0c943fbfc0a46d2e5d21d9b691274abe.pdf
Media
Part of W dwudziestopięciolecie "Polskiej Sztuki Ludowej" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.1
- extracted text
-
Ksawery Piwocki
W DWUDZIESTOPIĘCIOLECIE „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ"
A r t y k u ł ten jest referatem w y g ł o s z o n y m n a z e b r a n i u
d y s k u s y j n y m , z o r g a n i z o w a n y m w 25-lecie „ P o l s k i e j S z t u k i
ludowa
poglądy
wypowiadałem
na temat
c z y m jest sztuka
już kilkakrotnie
i
nie
potrafię
O c z y w i ś c i e w c i ą ż jeszcze ż y j ą s z c z ę ś l i w i ludzie, k t ó r z y
nie m a j ą w i ę k s z y c h w ą t p l i w o ś c i co do tego c z y m jest s z t u k a
i jaką
może
odegrać
r o l ę w dzisiejszej k u l t u r z e ,
ezy t e ż j a k o p r z e d m i o t b a d a ń n a u k o w y c h . „ S z t u k a
w a " •— p o w i e d z i a ł
w Pradze w
B r o c h e r e l n a kongresie
1928 r. — ,,jest
nadświadomego
gustu
sztuki
zmaterializowaną
estetycznego, k t ó r y
ludo
ludowej
ekspresją
wydobywa się
z n a j g ł ę b s z y c h warstw duchowych szczepu" — a w t ó r o w a ł
m u w ó w c z a s Franciszek B u j a k ( X I I I konferencja o ś w i a t o
wa
Ministerstwa W y z n a ń
licznego,
Warszawa
Religijnych i Oświecenia
1930):
„Kultura
ludowa
Pub
jest
cudownym zwierciadłem, k t ó r e pozwala patrzeć
tym
narodowi
w p r z e s z ł o ś ć i o g l ą d a ć s w ą m ł o d o ś ć ... L u d w i e j s k i jest w i ę c
niejako k a p i t a ł e m z a k ł a d o w y m n a r o d u , z k t ó r e g o
czerpie
swą
Kultura
teraźniejszość
i
buduje
l u d o w a jest to p r z e s z ł o ś ć ,
s w ą p r z y s z ł o ś ć ...
która żyje w
teraźniejszości".
O w o ż o k a z a ł o s i ę w k r ó t c e , ż e nie b a r d z o ż y j e , ale odwrotnie,
że
u m i e r a i ginie.
Przywołano
dziś
w pomoc
wrodzone
„ l u d o w i " i jego o s t a t n i m m o h i k a n o m p o j ę c i e s t y l u ludo
wego, w y r a s t a j ą c e g o z p i e r w o t n y c h , n a j p r o s t s z y c h i r ó w n o
cześnie jakby
najwyższych
estetycznie
warstw
ludzkiej
u m i e j ę t n o ś c i t w o r z e n i a i w i d z e n i a . W s t o s u n k u do z a w o ł a ń
B u j a k a jest to z n a m i e n n a z m i a n a : p o z w a l a b o w i e m w i e r z y ć ,
ż e m o g ą z a w s z e z n a l e ź ć s i ę ludzie, k t ó r z y w swej t w ó r c z o ś c i
nawrócą
czy
będą
spontanicznie
stosować
owe
reguły
czystego s t y l u ludowego.
pesymistyczni.
I
„U
rodziny
ale
to
dwie
wersje
nowoczesnego,
całościowego
i
społeczności
wiejskiej,
plemienia
począwszy,
n a grupie formalnej, s p o ł e c z n o ś c i lokalnej t y p u miejskiego,
a
nawet
w wielkim nowoczesnym
mieście
lub
państwie
s k o ń c z y w s z y " . J e s t to w i ę c — m ó w i ą c j ę z y k i e m d a w n y m —
o ż e n i e n i e etnografii przede w s z y s t k i m z s o c j o l o g i ą , a m o ż e
p r ó b a z a s t ą p i e n i a obu t y c h t r a d y c y j n y c h dyscyplin. „ A n
tropologia
kulturalna"-—pisze
Alberto
Cirese
3
•—„wyw
r ó c i ł a d o k u m e n t n i e wszelkie p o d z i a ł y d o t y c h c z a s o w e .
Cho
d z i o j a s n e s p r e c y z o w a n i e c z y m j e s t etnologia e u r o p e j s k a
i jaki
wydziela ona zakres, czy
m a specyficzny
punkt
w i d z e n i a w obliczu r z e c z y w i s t o ś c i k u l t u r a l n e j . . . i j a k i to j e s t
t e n p u n k t w i d z e n i a " , „ p o d w a ż a samo p o j ę c i e l u d u " , j a k o s p a
dek po r o m a n t y z m i e . „ W i e m y d z i ś w s z y s c y , ż e l u d i w i e k u i s t e
s i ł y jego d u c h a s ą m i t e m i m i t y c z n y m sposobem u j m o w a n i a
z j a w i s k , k t ó r e t r z e b a p o z n a ć i n a z w a ć sposobem n a u k o w y m .
C h o d z i o to, ż e t r z e b a w y r z u c i ć m e t a h i s t o r y c z n e
pojęcie
l u d u z jego w i e c z n y m i w a l o r a m i m o r a l n y m i , z d o l n o ś c i a m i
tworzenia
etc. — p o j ę c i e ,
które
nie
wiadomo
gdzie s i ę
z a c z y n a i gdzie k o ń c z y i c z y m r ó ż n i s i ę o d n i e - l u d u . . . J e ś l i
specjalność
faktów
kulturowych, k t ó r y m i
się zajmujemy,
opiera- s i ę j e d y n i e n a r o m a n t y c z n e j wierze, ż e l u d wiecznie
ż y j e i ż e jego t w o r y s ą p i ę k n e , dobre, oryginalne, u n i w e r
salne, wieczne e t c . — to j e s t e ś m y
od
d a w n a . ... M o ż e m y
przecież
m a r t w i d l a wiedzy j u ż
wcale
w to nie
wierzyć:
wystarczy, gdy potrafimy u d o w o d n i ć , ż e przedmiot naszych
zainteresowań
tworzy
kompleks
b y ł zawsze
wątpliwy.
etnograficzne" — o d p o w i a d a
1932 n r 121):
tycznych,
Utalentowani
niejednokrotnie
stylizowane
ze
szczerym
jako
zespół
faktów
kulturalnych,
Cirese — „ m o g ą
b y ć rozpa
operacji dokumentacyjnych,
eksplikowanych
kulturalnych,
istniejących
na
zjawiskach
wewnątrz
anali
różnorodności
najbardziej
nawet
4
zaawansowanych w cywilizacji społeczeństw" .
m a l a r z e , r z e ź b i a r z e i snycerze l u d o w i t w o r z y l i o n g i ś d z i e ł a
prostacze,
kompleksowych —
p o d e j ś c i a n a u k i do p r o b l e m a t y k i i s t n i e n i a , f u n k c j o n o w a n i a
trywane
l u d u —• podobnie po p r o s t u , j a k u ludzi m i e j s k i c h —
artystyczny
społeczna
Dobrowolski
tak п р . Tadeusz
p i s a ł j u ż w r o k u 1932 ( P r z e g l ą d W s p ó ł c z e s n y
smak
i badań
k t ó r y d a s i ę w y o d r ę b n i ć od i n n y c h " . C z y s i ę d a ? „ S t u d i a
J u ż p r z e d o s t a t n i ą w o j n ą z n a l e ź l i s i ę j e d n a k badacze
bardziej
szerszego
i p e r s p e k t y w r o z m a i t y c h z b i o r o w o ś c i l u d z k i c h , od wielkiej
dzisiaj w z b o g a c i ć d y s k u s j i .
ludowa
podejścia
jej c a ł o ś ć o g a r n ą ć m o ż e t y l k o antropologia k u l t u r y i antro
pologia s p o ł e c z n a " * . „ A n t r o p o l o g i a k u l t u r y i antropologia
Ludowej" w I S P A N .
Swoje aktualne
wymaga
Chodzi o w y s u n i ę c i e n a pierwszy plan b a d a ń n a d gru
pami społecznymi,
które były
i s ą jeszcze, a m o ż e
będą
p o c z u c i e m f o r m y . L u d p r z y j m o w a ł i t o l e r o w a ł te p r o d u k
zawsze, w o p o z y c j i do oficjalnego s t a n d a r d u k u l t u r a l n e g o ,
c j e . . . d o p ó k i nie zaoferowano
b a d a ń z a r ó w n o w aspekcie s y n c h r o n i c z n y m , j a k d i a c h r o -
m u innej. D r z e m a ł y w n i m
b o w i e m p o ż ą d a n i a b a r d z i e j powierzchowne, j a k o pochodne
nicznym. Zawsze p o w s t a w a ł y
przyrodzonego
ł e c z e ń s t w a c h c y w i l i z o w a n y c h —• nie t y l k o socjalne, klasowe
braku
smaku — pożądania,
które
w y z w o l o n e przez p r o d u k c j ę m i e j s k ą i t a n d e t ę
zostały
fabryczną".
R e f l e k s j e tego r o d z a j u p r o w a d z i ł y p r o s t ą d r o g ą do k r y
zysu n a u k i zwanej etnografią.
Wedle Encyklopedii Pow
i
ekonomiczne,
ale
r ó ż n i c e p o z i o m ó w — w spo
zawodowe,
szczególnie ciekawe dysydenckie,
narodowo-mniejszośoiowe.
W
topograficzne,
religijne,
językowo-mniejszościowe,
tym
sensie
przedmiotem
szechnej etnografia j e s t n a u k ą o p o c z ą t k a c h k u l t u r y , kie
b a d a ń s ą f a k t y etnograficzne
runkach jej rozwoju i w s p ó ł c z e s n y m
kla
nikiem a n t a g o n i z m ó w i reakcji n a kulturowe różnice. M o g ą
sowym kultur r ó ż n y c h l u d ó w . G d y zarysuje się m o ż l i w o ś ć
one m i e ć s w o j ą d ł u g ą h i s t o r i ę , j a k n p . k u l t u r a p a ń s z c z y ź
powstania
kultur
zróżnicowaniu
b e z k l a s o w y c h — etnografia
musiałaby
n i a n y c h c h ł o p ó w , ale t a k ż e b y ć z j a w i s k a m i e f e m e r y c z n y m i ,
s t a ć sio w i ę c n a u k ą „ a r c h e o l o g i c z n ą " , b a d a j ą c ą z a m i e r z c h ł e
jak kultura przedmieść
s p r a w y , j a k asyrologia l u b etruskologia. J a k to c z ę s t o b y w a
n y c h etc.
w nauce, r a t u n k u s z u k a s i ę przede w s z y s t k i m w z m i a n i e
czy kulturowe b ę d ą c e wy
Gdy
jednak
i slumsów,
przechodzimy
do
o b o z ó w koncentracyj
badań
nad
sztuką,
nazwy dyscypliny, za czym oczywiście kryje się tęsknota
w y ł a n i a s i ę n o w a t r u d n o ś ć i to — j a k s ą d z ę — nie b y l e j a k a .
z a z m i a n ą z a k r e s u b a d a ń i i c h m e t o d . „ P r z e j ś c i e od ś w i a t o
J e d n y m z n a j g o r s z y c h n i e d o s t a t k ó w , j a k i e m e t o d y socjologizujące dzielą w ogólności z genetycznym
wyjaśnianiem
do ś w i a t o p o g l ą d u opartego n a technice, p r z e j ś c i e o d ple
tworów
redukowania
m i e n i a do n a r o d u , w i d z i a n e z a r ó w n o od s t r o n y j e d n o s t k i ,
p r z e d m i o t u b a d a ń , k t ó r e g o istota polega w ł a ś n i e n a ogrom
j a k i od s t r o n y g r u p y , w y m a g a b a d a ń , k t ó r y c h nie jest
nej z ł o ż o n o ś c i . K a ż d e n a u k o w e w y j a ś n i e n i e jest o c z y w i ś c i e
w stanie p o d j ą ć
z w i ą z a n e i uproszczeniem badanego fenomenu. W p e w n y c h
poglądu
opartego
n a m a g i i — pisze
1
Bogdan Moliński —
t r a d y c y j n a etnografia.
Problematyka ta
duchowych
wynika
z
usiłowania
3
d z i e d z i n a c h nie n i s z c z y s i ę t a k i m p o s t ę p o w a n i e m
niczego
z istotnego c h a r a k t e r u p r z e d m i o t u b a d a ń , w sztuce
jed
n a k ż e traci się pełnowartościową formę zjawiska, którego
wartość
o p a r t a jest
widualnym
na jednorazowym
oddziaływaniu.
Dzieło
działaniu
sztuki
i
indy
bowiem
leży
n a i n n y m s z c z e b l u : nie r ó ż n i c e p o t e n c j a ł ó w c y w i l i z a c y j n y c h ,
które
szybko
się niwelują
powszechne
nauczanie,
przekazu),
ale
różnice
na
(mam tu na myśli
ale i o s ł a w i o n e
pierwszy
wąsko-grupowc,
plan
nie
środki
tylko
masowego
zaczynają
występować
a c h y b a jeszcze c z ę ś c i e j
indywi
na styku różnych szeregów motywacyjnych, uwarunkowane
dualno-psychologiczne z a h a m o w a n i a , b ę d ą c e p o d ł o ż e m r ó ż
po
pierwsze
psychologicznie,
nic w sztuce. N a s z zootechnik nie jest j u ż p a s t u c h e m c z y
po
trzecie
historycznie
wtóre
socjologicznie —
(stylistycznie).
po
Psychologiczna
b i o g r a f i a t w ó r c y nie w y j a ś n i a dlaczego jego d z i e ł o m a sty
t a j e m n i c z y m o w c z a r z e m , ale gdy m a c h ę ć i z d o l n o ś ć
r z e n i a — s z t u k a jego m a
najczęściej
inny
two
charakter niż
listyczne i t r e ś c i o w e z w i ą z k i z tworami m u w s p ó ł c z e s n y m i ,
t w ó r c z o ś ć z e s t a n d a r y z o w a n a — m i m o r ó ż n o r o d n o ś c i , raczej
socjologia — dlaczego
m a m y w n i m n i e m a l z z a s a d y ele
pozornej,
sztuki
menty b u n t u j ą c e się przeciw zastanym schematom społecz
artystów.
Natomiast
nego
styloznawczych
jest — j a k m i s i ę wydaje* — do r o z s z y f r o w a n i a r a c z e j w for
nie w y j a ś n i a t r e ś c i i d e o w y c h , j a k i e d z i e ł o z a w i e r a i o j a k i e
m i e b a d a ń psychologiczno-biograficznych, j a k o t y m ś w i a d
a r t y s t a w a l c z y . A l e to u w a g a m a r g i n e s o w a .
czy
odczuwania,
a
gramatyka
form
E t n o l o g i a t r a d y c y j n a , a t a k ż e o l b r z y m i procent w s p ó ł
czesnych
antropologów
prehistorycznymi bądź
kultury
zajmuje
egzotycznymi,
c h a r a k t e r y s t y c z n a — b a d a n i a te
się
kulturami
p r z y c z y m — rzecz
stawiają
znak
równania
m i ę d z y k u l t u r ą r ó ż n y c h warstw czy nawet klas s p o ł e c z n y c h
cywilizacji
afrykańskich,
Claude LeVi-Strauss
nio
tylko
w
amerykańskich,
mówi,
wymienionych
azjatyckich.
ż e etnolog c z u j e s i ę
świetnie
z a k r e s a c h , ale
jeszcze
także
w k u l t u r z e greekiej do w i e k u V p r z e d n a s z ą e r ą — a r ó w n i e ż
w k u l t u r z e n a r o d ó w e u r o p e j s k i c h do w i e k u X I V . K u l t u r a
grecko-rzymska
wyraźniej
krajów
kultura
i
śródziemnomorskich,
a
jeszcze
cywilizacja europejska
od
czasów
Renesansu stanowią
nowy
odmiennych
badania.
napęd
metod
rozwoju
jakościowy
Chodzi
cywilizacyjnego,
jaki
stan,
wymagający
tu
dynamiczny
o
stworzyła
p o z i o m ó w kultury w obrębie wspomnianych
Dało
to
im — jak w
maszynach
różnica
społeczeństw.
termodynamicznych —
o g r o m n ą energię, która podbiła cały świat. Nasza cywili
z a c j a j u ż od w i e k ó w z u ż y w a r ó ż n i c e p o t e n c j a ł ó w
społecz
życiorys
oficjalnej — t w ó r c z o ś ć
sztuka
jego — n i ż
w
np.
dyplomowanych
Antoniego
kategoriach
Toborowicza
socjologicznych.
S p r a w y z a c z y n a j ą s i ę k o m p l i k o w a ć coraz b a r d z i e j i znale
zienie jednego s c h e m a t u b a d a ń staje s i ę w ą t p l i w e : s z t u k a
S k r ę t o w i c z a b y ł a w p e w n y m sensie t r a d y c y j n a , ale wcale
nie
regionalna
(co
uchodziło
za
cechę
sztuki
ludowej),
n a t o m i a s t o b r a z y O c i e p k i niewiele m a j ą w s p ó l n e g o
z
dycją,
sposób
ale z a to
związane
s ą w pewien
swą wymową
Kultura starowierców
charakterystyczny
z regionem
i zawodem
albo m ó w i ą c y c h
artysty.
po b u ł g a r s k u
i
obyczaje — m o g ą
b y ć przedmiotem
klasycznych
Henryka
Berlewi nie d a się u j ą ć n a pewno w kategoriach
c z y s t e j antropologii k u l t u r a l n e j c z y s p o ł e c z n e j .
R o z u m i e m s k r u p u ł y z w i ą z a n e z t y t u ł e m naszego c z a
s o p i s m a . Z w r ó c ę j e d n a k u w a g ę , ż e podobne p o w i n n i
politycy,
nazywający
przypisujący
w
nasz
ustrój
ludową
audycjach radiowycłi
mieć
demokracją,
wdrażanie
postępu
technicznego „ l u d o w y m " z a ł o g o m f a b r y k , badacze m u z y k i
m a s o w e j , u s i ł u j ą c y r o z r ó ż n i ć „Prządki"
M o n i u s z k i od big-
nice klasowe, bo i s t n i a ł y one w s p o ł e c z e ń s t w a c h
np.
i to w w y m i a r z e m o ż e
badań
etnografa po d z i e ń d z i s i e j s z y , „ p r y m i t y w n a " s z t u k a m a t k i
b i t o w y c h s t u k ó w , b a d a c z e l i t e r a t u r y m a j ą c y swe
nych, azjatyckich, amerykańskich
ma-
h o m e t a ń s k i c h górali z gór Rodope w Bułgarii, ich sztuka
n y c h , p r z y c z y m m a m n a m y ś l i nie r ó ż n i c ę k l a s o w ą c z y r ó ż
starożyt
tra
kłopoty
ze „ s z t u k ą " r e p o r t a ż u . B r z e g i d z i e l ą c e o n g i ś
strumienie
różnych
gatunków
„kultur"
zostały
solidnie
zerwane
w i ę k s z y m n i ż u n a s , ale o r ó ż n i c ę p o t e n c j a ł ó w u m y s ł o w y c h
i p o w s t a j e p ł y t k i e — niestety — rozlewisko bez
i c y w i l i z a c y j n y c h , o oparcie r o z w o j u s p o ł e c z n e g o n a n a u c e
u k ł a d u sieci h y d r o g r a f i c z n e j w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y . W t y c h
i technice. S p o ł e c z e ń s t w a p r y m i t y w n e , b a r b a r z y ń s k i e i n a w e t
warunkach
doradzam chwytanie
wielkie
walających
zrozumieć
cywilizacje
pozaeuropejskie
funkcjonowały
bez
dany
wyraźnego
wszelkich ś r o d k ó w
fenomen,
jakie
poz
wydają
się
w i ę k s z y c h n a p i ę ć , p r z y t e m p e r a t u r z e h i s t o r y c z n e j bliskiej
p r z y d a t n e d l a k a ż d e g o z n i c h z osobna. B r o d z e n i e we wspo
zeru, p o d l e g a ł y w i ę c m a ł y m
mnianym
zmianom, bardzo
powolnym
z a l e w i s k u n a pewno integruje n a s
wszystkich,
i w warunkach j e d n o c z ą c y c h niemal b e z w z g l ę d n i e
wszyst
ale p o w s t a j ą w n i m nowe w i r y i s k u p i s k a , d e t e r m i n o w a n e
kich członków społeczeństwa. Wyjście z o k o w ó w
tradycji
r ó ż n i c a m i generacji, ale c h y b a przede w s z y s t k i m r ó ż n i c u
j e s t t a m b a r d z o t r u d n e — czego m a m y w s p ó ł c z e ś n i e z n a
jącym
się t y p e m w y k s z t a ł c e n i a i zawodu, stopniem
komite
ności
przystosowania
p r z y k ł a d y , np.
w
socjalizmie
państw
arabskich,
s i ę do
otaczającego
nas
zdol
mokradła,
k t ó r y nie ś m i e z e r w a ć z t r a d y c j ą i s l a m u i p r z e p i s a m i K o r a n u .
stopniem u m i e j ę t n o ś c i w y m a c y w a n i a w n i m g ł ę b i n i p ł y c i z n .
W t y c h w a r u n k a c h — z d a j e m i s i ę — p o z a E u r o p ą nie zro
Niektórym
dziły
się odrębne
s p o ł e c z e ń s t w o i jego k u l t u r ę c z y s z t u k ę — m o ż e m y
Andre
Malraux
że
sztuka ludowa
k u l t u r y z w a n e przeze innie
słusznie
wyraża
gdzieś
ludowymi.
spostrzeżenie,
europejska p o s z c z e g ó l n y c h
krajów
za
z tych zjawisk dezintegrujących
p o ś w i ę c i ć n a s z ą u w a g ę bez w z g l ę d u
z
powrotem
śmiało
n a to, c z y s ł o w a
lud
i l u d o w y m a j ą jeszcze j a k i k o l w i e k sens.
c h o w a ł a n a o g ó ł f o r m y o s t a t n i c h s t a d i ó w s t y l o w y c h roz
w o j u przednowoczesnego:
skie w R u m u n i i ,
gotyckie
w
Bretanii, bizantyj
r o m a ń s k i e nad o d c i ę t y m i fiordami Nor
PRZYPISY
wegii. S z t u k a l u d o w a w I n d i a c h — w y r a ź n i e r ó ż n a od s t a n
1
d a r d u oficjalnego — p o j a w i a s i ę dopiero w X I X w., a n a n a
szych oczach rodzi się sztuka ludowa Etiopii czy
państw
Ameryki
dopiero
Łacińskiej.
Mówię
o
tym
dlatego, ż e
r ó ż n i c a p o t e n c j a ł ó w r o d z i tego r o d z a j u z j a w i s k a , do k t ó r y c h
od d a w n a p r z y w y k l i ś m y w E u r o p i e .
U nas j e s t e ś m y
już
B . M o l i ń s k i , Historia,
osobowość,
sztuka.
Refleksje
antropologią
kultury, W a r s z a w a 1966.
2 T a m ż e , s. 13.
A . Cirese, Alterite
et denivellement
culturelle
dans
les societes dites superieures,
„ E t h n o l o g i a E u r o p a e " , I , 1967,
s. 12, 13.
* T a m ż e , s. 21.
nad
3