadku niektórych problemów badawczych, np.
dotyczących samej fotografii, jej społeczno-kulturowego funkcjonowania.
Szczegółowa bibliografia opracowań empirycznych - zob. Harper, 2002.
4
Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID)
Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego
b. Niewielka
ilość
przykładów
praktycznego
zastosowania
tej
metody
w badaniach empirycznych sprawia, że badania oparte na tej metodzie mogą
dać oryginalne rezultaty.
c. Oglądanie fotografii kojarzy się ze znajomymi, przyjemnymi sytuacjami,
dlatego wprowadzenie zdjęć do wywiadów zmniejsza dyskomfort odczuwany
często przez respondentów w sytuacji badawczej.
d. Zdjęcia stają się trzecią stroną wywiadu, wspólnym punktem odniesienia
przynajmniej częściowo zrozumiałym dla obu stron.
Stymulacja
fotograficzna
realizuje
przekazując
autorytet
badanym
postmodernistyczny
-
wywiad
staje
postulat
się
autorefleksyjności
wzajemną
interpretacją
i reinterpretacją, negocjowaniem znaczeń prowadzącym do zrekonstruowania sposobu
postrzegania i myślenia o świecie.
Użycie metody wywiadu fotograficznego wydaje się szczególnie uzasadnione wobec małej
ilości badań empirycznych opierających się na tej metodzie a także dlatego, że współczesna
przestrzeń publiczna jest coraz bardziej zdominowana przez obrazy - kształtują one ludzkie
sposoby zdobywania wiedzy, komunikowania sie, spędzania wolnego czasu i postrzegania
świata.
10. Prezentacje multimedialne są obecnie formą wypowiedzi coraz bardziej popularną.
Tzw. fotokasty, czyli reportaże łączące video, fotografie, dźwięk i słowa są atrakcyjną
formą wypowiedzi przykuwającą uwagę widza, którym coraz częściej jest użytkownik
internetu. Polskie i zagraniczne agencje prasowe, portale internetowe i magazyny
opiniotwórcze coraz częściej korzystają z tej formy wypowiedzi promując ją na swoich
witrynach. Organizowane są przeglądy, powstają osobne kategorie w konkursach
fotograficznych. Jest to zjawisko interesujące dla badaczy kultury zajmujących się
wizualnością - a także narzędzie, z którego mogą korzystać prezentując własne
badania.
11. Jak stworzyć prezentację?
5
Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID)
Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego
a. Wybierz fotografie (te, które wywołały u respondenta szczególnie silną
reakcję, emocje, rozbudowane wspomnienie, ciekawą interpretację).
b. W programie do edycji dźwięku wybierz znaczące fragmenty wywiadu
nt. poszczególnych fotografii i połącz je ze sobą w jeden plik. Na tym etapie
można oczyścić nagranie z przestojów, pytań pomocniczych, dygresji i innych
zbędnych fragmentów.
c. Wprowadź zdjęcia do programu do tworzenia prezentacji. Ustal ich kolejność
oraz sposób, w jaki będą pokazywane (statycznie czy w ruchu - z efektem
przesuwającej się kamery) a także rodzaj przenikania. Wprowadź do
programu stworzony wcześniej dźwięk, a następnie dopasuj długość trwania
poszczególnych slajdów tak, aby pokrywały się z wypowiedziami respondenta.
d. Do prezentacji można także wprowadzić fragmenty nagrań video, muzykę
lub plansze z tekstem (np. tytuł, pytania, cytaty,wnioski).
12. Istnieje szereg programów komputerowych pozwalających na stworzenie tego typu
prezentacji. Najbardziej wyrafinowanym z nich jest pakiet Adobe Premiere Można
jednak wykorzystać dostępne w sieci, darmowe narzędzia, dzięki którym połączymy
nagrane
fragmenty
wywiadów
i
stworzymy
wypowiedź
(plik
dźwiękowy),
która stanowić będzie tło dla prezentacji omawianych fotografii w postaci pokazu
slajdów.
a. Audacity -
program do obróbki
dźwięku
pozwalający
na
skracanie,
program ułatwiający przepisywanie nagranych
wywiadów
przycinanie, łączenie; umożliwia nakładanie kilku ścieżek.
b. Transcriber -
(obsługuje formaty audio i video); posiada przydatną funkcję dzielenia całego
nagrania na fragmenty i zapisywania ich w osobnych plikach.
c. Express Scribe (trial) - testowa wersja programu ułatwiającego transkrypcję.
d. MemoriesOnWeb
-
program
umożliwia
tworzenie
pokazów
slajdów
z wieloma przejściami, a także możliwością konfiguracji, w jaki sposób
pokazywane będą zdjęcia (przybliżanie i oddalanie, ruchy kamery według
określonych ścieżek). Program umożliwia publikowanie tylko bezpośrednio
na YouTube (tego ograniczenia nie ma w komercyjnej wersji programu,
MemoriesOnTv).
6
Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID)
Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego
e. Soundslides Plus (trial) - to inny program do tworzenia prezentacji. Wersja
testowa jest w pełni funkcjonalna, jednak
automatycznie
umieszcza
na początku prezentacji znikającą po chwili informację, jakiego programu
używaliśmy.
f. Weft QDA -
darmowy program pomocny w opracowywaniu danych
jakościowych. Umożliwia wczytanie materiałów tekstowych, kodowanie
fragmentów, tworzenie kategorii i statystyk. Zaimplementowanie obsługi
danych wizualnych planowane jest w kolejnych wersjach.
Pliki instalacyjne (dla systemu Windows) ww. programów znajdują się na płycie CD
w katalogu 'Oprogramowanie'.
7
Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID)
Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego
BIBLIOGRAFIA opracowań teoretycznych
3
Marcus Banks
Materiały wizualne w badaniach jakościowych, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2009.
Douglas Harper
Talking about pictures: a case for photo elicitation, "Visual Studies", t. 17, nr 1/2002.
Krzysztof Konecki
Wizualne wyobrażenia. Główne strategie badawcze
w socjologii wizualnej a metodologia
teorii ugruntowanej, "Przegląd Socjologii Jakościowej", t. 1, nr 1/2005.
Krzysztof Koseła
Wywiad z interpretacją fotogramów, [w:] Antoni Sułek, Krzysztof Nowak, Anna Wyka (red.),
Poza granicami socjologii ankietowej, Wyd. Instytutu Socjologii UW, Warszawa 1989.
Interpretacja fotografii - krok ku socjologii wizualnej, "Kultura i społeczeństwo", nr 1/1990.
Krzystof Olechnicki
Antropologia obrazu, Oficyna Naukowa, Warszawa 2003.
Krzysztof Olechnicki, Tomasz Szeldak
Wywiad z użyciem fotografii w metodologii badań socjologicznych i w praktyce społecznej,
„ASK", Nr 11/2002.
Sarah Pink
Etnografia wizualna : Obrazy, media i przedstawienie w badaniach, przeł. Maria Skiba, Wyd.
UJ, Kraków 2009.
3
Szczegółowa bibliografia opracowań empirycznych - zob. Harper, 2002.
8
Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID)
Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego
Gillian Rose
Interpretacja materiałów wizualnych : Krytyczna metodologia badań nad wizualnością, Wyd.
Naukowe PWN, Warszawa 2010.
9