-
extracted text
-
ZOFIA
SZYFELBEJN
CHŁOPSKA GOSPODARKA R O L N A TERENU
od uwłaszczenia do c h w i l i
|
i
PUSZCZY
ZIELONEJ
obecnej
Prace badawcze nad r o l n i c t w e m k u r p i o w s k i m zostały podjęte w 1955 r .
P r z e d m i o t e m t y c h badań jest chłopska gospodarka r o l n a w okresie pouwłaszczeniowym. Zawężenie się wyłącznie do spraw gospodarki chłop
skiej jest możliwe ze względu na b r a k występowania na b a d a n y m t e
renie rozwiniętej gospodarki folwarcznej. T e r e n objęty badaniami t o t z w .
K u r p i o w s k a Puszcza Zielona z uwzględnieniem terenów pogranicznych.
To ostatnie w y n i k a z konieczności uchwycenia przestrzennego układu
cech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o . Praca obejmuje
okres od uwłaszczenia do c h w i l i obecnej. Celem pracy jest określenie
miejsca, j a k i e r o l n i c t w o k u r p i o w s k i e zajmuje w stosunku do pozostałych
zajęć gospodarczych, i wykazanie, do jakiego stopnia chłopska gospodar
ka r o l n a na K u r p i a c h uzależniona jest o d warunków l o k a l n y c h , w j a
kiej mierze wiąże się z r o z w o j e m gospodarki r o l n e j na całym terenie
k r a j u i z prawidłowościami tego r o z w o j u . Dotychczasowe badania tere
nowe n i e dały jeszcze podstawy do wnioskowania, czy rozwój r o l n i c
t w a k u r p i o w s k i e g o przebiega zgodnie z r o z w o j e m r o l n i c t w a w całym
k r a j u . N i e zakończono również badań n a d u c h w y c e n i e m specyfiki k u l t u r y
rolnej w s i k u r p i o w s k i e j . B r a k jest ostatecznej odpowiedzi na pytanie, czy
r o l n i c t w o (i w j a k i m okresie) było podstawą u t r z y m a n i a chłopa k u r p i o w
skiego, j a k i był stosunek r o l n i c t w a do zajęć pobocznych, w j a k i m stopniu
podnosił się poziom r o l n i c t w a , w miarę j a k zbliżamy się do współczes
ności, j e d n y m słowem, j a k a była baza m a t e r i a l n a leżąca u podstaw roz
w o j u l u d o w e j k u l t u r y w s i k u r p i o w s k i e j . Jak na razie, można j e d y n i e
stwierdzić, że na terenie K u r p i o w s z c z y z n y w zakresie r o l n i c t w a wystę
puje t e n sam zestaw elementów k u l t u r o w y c h co i na terenach sąsiednich,
a różnice, j a k i e się t u zaznaczają, są j e d y n i e różnicami występowania
w czasie poszczególnych wytworów k u l t u r y .
CHŁOPSKA G O S P O D A R K A
Poszukiwania
terenowe
ROLNA
i
233
'
'
i
'
archiwalne
Prace nad realizacją p l a n u naukowo-badawczego
t w a k u r p i o w s k i e g o można podzielić na t r z y etapy:
dotyczącego r o l n i c
1. Badania sondażowe w k i l k u n a s t u w y b r a n y c h w s i a c h
(przebadano
17 w s i w okresie 1955—1957 r.). I c h celem było uchwycenie przestrzen
nego układu poszczególnych elementów k u l t u r o w y c h związanych z r o l
n i c t w e m i w y t y c z e n i e w ogólnych choćby zarysach cech wspólnych d l a
gospodarki r o l n e j całej K u r p i o w s z c z y z n y oraz t y c h elementów k u l t u r o
w y c h , których układy dzielą t e r e n Kurpiów na mniejsze r e j o n y gospo
darcze. W j e d n y m i d r u g i m w y p a d k u obok układu przestrzennego za
równoważny uznano układ chronologiczny.
1
2
2. Badania stacjonarne w w y b r a n y c h trzech wsiach, r e p r e z e n t a t y w nyjch d l a 3 rejonów gospodarczych K u r p i o w s z c z y z n y , a t o w celu po
głębienia p r o b l e m a t y k i badawczej od strony historycznej, dla w y d o b y
cia cech t y p o w y c h dla r o z w o j u r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o w okresie ostat
n i c h 100 l a t .
3
3. Badania sondażowe na terenach otaczających Puszczę Zieloną (Pod
lasie, Puszcza Biała, pogranicze mazurskie, pogranicze
ciechanowskoprzasnyskie), a to celem bliższego sprecyzowania pojęcia odrębności k u l
t u r o w e j r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o w stosunku do r o l n i c t w a terenów są
siednich.
4. Poszukiwania źródłowe w b i b l i o t e k a c h i a r c h i w a c h celem uzy
skania materiału porównawczego z i n n y c h terenów oraz w celu w e r y f i
k a c j i materiału etnograficznego przy pomocy innego t y p u materiału.
P r z y w y k o r z y s t y w a n i u archiwaliów i różnego t y p u p u b l i k a c j i zwrócono
1
a)
P r z y doborze b a d a n y c h w s i s t a r a n o się brać pod uwagę następujące
dawność
osiedlenia
i jego c h a r a k t e r , b)
społecznego,
dowej.
o s t a t e c z n y m z e s t a w i e uwzględniano w s i e o c h a r a k t e r z e
np. D y l e w o — W a c h
stopień
zachowania
w s i , c) stopień
stwienia
W
d)
wielkość
(osadnictwo
z w a r t e — rozproszone).
równomiernie n a całym
terenie.
P o d uwagę b r a n o
elementy
2
elementów
tradycyjnej
(socha
tradycyjnej
Badane
czynniki:
jej
rozwar
kultury
lu
przeciwstawnym,
wsie
dwupolicowa,
układają
cepy)
i
się
nowo
czesnej ( k i e r a t y , w i a l n i e , działalność kółek r o l n i c z y c h ) chłopskiej k u l t u r y r o l n e j .
3
Podział K u r p i o w s z c z y z n y n a 3 r e j o n y gospodarcze
stawie
badań
sondażowych
i
próbnego
zmapowania
zarysował się już n a
niektórych
zagadnień,
a) z a n i k u sochy, b) c z a s u w p r o w a d z e n i a
pługa, c) z m i a n y f u n k c j i cepów, d)
wystarczalności g o s p o d a r s t w a ,
e) r o d z a j u
związków między g o s p o d a r s t w e m
kiem.
3 centrów
Istnienie wymienionych
hipoteza
i
robocza.
poprawki,
bliżej
Obecnie
należałoby
określające
zostało
wnieść
charakter
w
przyjęte
pod
jak:
samo
a
ryn
jako
w
dalszej
pracy
tej s p r a w i e
dalsze
uzupełnienia
gospodarki
rolnej
na
każdym
z
tych
obszarów.
i
ZOFIA
234
SZYFELBEJN
uwagę nie n a samą stronę faktograficzną, ale również na koncepcje ekonomiczno-historyczne, określające stosunek r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o do
r o l n i c t w a i n n y c h terenów i i n n y c h zajęć gospodarczych, pozarolniczych*.
Ocena
4'i
źródeł
i
opracowań
źródłowych
Kapitałem zakładowym do badań nad r o l n i c t w e m k u r p i o w s k i m stały
się materiały zebrane przez uczestników Międzyuczelnianych Obozów
Etnograficznych organizowanych w Ostrołęce w latach 1952, 1953, 1954
dla studentów uniwersyteckiego S t u d i u m H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j .
Zastąpiły one z powodzeniem badania sondażowe i w n i o s k i płynące
z n i c h stały się podstawą do opracowania w r o k u 1955 przez Zakład
E t n o g r a f i i I H K M P A N w Warszawie szczegółowego p l a n u pracy badaw
czej nad r o l n i c t w e m k u r p i o w s k i m . Było t o t y m bardziej możliwe, że do
dyspozycji Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N zostały oddane materiały l u b
w n i o s k i z prac t e r e n o w y c h instruktorów-etnografów, rekrutujących się
z pracowników u n i w e r s y t e c k i c h k a t e d r e t n o g r a f i i w K r a k o w i e , Poznaniu,
Wrocławiu i Warszawie.
Pozostałe materiały terenowe uzyskano w czasie badań sondażowych
i stacjonarnych Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N w Warszawie w latach
1955—1957. Uwaga badaczy koncentrowała się na i n w e n t a r y z a c j i zabyt
ków w terenie, ustalaniu f u n k c j i , jaką pełnił d a n y element k u l t u r o w y
w terenie, i oceny jego postępowości w stosunku do elementów współwystępujących i poprzedzających jego wystąpienia. Materiały terenowe
dały podstawy do rozpoczęcia prac syntetyzujących nad zagadnieniem
narzędzi i t e c h n i k r o l n i c z y c h , roślin u p r a w n y c h oraz niektórych za
gadnień z zakresu u s t r o j u gruntowego i podziału pracy w r o l n i c t w i e .
Materiały rękopiśmienne i p u b l i k o w a n e można podzielić na k i l k a
g r u p . Do pierwszej należałoby zaliczyć źródła, opracowania źródłowe
i literaturę zawierającą materiały do t e c h n i k i h i s t o r i i i c h na terenie
K u r p i o w s z c z y z n y . G r u p a ta jest bardzo nieliczna. Najbardziej w y c z e r p u
jącą pozycję stanowi praca Chętnika Warunki
gospodarczo-kulturalne
na pograniczu
kurpiowsko-mazurskim
(Łomża 1927) oraz praca K . Potkańskiego, zamieszczona w t. 1 jego Pism pośmiertnych. I n n e prace za
wierają dane do tego stopnia fragmentaryczne i n i e dające się bliżej
zlokalizować pod względem przestrzennym, że nie mogą stanowić p o d
stawy do szczegółowych rozważań i mogą pełnić rolę j e d y n i e m a t e r i a
łów pomocniczych. D o t a k i c h prac można zaliczyć pracę A . Połujańskiego
Wędrówka po guberni augustowskiej
(1859).
4
M a m t u n a myśli koncepcję szkoły m a r y m o n c k i e j ( O c z a p o w s k i ) ,
ryczne
SGGW,
Z. G l o g e r a
•f
ekonomiczno-rolniczy
cykl
Biblioteki
Puławskiej,
$
prace histo
koncepcje
oraz pomysły z a m i e s z c z a n e w d z i e n n i k a c h g o s p o d a r c z y c h po 1900 r.
f,
CHŁOPSKA G O S P O D A R K A
ROLNA
235
Do d r u g i e j g r u p y można b y zaliczyć prace zawierające dane do z a
gadnień u s t r o j u rolnego i próbujące ustawić problematykę r o l n i c t w a
k u r p i o w s k i e g o w o p a r c i u o analizę ekonomiczną l u b historyczną. Wejdą
t u prace ekonomistów i historyków, i to zarówno te, których celem było
b y prześledzenie genezy r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o i dróg jego r o z w o j u , j a k
i wskazanie po wyczerpującej analizie jego perspektyw. Między i n n y m i
artykuł Olszewskiego, c y t o w a n y za „Gazetą Rolniczą" przez O. K o l b e r g a
(Mazowsze. Obraz etnograficzny,
t. 5, Kraków 1890).
Do g r u p y trzeciej wchodzą prace o charakterze ogólnym, bez względu
na to, czy reprezentują one fachową literaturę agrotechniczną, j a k Ocza
powskiego Gospodarstwo
wiejskie,
czy też historyczno-ekonomiczną, j a k
Grabskiego Materiały w sprawie włościańskiej i i n . Materiały a r c h i w a l n e ,
głównie z X I X w., podają niewiele danych odnośnie do samego r o l n i c t w a .
W zestawieniu l i t e r a t u r y w y n i k a , że jest ona ilościowo i jakościowo
nierównomierna w stosunku d o poszczególnych zagadnień oraz w sto
sunku do poszczególnych okresów czasowych, w j a k i c h występuje. Prace
nad oceną t e j l i t e r a t u r y są w t o k u .
Wykaz
badanych
zagadnień
Materiały terenowe i z l i t e r a t u r y stworzyły podstawy do opracowania
następujących zagadnień:
1. N a t u r a l n e podłoże r o l n i c t w a kurpiowskiego, zawierające analizę
zalesienia, nawodnienia i rodzajów gleby;
2. W y b r a n e zagadnienia z u s t r o j u gruntowego, obejmujące wspólne
i i n d y w i d u a l n e posiadanie gruntów, układy pól w stosunku do gospo
d a r s t w i wiejskie zwyczajowe p r a wo spadkowe w zakresie własności
ziemi i i n w e n t a r z a ;
3. Opisy narzędzi r o l n i c z y c h w i c h aspekcie technologicznym, f u n k
c j o n a l n y m , społecznym i h i s t o r y c z n y m w powiązaniu z roślinami u p r a w
n y m i , systemami u p r a w y . Z powyższymi s p r a w a m i łączy się pełen opis
wszystkich prac r o l n y c h d o k o n y w a n y c h w ciągu r o k u .
Osobne zagadnienia stanowią: a) bilans roczny prac r o l n y c h w obrę
bie jednego gospodarstwa, z uwzględnieniem oceny społecznej i rzeczy
wistej poszczególnych typów prac oraz podziału pracy w rodzinie; b) w y
kaz i n w e s t y c j i r o l n y c h w obrębie jednego gospodarstwa i w y k a z w y d a j
ności gospodarstwa rolnego w r a z z próbą oceny stopnia towarowości
gospodarki chłopskiej na K u r p i a c h . Osobny p r o b l e m stanowi p r o d u k c j a
narzędzi r o l n i c z y c h i społeczno-gospodarcze s k u t k i zmian zachodzących
w narzędziach.
A n a l i z a powyższych tematów pozwala na opracowanie wniosków w •/?kresie periodyzacji i rejonizacji r o l n i c t w a kurpiowskiego.
ZOFIA
236
Próby
SZYFELBEJN
rekonstrukcji
rozwoju
rolnictwa-
kurpiowskiego
Dotychczas zebrane materiały terenowe n i e stanowią podstawy do
w y s u w a n i a wniosków dotyczących genezy r o l n i c t w a k u r p i o w s k i e g o . N i e
wiele w t y m zakresie wnosi l i t e r a t u r a p r z e d m i o t u i a r c h i w a l i a , m i m o że
sprawa rolniczego osadnictwa Puszczy K u r p i o w s k i e j była p r z e d m i o t e m
szczegółowych rozważań w i e l u uczonych. Na podkreślenie zasługuje t u
szczególnie praca K. Potkańskiego Puszcza
Kurpiowska,
W zakresie
wniosków genetycznych nie wyszliśmy poza sformułowania L. K r z y w i c
kiego.
W y n i k i dotychczasowych badań wskazują wyraźnie, że w w i e k u
X I X proces r u g o w a n i a zajęć leśnych z i c h u p r z y w i l e j o w a n e g o s t a n o w i
ska (jeżeli rzeczywiście takie zajmowały w X V I I I w.) został już osta
tecznie zakończony. Od m o m e n t u włączenia K u r p i o w s z c z y z n y pod pano
wanie p r u s k i e , t z n . 1795 r., w gospodarce tego t e r e n u zaznaczyły się-wy
raźnie elementy gospodarki k a p i t a l i s t y c z n e j . Wystąpiły one zwłaszcza
w zakresie gospodarki lasem, co ze swojej s t r o n y n i e mogło pozostać bez
wpływu na gospodarkę rolną. M i m o ograniczenia w y k o r z y s t y w a n i a l a
su, a zwłaszcza jego karczowania pod uprawę, j a k i e zastosował rząd p r u
ski, a p o t e m r o s y j s k i w stosunku do chłopów k u r p i o w s k i c h , areał z i e m i
rolnej zwiększał się systematycznie. Stosowano system ekstensywnej
gospodarki w r o l n i c t w i e , zagospodarowując p u s t k i , z c z y m wiązał się sy
stem opłat stosowanych przez rząd r o s y j s k i .
Okres w p r o w a d z a n i a elementów gospodarki kapitalistycznej (głównie
w zakresie gospodarki leśnej) na t e r e n K u r p i o w s z c z y z n y t r w a o d o k .
1800 do 1835 r. R o k 1835 przynosi z m i a n y w t y m stanie rzeczy poprzez
w y d a n i e „ukazu", który zwiększył istniejącą na K u r p i a c h pańszczyznę
o 3 d n i . Posunięcie t o pozostaje w związku z n o w o u t w o r z o n y m i majo
r a t a m i na obszarze królewszczyzn. Powoduje t o w obrębie gospodarki
chłopskiej zmniejszenie liczby roboczodniówek i uekstensywnienie gospo
d a r k i rolnej bez powiększania areału ziemi u p r a w n e j . Zmniejszenie ilości
łąk powoduje zmniejszenie r o l i h o d o w l i w gospodarce Kurpiów. Podstawą
i c h u t r z y m a n i a pozostaje r o l n i c t w o , zajęcia w lesie, p r y m i t y w n e zbie
r a c t w o i kłusownictwo łowieckie. Obciąża i c h pańszczyzna, opłaty dzier
żawne, gwałty i tłoki różnego rodzaju. Rozwarstwienie ludności zwięk
sza się. Jedną z p r z y c z y n tego jest fakt, że liczba ludności w t y m czasie
zwiększa się d w u k r o t n i e , podczas g d y areał ziemi pozostaje t e n sam. W e
dług X I X wiecznych zestawów liczba luźników (ludności bezrolnei) orzekracza na K u r p i a c h 2 0 %
|
Pod koniec X I X w . zaznacza się ożywienie w zajęciach leśnych. N a ;
f
1
ł
'
R y c . 1. D y l e w o , pow. Ostrołęka. Przepiórka
Fot.
A.
Kutrzeba-Pojnarowa
stępuje powrót do stanu sprzed 1838 r o k u — zwiększenie areału łąk i i n
tensyfikacja h o d o w l i (w celach handlowych), a w k o n s e k w e n c j i i r o l n i c
twa.
T r u d n o jest twierdzić z całą pewnością, b y r o k 1864 wywołał zasadni
czą zmianę w r o l n i c t w i e k u r p i o w s k i m . N i e m n i e j j e d n a k między i n n y m i
dzięki t e m u otwierają się przed chłopem k u r p i o w s k i m nowe możliwości,
zwłaszcza w dziedzinie zajęć pozarolniczych, co już s t a n o w i postęp w o
bec regresu w p o p r z e d n i m okresie.
Rezultaty gospodarczo-prawnych konsekwencji uwłaszczenia ukazują
się dopiero w latach dziewięćdziesiątych. Do tego czasu nie m a zasadni
czych, n a t y c h m i a s t o w y c h zmian w rodzajach u p r a w
(podstawowym
p r z e d m i o t e m u p r a w y pozostaje ziemniak, ponadto żyto, proso, g r y k a ) ,
narzędziach (socha dwupolicowa, brona laskowa, cepy, sierp, stępa noż
na), systemach u p r a w y (trójpolówka zbiorowa i i n d y w i d u a l n a ) , a t y l k o
częściowe w dziedzinie u s t r o j u rolnego. Te ostatnie spowodowane były
częściowo t y m , że regulacja po 1864 r . nie objęła łąk i lasów.
Zwiększenie możliwości w dziedzinie zajęć d o d a t k o w y c h p o z a r o l n i
czych i w h a n d l u w w i e l u wypadkach odciąga uwagę gospodarzy od p r a
cy w r o l n i c t w i e . Dniówka robocza w t y m okresie kształtuje się ok. 15 k o
piejek, a podatek g r u n t o w y 40 kopiejek od m o r g i . Może to tłumaczyć
23g
ZOFIA SZYFELBEJN
w p e w n y m stopniu fakt, że ok. 30°/o gruntów jest pozostawionych w t y m
czasie odłogiem.
f'
i
Określenie d a t y końcowej okresu po 1864 r. jest sprawą niezmiernie
trudną, gdyż d a t y ustalone d l a poszczególnych w s i różnią się między sobą
0 10—15 l a t (nip. D y l e w o i Czarnia). W każdym w y p a d k u po r . 1890 stają
się widoczne r e z u l t a t y uwłaszczenia. Następuje szybko postępujące roz
w a r s t w i e n i e i w y b i c i e się postępowych ośrodków r o l n i c z y c h , j a k Dąbro
wa, W o l k o w e , D y l e w o , P i a n k i , Zbójna.
W drodze ustaleń próbnych można przyjąć, że lata około 1900 rozpo
czynają n o w y okres, okres wzrastającego postępu technicznego w za
kresie narzędzi (zarzucenie sochy, wprowadzenie pługów fabrycznych
1 k o w a l s k i c h , b r o n żelaznych), systemów u p r a w y (płodozmian staje się
coraz częstszy), roślin u p r a w n y c h (zwiększenie u p r a w y l n u , zmniejsze
nie u p r a w y prosa) i r o z w o j u rzemiosł związanych z r o l n i c t w e m ( w p i e r w
szym rzędzie k o w a l s t w a i kołodziejstwa). Wciąż postępujący proces roz
w a r s t w i e n i a w s i powoduje nasilenie zjawiska e m i g r a c j i sezonowej r o l nei oraz e m i g r a c i i stałei Zwiększenie areału z i e m i u n r a w n e i nasteDuie
dzięki stopniowemu osuszaniu błot
Pod koniec okresu wprowadza się dalsze innowacje w dziedzinie n a
rzędzi ( k i e r a t y , młynki ręczne, kosy). Zaznacza się podniesienie oświaty
rolniczej (kółka rolnicze i p r e n u m e r a t a czasopism) oraz zwiększenie
u p r a w roślin przemysłowych (len). Okres w o j n y światowej przynosi duże
s t r a t y w r o l n i c t w i e , zwłaszcza w zakresie sił pociągowych. Zmniejszenie
h o d o w l i odbija się ujemnie, nieraz katastrofalnie na r o l n i c t w i e . Regres
gospodarczy powoduje w s t r z y m a n i e (w niektórych wsiach na okres k i l k u
lat) procesu w y p i e r a n i a sochy przez pług. Podobne zjawisko obserwuje
się w zakresie i n n y c h narzędzi.
S t r a t y okresu wojennego wyrównuje się przez szereg l a t . N i e wcze
śniej j a k ok. 1925 r. można zacząć mówić o występowaniu n o w y c h cech
w gospodarce r o l n e j . Należą t u elementy postępu technicznego (poja
w i a n i e się maszyn do młócenia, zwiększenie k o n k u r e n c j i między p r o
dukcją kowalską i fabryczną), dalsze rozwarstwienie w s i wiążące się
z napływem kapitału z e m i g r a c j i na wieś i w y k u p y w a n i e m z i e m i oraz
i n w e s t y c j a m i r o l n i c z y m i (zwłaszcza D y l e w o , W o l k o w e , Dąbrowa). K o
masacja przeprowadzona w latach trzydziestych X X w . (do 1936 r.) na
terenie Puszczy Zielonej przyczynia się do z l i k w i d o w a n i a zespołu cech
związanych z feudalizmem. Dopiero w t y m czasie płodozmian staje się
powszechny, rozpowszechnia się także i zdobywa znaczenie p r o d u k c j a fa
bryczna, występuje bardziej zróżnicowany a s o r t y m e n t narzędzi r o l n i
czych (różne t y p y pługów, k i l k a rodzajów bron), zwiększa się użycie n a
wozów sztucznych i zielonych, co w konsekwencji w y p i e r a ugorowanie.
CHŁOPSKA G O S P O D A R K A
R y c . 2. D y l e w o ,
ROLNA
239
pow. Ostrołęka. Narzędzia do o r k i , używane n a t e r e n i e
Kurpiow
s z c z y z n y n a p r z e s t r z e n i o s t a t n i c h kilkudziesięciu l a t . O k . 'Ao w . n.
Rys.
Znikają
bezpowrotnie:
socha
dwupolicowa,
Z.
Szyfelbejn
i
M.
Pokropek
sierp do żęcia zbóż, pług
0 d r e w n i a n e j ramie i brona laskowa. Jedynie cepy do dziś dnia u t r z y m u
ją się, stopniowo j e d n a k zmieniają swoją funkcję: z narzędzia jedynego
1 niezastąpionego na narzędzie użytkowane w w y p a d k a c h wyjątkowych,
gdy chodzi o niewielką ilość zboża czy t y l k o omłócenie roślin p r z e m y
słowych l u b strączkowych.
• W t y m czasie znikają zwyczajowe przepisy podziału z i e m i między
spadkobierców (np. dzielenie działek wzdłuż). W sumie lata końca k o
masacji (1936) można traktować jako okres całkowitego zaniku cech go
spodarki feudalnej w r o l n i c t w i e k u r p i o w s k i m . Od l a t t y c h rozpoczyna się
na w s i k u r p i o w s k i e j pełny rozwój k a p i t a l i z m u , w s t r z y m a n y w y b u c h e m
240
ZOFIA
SZYFELBEJN
I w o j n y światowej w p e w n y m t y l k o stopniu (zniszczenia f r o n t o w e i r e
presje okupanta). Okres o k u p a c j i przynosi ściślejsze połączenie h o d o w l i
z r o l n i c t w e m , dalszą mechanizację pracy ( k i e r a t y , maszyny do mlanenia).
D a t a końca k a p i t a l i z m u w r o l n i c t w i e k u r p i o w s k i m i rozpoczęcie socja
lizacji w s i n i e może być ustalone na podstawie dotychczasowych badań.
Pewne wydaje się jednak, że datą tą nie jest r o k 1945.
